55 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca8a0d0f0a99db3b28f8483f1190d507.pdf 75a185a5467ae3f3d883ccea1f7b90c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1906 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.227-284 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 III. RECENZJE Emile D u r k he i m, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny IV Australii, tłum. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990, ss. XLVII +443, ilustracje czarno-białe, mapa. Siedemdziesiąt osiem lat minęło między ukazaniem się pierwszego wydania Les formes element.aires de la vie religieuse. Le systeme /otemique en Australie a opublikowaniem polskiego przekładu tej książki. Napisano w tym czasie wiele prac zawierających wnikliwe analizy twórczości Emile'a Durkheima, dlatego też ograniczę się tu do krótkiego omówienia problematyki Elementarnych form życia religijnego oraz kilku uwag na temat zaproponowanej w tej pracy definicji religii. Rozprawa założyciela francuskiej szkoły socjologicznej jest próbą osiągnięcia trzech celów: I. stworzenia teorii totemizmu, 2. wypracowania teorii i wyjaśnienia genezy religii w ogóle, 3. wyjaśnienia genezy oraz przeprowadzenia analizy kategorii i pojęć umysłu ludzkiego. Jak wskazuje podtytuł omawianej tu pracy, przedmiotem analiz Durkheima jest totemizm australijski, ale korzysta on również z danych etnograficznych pochodzących z terenu Ameryki Północnej. Gdy francuski socjolog pisał Elementarne formy ... najlepiej znanym społeczeństwem australijskim (dzięki opisom Baldwina Spencera, Jamesa Gillena i Carla Strehlowa) było żyjące w centralnej Australii plemię Arunta. Lektura opisów życia religijnego Arunta doprowadziła Durkheima do przekonania, że emblematy totemiczne i totemy są rzeczami w najwyższym stopniu świętymi dla członków grup totemicznych i wokół tej tezy zbudował on swoją teorię totemizmu. Badania terenowe przeprowadzone w późniejszych latach wykazały, że emblematy totemiczne są wykonywane tylko w społeczerlstwach centralnej i północnej Australii. Okazało się również, że totemy Indian Ojibwa, z których języka wywodzi się słowo "totem", nie mają żadnego znaczenia religijnego. Warto może dodać, że próbę "odświeżenia" durkheimowskiej teorii totemizmu podjął Alfred Reginald Radcliffe-Brown w artykule The sociological theory of totemism opublikowanym w 1929 roku. Durkheim uważał, że poznanie absolutnego początku religii, języka i innych instytucji społecznych jest poza zasięgiem ludzkich możliwości poznawczych. Problem genezy religii sprowadza on do odnalezienia sposobu " ... rozpoznawania stałych przyczyn, od których zależą najistotniejsze formy myśli i praktyk religijnych" (s.7). Te "stałe przyczyny" to zjawisko tłumu, których naukowe badania zapoczątkował Gustave Le Bon. Pojęcie sacrum powstaje w wyniku błędnej interpretacji uczuć doznawanych przez ludzi tworzących tłum. W koncepcji francuskiego uczonego zjawiska tłumu są źródłem empirycznego "doświadczenia sacrum". Tym co generuje świętość jest zatem grupa społeczna, a " ... religia jest przede wszystkim systemem pojęć, pozwalaj'!.cych jednostkom wyobrazić sobie społeczeństwo, którego są członkami oraz niejasne, aczkolwiek ścisłe z nim powiązania" (s. 217). Główną funkcją religii jest integracja społeczeństwa. Religia pełni także funkcję poznawczą, którą Durkheim nazwał funkeją spekulatywną. Poznawcza funkcja religii odgrywa rolę drugoplanową ponieważ wraz z ewolucyjnym rozwojem społeczeństw funkcję tę przejmuje, wywodząca się zresztą z rełigii, nauka. Trzecim wątkiem Elementarnych lorm ... są rozważania z zakresu socjologii wiedzy. Według francuskiego socjologa kategorie i pojęcia umysłu ludzkiego są wyobrażeniami zbiorowymi, to �228 znaczy wyobrażeniami, które mają społeczne pochodzenie, są w danym społeczeństwie powszechne oraz są zdolne do wywierania na jednostkę zewnętrznego przymusu. Wyobrażeniami zbiorowymi są takie pojęcia jak: rodzaj, czas, przestrzeń, przyczyna. Pojęcia te Durkheim nazywa za Arystotelesem kategoriami: "Kategoria rodzaju początkowo była nierozróżnialna od pojęcia grupy ludzkiej; podstawą zaś kategorii czasu jest rytm życia społecznego; natomiast przestrzeń zajmowana przez społeczeństwo stała się tworzywem kategorii przestrzeni; siła zbiorowa, jako pierwowzór pojęcia siły sprawczej, stała się zasadniczym elementem kategorii przyczynowości" (s. 419). Ale wyobrażeniami zbiorowymi są wszystkie pojęcia a system, który te pojęcia tworzą, odzwierciedla w pewnym stopniu słownik języka danego społeczeństwa. Pojęcie wyobrażenia zbiorowego oraz zdefiniowane w Zasadach metody socjologicznej pojęcie faktu społecznego pozwalają odtworzyć durkheimowską teorię kultury. Kultura byłaby 7. jednej strony systemem wyobrażeń zbiorowych (pojęć) umożliwiającym członkom społeczeństwa komunikację językową i pozajęzykową, a z drugiej strony składałaby się z powiązanych ze sobą funkcjonalnie faktów społecznych będących systemami wyobrażeń zbiorowych (pojęć). Kultura ma w tym ujęciu dwa aspekty: komunikacyjny i funkcjonalny. Konstruując definicję przedmiotu swoich badań Durkheim wychodzi od następującego stwierdzenia: "Zjawiska religijne w sposób zupełnie oczywisty rozkładają się na dwie podstawowe grupy: wierzenia i obrzędy. Pierwsze - to stany opinii, złożone z wyobrażeń, drugie - to ustalone sposoby działania" (s. 31). Następne rozróżnienie dokonane przez francuskicgo uczonego nie jest już tak oczywiste: "Wszystkie znane, proste czy złożone, wierzenia religijne wykazują tę samą cechę wspólną: zakładają klasyfikację rzeczy realnych lub idealnych, wyobrażanych sobie przez ludzi, na dwie klasy, dwa opozycyjne rodzaje, zwykle oznaczone dwoma odrębnymi terminami, które dość dobrze oddają określenia profanum i sacrum. Cechą wyróżniającą myśli religijnej jest podział świata na dwie sfery obejmujące, jedna - wszystko, co święte, druga - wszystko, co świeckie" (ss. 31-32). Według Durkheima opozycja sacrum-profanum jest cechą charakterystyczną wszystkich zjawisk religijnych. Każda religia dokonuje dychotomicznego podziału uniwersum (znanego wyznawcom danej religii) na rzeczy święte i świeckie. Każda religia może wytyczać granice tego podziału inaczej, każda religia może dokonywać tej klasyfikacji w sobie właściwy sposób i dlatego zbiory rzeczy świętych wyznaczane przez różne religie mogą się nie pokrywać ze sobą, jednak istnienie tego podziału jest faktem uniwersalnym. Uwzględniając opozycję sacrum-profanum można dokładniej określić czym są wierzenia i obrzędy religijne: "Wierzenia religijne to wyobrażenia wyrażające naturę rzeczy świętych oraz bądż ich wzajemne stosunki, bądż stosunki z rzeczami świeckimi. I wreszcie obrzędy to reguły postępowania określające właściwe zachowanie się człowieka w stosunku do rzeczy świętych" (s. 35). Teraz można już pokusić się o sformułowanie wstępnej definicji religii: "Gdy pewna liczba rzeczy świętych pozostaje ze sobą w relacji zgodności i zależności, tworząc pewnego rodzaju systemową jedność, która to nie należy jednak do żadnego innego systemu tego rodzaju, wówczas zespół wierzeń i odpowiadających im obrzędów tworzy religię" (s. 35). Definicja ta posiada jednak istotną wadę. Otóż magia również składa się z wierzeń i obrzędów, które odnoszą się do rzeczy świętych. O ile jednak wierzenia i obrzędy religijne stanowią o jedności grupy społecznej i tworzą z niej wspólnotę, którą Durkheim nazywa "kościołem", o tyJe wierzenia i obrzędy magiczne, nawet jeśli są powszechne w jakiejś społecznej zbiorowości, nie ustanawiają żadnych więzi między jednostkami należącymi do tej zbiorowości. Ująć to można najkrócej w jednym zdaniu: "Kościół magii nie istnieje" (s. 39). Doszliśmy wreszcie do punktu, w którym mógł już Durkheim sformułować swoją definicję religii w jej ostatecznym kształcie: "Religia jest systemem powiązanych ze sobą wierzeń i praktyk odnoszących się do rzeczy świętych, to znaczy rzeczy wyodrębnionych i zakazanych, wierzeń i praktyk łączących wszystkich wyznawców w jedną wspólnotę moralną zwaną kościolem" (s. 41). Konstruując swoją definicję francuski socjolog dwukrotnie odróżnił wierzenia od obrzędów (praktyk). Wierzenia konsekwentnie określał jako wyobrażenia. Natomiast obrzędy (praktyki) za �229 pierwszym razem uznał za "ustalone sposoby działania", a za drugim razem za "reguły postępowania". Obrzędy (praktyki) religijne są częścią faktu społecznego jakim jest religia, a fakt społeczny, zgodnie z durkheimowską definicją, posiada " ... własną egzystencję, niezależną od jego jednostkowych manifestacji" (E. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, 1968, s. 42). Konkretne działania obrzędowe to właśnie jednostkowe manifestacje religii. Zaznaczmy tu, że jednostkowe manifestacje to działania jednostek, ale również działania zbiorowe (na przykład obrzęd religijny wykonany przez wielu członków społeczeństwa), podobnie jak działania jednostek ograniczone w czasie, nawet jeśli możliwe do powtórzenia to niepowtarzalne (nie można dwa razy identycznie wykonać tego samego utworu muzycznego). Aby zatem pozostać w zgodzie z definicją faktu społecznego należy uznać, że słowa "sposoby" i "reguły" mają w tym przypadku to samo znaczenie, a obrzędy (praktyki) religijne, tak samo jak wierzenia religijne, składają się z wyobrażeń, których treścią są "teguły postępowania", czy też "sposoby działania" obowiązujące człowieka wchodzącego w stosunki z rzeczami świętymi. Zaznaczyć należy, że wyobrażenia, z których składają się wierzenia i obrzędy (praktyki) religijne to wyobrażenia zbiorowe. Interpretacji takiej przeczy jednak Durkheim twierdząc, że wierzenia i obrzędy (praktyki) religijnc " ... rozdziela to, co dzieli myśl i ruch" (s. 31), co sugeruje, iż mówiąc o obrzędach (praktykach) ma on na myśli konkretne działania obrzędowe. Jak wyjaśnić ten brak konsekwencji? Przedmiotem badań po durkheimowsku rozumianej socjologii są fakty społeczne. Religia i inne fakty społeczne składają się tylko i wyłącznie z wyobrażeń zbiorowych. Fakty społeczne istnieją w mózgach jednostek tworzących grupę społeczną i tylko w tym sensie posiadają "własną egzystencję". Jednak poznać fakt społeczny możemy tylko za pośrednictwem jego jednostkowych manifestacji, które " ... mają w sobie wprawdzie coś społecznego, gdyż odtwarzają częściowo model zbiorowy, ale każda z nich zależy również, i to w dużej mierze, od organiczno-psychicznej konstytucji jednostki oraz szczególnych warunków, w jakich się znajduje. Nie są to więc właściwe zjawiska socjologiczne. Należą one jednocześnie do dwóch dziedzin i można by je było nazwać zjawiskami socjopsychicznymi. Interesują one socjologa, nie stanowiąc bezpośredniego przedmiotu badań socjologicznych" (E. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, 1968, s. 37). Poznanie antropologiczne można zatem najogólniej pojmować jako rekonstrukcję faktu społecznego na drodze oddzielania, z dostępnych empirycznie jednostkowych manifestacji tego faktu, elementów społecznych (istotnych dla celów badacza) od elementów indywidualnych (ubocznych i przypadkowych). Durkheim wicrzył, że rekonstrukcja ta umożliwi mu poznanie obiektywne. Dziś większość badaczy nie podziela tego przekonania. Niekonsekwencja Durkheima świadczy o tym, że nie do końca zdawał on sobie sprawę z problemów metodologicznych (i metodycznych) wynikających z antynomii między faktem społecznym i jego jednostkowymi manifestacjami, czy też - jak sformułował to jego "niestały uczeń", Claude Levi-Strauss - " ... antynomii między kulturą, która jest sprawą zbiorowości, a ucieleśniającymi ją jednostkami" (C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, 1970, s. 128). Wszelkie działania kulturowe (należące do "świata ruchu") są nieuchronnie naznaczone niepowtarzalną indywidualnością człowieka, który te działania podejmuje. Piotr Fabiś Ludwig W i ttgens tei n, Remarks on Frazer's "Golden Bough" (Bemerkungen iiber Frazers "Golden Bough"), Doncaster - Atlantic Highlands 1979, Brynmilł/Humanities, ss. VI + 18, English trans. by A. C. Miles. Gdyby zapytać Willgensteina, na czym polega rOZD1ca pomiędzy filozofią a nauką, odpowiedziałby, że pierwsza opisuje, druga zaś wyjaśnia. Opisać bowiem znaczy podać definicję, a sposób w jaki się tego dokonuje zależy od określonego użycia języka. Nie można o czymś mówić �230 wcześniej tego nie opisawszy. Innymi słowy opis czcgoś owo coś stwarza. Można mówić o wielu możliwych sposobach definiowania, lecz czyjeś zachowanie opartc jest zawsze na którymś z nich. l nie wymaga to żadnego potwierdzenia. Jeśli ktoś bowicm mówi np. o świccic i życiu w nim, to znaczy, że zwroty "świat" oraz "życie w nim" rozumie w pewien okrcślony - przez opis - sposób. Z kolei każde wyjaśnienie jest hipotezą. Mamy tu do czynienia z określonym modelem, na podstawie którego odnosimy się do przedmiotu naszych badań. ł pami~tajmy: przcdmiot ów jest nam dany - to znaczy opisany. Model wyjaśniający pozwala nam postawić hipotezę, którą następnie musimy sprawdzić, aby przckonać się, opierając się na danych obserwacyjnych, czy zostanie ona podtrzymana, czy też obalona. Dzięki opisowi mówię, że mam do czynienia z czymś, oraz, że coś przcdstawia się tak a tak. Natomiast wyjaśnicnie dostarcza mi odpowiedzi na pytanie, dlaczego owo coś tak a tak się przedstawia. Spróbujmy w ten sposób spojrzeć na analizę jakiej Wittgcnstein poddał Z/Olą ga/ąź Frazera. Zarówno Wittgenstein, jak i Frazer są postaciami niezwykłymi. Pierwszy stał się jednym z największych filozofów XX wieku, zaś jego poglądy - zarówno te, które zawiera TractalUs Logico-Philosophicus, jak i te przedstawione w Dociekaniach jlloząflcznych oraz innych pracach powstałych po roku ł930 - silnie oddziałały na współczesną humanistykę. Drugi z kolei jest jednym z ojców antropologii społecznej, zaś Z/ola ga/ąź stanowi fundamentalne dzieło tej dyscypliny, stając się punktem odniesienia wszystkich niemal koncepcji metodologicznych formułowanych przez jej przedstawicieli. To co sformułował Frazer, jest traktowane przez Wittgensteina jako próba stawiania hipotezy odnoszącej się do zachowania magicznego człowieka pierwotnego. Przypomnijmy, że w Z/Olej ga/ęzi skonstruowany został model oparty na pojęciu magii sympatycznej, na którą składają się: magia homeopatyczna (zasada "podobne wywołuje podobne") oraz magia kontagijna (zasada "styczności"). Na podstawie tego modelu twierdzi się, że członkowie wspólnot pierwotnych. w odróżnieniu od tych, którzy nałeżą do wysoko rozwiniętych społeczcństw europejskich, reprezentują niewłaściwy, błędny sposób myślenia, zwany myśleniem magicznym. Chodzi o to, że w trakcie wnioskowania człowiek pierwotny w łańcuch metonimiczny wstawia człon mctaforyczny (wykorzystując zasadę "podobne wywołuje podobne" bądź zasadę "styczności") tak, że efektem tego procesu jest działanie nieracjonałne. Stawianie hipotezy jest próbą uprawiania nauki, lecz czy ta, zaproponowana przez Frazera, może być uznana za zadowalającą? Wittgenstein zdecydowanie temu zaprzecza. I co ciekawe, opiera swoje stwierdzenia na podstawie tego samego materiału (trcść Z/olej ya/ęzi), za pomocą którego Frazer pragnie podtrzymać swoją hipotezę. Autor Uway o "Z/olej ga/ęz;" atakuje sam sposób uznawania członków wspólnot pierwotnych za reprezentujących typ myślenia magicznego. Nieuprawnione jest bowiem nakładanie własncgo, europejskiego sposobu postępowania - o postępowaniu tylko w świetle materiałów dostępnych Frazerowi możcmy mówić - na postępowanie członka którejś ze wspólnot pozacuropcjskich. Rozważmy ceremonię modłów o deszcz do króla dcszczu w Afryce. Dla Frazera postępowaniem nieracjonalnym, wynikającym z magiczncgo sposobu myślcnia, jest wykonywać taką czynność. Jcst ona bowiem nieefektywna. Okazuje się jednak, co zauważa Wittgenstcin, że ceremonia modłów odbywa się w okresie nadchodzenia pory deszczowej. A zatem z efektywnością nie ma ona nic wspólnego. Co więcej, pomimo przeprowadzania takich ceremonii tubylcy budują domy, wychowują dzieci, zdobywają żywność, słowem żyją swoim własnym życicm. Wittgenstein nie próbuje wyjaśniać niczego. Nie broni on sposobu postępowania członków wspólnot plemiennych. Ale i nic atakuje. Nic twierdzi też, że ich zachowanie jest dla niego do końca jasne. Nie jest to jednakże powodem obarczania członka jakiegoś pozaeropejskiego plemienia typem myślenia magicznego. Co więcej, to owa hipoteza zaproponowana przez europejczyka okazuje się z gruntu błędna. Zgodnie bowiem z propozycją Frazera mamy do czynienia z myśleniem magicznym, jeśli w procesie wnioskowania wykorzystujemy zasadę �231 styczności lub podobieństwa. Jeżeli teraz twierdzimy, że czymś nagannym jest całowanie podobizny ukochancj w tym celu, aby wywołało to pożądany efekt w stosunku do niej, to znaczy, że sami czegoś podobnego byśmy nie uczynili. Widząc jakiegoś tubylca wykonującego taką czynność uznalibyśmy, że reprezentuje on typ myślenia magicznego. I czy nie przenosimy naszych kategorii myślenia na jego własne? A przy okazji, czyż nasze kategorie myślenia nie są szablonowe i prymitywne? "Frazer jest w dużo większym stopniu dzikim niż większość dzikich, o których pisze, gdyż nie jest im obce rozumienie spraw duchowych tak bardzo, jak Anglikowi żyjącemu w XX wieku. Jego wyjaśnienia pierwotnych rytuałów są o wiele bardziej wadliwe niż sam sens owych rytuałów" (s. 8). Podobnic sprawa ma się z hipotezą stopniowego rozwoju społeczeństw. Jest ona w sposób nierozerwalny związana z tą, traktującą o magicznym sposobie myślenia człowieka pierwotnego. Wittgenstein pisze: "Tak, jak ktoś mógłby przedstawić wewnętrzny związek koła i elipsy poprzez stopniowe przekształcanie elipsy w koło; lecz nie aby twierdzić, że dana elipsa, naprawdę, historycznie, powstała z koła (hipoteza rozwoju), a jedynie w celu uwrażliwienia naszych oczu na formalny związek" (s. 9). Z opisu Wittgensteina wcale nie wynika. że członkowie wspólnot pierwotnych podejmujący określone czynności reprezentują typ myślenia magicznego. To hipoteza postawiona przez Frazera takimi ich czyni. A czy autor Zlotej galęzi ma jakiś dostęp do tubylczych mózgów? Bynajmniej. Jedynie określone akty są mu dane. Na nich się przecież tylko opiera. Samo zaś przeświadczenie, że zachowanie różne od Frazerowskiego, uznanego za racjonalne, jest nieracjonalne, stoi na straży jedynie słusznego poglądu, i już przez sam ten fakt staje się podejrzane. Jeśli na dane doświadczenia spojrzymy przez pryzmat modelu wyjaśniającego Frazera, wówczas musimy przyznać rację brytyjskiemu antropologowi. Lecz jeśli go odrzucimy, wówczas ludzkie zachowanie przedstawi się nam w zupełnie innym świetle. Wyjaśnienie szuka racji dla podejmowanej czynności, podczas gdy opis nie ma z tym nic wspólnego. Hipoteza zaproponowana przez Frazera obalona została nie dlatego, iż dane doświadczalne jej nie potwierdzają, lecz, że potwierdzić wcale nie muszą. Uwagi o "Zlotej galęzi" Frazera wydane są w formie dwujęzycznej, gdyż choć sam Wittgenstein wykładając w Cambridge szczególny wpływ wywarł na filozofię brytyjską, to jednak wszystkie swoje prace pisał w ojczystym języku niemieckim. Posiadają one charakterystyczną formę krótszych i dłuższych notatek. Wykorzystane są też cytaty zaczerpnięte ze Zlotej galęzi. Uwagi nie są obszerne objętościowo, jednakże wartość ich jest ogromna. Stawiają bowiem w nieco innym świetle jedno z fundamentalnych dzieł antropologicznych, pozwalając czytelnikowi uwolnić się od pozostawania w jednym (jedynym) paradygmacie. Unaoczniają też, jaką wagę należy przykładać do opisu czegokolwiek, tak aby na tej podstawie można było formułować odpowiednie hipotezy. Andrzej Zaporowski Mauricc Godelier, The Making ofGreat Men. Male Domination of Power among the New Guinea Baruya, tłum. R. Swyer. Cambridge 1988, wyd. 3, ss. 255. Prezentowana praca jest monografią problemową, która z pewnością może zaspokoić gusta wybrednych czytelników. Niestety ciągle mało znana polskim odbiorcom. Stąd stosunkowo późna próba przybliżenia walorów powyższej pracy, która w oryginale ukazała się z górą dziesięć lat temu. Sylwetka francuskiego antropologa średniego pokolenia również nie nabrała jeszcze wyrazistych rysów w opiniach polskich etnologów. Wynika to z niechętnej postawy otwarcie żywionej wobec więks7.0ści teorii inspirowanych marksizmem, a do takich należy Godelierowska koncepcja �232 kultury i społeczeństwa. Konstruowana jest w dodatku w ramach mało u nas popularnej antropologii ekonomicznej, której Godelier jest protagonistą. Doskonalą okazją do przełamania takich uprzedzeń jest właśnie lektura omawianej pracy. Na przykładzie intrygującego problemu, który za chwilę będzie wyjawiony, badacz ukazuje sposób aplikowania teorii marksowskiej do danych empirycznych, a zatem efektywność interpretacyjną przyjętych założeń. Wszelako pierwszym krokiem, w celu pozbycia się wspomnianej rezerwy, jest proste oddzielenie dwu aspektów marksizmu: ideologicznego i naukowego. Godeliera interesuje wyłącznie ten ostatni - marksizm rozumiany jako teoria społeczeństwa. Teoria, która ponadto nie ma być powielana za pomocą empirycznych świadectw, ale twórczo rozwijana. łnnowacyjnym posunięciem Godeliera, jak się dalej przekonamy, jest reinterpretacja niektórych kluczowych tez Marksa i powiązanie ich z klasycznym strukturalizmem. To świeże podejście cechuje wszystkie jego prace. Do najbardziej znanych i cenionych, poza omawianą, należą: Horizon, trajets marksistes en anthropologie (1973), Un cJomaine conteste: L:anthropologie economique (1974), L'ideeL et Ie materiel (1984). Wymienione pozycje doczekały się w szybkim czasie tłumaczeń i licznych wydań w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i krajach latynoamerykańskich. Powyższe prace mają charakter wyłącznic teoretyczny. Jedynie The Making of Great Men posiada odmienną form ulę. Książka poświęcona jest w całości zilustrowaniu i interpretacji jednego zjawiska w jego różnorakich przejawach. Jest nim męska dominacja skierowana przeciwko kobietom, zasadniczy rys kultury plemienia Baruya. A społecznym usankcjonowaniem tej wartości jest status greal men. Mężczyzn wyróżniających się szczególnymi umiejętnościami, dzięki posiadaniu i władaniu mocami magicznymi, których pozbawione są kobiety. Męska dominacja jest wyrażana na setki sposobów, w każdej dziedzinie i działaniu. Wydaje się wręcz, że społeczeństwo Baruya podzielone jest na dwie ciągle walczące z sobą "klasy". Zaświadczeniu tego fenomenu słu7.ą liczne i szczegółowe opisy. Lektura frapująca ze względu na swoistość poruszonego tematu i sposób jego przedstawienia. Okazuje się, iż wszelkie demonstracje męskiej zwierzchności i kobiecej podległości, jednoznacznie interpretowane przez zachodniego obserwatora jako dyskryminacja płciowa, ma swoje głębsze uzasadnienie. Autor twierdzi, że u podłoża przedstawionego zjawiska leży obiektywna przesłanka dla jego zaistnienia. Jest ona glęboko ukryta w systemie kulturowej "Iogiki" i uwarunkowaniach funkcjonalnych tej kultury. Francuski etnolog poszukuje jej wraz z czytelnikiem poprzez serię analiz obu porządków, "obiektywnego" i kulturowego, i ujawnia ją dopiero w końcowych fragmentach książki. Pójdźmy jego śladem. Wszystkie dane materiałowe pochodzą z własnych badań autora, który prowadził je wśród Baruya w przeciągu dziesięciu lat. Podstawowe informacje etnograficzne, geograficzne, językoznawcze i historyczne znajdujemy w Przedmowie. Dowiadujemy się tam m.in., że jest to górskie plemię zamieszkujące wnętrze Papui. Utrzymuje się z kopieniactwa, zbieractwa i łowiectwa oraz produkcji i handlu solą. Pierwsze kontakty z białymi nawiązali w 1951 roku, a więc na 15 lat przed podjęciem pierwszych badań przez Godeliera. Jest to plemię uchodźców, którzy przed około dwustu laty, wskutek lokalnych waśni, opuścili rodzime tereny i wdarli się na terytorium czterech innych plemion, zagarniając bezprawnie ich ziemie. Od tego czasu, otoczeni przez wrogie plemiona, znajdują się w stanie permanentnej wojny przerywanej rozejmami lub okresowymi sojuszami. Szczegółowemu zilustrowaniu męskiej dominacji i deprecjacji kobiet poświęcona jest pierwsza z trzech części, na które podzielona jest książka. W drugiej części pracy Godelier zdradza tajemny świat męskich rytuałów i przedstawia zasady hierarchii męskich grup (great men). Poddaje tu interpretacji wcześniej zarysowane zjawisko. Wyłania również podstawowe cechy dwu typów spoleezeństwa występujących w rejonie Melanezji: big men society i great men society, a następnie przeciwstawia je sobie. Pierwszy typ został wyloniony i scharakteryzowany głównie przez Firtha i Sahlinsa, zaś typ drugi zostal wskazany przez Godeliera. Jego przykładem w omawianym rejonie są właśnie Baruya. Godelier podejmuje dyskusję z wymienionymi badaczami - mieści się ona w ramach antropologii ekonomicznej - �233 argumentując, że podstawą do odróżnienia wymienionych typów jest rodzaj gromadzonych dóbr, na których bazie męscy liderzy wspólnot budują swoją uprzywilejowaną pozycję społeczną. W przeciwieństwie do społeczeństw typu big men, Baruya nie gromadzą materialnych środków egzystencji, ale siły ponad naturalne, magiczne. W obu więc przypadkach o prestiżu społecznym decyduje nagromadzenie dóbr o krańcowo różnym charakterze. Część trzecia przedstawia przemiany jakie zaszły w społeczeństwie Baruya w ciągu blisko trzydziestu lat, wskutek polityki kolonialnej rządu australijskiego i działalności misji chrześcijańskich. Nakreślony został obraz całkowicie zdestruowanej kultury. Wyjaśnieniu zasadniczego problemu, dominacji męskiej, wokół której skupiona jest treść całej książki, służą tezy-klucze wcześniej wykonstruowane przez Godeliera w toku podobnych analiz. Niestety Godelicr nie umicścił na łamach książki systematycznego, skróconego choćby wykładu podstaw teoretycznych. Wymagane tezy przywołuje tylko dla potrzeb określonego wywodu, który jest metodyczną interpretacją opisanego zjawiska, tak że wątki opisowe przeplatane są wyjaśnieniami w języku teoretycznym. Nie powoduje to osłabienia wymowy książki - przeciwnie, ale tym, którzy dokładniej chcieliby poznać założenia teoretyczne leżące u podstaw interpretacji, polecam chyba najbardziej podstawową z Godelierowskich prac, uprzednio już wymienioną, Horizon, lrajels marxiSles en anlropologie!. Przybliżyć godzi się jednak te założenia, które umożliwiły aUlorowi ujawnienie funkcji odnotowanych przekonań kulturowych Baruya. Po pierwsze twierdzi on, że funkcje reprodukcji kultury są aktywnie wspierane poprzez świadome i celowe działania podmiotów. Świadomość ludzka dokonuje interpretacji warunków obiektywnych i motywuje działania ludzkie, kreuje więc kulturę wespół z warunkami obiektywnymi. W ten sposób Godelier odrzuca wyjaśnianie zjawisk kulturowych poprzez proste uwarunkowanie przyczynowe ze strony determinant obiektywnych (ekonomia, środowisko przyrodnicze). Przyjęcie powyższego założenia prowadziłoby do interpretowania ludzkich zachowań jako bezwolnych, biernie odtwarzających kulturę i jej determinanty. Jak czytamy w jednym z opracowań na ten temat: "Zgodnie z koncepcją Godeliera ideologia nie powinna być rozpatrywana jako bierny rcl1eks warunków egzystencji społeczeństwa, ale jako źródło aktywności społecznej i indywidualnej, funkcjonującej w efekcie jako czynnik stabilizujący, legitymizujący jego strukturę prawomocnie"2 Z powyższego stwierdzenia wynika jeszcze jeden ważny wniosek, że rodzaj stymulacji zewnętrznej nie przesądza ściśle określonej treści i formy artykulacji kulturowej. O zasadności takiego podejścia przekonujemy się po przeczytaniu drugiej części książki, gdzie Godelier odsłania ukrytą spójnię wartości kulturowych i ich determinant, wskazując tym samym na funkcję omawianej kultury. Dążąc do tego celu Godelier zarysowuje najpierw podmiotowo wyrażane uzasadnienie priorytetowej wartości kultury Baruya - męskiej dominacji. Pouczają o tym tajone przez mężczyzn mity kosmogoniczne. Podstawowym wątkiem owych mitów jest geneza męskiej dominacji, powiązana z mitycznymi wydarzeniami kosmogonicznymi. Mówią one, że u zarania świata Księżyc i Słońce, które pierwotnie stanowiły jedność, rozdzieliły się. Wraz z tym aktem nastąpiło poróżnienie rodzaju ludzkiego - mężczyźni zostali przeciwstawieni kobietom. Oni też zdobyli z pomocą Słońca wladzę nad kobietami, wydarli im bowiem zdobycze cywilizacyjne, których były autorkami. Stąd w przekonaniu mężczyzn kobiety ciągle potencjalnie zagrażają ich władzy, więc wykluczone są z aktywności o kluczowym znaczeniu dla zachowania obecnego ładu społecznego; należą do nich magiczne rytualy inicjacyjne, handel, produkcja soli, wojna i polowanie. Władzę nad kobietami mężczyżni utrzymują dzięki magicznym mocom, w które zostali wyposażeni w akcie kreacji obecnego świata. Stopień nagromadzenia tych mocy stanowi podstawę do hierarchicznego uporządkowania społeczeństwa Baruya. , Zarys poglądów Maurica Godełiera w języku polskim zainteresowany czytelnik znajdzie w pracy A. Palubickiej i S. Tabaczyńskiego. Teoria i praktyka. Wrocław t986, t. I, s. 5-56. 2 A. Pałuhicka. UWl1qi na marginesie pracy zhiorowej: "Marxist Perspectives in Archaeology", M. Spriggs ed., Cambridge 1984, ..Studia Metodologiczne" nr 26. 1991. s. 272. �234 Zdaniem Godeliera, liderzy grup męskich - great men (wicley wojownicy, wieley ogrodnicy, łowcy kazuarów, wytwórcy soli i szamani) z udziałem kulturowo ukształtowanej świadomości, aktywnie wpływają na utrzymywanie ładu społecznego i kosmiczncgo. Oba porządki są bowiem w ich świadomości tożsame. Utrzymaniu owego ładu służą rytuały inicjacyjne i spccjalne rytuały powtarzające i wzmacniające treść mitów kosmogonicznych. Przewodniczą im najwięksi spośród great men. Posiadają oni na tę okazję rytualne przedmioty (kwaimatnie), których zawartości nikt prócz ich dzierżycieli nie zna, aczkolwiek są one własnością klanów, do których przynależą poszczególni liderzy męskich grup. Zgodnie z mitami, mężczyźni otrzymali kwaimalnie w darze od Słońca i Księżyca. Każdemu z nich przypisuje się określoną płeć, tak że efektywnie można nimi manipułować tylko wówczas, gdy "współdziałają" parami. Ale są też kwaimalnie androgyniczne, te i żeńskie, posiadają zdaniem Baruya największą moc magiczną, która zależnie od woli ich posiadaczy może być wykorzystana kreatywnie bądź destrukcyjnie. Właśnie społecznie doniosła pozycja mężczyzn i moc kreowania przez nich świata wynika, w ich przekonaniu, z wejścia w posiadanie żeńskiego aspektu Uniwersum i pozbawienia tym samym aktywnego uczestnictwa kobiet w jego "świadomym" odtwarzaniu. Godelier konstatuje więc, że posiadanie kwaimatnie nakłada na mężczyzn odpowiedziałność za utrzymywanie dotychczasowego ładu społeczeństwa i Uniwersum. Wszak mężczyźni operują w trakcie rytuałów dwiema pierwiastkowymi siłami Uniwersum: męską i żeńską, które Baruya odpowiednio kojarzą ze słońcem i księżycem. Kwaimalnie są zatem zamkniętą w ręku mężczyzn kwintesencją mikro- i makroświata, powielaną w planie kulturowym poprzez liczne symbliczne formy i zachowania. Znaczące, że kwaimalnie posiadają tylko klany utworzone z uchodźców. Klany te postawione są najwyżej w hierarchii społecznej, lecz i między nimi występują stosunki wzajemnej podrzędności, o czym decyduje "płeć" posiadanego przez klan kwaimalnie. Tak, w znacznym uproszczeniu, można przedstawić mistrzowsko przeprowadzony wywód Godeliera, który warto spuentować słowami samego autora. Praktyki rytualne" ... to środek transmisji idei ze świata myśli w świat materialny lub naturę, który zarazem zmienia je w stosunki społeczne, w społeczną istotę. Symboliczne wyrażenia i gesty transformują idee w bezpośrednio dostrzegalną społeczną i materialną rzeczywistość. Ale byłoby błędem sądzić, że Baruya widzą swój świat symboli i rytów jako zwykłe ich odgrywanie, jako reprezentację fundamentalnej rzeczywistości, która oddziałuje na nich w niewidzialny sposób. Symbole nie są po prostu znakami, są także środkami bezpośredniego oddziaływania na tę głęboko osadzoną, choć niewidoczną rzeczywistość" (s. 229). W dalszym ciągu nie znamy jednak powiązania podmiotowo wywiedzionej wartości z jej obiektywną funkcją. Zdaniem naszego autora obiektywną determinantą funkcjonalną kultury Baruya jest stan ciągłej wojny, w którą są uwikłani od ok. dwustu lat. Zagraża ona biologicznym podstawom reprodukcji plemienia, której koniecznym warunkiem są kobiety. Przeto ideologiczne represje dokonywane na kobietach są swego rodzaju ukrytą, nie wyrażoną wprost ochroną i zabezpieczeniem kobiet - konkluduje Godelier. Odsunięte od najbardziej niebezpiecznych czynności, które narażałyby je na konfrontację z wrogiem (wojna, polowanie, handel, piecza nad ogrodami) zapewniają biologiczne podstawy do odnowy społeczeństwa. Paradoksalnie więc, funkcja omawianej kultury, którą jest zabezpieczenie kobiet, podmiotowo wyrażana jest jako deprecjacja kobiet potencjalnie zagrażających mężczyznom. Powyższa konkluzja wspiera jedną z głównych tez Marksa, która stanowi z kolei centralną oś twórczości Godelicra. Zawicra się ona w stwierdzeniu, że funkcje kultury przedstawiane są na poziomie ideologicznym wspak, kreatywny proces konceptualizacji ma charakter logicznej inwersji, jest podmiotowym odwróccniem porządku funkcjonałnego: kobiety które się chroni, w planie kulturowym są represjonowane. Zaznaczają się tutaj wyraźnie jeszcze dwa istotne elemcnty koncepcji francuskiego badacza, korzeniami sięgające marksowskiej dialektyki i strukturalizmu Levi-Straussa. Owocem pierwszej inspiracji jest skłonność do ujmowania rzeczywistości społecznej jako jedności przeciwieństw, których konflikty leżą u podstaw procesu przemian społccznych. Skutkicm tcgo, struktury społeczne posiadają charaktcr dynamiczny. Pod statyczną powierzchnią zjawisk kryje się struktura �235 dynamiczna, czego dowodnym przykładem jest historyczno-kulturowa metamorfoza społeczeństwa Baruya. Ale "Iogiczna" dwoistość funkcjonuje nie tylko na złączu rzeczywistości subiektywnej (kulturowcj) i obiektywnej. Wzorzec ten powiela się w warstwic czysto kulturowej. Z bezładnego potoku kulturowej narracji badacz konstruuje uporządkowane pary opozycyjne: słońce/księżyc i odpowiednio przyporządkowane im pary: mężczyzna/kobieta, natura/kultura, kreacja/destrukcja. I w tym właśnie punkcie u wnikliwego czytelnika może zrodzić się wątpliwość co do sensu przeprowadzcnia obszernej analizy strukturalnej. Innymi słowy, można zapytać o to, czy obie analizy, strukturalna i funkcjonalna są traktowane oddzielnie, czy też w jakiś sposób ta pierwsza miałaby uzupełniać tę drugą? Na to pytanie trzeba odpowiedzieć negatywnie. Analiza funkcjonalna stanowilajedyny i wystarczający klucz do zinterpretowania funkcji męskiej dominacji u Baruya. Zaś analiza strukturalna służyła tylko zobrazowaniu powielania się podstawowej opozycji mężczyzna/kobicta we wszystkich zakresach społecznej i kulturowej aktywności. Rozbudowana analiza strukturalna przesłania w trakcie lektury główny cel książki, którym jest próba ustalenia funkcji i determinant funkcjonalnych męskiej dominacji. Konfuzję czytelnika może pogłębić fakt, że strukturalna "dekonstrukcja" systemu wartości i zestawienie jego elementów w opozycyjne pary, pod względem formalnym przypomina Godelierowską opozycję treści funkcjonalnych do podmiotowych. Między wnioskami wyciągniętymi z obu analiz nie zachodzi żaden związek logiczny. Jednak obie traktowane oddzielnie niosą duży ladunek poznawczy i ich wyniki mogą być wykorzystane w zależności od preferencji badawczych czytelników. Szczególnie warto prześledzić konsekwentną linię argumentacji przedstawioną w ramach analizy funkcjonalnej, która, jak sądzę, będzie nadal stanowiła atrakcyjną i najbardziej płodną poznawczo procedurę wyjaśniającą stosowaną w antropologii. Na koniec warto podkreślić, że strategia badawcza zastosowana przez francuskiego uczonego świadczy o wielkiej znajomości zagadnień związanych z tzw. kulturami pierwotnymi. Kultury te nie dzielą się, jak wiadomo, na autonomiczne części, a zatem badacz nie może ograniczać się do oglądu kilku wyrwanych z kontekstu zjawisk, które pragnie wyjaśnić. Należy więc stosować takie teorie wyjaśniające, których skala pojęciowa może objąć jak największą ilość zjawisk z badanej kultury. Postulat ten został zręcznie wsparty przez formę literacką nadaną książce przez jej autora. O szczególnej wymowie książki zdecydowały więc nie tylko temat, przytoczony materiał źródłowy i jego interpretacja, ale pomysłowe scalenie ich w ramach jednej narracji. Monografia problemowa, której wątek tematyczny dodatkowo wspierany jest określoną teorią, okazuje się być nader oszczędną, a przy tym efektywną formą wypowiedzi; wnosi wiele informacji w ramach ograniczonej literacko formy. Być może ten argument będzie stanowił dodatkową zachętę do zapoznania się z treścią książki, która tak w zwolennikach, jak i przeciwnikach Godeliera rozpala badawczą pasję. Dorota Angutek Andrzej Szyjewski, Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Zakład Wydawniczy NOMOS, Instytut Religioznawstwa - Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, ss. 291. Przedstawiana tutaj książka - mimo, że została wydana staraniem Instytutu Religioznawstwa UJ - swoją problematyką obejmuje prawie nie istniejący w Polsce poddział etnozoologii, jakim jest etnoornitologia. Dzięki temu, że problem symboliki kruka został w książce przedstawiony bardzo obszernie, zainteresować może nie tylko religioznawców, etnologów i językoznawców, lecz również ornitologów. W swej publikacji autor stara się szeroko opisać różne aspekty występowania kruka w poszczególnych religiach i kulturach. Cala praca stanowi analizę porównawczą wierzeń i mitów �236 w kulturach nie tylko podobnych genetycznie (azjatyckie i amerykańskie), lecz również opisuje podobieństwa w tym zakresie w kulturach całego świata - Europy, Arryki, Australii. Swoją publikacją autor wykazuje niezwykłe podobieństwo wierzeń o kruku, jego nazewnictwa i związków mitologicznych na całym świecie. Celem pracy jest wykazanie "na ile cechy kruka i związane z nim elementy mitów odbijając się w lustrze myśli kształtują jednorodny system, na ile zaś są specyficzne dla danej kultury". Zauważalne są bowiem również cechy wyróżniające poszczególne kultury. Książka podzielona jest na kilka części, ze względu na szereg funkcji kruka, przypisywanych mu przez różne religie świata. Rozważania rozpoczynają się wskazaniem podobieństw mitologicznych pomiędzy kulturami wschodniej Syberii i Północy amerykańskiej. Przejawiają się one w istnieniu tzw. Cyklu Kruka - zjawiska bardzo interesującego naukowców: przedstawiciele paleozjatyckiej grupy językowej, Eskimosi (Inuit), Indianie ata baski ej grupy językowej i rejonu Północno-Zachodniego Wybrzeża amerykańskiego obrali sobie kruka za zwierzę będące w ich systemach religijnych herosem kulturowym, cudotwórcą, stworzycielem świata. Ostrożnie podchodząc do kwestii azjatyckich korzeni Indian amerykańskich, autor zastanawia się czy Cykl Kruka jest widoczną pozostałością migracji, czy też efektem międzykontynentalnej komunikacji. Jak już wspomniałem wcześniej, rozdziały "Symboliki kruka" są ułożone tematycznie i każdy z nich pokazuje ptaka w innej roli. Przyjrzyjmy się postaci kruka. Wśród ludności wschodniosyberyjskiej kruk jest traktowany jako główny bohater mityczny. Rola, jaką spełnia, to pośrednictwo między istotami najwyższymi a ziemią: ludźmi i zwierzętami. Występuje też w roli boskiego posłańca. Jego pośrednictwo nie ogranicza się tylko do tej płaszczyzny. Jest on również pośrednikiem między głupotą a mądrością, pomiędzy elementem męskim a żeńskim. Wynika to - jak się dowiadujemy z książki - z bogatej osobowości kruka: może on być np. mądry a zarazem chciwy i próżny. Jego cechy jako zwierzęcia sprawiają, że staje się również łącznikiem między światem zwierzęcym a światem kultury ludzkiej. Kruk występuje najczęściej jako wykonawca woli boskiej, choć np. u Indian alaskańskich Choolian (nazwa kruka) jest stwórcą kosmosu i pomocnikiem Boga w stworzeniu ziemi. U Tlingitów jest wysłańcem Najwyższych Istot, a u Indian Hopi jest wcieleniem Złego Ducha. Prócz pomocnika lub stworzyciela kruk jest również przedstawiany jako heros kulturowy - organizujący kulturę i dostarczający ludziom wszystkich dóbr. Jednym z bardzo widocznych w mitach jego działań jest wykradzenie "świateł niebiańskich" - Słońca, Księżyca, Gwiazd i ognia itp. Opowiadają o tym bajki wielu plemion, m.in. Koriaków, Eskimosów, Bella Coola. Znajdujemy w nich m.in. odpowiedż na pytanie dlaczego kruk jest czarny - czernieje w momencie wylotu przez komin domu, w którym te światła były przechowywane. Inne mity, np. indyjskie, mówią o tym, że kruk chcąc się dostać do domostw bogów, został strącony piorunem boga Surja i sczerniał. Osobny rozdział autor poświęca kwestii obecności kruka w potopie, wątku charakterystycznym dla wielu religii. Do przypowieści biblijnej przyrównywane są inne mity, bardzo do niej podobne. Ptak ten zostaje, u wielu ludów, przeklęty, gdyż wysłany w poszukiwaniu suchego lądu nie wraca, lecz objada się padliną. Zadanie to wykonuje dopiero gołębica. U Czukczów sprawa przekleństwa związana jest z innym przewinieniem kruka, który oszuka! Stwórcę mówiąc, że powstał sam z siebie (w rzeczywistości powstaje z porzuconej przez Boga skóry renifera). W wielu bajkach kruk występuje w towarzystwie innych zwierząt: sowy, wieloryba, psa. Utożsamiany jest on również z podobnymi do siebie ptakami np. kormoran w jednej z legend nazwany jest morskim krukiem. Wiele zwierząt jest pokazanych jako jego pomocnicy, oszukiwanych przez niego, czasami to one oszukują jego. Jest to także ptak szamański - pomocnik w prowadzeniu nauk tajemnych (u Nanajów), lub nauczyciel szamanów (Syberia, obszary eskimoskie i indiańskie). Przenosząc dusze zmarłych �237 w zaświaty, staje się łącznikiem między dwoma światami, stąd wywodzi się np. słowiańskie przekonanie o kruku jako zwiastunie śmierci. Dopełnieniem obrazu kruka jest jego występowanie w symbolice alchemicznej - jako pomocnika czarnoksiężnika i symbolu poznania oraz wiedzy. Nie wyczerpuje to pełnego obrazu kruka w tej symbolice. Opisując role pełnione przez kruka autor wskazuje, że jego postać można często odkryć jedynie poprzez porównania językowe, oraz przez wskazanie w danym bohaterze cech, które ewidentnie należą do kruka. Jak wiemy z literatury cechy te są bardzo podobne nie tylko na obszarach powiązanych kulturowo (Azja i Ameryka), lecz również w innych częściach świata. Nasza bajka o kruku i lisie ma być odbiciem azjatyckich i amerykańskich przypowieści. Autor w swej książce przedstawia bogaty materiał empiryczny i porównawczy. Z treści przedstawionej we wprowadzeniu wynika, że jest znawcą tego gatunku, także na płaszczyźnie typowo ornitologicznej - pojawiają się tu bowiem fakty z biologii i ekologii tego ptaka (s. 93). Jest to książka bardzo cenna z religioznawczego i etnologicznego punktu widzenia, jednakże można się dopatrzyć w niej kilku uchybień i nieścisłości. Wytłumaczenie pojęcia "symbol" zostało potraktowane skąpo, brakuje szerszego potraktowania go w przypadku istnienia wielości poglądów na ten temat. W pierwszym rozdziale ujawnia się ostrożne podejście A. Szyjewskiego do problemu azjatyckiego pochodzenia tubylców amerykańskich (s. 16, 17), mimo że jest to sprawa oczywista dla etnologa. W kilku przypadkach, powołując się na teorie naukowe, autor zapomina o podaniu w przypisach nazwisk ich twórców (s. 16), mimo że robi to np. na s. 55. Zauważyć również należy, że kruk w tej pracy, prócz przedstawienia go jako gatunku, jest widziany także jako przedstawiciel całej rodziny krukowatych. Stąd też na s. 59 autor pisze, że "na półkuli południowej, w Australii, kruk reprezentowany jest przez wronę ... ", która jest związana z gwiazdozbiorem Kruka. Niezrozumiałe jest jednak podanie tutaj, jako australijskiego odpowiednika krukowatych, strzyżyka (także należącego do gwiazdozbioru Kruka), który nie ma nic wspólnego z tą rodziną. Jest to zbyt daleko idąca dowolność. Mimo tych kilku błędów, książkę można potraktować jako niezwykle cenną. Porusza tematykę etnoornitologiczną i to w tak obszernym i kompleksowym ujęciu. Jest to jedna z niewielu pozycji książkowych zajmujących się tą tematyką. Częściej poruszają ją artykuły, zawierające niewielką porcję treści i nie wyczerpujące tematu. Być może, ta pierwsza, znacząca praca etnoornitologiczna wydana współcześnie w Polsce, jest zapowiedzią szerszego cyklu wydawniczego o ptasiej symbolice, które są oczekiwane nie tylko przez etnologów, lecz także przez ornitologów. Krzysztof Mączkowski Sergiusz K o wal s k i, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, ss. 162. Oto mamy jeszcze jedną pozycję na temat "Solidarności". Cóż można dodać do tego wyeksploatowanego w dziesiątkach artykułów i książek tematu? Przecież każdy z nas "sam wie najlepiej jak było", będąc mniej lub bardziej bezpośrednim obserwatorem czy nawet uczestnikiem solidarnościowego ruchu. Z tych powodów można by sądzić, że napisać jeszcze coś ciekawego na ten temat, i to tak, żeby móc zainteresować kogoś więcej niż tylko polityków czy socjologów, jest niezmiernie trudno. A właśnie książka S. Kowalskiego jest atrakcyjna zarówno dla specjalistów jak i nieprofesjonalistów, także dla etnografów. Jak mówi podtytuł, jest to studium z socjologii myśłenia potocznego. Dokładniej - jest to �238 próba rekonstrukcji solidarnościowej ideologii z lat 1980-1981. Zadanie było tym trudniejsze, że ideologia ta zawierała pewien paradoks. Jej zasadniczym hasłem był pluralizm polityczny. Jednocześnie wzywano do jedności poglądów wszystkich uczestników ruchu. Działo się tak, gdyż - jak słusznie zauważa S. Kowalski - "ideologia jakkolwiek rozumiana jest fenomenem usytuowanym na przecięciu dwóch obszarów: świadomości jednostek i działan zbiorowych, zawsze mająca za ostateczny punkt odniesienia społeczne uniwersum" (s. 140). Analizując ideologię "Solidarności" autor odwołuje się do kształtujących ją potocznych wyobrażen demokracji, wolności, obrazu panującego Systemu i przyczyn tkwiącego w nim Zła lub też oczekiwanego Nowego Ładu. Bardzo interesujące są te rozważania, które ustalają, do jakich wartości odwoływała się solidarnościowa społeczność. Również tutaj mamy do czynienia ze swoistym synkretyzmem. Z jednej strony występuje odwoływanie się do tradycji ruchów wyzwolenczych, do historii Polski przedwojennej i do faktów do tej pory skazanych na zapomnienie. Bardzo silnie akcentowano katolickość polskiego narodu i wielką rolę Kościoła. Z drugiej strony wynikające z tej narodowo-katolickiej tradycji wartości stapiały się z niektórymi cechami socjalizmu. Wszystko to razem uznawane było często za tradycyjnie polskie, za naczelne wartości "Solidarności". Ideologia potrafiła połączyć to co dobre z idei kapitalizmu i komunizmu, a wszystko to było zgodne z najważniejszymi zasadami chrześcijanstwa. Co jest bardzo istotne - jak dowodzą analizy Kowalskiego - to to, że ideologia ta powstała z mocno akcentowanego rozróżnienia Dobra i Zła. My = Społeczenstwo (dobro) i Oni = Władza, System (zło) to opozycja, wokół której ogniskowały się uczucia, postawy, poglądy członków i sympatyków "Solidarności". Nawet zło, które mocno zakorzenione funkcjonowało w społeczenstwie - jak alkoholizm, łapówkarstwo, kradzieże, aborcja - ideologia potoczna tłumaczyła jako "powierzchowną naleciałość", która nie jest w stanie skazić prawdziwie dobrej natury Polaków. S. Kowalski nazywa to ideologią eksternalizacji zła narzuconego przez System. W tych rozważaniach autor - korzystając z uwag M. Eliadego - dopatruje się w ideologii powielania mitycznych precedensów, jak chociażby samo opisywanie świata w kategoriach dobra i zła, czy też potoczne wyobrażenie okresów społecznych protestów i robotniczych zrywów, podkreślające ich ahistoryczny wymiar, gdyż "wykazują one wszelkie cechy cyklicznego czasu mitycznego" (s. 81). Sięgając do teorii mitu codziennego R. Barthesa, S. Kowalski opisuje bardzo mocno kształtujący ideologię mit większości. Takie spojrzenie z różnych stron, zresztą bardzo en vogue, nadaje omawianym problemom szerszą perspektywę i wiarygodność, a co więcej, pozwala patrzeć na nie z większego dystansu. Krytyka solidarnościowego rozumu jest książką sensu stricto socjologiczną. A czym może ona stać się dla etnografów? Wyniki socjologicznych badan nad ideologią mogłyby być punktem wyjścia dla dociekan etnograficznych. Nie chciałbym tutaj wdawać się w definicyjne spory (najczęściej jałowe), wytyczające ostrą granicę pomiędzy socjologią a etnologią. Zaznaczę tylko, że do socjologicznych analiz ideologii "Solidarności" etnograf dorzuciłby i inne opisy, chociażby - na co zwraca uwagę S. Kowalski - podobieństwa w sposobie celebracji świąt i rocznic należących do różnych porządków ideologicznych, jak np. 11 listopada, l maja, rocznice grudnia 70. Takie dokładne etnograficzne analizy tych uroczystości na pewno dodałyby wiele interesujących szczegółów do przedstawionego potocznego myślenia. Ciekawe byłyby także prezentacje stereotypów, dotyczących ludzi związanych z władzą, członków Partii, znających się na wszystkim dyrektorów czy członków rządu. S. Kowalski podaje ich stereotypowe cechy charakteru, ale nie mniej interesująca byłaby prezentacja ich stereotypowych portretów fizycznych (mogłaby to być wspaniała galeria postaci) czy też sposobów spędzania przez nich wolnego czasu - niech byłyby to opisy partyjnych bankietów, polowań czy bali, których tak wiele swego czasu krążyło wśród ludzi. Oczywiście, podobne badania nic byłyby już analizowaną przez Kowalskiego ideologią potoczną "Solidarności", chociaż mogłyby dodać do niej wiele interesujących szczegółów. Badania takie musiałyby się jednak oprzeć na innej bazie materiałowej niż baza autora Krytyki solidarn(),~ciowego rozumu. �239 Interesująca by/aby też prezentacja przeciwstawnego dla ideologii "Solidarności" potocznego myślenia ludzi z obozu tamtejszej władzy. Na końeu chcialbym zaznaczyć, że pracę S. Kowalskiego uważam za niezbędną lekturę dla tych, którzy zajmują się kulturą współczesnej Polski. W sposób oczywisty powinna stać się ona obowiązującą dla socjologów. Powinni ją także zauważyć etnografowie. Wystarczy zwrócić uwagę na fakt, że we współczesnej sztuce ludowej czy folklorze pojawiają się często symbole, elementy, nieraz cale tematy inspirowane bezpośrednio historią "Solidarności", a Krytyka solidarnościowego rozumu niewątpliwie w sposób jasny i precyzyjny pozwala lepiej zrozumieć fenomen solidarnościowej ideologii, do której odwołują się, a zarazem ją kształtują, współcześni Polacy. Ideologii, bez której znajomości niezrozumiałe wydać się mogą procesy zachodzące współcześnie w polskim społeczeństwie. Hubert The Culture-Bound Syndromes. Folk Illnesses of Psychiatric by R. C. Simons and C. C. Hughes, O. Reidel Publishing Culture and Disorder, and Depression. Studies in the Anthropology and Anthropological Company, Oordrecht and Cross-Cultural ed. by A. Kleinman and B. Good, University of California Czachowski Interest, ed. 1985, ss. 516; Psychiatry of Affect Press, Berkeley 1985, ss. 535. Problematyka z pogranicza antropologii, psychologii i psychiatrii jest od dawna przedmiotem zainteresowania badaczy. W ostatnich dziesięcioleciach intensywne studia z tej dziedziny doprowadzi/y do wyłonienia się takich subdyscyplin (czy interdyscyplin), jak antropologia psychiatryczna czy psychiatria międzykulturowa. Właśnie w przypadku chorób, którymi interesują się psychiatrzy najwyraźniej ujawniły się kulturowe uwarunkowania ich wyodrębniania, etiologii i leczenia. W związku z tym utworzono termin "syndromy uwarunkowane kulturowo" (culture-bound syndromes) na określenie takich zestawów symptomów, które w różnych kulturach mają różne znaczenie i nie posiadają odpowiedników w zachodniej, biomedycznej systematyce jednostek chorobowych. Zainteresowanie tym zagadnieniem wiąże się z problemami praktycznymi: czy zachodnie kategorie analityczne mogą być stosowane przez psychiatrów do badania syndromów chorobowych występujących w innych kulturach oraz w międzykulturowej praktyce leczniczej (traktuje o tym m.in. interesująca książka E. F. Torrey'a, przełożona na język polski, Czarownicy i psychiatrzy, Warszawa 1981). Okazuje się, że symptomy uznawane przez medycynę zachodnią za przejaw choroby psychicznej, w innych kulturach mogą nie być uważane za oznaki choroby, a nawet bywają wartościowane dodatnio. Także przyjmowane implicite jako uniwersalne rozróżnienie między chorobami umysłu i ciała nie występuje w większości kultur. Problematyka ta mieści się ponadto w szerszym kontekście sporu między przedstawicielami podejścia relatywistycznego i uniwersalistycznego, wiąże się z kwestią przekładalności pojęć badanych kultur na język własnej kultury. Książka The Culture-Bound Syndromes ... jest jakby podsumowaniem wielkiej kariery tytułowego terminu, a jednocześnie zwraca uwagę na jego słabe strony, ograniczające dalsze jego stosowanie. Obszerna praca składa się z artykułów napisanych przez 30 autorów. Niektóre z tych artykułów to już pozycje klasyczne, inne przedrukowano z nowszych publikacji, część napisano specjalnie do tego tomu. Nie sposób omawiać tutaj treści poszczególnych artykułów przedstawiających różne ludowe syndromy, takie jak latah w Malezji i na Filipinach, amok w Malezji i Indonezji, koro w Chinach i Malezji, czy susto w Ameryce Łacińskiej. Przez całą książkę przewija się problem przekładalności tych syndromów na kategorie diagnostyczne używane w psychiatrii. C. C. Hughes w części wprowadzającej omawia różne stanowiska odnośnie do tego problemu, od �240 skrajnie relatywistycznego, poprzez różne wersje podejścia umiarkowanie relatywistycznego, aż do stanowiska stwierdzającego uniwersalność standardowych kategorii diagnostycznych stosowanych w psychiatrii. Redaktorzy opowiadają się za stanowiskiem umiarkowanym, postrzegając możliwości przekładu "syndromów kulturowo uwarunkowanych" na kategorie wyróżnione w ostatniej wersji Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (OSM-III), opracowanej przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. C. C. Hughes szczegółowo omawia cechy tego systemu klasyfikacyjnego, pozwalające, jego zdaniem, przckraczać granice kulturowe: ateoretyczne podejście w odniesieniu do etiologii, opisowe traktowanie symptomów, z naciskiem na łatwe do zidentyfikowania symptomy zachowaniowe, możliwość tworzenia złożonych konstruktów diagnostycznych w miejsce pojedynczej diagnozy, procesualną koncepcję choroby, z podkreśleniem płynności granicy między zaburzeniem i "dobrym samopoczuciem". Z powyższym zagadnienicm wiąże się także kolejny przedmiot sporu: jaka jest rola podłoża neurofizjologicznego w "syndromach uwarunkowanych kulturowo". Autorzy podjęli próbę zbadania wpływu czynników biologicznych i kulturowych na wykształcenie się poszczególnych syndromów. Rezultaty odzwierciedla podział tomu na trzy główne części: pierwszą, traktującą o tych chorobach ludowych, w których czynnik neurofizjologiczny ma ważne znaczenie; drugą, grupującą te choroby ludowe, w których czynniki kulturowe odgrywają podstawową rolę, choć przypuszczalnie również czynnik neurofizjologiczny ma pewne znaczenie; trzecią, dotyczącą chorób ludowych. których zdaniem autorów nie należałoby zaliczać do syndromów typu psychiatrycznego. Generalnie, postuluje się w tym tomie uwzględnienie zarówno jednego, jak i drugiego rodzaju czynników i połączenie wysiłków przedstawicieli różnych dyscyplin dla wyjaśnienia ich oddziaływania. Sporo miejsca poświęcono w książce samemu terminowi "syndromy kulturowo uwarunkowane". Redaktorzy wskazują na jego wieloznaczność. Czasem jest on używany w znaczeniu "specyficzny dla danej kultury", ale, jak wskazuje literatura, analogiczne zespoły symptomów pojawiają się niekiedy w różnych kulturach (np. odpowiednik malajskiego i filipińskiego latah - zwany imu, występuje u Ajnów). Jeśli natomiast rozumieć omawiany tcrmin jako wskazanie na ścisły związek tych syndromów z ich środowiskiem kulturowym, to błędne jest ich oddzielcnic od innych chorób ludowych, na które również wywiera wpływ kultura. R. C. Simons wskazuje także na etnocentryzm zawarty w tej kategorii. Wydziela ona zjawiska, dla których wspólny ma być fakt, że występują one poza zachodnim społeczeństwem. Ale to założcnic jcst błędne, bowiem i w społeczeństwach zachodnich można znaleźć przykłady "syndromów uwarunkowanych kulturowo". Mimo owych usterek, redaktorzy zachowują ten termin jako szeroko stosowany w literaturze przedmiotu, proponując jednak ograniczenie go wyłącznie do zaburzeń typu psychiatrycznego (i w związku z tym wyłączenie z jego zakresu np. susto). Wówczas "syndromy uwarunkowane kulturowo" stanowiłyby fragment szerszej kategorii: chorób ludowych (Jólk illnesses). Takie ograniczenie, przyjęte zapewne ze względów praktycznych (wydzielenie tych chorób, które są obiektem zainteresowania psychiatrów), nie wydaje się jednak uzasadnione, skoro te inne choroby również są uwarunkowane kulturowo, a ponadto, na co zwracają uwagę sami autorzy, rozróżnienie soma/psyche jest charakterystyczne dla zachodniej wizji świata, obce natomiast innym kulturom. Propozycją autorów jest tak7.e wyodrębnienie większych zespołów, grupujących syndromy o analogicznych symptomach, występujące w różnych kulturach. R. C. Simons nazwał je taksonami. Według owych taksonów ułożone są artykuły w poszczególnych częściach pracy. Dodać należy, że książkę uzupełnia bardzo użyteczny słownik (autorstwa C. C. Hughesa) "syndromów uwarunkowanych kulturowo" wraz z obszcrną bibliografią. Druga z omawianych książek - Culture and Depression ... , dotyczy tej samej problematyki, ujętej wszakże od innej strony. Punktem wyjścia nie są tu ludowe syndromy, lecz jednostka chorobowa wyróżniana w psychiatrii - depresja. Wzmożone zainteresowanie międzykulturowymi studiami nad depresją przypada na lata 70-80. Depresja, choć jest jedną z najdawniej znanych w psychiatrii dolcgliwości psychicznych, ci"glc jest przedmiotem sporów specjalistów. Pojęcie depresji odnoszone jest czasem do samopo- �241 czucia, czasem do pos7,czególnych symptomów bądź do całego syndromu dolegliwości, Teorie wyjaśniające etiologir,: i cechy depresji wskazują na oddziaływanie mechanizmów genetycznyeh, biochemicznych, psychodynamicznych, behawioralnych i kulturowych, Problemy dotyczące pojęcia depresji komplikują się jeszcze bardziej, gdy przekraczamy bariery kulturowe, Przegląd obszernej literatury na temat depresji pokazuje, że w różnych kulturach wyraża się ona w różny sposób, Na przykład w obrazie depresji w nie-zachodnich kulturach nie występują z reguły takie charakterystyczne dla depresji w kulturze zachodniej symptomy, jak poczucie winy i samooskarżanie się, Składnik dcpresji, jakim jest dysforia (smutek, poczucie bcznadziejności, brak radości życia), w niektórych społeczeństwach jest wartościowany dodatnio, Na przykład dla buddystów dysforia jest pierwszym krokiem na drodze do zbawienia, Wielkie zróżnicowanie postaei występowania depresji doprowadziło niektórych badaczy do wniosku, że w istocie w wielu społeczeństwach nie istnieje odpowiednik depresji w zachodnim rozumieniu, Natomiast inni badacze, szczególnie psychiatrzy, uznają depresję za zjawisko uniwersalne, polegające po prostu na zaburzeniu równowagi pro<.:esówchemicznych w organizmie, Jednak ten biomedyczny paradygmat okazał się nieprzydatny w badaniach międzykulturowych, Stanowisko pośrednie wiąże się z próbami zbadania, co w doświadczaniu i wyrażaniu dolegliwości typu depresji jest uniwersalne, a co uwarunkowane kulturowo, Autorzy omawianej książki zwracają uwagę na słabości zarówno skrajnie uniwersalistycznego stanowiska psychiatrów, jak i skrajnie relatywistycznego podejścia wielu antropologów, Postulują zatem przekraczanie baricr międzydyscyplinarnych, które według nich są znaczącą przeszkodą w postępie badań nad zaburzeniami psychicznymi i depresją w szczególności, Za takie pożyteczne forum dialogu między antropologami, psychologami i psychiatrami zainteresowanymi problemami psychiatrii międzykulturowej można uznać Culture and Depression", Poszczególne artykuły pokazuj" jak różnorodnie interpretowane jest i organizowane spolecznic uczucie dysforii w różnych kulturach, Szczegółowe badania oparte na pracy etnograficznej, a także klinicznej i epidemiologicznej starają się naświetlić rolę kultury w kształtowaniu zaburzeń depresyjnych w różnych środowiskach kulturowych, m.in, na Nowej Gwinei, Sri Lance, w Chinach, Iranie, u Indian Ameryki Północnej, Omówię przykładowo dwa z tych artykułów, choć wszystkie są godne uwagi, Badania Il Gooda, M, DelVecchio Good i R, Moradiego nad interpretacją choroby depresyjnej u Irańczyków wykazują, że smutek, żałoba, rozpacz, to emocje o centralnym znaczeniu dla irańskiego etosu, emocje posiadające sens symboliczny, Tragedia, niesprawiedliwość, męczelistwo, to tematy podstawowe w iraliskiej filozofii, historii, religii, Dla szyitów irańskich głęboki żal, smutek jest doświadczeniem religijnym, a więc zdolność odczuwania dysforii jest wartościowana dodatnio jako wyznacznik glębi osobowości, Jednakże Irańczycy odróżniają od tego rodzaju smutku dcpresję ~ /uj/'(jhali, i w tym przypadku szukają pomocy lekarza, Depresja jest wszakże artykułowana i interpretowana w specyficzny sposób, odmienny niż w kulturze zachodniej, Do jej symptomów nalcży poczucie smutku i żalu związane z utratą kogoś bliskiego, rozpacz z powodu życiowych problemów. np, biedy, niepokój wynikający z konfiiktów międzyludzkich, ponadto rozmaite dolegliwości somatyczne, Wszystkie te odczucia mają specyficzne kulturowe znaczenie i uproszczeniem jest ich izolowanie jako oddzielnych psychiatrycznych symptomów, Innym, interesującym przykładem połączenia badań antropologicznych z klinicznymi badaniami psychiatrycznymi, jest studium A. i ], Kleinman nad zaburzeniami depresyjnymi u Chińczyków, Ilustruje ono tezę, że doświadczenie i sposób konceptualizacji negatywnych emocji wiążą się z systemami władzy, Wnioskując z wywiadów przeprowadzanych z pacjentami, autorzy stwierdzają, że traumatyczne doświadczenia rewolucji kulturalnej przyczyniły się do odczuwania wykorzenienia, niepewności. alienacji, osłabienia poczucia własnej wartości. Autorzy zwracają również uwagę na fakt ignorowania we współczesnej medycynie chińskiej tradycyjnego nacisku na przyczynowość psychosomatyczną, Pomija się psychologiczne i społeczne aspekty chorób, w tym :lepresji, uznając jedynie przyczyny fizjologiczne, Zaprzeczenie, jakoby we współczesnych Chinach LuJ t. LXXV �242 istniała dysforia w sensie społecznym, jest, według A. i J. Kleinman, "neutralną i bezpieczną pozycją w kontekście ideologicznym, w którym depresja ma potencjalnie niebezpieczne implikacje polityczne". Redaktorzy tomu podkreślają, że biologiczny komponent deprcsji jest ważny i nie można go pomijać, ale jednocześnie należy pamiętać, że jej wyraz jest kształtowany kulturowo. Depresji nie można wyjaśnić ani odwołując się wyłącznie do uniwersalnego substratu, ani też jedynie do specyficznych warunków kulturowych. Obie przedstawione tutaj prace mogą być interesujące dla antropologów zajmujących się medycyną i psychologią, dla psychologów i psychiatrów wykraczających poza granice własnej kultury. Obie książki stanowią poważny wkład do antropologii medycznej i psychiatrii międzykulturowej. Znaczące jest, że obie ukazały się w tym samym czasie, w kulminacyjnym okresie dyskusji nad ograniczeniami i możliwościami psychiatrii transkulturowej. Autorzy jednej i drugiej pozycji zajmują przy tym zbliżone stanowisko w stosunku do omawianych problemów. Dodać trzeba, że książki te ukazały się w ramach dwóch ważnych serii prezentujących dorobek z zakresu antropologii medycznej: pierwsza w serii Culture, Illness and Healing (pod redakcją A. Kleinmana), druga w serii Comparative Studies of Health Systems and Medical Care (pod red. C. Leslie). Danuta Włodzimierz 1990, ss. 157. Piątkowski, Spotkania z inną medycyną, Wydawnictwo Penkala-Gawęda Lubelskie, Lubiin Omawiana książka zainteresuje na pewno badaczy zajmujących się problematyką z zakresu antropologii medycznej i socjologii medycyny. Adresowana jest ona również do szerszego kręgu czytelników, dzięki jasnemu, przystępnemu wykładowi i przejrzystej, nie przeładowanej przypisami, formie. Medycyna komplementarna (inaczej: alternatywna, niekonwencjonalna, nieoficjalna) cieszy się obecnie dużym powodzeniem, tak w Polsce, jak i w innych krajach. Pozostaje jednak, szczególnie u nas, słabo zbadana. Istnieje stosunkowo obszerna, choć w większości przyczynkarska, literatura etnograficzna na temat lecznictwa ludowego, zwłaszcza z końca XIX i początku XX wieku. Brakuje natomiast opracowań dotyczących współczesnych niekonwencjonalnych praktyk leczniczych nie ludowego pochodzenia. Zainteresowany czytelnik może znaleźć książki, broszury, liczne czasopisma zawierające praktyczne porady na temat stosowania takich czy innych metod medycyny niekonwencjonalnej, adresy bioenergoterapeutów czy zielarzy, bądź też informacje samych praktyków owej "innej medycyny" o ich sposobach terapii. Trudno jednak napotkać prace, które przedstawiałyby medycynę komplementarną jako specyficzne zjawisko kulturowe, próbowały wyjaśnić przyczyny jej popularności; brakuje prac zarówno stricte naukowych, jak i popularnonaukowych, które pozwoliłyby tzw. "szaremu czytelnikowi", zasypywancmu wiadomościami o rozmaitych cudotwórcach, spojrzeć z pewnego dystansu na te zjawiska. Książkę W. Piątkowskiego można uznać za pierwszą poważną pozycję próbującą choć po części wypełnić tę lukę. Autor jest socjologiem medycyny, interesuje się lecznictwem niekonwencjonalnymjuż od dłuższego czasu, opublikował szereg opracowań na ten temat (artykuły, książeczki z serii "Nauka dla Wszystkich"). Prezentowana książka omawia systematycznie różne formy "innej medycyny" w Polsce, w przekroju historycznym (choć autor podaje również porównawcze dane dotyczące niekonwencjonalnego lecznictwa w krajach zachodnioeuropejskich). Szczególnie warta podkreślenia jest próba uporządkowania bardzo dotąd nieustabilizowanej terminologii, zawarta w rozdziale pierwszym. �243 Kolejne cztery rozdziały pracy poświęcone są: "lecznictwu niemedycznemu" w Polsce od "okresu pierwotnego" do końca wieku XIX, charakterystyce nieprofesjonalnych terapeutów tego okresu, niekonwencjonalnym mctodom Icczenia w XX wieku i terapeutom XX-wiecznym, z uwzględnieniem współczesnych healerów. Następny rozdział przedstawia wyniki wstępnych badałl socjologicznych i psychologicznych nad samolecznictwem, lecznictwem ludowym oraz praktykami uzdrowicieli (przede wszystkim Clive'a Harrisa). Kolejny, krótki rozdział daje porównawczy zarys sytuacji lecznictwa niekonwencjonalnego w Europie Zachodniej. W końcowej części pracy autor omawia podstawowe cechy niektórych, wybranych metod niekonwencjonalnego leczenia, m.in. akupunktury, chiropraktyki i osteopatii, mesmeryzmu, homeopatii, naturopatii, ziołolecznictwa. Książka zaopatrzona jest w tabelę systematyzującą w przejrzystej formie cechy poszczególnych wyróżnionych przez autora rodzajów "lecznictwa niemedycznego", w zestaw fotografii, bibliografię oraz krótkie streszczenie w języku angielskim. W. Piątkowski proponuje na określenie omawianego zakresu zagadnień termin: "lecznictwo niemedyczne". Przeciwstawia się stosowaniu terminu "medycyna", twierdząc, że takie cechy medycyny naukowej, jak rozbudowana wiedza oparta głównie na eksperymencie, doskonalenie teorii, ciągła weryfikacja metod i technik, odróżniają jakościowo medycynę od "lecznictwa niemedycznego". Sam jednak zwraca uwagę, że niemożliwe jest wyznaczenie ścisłej granicy między nimi, że "na różnych etapach (... ) rozwoju nauk medycznych przedstawiciele nauki i sztuki lekarskiej (... ) arbitralnie wyznaczali linię podziału między tym, co jest medycyną (nauką), a co medycyną nie jest" (s. 16). Zmienność historyczna zakresu medycyny naukowej przejawia się również obecnie w postępującej akceptacji niektórych środków (zwłaszcza roślinnych) medycyny ludowej a nawet całych gałęzi terapii niekonwencjonalnych, czego najlepszym przykładem jest akupunktura. Coraz silniejsza jest w środowisku medycznym tendencja do zacierania przedziałów między medycyną naukową i praktykami niekonwencjonalnymi (nurt "medycyny naturalnej" czy "holistycznej"), wydaje się więc, że nic ma potrzeby tak rygorystycznego oddzielania terminologicznego tych dziedzin. Tym bardziej nie jest to uzasadnione z punktu widzenia etnologa, który nie rezygnuje przecież z używania terminów "prawo ludowe" czy ,.ekonomia społeczeństw pierwotnych", choć zdaje sobie sprawę z jakościowych różnic między prawem czy ekonomią w różnych typach społeczeństw. Dodatkowym argumentem może tu być uzus językowy. Człon drugi proponowanego przez autora terminu wydaje się niezręczny. Występuje tu podwójna negacja - omówiona wyżej negacja użycia terminu medycyna w stosunku do dziedziny praktyk niekonwencjonalnych zostaje wzmocniona przez wprowadzenie przymiotnika "niemedyczne". To dodatkowe, a niepotrzebne już chyba "obwarowanie" wynika zapewne z rygorystycznej postawy autora. Proponowałabym raczej określenie: medycyna (lub, jak chciałby autor, lecznictwo) komplementarna, wskazujące na uzupełniający jej charakter w stosunku do medycyny oficjalnej. W. Piątkowski pisze (s. 115), że być może w przyszłości "pojawi się potrzeba wprowadzenia nowego pojęcia «lecznictwo komplementarne»" w miejsce terminu "Iecznictwo niemedyczne", ale wymaga to głębokich zmian w świadomości zdrowotnej i systemie opieki medycznej. Uważam, że już obecnie uprawnione jest nazywanie tej "innej" medycyny komplementarną, bo chociaż nie jest nią zapewne z punktu widzenia większości przedstawicieli medycyny oficjalnej, to dla pacjentów stanowi właśnie uzupełnienie leczenia w placówkach służby zdrowia. Posługując się jako kryterium klasyfikacji cechami terapeutów i stosowanych przez nich terapii (s. 18), autor wyróżnił trzy formy czy rodzaje "Iecznictwa niemedycznego" : samolecznictwo, lecznictwo ludowe i praktyki lecznicze uzdrowicieli. Podział ten, którego punkt wyjścia jest typowo socjologiczny, skupiający się na zachowaniach, ma jednak pewne słabości, szczególnie w odniesieniu do lecznictwa ludowego. To ostatnie zostało oddzielone od samolecznictwa. Tymczasem samolecznictwo stanowi ważną część lecznictwa ludowego, którego nie można ograniczać tylko do l)raktyk nieprofesjonalnych terapeutów, takich jak tradycyjne akuszerki - "babki", owczarze kowale, znachorzy. Trzeci z wyróżnionych przez autora członów, obejmujący m.in. bioenergoterapię, radiestezję, polarity, irydoskopię, homcopatię, nastręcza szczególnych trudności ter- �244 minologicznych. W. Piątkowski proponuje opisowe określenie: "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Jednak poszczególne dziedziny tego rodzaju lecznictwa obejmują nic tylko praktyki, ale i towarzyszącą im wiedzę. Ponadto pokrewne wymienionym wyżej terapiom są pewne praktyki samolecznicze (i profilaktyczne), takie jak akupresura czy relleksoterapia, ćwiczenia zdrowotne, dietetyka (np. makrobiotyka, wegetarianizm). Można by się zastanowić nad zastosowaniem do tego szerokiego kompleksu zjawisk terminu "medycyna nieortodoksyjna". Wskazuje on na niezgodność z doktryną medycyny oficjalnej, a jednocześnie pewne poczucie więzi z nią. Przyjęty układ książki powoduje, że występują w niej niekiedy powtórzenia. Wynikają one częściowo z wydzielenia osobnych rozdziałów poświęconych rozwojowi "lecznictwa niemedycznego" i nieprofesjonałnym terapeutom. Stąd np. w ostatniej części rozdziału 5. poświęconej healerom powtarzają się pewne wiadomości z rozdziału 4. Ponadto rozdział 8. wydaje się jakby "doczepiony". Autor pisze, że poda w nim informacje o niektórych niekonwencjonalnych praktykach, których założeń nie przedstawił poprzednio. Tymczasem informacje np. o chiropraktyce i osteopatii, mesmeryzmie, homeopatii czy naturopatii zostały jUi: dość szeroko zaprezentowane w końcowej partii rozdziału 3., gdzie mowa o dziewiętnastowiecznych uzdrowicielach. Prawdopodobnie lepszym wyjściem byłoby zamieszczenie, zamiast ostatniego, 8. rozdziału, aneksu zawierającego charakterystykę poszczególnych terapii komplementarnych. Wspomnijmy jeszcze, że dla etnologa nieuzasadnione jest ujmowanie w cudzysłów słowa wiedza w kontekście lecznictwa łudowego. Takie traktowanie wiedzy ludowej wynika z przyjętej przez autora perspektywy biomedycznej; w tym ujęciu tylko zbiór twierdzeń naukowych zasługuje na miano wiedzy (bez cudzysłowu). Wszystkie te uwagi, dotyczące przede wszystkim tak dyskusyjnych spraw terminologicznych, nie podważają wartości pracy, którą można uznać za pionierską próbę usystematyzowania wiadomości o różnorodnych dziedzinach łecznictwa niekonwencjonalnego. Słuszne jest łączne ujęcie przez autora lecznictwa łudowego i praktyk uzdrowicieli jako różnych form "innej" medycyny, tym bardziej, że współcześnie ich wzajemne oddziaływanie jest bardzo silne. Cenne jest (choć z konieczności skrótowe) historyczne potraktowanie tematu, tak rzadkie w pracach pisanych przez socjologów. Autor przytacza interesujące wyniki pilotażowych badań, zastanawia się nad czynnikami wpływającymi na popularność praktyk nickonwencjonalnych. Wskazuje m.in. na znaczenie "potrzeb ekspresywnych", dobrze zaspokajanych przez znachorów i healerów. Zwraca uwagę na ważne kwestie etyczne związane z badaniem problemów tak ściśle związanych ze zdrowiem i życiem człowieka. Podkreśla także szersze społeczne znaczenie dalszych, pogłębionych badań nad omawianym zespołem zagadnień i konieczność interdyscyplinarnej współpracy w tym zakresie. Książkę można zatem polecić przedstawicielom nauk społecznych a także nauk medycznych zainteresowanym problemami medycyny komplementarnej. Danuta Penkala-Gawfcka Mirosława Drozd - Pi a sec k a, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wo-wschodniego Mazowsza (koniec XłX i XX wiek), Warszawa 1991, ss. 178. wsi południo- Zacznę od stwierdzenia, że jest to książka niezwykle interesująca i wypełnia wyraźną lukę w opracowaniach problemu. Autorka pracę tę poświęca tematyce nie często podejmowanej przez współczesną etnografię - stosunkowi do ziemi i jego przemianom wśród mieszkańców wsi, i to w szerokiej perspektywie historycznej, wybierając jako obszar egzemplifikacji południowo-wschodnie Mazowsze (choć może bardziej precyzyjnie można określić teren ten jako dorzecze Świdra). Ukazanie historycznych przeobrażeń stosunku chłopa do ziemi wymaga sięgnięcia do podstawowego aktu prawnego jakim było w XIX wieku uwłaszczenie (dla b. zaboru rosyj- �245 skiego r. 1864). Tak więc dla przełomu XIX/XX wieku autorka konstruuje model tradycyjny, określając go nominalnym, wykorzystując w tym celu źródła historyczne i bardzo liczne, ogólne opracowania tematu (Fr. Bujak, 1. Chałasiński, SI. Czarnowski, K. Dobrowolski) oraz pamiętniki chłopskie (J. Słomka). Tak skonstruowany model agrocentryczny odpowiada obrazowi wsi polskiej końca XIX i pocz. XX wieku. W tym czasie, ledwo uzyskana aktem uwłaszczeniowym ziemia, stanowi podstawowy element strukturotwórczy chłopskiego systemu społeczno-ekonomicznego i kulturowego. Można wyróżnić kilka aspektów porządkujących stosunek chłopa do ziemi: ziemia jako warsztat pracy, ziemia jako podstawa utrzymania rodziny chłopskiej, ziemia jako podstawa prestiżu i statusu społecznego. Po wyodrębnieniu istotnych etapów przełomowych w procesie zmian, autorka konstruuje odpowiednie dla danych okresów modele (w oparciu o literaturę: Br. Jaworska, K. Dobrowolski, E. Jagiello-Łysiowa, J. Turowski, R. Turski, Pamiętniki Młodego Pokolenia Chłopów itp.). Przedstawione pytania badawcze dotyczą motywacji i uwarunkowań zachodzących przeobrażeń. Najważniejsze, mające charakter ogólny, to pytanie o zmiany stosunku chłopów do ziemi jako własności i warsztatu. Następne pytania są już uszczegółowiające. Dotyczą one: roli podłoża historycznego, aktów normatywnych, czynników instrumentalnych (ustawy państwowe) oraz rynku pracy w regionie. Ważne pytanie dotyczy wartości przypisywanych ziemi w sytuacjach konniktowych. We wstępie autorka wyróżnia również i charakteryzuje czynniki, mające pomóc w interpretacji zmieniającego się stosunku do ziemi. Jest to charakterystyka społeczności lokalnych i rodzin (rodzaj stosunków i więzi rodzinnych i sąsiedzkich, struktura społeczno-gospodarcza, charakter gospodarki, stopień jej mechanizacji, plany inwestycyjne, możliwości pracy poza gospodarką, sposób przejęcia ziemi, stosunek do komasacji itp.). Charakteryzując warsztat badawczy autorki trzeba podkreślić jego wielostronność. Analiza tego prawie półtorawiekowego okresu oparta została na wielorakich żródłach. Mamy tu więc do czynienia ze źródłami historycznymi (nadania uwłaszczeniowe, zapisy katastralne, księgi sądowe itp.), opracowaniami dotyczącymi tematu badań, jak wreszcie badaniami terenowymi (źródło wywołane) - typowym narzędziem etnografa. Autorka skupia swą uwagę, jak pisałam, na Mazowszu. Szczegółowa egzemplifikacja materiałem terenowym odnosi się do 3 wsi (Woli Duckiej, Woli Karczewskiej, Woli Suwczyńskiej), a badania przeprowadzono tam dwukrotnie - w latach 1968-73 i w roku 1988. Wybór terenu uzasadnia zachowanie się na nim wielu elementów tradycyjnej kultury ludowej. Przedstawiona praca składa się ze wstępu (uzasadnienie tematu, pytania badawcze, definicje używanych pojęć i terminów, charakterystyka warsztatu badawczego, źródeł itp.) oraz 4 rozdziałów. I rozdział ma jeszcze charakter warsztatowy i zawiera charakterystykę regionu i badanych wsi (interesujące tabele). Rozdział II-IV to analiza poszczególnych aspektów stosunku do ziemi i ich przeobrażeń: II - ziemia jako warsztat pracy, a więc podstawa utrzymania, III - ziemia jako własność, oraz IV - stosunek do ziemi jako warsztatu pracy i własności w warunkach konniktowych. Pracę zamyka zakończenie, wykaz źródeł i literatury. W zakończeniu, po szczegółowej analizie, autorka zwraca uwagę na istotny współcześnie, w stosunku do ziemi, czynnik dwuzawodowości oraz wzrost postawy pragmatycznej. Podkreśla również wielofunkcyjny charakter ziemi jako wartości (ekonomiczny, społeczno-prestiżowy). Uważa, że kierunek przemian moźna określić: ziemia warsztat - ziemia własność. Wydaje się przy tym, że ziemia nie traci na wartości autotelicznej, przedmiotowej gdy jest podstawą utrzymania i warsztatem pracy. Gdy ulega zmianie wartość ziemi pozostaje jako własność (poczucie posiadania). Inne też jest poczucie wartości u migrantów ze wsi, a inne u pozostających na gospodarstwie. W tej interesującej pracy autorka nie ustrzegła się szeregu drobnych usterek i niedociągnięć. Można np. zastanawiać się nad stopniem szczegółowości postawionych na wstępie pytań: Pyta- �246 nie 1. jest ogólne i brzmi jak cel pracy, a pozostałe są bardzo szczegółowe. Przy omówieniu pojęć i terminów "do jednego worka" wrzucono takie pojęcia i kategorie badawcze, jak "wartość" czy "postawa" oraz terminy potoczne "przywódcy", "zwolennicy partii X" (tych dwu ostatnich wydaje się, że wcale nie trzeba objaśniać). Może też wydawać się zbyt dużym przeskokiem omówienie ogólnej sytuacji pouwłaszczeniowej w całej Polsce, na całym Mazowszu i przeskok do opisywanych wsi (np. s. 117). Również przy niektórych opisach szczegółowych, ilustrowanych liczbami (np. procesy o ziemię), brak porównania tych wielkości z ogólną sytuacją. Niezbyt też są dla mnie jasne schematy 2 - 4, ilustrujące postawy w konkretnej sytuacji konfliktowej. Są to jednak wszystko sprawy bardzo drobne. Praca jest niezwykle ciekawa, a cel jej: wskazanie na przemiany w stosunku chłopa do ziemi jako warsztatu i własności - a więc jednej z podstawowych wartości w tradycyjnej kulturze chłopskiej, i to w szerokim ujęciu historycznym pozwala lepiej poznać uwarunkowanie tradycyjnej kultury ludowej Mazowsza. Anna Szyfer Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory mi/o,vci wie.i:niaczej pieśni ludowej XV/II-XX wieku, PTL, Wrocław 1991, ss. 206, il. w polskiej Omawiana książka stanowi spopularyzowaną wersję rozprawy doktorskiej autorki; pominięto więc w niej szersze rozważania nad warsztatowymi aspektami analizy i jcj teoretyczno metodologicznymi podstawami. Nie umniejsza to jednak znaczncj wartości poznawczej publikacji, podejmującej intrygujące i w niepełnym dotychczas stopniu rozpoznane, zagadnienie oblicza ludowej miłości - tu ukazanej nie przez pryzmat rzeczywistych zachowań chłopskich partnerów, ale bohaterów folkloru - ludowej pieśni. Praca jest oparta na bardzo solidnych podstawach - reprezentatywnej i obszernej próbie tekstów folklorystycznych zarówno drukowanych, jak i rękopiśmiennych, historycznych i współczesnych, pochodzących z polskiego obszaru etnograficznego. Właściwie aż po lata 60. XX wieku pieśń miłosna nie stanowiła szczególnego obszaru zainteresowań folklorystów i etnografów polskich, choć zarejestrowano jej bogate zasoby. Nie w całości była udostępniana przez publikacje, czasem "poprawiana". Cenzury i autocenzury obyczajowej nie ustrzegł się i O. Kolberg, a Komisja Antropologiczna Krakowskiej AU, co można tu przypomnieć, postanowiła w 1884 roku nie drukować utworów "wyraźnie sprośnych". Nad wizją ludowej miłości zaciążyła zwłaszcza romantyczna koncepcja miłości sielankowej i sentymentalnej oraz mit chłopa - oracza, strażnika narodowych wartości. Obsceniczność niektórych tekstów traktowano bądź jako przejaw rubaszności chłopskiego humoru, bądź upadku obyczajów. Do zasadniczego przełomu w wiedzy na temat ludowego erotyku i przedstawianych przez niego cech ludowej miłości, demitologizacji funkcjonujących w tym zakresie stereotypów, przyczyniły się głównie dopiero prace współczesnych badaczy, przedc wszystkim Cz. Hernasa, odkrywcy staropolskich pieśni miłosnych oraz wnikliwe analizy J. Bartmińskiego. Podobnie jak ten ostatni, drogą strukturalnego oglądu ludowej pieśni miłosnej, podąża też autorka Mi/ości ludowej. Omówiwszy w rozdziale pierwszym, w sposób syntetyczny, dotychczasowy dorobek badawczy nad podjętym zagadnieniem, w czterech kolejnych zajmuje się głównym wątkiem swych rozważań - próbą rekonstrukcji wzorów miłości wieśniaczej zawartych w polskiej pieśni ludowej. Spośród wszystkich gatunków folkloru słownego właśnie w pieśni temat miłosny pojawia się najczęściej, jest jej głównym motywem. Traktując zbiór wszystkich ludowych pieśni miłosnych (z wyłączeniem, uwikłanych w rytualny kontekst, pieśni obrzędowych) jako jeden wielki tekst o miłości D. Wężowicz-Ziółkowska poddaje go badaniu morfologicznemu. Jego celem jest �247 odkrycie struktury paradygmatycznej systemu określającego zachowania partnerów miłości w świecie pieśniowym; zgodnie z inspiracjami Proppowskimi elementem podstawowym analizy są funkcje postaci działających, a więc przede wszystkim ludowego kochanka i kochanki. Autorkę interesuje zarówno miłość przedmałżeńska, jak i małżeńska, obrazowana przez pieśni epickie i liryczne, a także cechy ludowego seksualizmu w świetle pieśni obscenicznej. Wśród wielości tekstów prezentujących różne psychofizyczne i psychospołeczne zachowania bohaterów pieśni w sytuacjach miłosnych (nie zawsze chyba właściwie sklasyfikowanych, pieśń o wdowie ze s. 73 to pieśń o miłości małżeńskiej) wyodrębnia dwanaście funkcjonalnych wzorów miłości. Są to wzory miłości: występnej, wymuszonej, nieszczęśliwej, nie odwzajemnionej, niestałej - zdradliwej, wielkiej - tragicznej, wypróbowanej, spełnionej, wolnej - zmysłowej, cudzołożnej, ze starym małżonkiem i ze złym partnerem. Tworzą one zbiór zamknięty, określający pełny zespół schematów działań uczestników miłości w sferze ludowej pieśni; chyba najbardziej charakterystyczny jest tu fakt, iż w miłości małżeńskiej są eksponowane jedynie trzy ostatnie wzory zachowań. Równocześnie poszczególne wzory w niewielkim stopniu są powiązane ze zróżnicowaniem gatunkowym pieśni (mało zresztą dotąd uporządkowanym) - taka ścisła zależność dotyczy właściwie tylko ballady, ukazującej miłość występną. Stąd zawarta w pracy interesująca sugestia wykorzystania wyróżnionych wzorów dla celów samej klasyfikacji miłosnego folkloru pieśniowego, a także weryfikacji jego ludowego bądż nieludowego pochodzenia (skoro struktura morfologiczna pieśni ludowej ma cechy specyficzne). W każdym z wzorów inny jest krąg akcji w jaki uwikłani są ludowi kochankowie, inny jest też ich wzajemny podział kompetencji. W "Podsumowaniu" zawarta jest więc próba typologii występujących w pieśni głównych bohaterów, stanowiąca istotne uzupełnienie wcześniej dokonanych ustaleń. Te dotyczą także zagadnienia oblicza ludowego seksualizmu, przede wszystkim zaś języka (kodu) jakim folklor wyraża akt miłosnego spełnienia. Środkiem jest najczęściej metafora, wykorzystująca osiem rodzajów skojarzeń: z pracami rolnymi, gospodarskimi, rzemieślniczymi, zbieraniem owoców, tańcem i grą, jedzeniem, niszczeniem odzieży oraz kaleczeniem ciała (można je sprowadzić do dwóch: kreacji i destrukcji). Bogata jest również stosowana w obscenach symbolika męskiego i żeńskiego, nie brak w nich też wskazań na temat zasad postępowania w miłości, swoistego kodeksu seksualnego. Przedmiotem Milo,~ci ludowej jest wiedza jaką dostarcza o niej pieśniowy foklor. Ludowe pieśni nie są wprawdzie tylko literackim tekstem, a ich treści czy przesłania jedynie zespołem wyobrażeń na temat miłości w kulturze chłopskiej, bowiem sięgają do sfery rzeczywistych przekonań i praktyk, to wykorzystując jeden, specyficzny typ źródeł trudno orzec o sile tego związku. To zastrzeżenie często podnosi autorka, podkreślając, iż jej celem nie jest przedstawienie obrazu realistycznego. Rezygnując z konfrontacji z innymi źródłami (materiał etnograficzny jest dotąd słabo opracowany) stara się równocześnie o pewne uogólnienia. Na niektóre cechy ludowej miłości ujawnione w analizie folklorystycznej warto zwrócić uwagę. Wyodrębnione i zanalizowane wzory miłości wieśniaczej odsłaniają znacznie szersze niż na ogół przyjmowano spektrum emocjonalnych doznań, zachowań i postaw ludowych kochanków. Miłość w kulturze chłopskiej nie jawi się jednowymiarowo, nie jest jednoznacznie poddana jakimś nadrzędnym normom całkowitego liberalizmu czy ścisłego rygoryzmu. Bliska naturze, nie opiera się wyłącznie na zaspokajaniu biologicznych popędów, ale też niewiele tu miejsca na respektowanie zasad etyki chrześcijańskiej. Wyróżnione wzory nie tworzą jakiegoś jednego kontinuum, jest tu miejsce i na miłość skrępowaną okolicznościami i w pełni wyzwoloną, spełnioną i nie spełnioną, odwzajemnioną i nie odwzajemnioną, wypróbowaną i przypadkową, trwałą i niestałą, wreszcie przedmałżeńską, małżeńską i pozamałżeńską. Folklor nie eksponuje jednak w równym stopniu wszystkich właściwych mu rodzajów miłości; godna pieśni (to już chyba kwestia dramaturgii i poetyki) jest przede wszystkim miłość w ten czy inny sposób nieszczęśliwa (wzór miłości nieszczęśliwej, występnej, wymuszonej, nie odwzajemnionej, zdradliwej, tragicznej, ze starym i złym partnerem; świadczy o tym także statystyczna popularność wątków). �248 Miłość przedmałżeIlska i małżeIlska to dwie różne jakościowo kategorie. Ta pierwsza jest miłością kochanków, szczęśliwą lub nieszez~śliwą, ale zawsze zmierzającą do fizycznego połączenia. Jest skrywana przed otoczeniem, a wyrazem obaw dziewczyny jest leż niepożądana ciąża. Nic musi prowadzić do trwałości związku, happy endem stosunkowo rzadko stają si;; zresztą zaślubiny (użyte w analizie szeroko rozumiane pojęcie "wesela" nic jest najtrafniejszym określeniem, bardziej chodzi tu o utrwalenie związku). Ślub jest jednak idealnym i pożądanym spełnieniem miłości (wyraźna rozbieżność mi~dzy normą a wzorem). Miłość ujęta w ramy instytucjonalne zrywa więzi typu kochankowie. MałżeIlstwo to związek erotyczny, ale jednoczcśnic daleki od zasad zgodnego i szczęśliwego współżycia, partnerskiego układu ról. Miłość ludowa to przede wszystkim miłość cielesna, nie uwzględniająca (1) funkcji prokreacji. jakby samospełniająca się poprzez erotyczny kontakt. Prawic obce jcst jcj uczucie platoniczne, jest silnie zmysłowa i konkretna, najczęściej oparta na stosunkowo szybkim uzyskaniu wzajemności ze strony partnera; aktywność kochanka spotyka się tu I. współdziałaniem kochanki. Agresywność to forma zachowania niekiedy dozwolona, choć nie wartościowana pozytywnie. Seks jest podporządkowany prawom natury. ale jest sprawą intymną. Miłość wieśniacza pomimo artykułowania szeregu norm (zwłaszcza zakaz kazirodztwa i skalania zbrodni,!) odsłania też liczne rozbieżności między nimi a rzeczywistymi zachowaniami (miłość wymuszona, cudzołożna, wbrew woli rodziny). W gruncie rzeczy słabo wpisuje si~ w środowiskowe tło (przyczyną rozdzielenia kochanków są częściej czynniki pozaspołeczne niż społeczne). Akcentuje równocześnie dość wyraźnie podział partnerskich ról; mężczyzna jest stroną bardziej aktywną w działaniu o podlożu erotycznym, mniej skrępowaną zobowiązaniami i społecznymi konwenansami, w małżeIlstwie jest osobą dominującą. podporządkowany żonie staje się obiektem drwin. Folklorystyczna praca D. Wężowicz-Ziółkowskiej rozszerza naszą wiedzę o świecie erotyki w kulturze chłopskiej, jest ważnym uzupełnieniem dotychczasowych dokonaIl badawczych na ten temat, pora na liczniejsze, pogłębione studia etnologiczne, weryfik ujące zwłaszcza stereotyp ascetycznego zachowania młodzieży wiejskiej w okresie przedmałżeIlskim (nic tylko na Podhalu). Jacek Studia nad rybołówstwem w Polsce, Bednarski ToruIl 1991, ss. 187, streszczenie w języku angielskim. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu wydał w serii "Rozprawy" pracę zbiorową SlUdia w Polsce, przygotowaną przez Zakład Etnografii tejźe Uczelni. Tom zadedykowany został przez jego autorów profesor Marii Znamierowskiej-Prufferowej w sześćdziesięciolecie Jej pracy naukowej'. Dedykacja, dobór autorów i treść pracy są ściśle ze sobą powiązane. Większość artykułów została bowiem napisana przez członków interdyscyplinarnego Zespołu do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków KNE PAN, założonego pod koniec lat siedemdziesiątych i kierowanego do roku 1990 przez adresatkę dedykacji. Jednym z najważniejszych celów Zespołu, grupującego obok etnografów, archeologów, językoznawców. historyków także przedstawicieli nauk technicznych i biologicznych, jest ułatwienie jego członkom wzajemnej wymiany doświadczeń, umożliwienie szerszego, bardziej "humanistycznego" spojrzenia na rybołówstwo, wykraczającego poza ramy uprawianych przez nich dyscyplin nauki. Prezentowany tom, opatrzony wstępem przez Teresę Karwicką, zawiera artykuły: - Mariana Rulcwicza, stawiającego na podstawie analizy bogatego materiału wykopaliskowego (ponad dwa tysiące obiektów, w tym kilkadziesiąt pływaków do sieci, znakowanych merkarni), a także pewnych analogii historyczno-etnograficznych, hipotezę o pojawieniu si~ już nad rybołówstwem , Adresatka dedykacji zmarla dwa lata po tym jubileuszu. w roku 1990. �249 okresie X-XIII wieku zalążków pomorskich maszoperii rybackich. (Nie negując toku rozumowania autora, należy jcdnak do jego hipotezy podejść bardzo ostrożnie - wnioskowanie o faktach społecznych na podstawic materiału archcologicznego i domniemanych analogiach z późniejszych wieków jest zawszc niczmiernie ryzykowne); - Jadwigi Kucharskiej, przcprowadzającej porównawczą analizę dynamicznych elementów w strukturach tradycyjnych zespołów połowowych rybaków kaszubskich (maszoperiach) i podobnych organizacjach w Finlandii; - Jerzego Litwina, przcdstawiającego zmiany w konstrukcji śródlądowych, dłubanych i klepkowych łodzi kaszubskich, ze szczególnym uwzględnieniem bardzo rzadkiej w Europie budowy dna z desck układanych poprzccznie, charakterystycznej dla środkowej części Pojezierza Kaszubskicgo, a spotykancj również nad Wisłoką i na Łużycach (autor sugeruje niezależne powstanic tcj konstrukcji w każdym zc wskazanych rejonów); - Aleksandra Celarka, omawiającego budowę barkasów z Zalewu Wiślanego, sposoby żeglowania na nich i prowadzenia połowów; przedstawiającego próby rozprzestrzenienia tych łodzi na Zatokę Pucką i Zalew Szczeciński, zwracającego przy tym uwagę na kontekst etniczny zjawiska (Prusowie, Niemcy, Polacy) - artykuł, podobnie jak poprzedni, zaopatrzony w dobrze dobrane i czytelne rysunki; Wacława Odyńca, komentującego "Obrót XV" szesnastowiecznego poematu Tomasza Bielawskiego jako żródło historyczne do badań nad rybołówstwem Prus Królewskich; - Aleksandra Nyrka, pokazującego w kontekście historyczno-geograficznym (zmiany politycznc i społcczne, rozwój nauki) proccs przechodzenia na dzicwiętnastowiecznym Śląsku od chowu do hodowli ryb stawowych; " - Wojciecha Olszewskiego, analizującego genezę łowienia przez wędkarzy polskich na sztuczne przynęty (błystki "Ietnie" i pod lodowe, sztuczne muchy); - Janusza Zauchy, wskazującego na konieczność i możliwości zwiększenia selektywności poszczególnych grup narzędzi używanych we współczesnym polskim rybołówstwie morskim, w świetle aktualnic prowadzonych badań naukowych; - Zygmunta Kłodnickiego, analizującego treść i zakres wiedzy polskich rybaków śródlądowych o życiu ryb, jej zróżnicowanie w poszczególnych grupach łowiących i wpływ na stosowane mctody połowu; - Janusza Sługockiego, zestawiającego w krótkim, zwartym rysie fakty z zakresu polskiego prawa o rybołówstwie od średniowiecza do czasów współczesnych; Kazimierza Siudzińskiego, przedstawiającego historię polskich badań oceanograficzno-biologicznych od roku 1500 do czasów współczesnych. (Ta, największa objętościowo praca tomu, jest ze względu na obszerność tematu bardzo syntetyczna, ale i dokładna - wskazuje na najważniejsze nazwiska, instytucje, tematy i osiągnięcia badawcze); - Anny Kowalskicj i Jerzcgo Maciejewskiego, omawiających założenia dialektologiczne i leksykograficznc, przygotowywanego przez wymieniony na wstępie Zespół, słownika rybołówstwa tradycyjncgo w Polsce. Autorzy Studiów ... są przedstawicielami wielu dyscyplin naukowych (etnografii, archeologii, historii, prawa, językoznawstwa, nautologii, technologii rybołówstwa przemysłowego). Ich prace prezcntują zróżnicowane podejście badawczc, niejednakowy poziom ogólności, znaczny rozrzut tcmatyczny i czasowy. Z tych właśnie powodów o układzie tomu (nie stanowiącego zwartej całości) przesądziły nic względy merytoryczne, a alfabetyczny układ nazwisk autorów. To z pewnością najsłabsza strona Studiów .... Trzyletni cykl wydawniczy i kiepski druk zdjęć również nie dodały im wartości. Jakie mogą być wobec tego korzyści naukowe z omawianej pracy? Niewątpliwie należy tu podkrcślić właśnie wielostronne spojrzenie na działalność łowiącego człowieka, uwypuklające związki między rybołówstwem dawnym a współczesnym (także przemysłowym), ukazujące wielość zagadnień szczegółowych związanych z omawianą problematyką, wreszcie możliwości zastosowaw �250 nia różnych rozwiązań metodologicznych. Wskazują przy tym SWl}ia ... na zakres zainteresowań najaktywniejszych polskich badaczy kulturowych aspektów rybołówstwa. Dotychczasowa współpraca członków Zespołu do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków, przybierająca najczęściej formę wzajemnej wymiany doświadczeń, zdaje się potwierdzać potrzebę takich interdyscyplinarnych prac. Zgodnie z wymaganiami wydawcy, wszystkie artykuły to prace oryginalne, napisane specjalnie do tego tomu. Niemal wszystkie wnoszą nowe ustalenia badawcze lub interpretacyjne. Wartość pozostałych zaś (zarys historii polskiego prawa o rybołówstwie i polskich badań oceanograficzno-biologicznych) tkwi głównie w syntetycznym ujęciu tematów, których poznanie wymagało dotąd studiowania wielu rozproszonych żródel. Te cechy powinny uczynić Studia ... istotną pomocą naukową dla badających problemy związane z polskim rybołówstwem, nie tylko humanistów. Wojciech Olszewski Władysław M a t l akow sk i, Wspomnienia z życia przeszlego i teraźniejszego (/850-1895), Z rękopisu do druku przygotował, przedmową i komentarzem opatrzył Janusz Kapuścik, Zakład Naukowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, ss. 504, il. Wydawnictwo im. Ossolińskich nawet w obecnych, tak trudnych dla ambitnej książki czasach, nie zapomina - i chwała mu za to - o licznych miłośnikach pamiętnikarstwa polskiego. Wcale już bogata seria wspomnień i pamiętników wybitnych postaci życia społecznego i kultury z XIX i XX wieku rozszerzona została o dzieło Władysława Matlakowskiego, głośnego niegdyś chirurga warszawskiego, badaczowi kultury bardziej jednak znanego z takich opracowań, jak Budownictwo ludowe na Podhalu (1892) i Zdobienie i sprzęt ludu polskiego tla Podhalu (rzecz wydana już po śmierci autora, w 1901 roku). Matlakowski był jednym z twórców i propagatorów tzw. stylu zakopiańskiego, przyczynil się też walnie do zapoczątkowania w Polsce głębszych studiów nad sztuką ludową. Wspomnienia z życia przesz/ego ... mają dość zróżnicowaną treść i formę. Pisane niemal przez całe, niezbyt zresztą długie życie, notatki, refleksje, wrażenia z podróży, nekrologi przyjaciół i nauczycieli składają się jednak na całość zwartą i wiele mówiącą o jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej inteligencji w drugiej połowie XIX wieku. Część wspomnień była już zresztą wcześniej drukowana, całość ukazuje się jednak pierwszy raz, co może nieco dziwić, gdyż już za życia uchodził Matlakowski za bystrego obserwatora i znakomitego stylistę. Potwierdzają to zwłaszcza znakomite Wspomnienia z Zakopanego. Niestety, Matlakowski podzielił losy wielu wybitnych ludzi; po przedwczesnej śmierci na grużlicę zapomniano o nim do lego stopnia, że dziś przypominać trzeba podstawowe fakty z jego życia i działalności. Urodził się Władysław Matlakowski w 1850 roku w Warce nad Pilicą w rodzinie dość zamożnego chłopa, który "mając - pisze we wspomnieniach - włókę ziemi (30 morgów), 3 domki czteroizbowe w Warce, wynajmowane biedactwu żydowskiemu, i wiatrak, potrafił dać ~ sprzedając krew swoją i pot - uniwersyteckie wykształcenie 4 synom, sam nie mając 7-adnego·'. Istotnie, rzecz to niebywale rzadka w owych czasach. MalIakowski był niezwykle zdolnym i pilnym uczniem Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, szybko też po studiach zrobił karierę zawodową. Znany był również jako biegły lingwista, znał dobrze kilka języków. Część jego podróży zagranicznych, opisanych interesująco w tomie wspomnień, miała związek z działalnością zawodową. Matlakowski poznaje i wnikliwie opisuje lekarski świat Paryża i Czech, ale również daje niezwykle frapujące wrażenia z podróży jachtem po Morzu Śródziemnym (był lekarzem okrętowym), opisuje Gibraltar, Marsylię, Genuę; �251 na innym miejscu z wielkim znawstwem komentuje zbiory galerii malarstwa w Berlinie. Do najbardziej wartościowych należą wspomnienia z Ukrainy z lat osiemdziesiątych, krytyczne wobec zamieszkujących tam Polaków, ukazujące demoralizację, egoizm i brak patriotyzmu szlachty. W ogóle byl Matlakowski dość ostry w sądach, miał zdecydowane poglądy na sztukę, na życie spoleczne i moralność, co wyraźnie daje się odczuć w jego wspomnieniach. Wybitny lekarz, autor wielu wartościowych publikacji zawodowych, subtelny znawca sztuki plastycznej, był także miłośnikiem literatury. Sam pisywał opowiadania, jego listy mają duże walory literackie, wspomnienia również plasują się w czołówce tego rodzaju pisarstwa, a największym dokonaniem Matlakowskiego, uznanym do dziś, jest niezwykle dokladne, filologiczne tłumaczenie "Hamleta", poprzedzone wstępem - rodzajem komentarza do tego naj sławniejszego dzieła Szekspira. O tłumaczeniu i krytycznym rozbiorze tekstu wyraził się słynny anglista polski Władysław Tarnawski, iż jest to "dzieło pomnikowe, dzieło, jakim nie może się pochlubić żaden z narodów, bardziej od nas oddanych kultowi angielskiego pisarza". Przyznać trzeba, że nie był Matlakowski postacią tuzinkową, jego osiągnięcia na wielu polach imponują, jego zdolności zadziwiają (był także utalentowanym rysownikiem i malarzem!), ogrom pracy wykonanej podczas krótkiego i naznaczonego ciężką chorobą życia oszałamia. Postać to zaiste renesansowa, wzór pracowitości i samodyscypliny. Można nabawić się kompleksów czytając i smakując wspomnienia Władysława Matlakowskiego, lekarza, pisarza, tłumacza, znawcy i badacza sztuki, a przede wszystkim szlachetnego, uczciwego człowieka i patrioty. Ryszard Jan A. Choroszy, Huculszczyzna w literaturze polskiej, Wrocław Kantor 1991, ss. 372. Wszyscy znamy pieśń "Czerwony pas", choć niewielu wie, iż jej autorem jest Józef Korzeniowski, a właściwy tekst mówi o czerwonym płaszczu i pasie, za którym tkwi broń. Wiemy też to i owo o Hucułach, przynajmniej tyle, że nie ma dla nich życia poza połoninami, a rzuceni w doliny giną z tęsknoty. Zapytajmy jednak dziś Polaka, zwłaszcza młodego, gdzie mieszkają owi Huculi, z jaką to krainą łączymy się emocjonalnie śpiewając przy ognisku wspomnianą pieśń, a otrzymamy błędną odpowiedź, lub - co nawet bardziej prawdopodobne - nie otrzymamy żadnej. No cóż, realne Karpaty Wschodnie odsunęły się w przestrzeń mityczną; nie dla nas szumiał przez ostatnie pół wieku Prut i Czeremosz, nie dla nas tajemnice i duchy Czarnohory. A przecież, co przypomina świetna praca Jana A. Choroszy Huculszczyzna w literaturze polskiej, nie tak dawno bywało zupełnie inaczej. To właśnie Karpaty Wschodnie wcześniej dały o sobie znać w naszej literaturze narodowej niż Tatry, choć nie zaowocowało to może taką ilością dzieł pierwszorzędnych. To górale ruscy a nie tatrzańscy fascynowali w pierwszej kolejności poetów i ludoznawców. Nie tatrzańscy, a właśnie charnohorscy zbójnicy (opryszkowie) na czele z legendarnym Doboszem, wyprzedzili w czasie i sławie Janosika. O Karpatach Wschodnich pisali ich odkrywcy i badacze: Wincenty Pol, Kazimierz Władysław Wójcicki, Żegota Pauli i wielu, wielu innych, a w Burkucie pito wodę zdrojową i żętycę o dobre pół wieku wcześniej niż na Podhalu. Życie Hucułów fascynowało romantycznych poetów i nie mniej romantycznych etnografów (czasem byli to ci sami ludzie!); zdawało się potwierdzać tezę o harmonii dzikiej przyrody i człowieka, owego "szczęśliwego dzikiego", który żył na łonie natury w zgodzie z naturalną moralnością. Poglądy zmieniały się jednak, Huculi widziani nie poprzez literacką konwencję jawili się w nieco innym świetle. Ujrzano nie tylko ich barwny strój, zwyczaje, temperament, lecz także niski poziom egzystencji, niezbyt budującą moralność, ogólne zapóźnienie cywilizacyjne. Tylko przyroda Karpat Wschodnich nieodmiennie zachwycała swoją dzikością kolejne pokolenia badaczy i coraz liczniejszych turystów. Huculszczyznę opiewano wierszem i prozą, malowano �252 ją, a także - autor o tym nie wspomina, bo to temat sam w sobie - fotografowano i filmowano. Działania wojenne na Huculszczyżnie w latach 1914-1915, w których wzięła udział Ił Brygada Legionów, tocząc boje w niebywale trudnych warunkach topograficznych i klimatycznych, utrwalily obecność tych terenów w świadomości narodowej. Autor nazywa ten proces "oswojeniem przez sakralizację"; Huculszczyzna pojawia się w poezji legionowej i oczywiście w legionowej legendzie; szlaki legionowe stały się drogami pielgrzymek. Rzesze turystów i letników z całej Polski wiązały się z tym regionem patriotycznym zapałcm. Czyż dla Polaka ziemia zroszona polską krwią nie jest w naturalny sposób własna? A przecież Huculszczyzna to region zróżnicowany etnicznie i kulturowo. Trzeba jednak stwierdzić, że konflikty narodowościowe, w tym silny w II Rzeczpospolitej konflikt polsko-ukraiński, nie doprowadziły na Huculszczyżnie do poważniejszych incydentów. Była to bowiem wciąż kraina peryferyczna, zapóżniona cywilizacyjnie, zamieszkiwana w większości przez ludność pochodzenia ruskiego, lecz o słabo skrystalizowanej lub żadnej świadomości narodowej. I choć Huculszczyzna obecna jest także wyraźnie w literaturze ukraińskicj, o czym autor wspomina, to sami Huculi trwali mocno przy swej plemiennej odrębności i pasterskiej kulturze, przez co mało podatni byli na ukraińską agitację narodową. Co było potem, wiadomo. Usilne wymazywanie z pamięci narodu polskiego wspomnień o utraconych, a bliskich sercom obszarach, w tym także o Huculszczyźnie; próby wykreślenia z polskiej literatury niezliczonych dzieł tematycznie związanych z Karpatami Wschodnimi, w tym dzieł tej klasy, co tetralogia Stanisława Vincenza. Lecz przeszłości nie da się zapomnieć; dzieła literackie skazać może na zapomnienie jedynie ich mizerna jakość, nie decyzja cenzora. Niebywała kariera Huculszczyzny i Hucułów w polskiej literaturze jest faktem trwałym, choć ciągłość tej literackiej tradycji przerwana została w 1939 roku, a później mocno zahamowana Uednakże temat "huculski" był przecież obecny w literaturze emigracyjnej). O tej tradycji, o jej znaczeniu dla polskiej kultury pisze 1. A. Choroszy w książce, która stanowi prawdziwe kompendium wiedzy o przeszłości Karpat Wschodnich, daleko przekraczające ramy studium z historii literatury. Rzecz zatem do czytania i smakowania, ale także do nauki; to również przewodnik do dalszych lektur literackich i krajoznawczych. Ryszard skim Leopoldo 1. Bartolome. Danuta Łukasz, Ryszard Stemplowski, Misiones 1897-1977, PWN, Warszawa 1991, ss. 277. Stawianie Kantor wargentyń- W bujnie rozwijających się badaniach tzw. polonijnych, a w istocie etnicznych, jest WCląZ jeszcze pewna luka, której wypełnienie nie będzie ani łatwe, ani szybkie. Chodzi o wiedzę o współczesnych zbiorowościach chłopskich o polskiej genezie istniejących w Brazylii i Argentynie. Podkreślam konieczność ich poznania, określenia obecnego stanu kultury rodzimej, polskiego języka, emocjonalnej łączności z krajem przodków dlatego zwłaszcza, że brak tego rodzaju wiedzy prowadzi do powstawania błędnych, a nadzwyczaj trwałych przekonań o jakiejś nadzwyczajnej odporności polskiej tradycji w zbiorowościach emigracyjnych, odporności na wpływy zewnętrzne. Tymczasem można raczej przypuszczać, że mimo konserwatyzmu kulturowego, tak charakterystycznego dla zbiorowości chłopskich w ogóle, w Brazylii i Argentynie mamy już jedynie do czynienia z pewnymi reliktami kultury przeniesionej z Polski przez pierwsze pokolenie emigrantów, a nie - jak zdają się przypuszczać niektórzy - ze spetryfikowaną kulturą czasów osadnictwa, czyli praktycznie z końca XIX wieku, kultywowaną przez kolejne generacje. Współcześni "Polacy" w wymienionych krajach to po prostu Argentyńczycy i Brazylijczycy, a pewna ich część Uak liczna?) posiada świadomość swoich korzeni etnicznych i kulturowych, zna język polski (raczej �253 gwarę) w uproszczonej, albo nawet szczątkowej formie. Weryfikacja optymistycznych sądów o utrzymywaniu się polskiej (rodzimej) kultury w tych zbiorowościach opierać się winna nie o pobieżne i na ogół patriotyczno-tendencyjne relacje dziennikarzy, lecz o gruntowne badania o charakterze uczestniczącym. Innymi słowy, nałeży tam być i obserwować, aby zrozumieć i sensownie opisać. Praca Stowiallie w argelllyńskim Misicmes 1897-1977 jest zbiorem kilku studiów na temat osadnictwa Polaków i Rusinów (Ukraińców) na terenie pogranicza argentyńskiego. Ukazanie obu grup w ich niełatwych, antagonistycznych relacjach, od momentu osadnictwa do czasów niemal najnowszych, jest największą zaletą pracy. Polacy i Rusini osiedlający się w Misiones (Rusinów było zdaniem R. Stcmplowskicgo, redaktora całego tomu, więcej niż Polaków, wbrew dotychczasowym sądom), wywodzili się z tych samych terenów, to jest z Galicji Wschodniej, różnili się jednak znacznie pod wieloma względami, poczynając od wyznania i systemu wartości. Różnice te dawały o sobie znać zwłaszcza w początkach osadnictwa, a i dzisiaj - jak wynika ze studium L. J. Bartolome - dają się również obserwować. Omawiana praca jest w sumie niezwykle interesująca i przystępna także dla przeciętnego czytelnika, nie mającego przygotowania naukowego. Walor ten podkreślam, gdyż ostatnimi czasy wicie publikacji naukowych razi językiem hermetycznym przez co upowszechnianie pewnych informacji w społeczeństwie natrafia na trudności. Daje interesujący obraz trudu słowiańskich osadników-rolników, ukazuje obiektywnie ich rzeczywisty wkład w kształtowanie się cywilizacji regionu - uczestniczyły w tym procesie 33 grupy etniczne! - i poniekąd w budowaniu całej Argentyny. Nie zmienia to faktu, iż pozostawia znaczny niedosyt. Jest bowiem przede wszystkim pracą historyczną, rysuje początki osadnictwa, wiele mówi o gospodarce emigrantów, ale w gruncie rzeczy zatrzymuje się na czasach mocno oddalonych: rok 1947 w przypadku gospodarki, a w przypadku szkolnictwa etnicznego nawet na roku 1939 (co ma pewne uzasadnienie w administracyjnym działaniu władz). Czyli w sumie, jak większość prac o chłopskich zbiorowościach polonijnych, także i ta praca zatrzymuje się w pół drogi, nie dając odpowiedzi na pasjonujące pytanie, jak obecnie funkcjonuje badana zbiorowość, jaka jest jej tożsamość etniczna, jak prezentuje się jej kultura i czy dziedzictwo przeniesione przez pierwszych osadników z Polski trwa jeszcze i ewentualnie w jakim stanie. Nie otrzymujemy wyrażnej odpowiedzi na pytanie, jak daleko postąpiły procesy asymilacyjne w sferze języka i kultury. Wspomniany już L. J. Bartolome próbuje to i owo powiedzieć o tych sprawach i problemach w artykule " Współczesne społeczeństwo Apostoles" i chwała mu za to. Niestety jednak, choć zamieszcza wiele interesujących szczegółów i mocno okopuje się w szańcach etnologicznych teorii, opracowanie jego wydaje się bardzo powierzchowne i raczej tylko drażni apetyt czytelnika. Przyjdzie jeszcze zapewnc długo poczekać na pogłębione studium współczesnej kultury potomków chłopskich osadników z Polski w Brazylii i Argentynie. Mody w nauce się zmieniają, także w etnologii, ale wciąż chyba istnieje z.apotrzebowanie na "etnograficzne" ujęcie kultury poszczególnych zbiorowości. Bez solidnej podstawy faktograficznej wszelkie analizy etnologiczne, subtelne studia porównawcze, wszelkie próby uogólnień, zawisną w próżni. Jeszcze raz uświadamia to cenna, godna lektury, ale budząca spory niedosyt, książka o doli i niedoli Słowian w argentyńskim Misiones. Ryszard Kalltor Jarosław Rok i c ki, Wirź spoteczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej IV USA, Biblioteka Polonijna, t. 26, Wrocław- Warszawa-Kraków 1992, ss. 207. Dotychczasowe badania kultury zbiorowości emigrantów polskich w Stanach Zjednoczonych przyniosły - nie tylko w mojej opinii - raczej porażki i rozczarowania niż sukcesy. Z tym większą lIwag" należy powitać pracę, która z porażek wyciąga właściwe wnioski. Mowa o pracy J. Ro- �254 kickiego pt. Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zhi()rolVo.~ci etnicznej IV USA, wydanej w "Bibliotece Polonijnej" jako tom 26. Praca J. Rokickiego jest, wedle określenia autora, próbą "opisu i wyjasmcma przyczyn, mechanizmów i kierunków przemian więzi społecznej i kultury polskiej zbiorowości etnicznej w Stanach Zjednoczonych Ameryki". Autor jak najsłuszniej zakłada istnienie wzajemnego związku pomiędzy sposobem istnienia zbiorowości społecznej, a kształtem i treścią wytworzonej przez nią kultury. Przedmiotem jego zainteresowania jest kultura polskiej zbiorowości etnicznej, zbiorowości powstałej jeszcze w wieku ubiegłym, a ujmuje ją "raczej jako zbiór grup i jednostek połączonych co prawda wspólnotą pochodzenia narodowego, ale utworzonych według rozmaitych kryteriów". Ma autor, a zapewne i czytelnik, pełną świadomość trudności na jakie natrafić musi badacz procesów zachodzących w podobnych zbiorowościach, na dodatek zachodzących na przestrzeni ponad stu lat. Stąd też zapewne uwaga 1. Rokickiego: "Ograniczam się (... ) jedynie do tendencji typowych i dominujących z punktu widzenia przyjętych założeń badawczych". W praktyce przedmiotem zainteresowania autora jest Polonia miejska, zbiorowość polonijna ukształtowana w rozwijających się miastach amerykańskich typu Chicago i Detroit. Pytanie, na ile w kulturze tej części Polonii amerykańskiej (prawda, że jest to część najliczniejsza), mają miejsce zjawiska czy tendencje "typowe i dominujące" w życiu całej polskiej grupy etnicznej egzystującej w Stanach Zjednoczonych? Bezdyskusyjne, w moim przekonaniu, jest przyjęcie przez autora w jego analizach "perspektywy narodu amerykańskiego". Konsekwentne trzymanie się tej właśnie perspektywy stanowi jeden z największych walorów pracy, która w ten sposób jest rcalizacją zasady, iż - co autor stanowczo podkreśla - "bardziej interesuje mnie to, jak Polonia stała się grupą etniczną i jak istnieje jako część narodu amerykańskiego, niż to, jak powiązana jest z narodem polskim". Dotychczasowe prace raczej przyjmowały tę drugą perspektywę. Płodność nowego, jeszcze nie opatrzonego sposobu widzenia Polonii potwierdza się w prezentowanej pracy. W konsekwencji powyższych założeń autor dąży prosto do celu, którym jest nakreślenie "syntetycznego modelu przemian więzi społecznej i kultury polskiej zbiorowości etnicznej w warunkach amerykańskiego procesu narodotwórczego". Próba to bardzo ambitna. nawet jeśli ograniczona do pewnej tylko części polskiej zbiorowości etnicznej w USA i koncentrująca się na wybranych okresach historycznych. Przedsięwzięcie J. Rokickiego nie ma analogii w dotychczasowych badaniach nad Polonią amerykańską. Rozdział pierwszy studium to omówienie zagadnienia etniczności w amerykańskim procesie narodotwórczym. Jest to sama w sobie rozprawa, solidnie oparta na literaturze, być może zbyt obszerna i przekraczająca potrzeby całej pracy, ale przy założeniu, iż książka znajdzie się w rękach nie tylko badaczy zagadnień etnicznych, zapewne bardzo pożyteczna. Rozdział drugi zatytułowany: "Struktura i przemiany więzi społecznej w polskiej zbiorowości etnicznej w USA", stanowi dalsze przybliżenie do głównego tematu pracy. Twierdzi bowiem autor, iż zbiorowość etniczna (zatem i jej kultura) istnieje i zmienia się w ramach trzech podstawowych, uzależnionych od siebie, ale jednocześnie odrębnych systemów więzi społecznej: więzi naturalnej. zrzeszeniowej i symbolicznej. Każdemu z wyodrębnionych systemów odpowiadają odmienne formy wytworzonej przez grupę etniczną kultury. Idąc tym tropem J. Rokicki, w trzech następnych rozdziałach, daje istny popis erudycji, umiejętnego wykorzystania bogatego materiału empirycznego zebranego w Stanach Zjednoczonych, ukazując kolejno: więż naturalną i kulturę polonijnej społeczności lokalnej, więź zrzeszeniową i formy kultury powstającej w organizacjach polonijnych (tu wiele o ceremoniale organizacyjnym) oraz więź symboliczną w relacjach do zagadnienia tożsamości etnicznej Polonii amerykańskiej. Trudno szczegółowo omawiać te rozdziały, rewelacyjne pod względem treści. Czytelnik be7 wątpienia doceni znaczenie analiz prezentowanych przez autora, wagę licznych i trafnie dobranych przykładów "folklorystycznych", język wywodu itd. Rozdział ostatni, "Zmiana społeczna i kulturowa w procesie asymilacji Polonii amerykańskiej. �255 Podsumowanie i próba syntezy", stanowi godne podsumowanie tej pionierskiej, pasjonującej pracy. W pełni uwidacznia si~ tu walor wspomnianej "amerykańskiej perspektywy". Autor w wielkim, ale uzasadnionym i precyzyjnym skrócie ukazuje przemiany kultury polskiej zbiorowości etnicznej w kontekście amerykańskiego procesu narodowotwórczego. Praca J. Rokickiego to wzorowe i inspirujące studium z zakresu socjologii kultury, stanowiące poważny krok w badaniach polonijnych. Ryszard Kantor Ignacy Domeyko, Araukania i jej mieszkańcy, pod redakcją naukową Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego, Polskie Towarzystwo Latynoamerykanistyczne, Warszawa-Kraków 1992, ss. 270, ilustracje. Ignacio Domeyko, Araucania y sus habitantes, edición, selección, notas y prólogos de Maria Paradowska y Andrzej Krzanowski. Sociedad Polaca de Estudios Latinoamericanos, Warszawa - Kraków 1992, ss. 270, ilustracje. W książce Dziejefóklorystyki polskiej 1864-1919, wydanej w 1982 roku, pod redakcją Heleny Kapeluś i Juliana Krzyżanowskiego, nie ma wzmianki o badaniach ludoznawczych Ignacego Domeyki w Ameryce Południowej. Dokonania etnograficzne przyjaciela Adama Mickiewicza nie uszły jednak uwadze specjalistów, czego wyrazem są liczne publikacje Marii Paradowskiej, a zwłaszcza jej bardzo wartościowe studium Badania Ignacego Domeyki nad kulturą Araukanów ("Etnografia Polska", 1974). Dodajmy do tego, że czytelnik mógł w Polsce bez kłopotów poznać zainteresowania ludoznawcze Domeyki, gdyż w bibliotekach są dostępne jego podstawowe dzieła z tego zakresu, w tym książka ogłoszona w 1860 roku w Wilnie Araukania i jej mieszkańcy (tłumaczenie Jana Zamostowskiego) oraz obszerne Moje podróże (pamiętniki wygnańca) w edycji Elżbiety Heleny Nieciowej z lat 1962 - 1963. W świetle tych książek oraz licznych artykułów Domeyki, Żegota z Dziadów Cz. I I I jest etnografem, którego dorobek zapewne dorównuje dokonaniom ludoznawczym Józefa łgnacego Kraszewskiego. Staraniem Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykanistycznych, a zwłaszcza prezesa Zarządu Głównego tej organizacji prof. dr hab. Andrzeja Krzanowskiego, ukazał się w 1992 roku tom pierwszy serii "Polski wkład w poznanie Nowego Świata" pl. Araukania i jej mieszkańcy. Na calość dzieła złożyła si~, w nowym tłumaczeniu na język polski Zofii Wasitowej, treść rozprawy Araucania y sus hahitantes oraz wybór odnośnych fragmentów wspomnień Domeyki pl. Dziennik podróży do kraju dzikich Indian Araukanów. Książkę uzupełniono informacją o zamierzeniach redakcyjnych serii oraz obszernym wstępem merytorycznym Marii Paradowskiej. Ponadto Paradowska i Krzanowski napisali not~ edytorską oraz słowniczek terminologiczny. Oni też teksty Domeyki opatrzyli stosownymi przypisami, słowniczkiem terminologicznym, indeksami (osobowym oraz nazw geograficznych i etnicznych), fotografiami i mapami. Całość w języku polskim i hiszpańskim (Diario dei viaje al pais de los salvajes Indianos Araucanos tłumaczył z polskiego Tadeusz Weroniecki) stanowi atrakcyjne edytorsko (oficyna ArsNova - Zjednoczeni Wydawcy) druki bibliofilskie. Tłumacząc książkę Araucania y sus habitantes korzystano z egzemplarza, który autor ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, po przeprowadzeniu korekty pomyłek drukarskich. Uzupełnienia Domeyki wprowadzono do nowej edycji nie zaznaczając tego w przypisach - co jest błędem warsztatowym. Pozostawiono ponadto w XIX-wiecznym tłumaczeniu Zamostowskiego cytowane przez Domeykę fragmenty poematu Alonso de Erilla y Zuniga La Araucana - co również jest wadą. W kilku miejscach redaktorzy i tłumacze mieli kłopoty z przekładami terminów �256 geologicznych. Mimo to błędów tego typu jest malo (na s. 145 termin "węgiel ziemny" objaśniono blędniejako "węgiel kamienny"; w rzeczywistości Domeyko myśl al o węglu brunatnym dając temu wyraz w tekście swych wspomnień i drukowanych osobno rozprawach geologicznych). Niewątpliwie wydawcom brakuje więc doświadczenia w wydawaniu źródeł historycznych. Mieli jednak wiele serca do podjętej pracy skoro dotarli do oryginału (rękopisu) wspomnień Domeyki i zweryfikowali nazwy geograficzne, błędnie odczytane przez Nieciową. Wiedzy i ogromnemu zaangażowaniu Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego oraz tym wszystkim, którzy ich w pracy wspierali (m.in. artysta plastyk Anna Berg i Alfredo Lastra Norambuena z ambasady Chile w Warszawie) zawdzięczamy przypomnienie dorobku wygnańca w kraju rodzinnym niemal zapomnianego. Teksty Domeyki umieszczone w książce Araukania i jej mieszkańcy dokumentują zainteresowania autora Indianami zamieszkałymi w południowej części kontynentu południowoamerykańskiego, Araukan zwanych dziś Mapuche. Był on wśród nich w 1845 roku bardzo krótko (ledwie miesiąc), a ponadto spostrzeżenia etnograficzne robił niejako na marginesie studiów geologicznych. Mimo to książka Araucania y sus habitantes została zaliczona do etnograficznej klasyki światowej. Decyduje o tym treść dzieła, ale też ujęcie tematu, dostosowane do wymogów metodologicznych upowszechnianych przez Joachima Lelewela na Wszechnicy Wileńskiej. Właśnie dlatego książka Domeyki jest wręcz podręcznikowym przykładem studium z zakresu geografii człowieka, uprawianej w pierwszej połowie XIX wieku w Europie. Interesował się nim Domeyko w warunkach jego życia w określonym środowisku przyrodniczym oraz istniejących uwarunkowaniach politycznych. Dlatego część pierwszą dzieła ujął tytułem Uksztaltowanie./izyczne i przyroda kraju zajmowanego przez Araukan, drugą - Stan moralny, w jakim znajdują siC obecnie Indianie araukańscy, ich zwyczaje i obyczaje, a trzecią - Co stoi na przeszkodzie w ucywilizowaniu Indian araukańskich i jakie sposoby ujarzmienia ich wydają się najwłaściwsze. Część druga, rzecz zrozumiała, jest najbardziej wartościowa. Stanowi bowiem cenne źródło do dziejów rdzennej ludności Ameryki. Tę właśnie część wzbogaca w szczegóły zaczerpnięty z pamiętnika Domeyki fragment Dziennika podróży do kraju dzikich Indian Araukanów. Czy zatem Domeyko stał się etnografem z przypadku? Analiza jego licznych artykułów zdaje się wskazywać, iż kulturą ludową interesował się on od dzieciństwa (zainteresowanych odsyłamy m.in. do korespondencji umieszczonej w książce Archiwum Filomatów. Na zesłaniu). Elementów etnografii uczył się w szkole średniej oraz studiując w Wilnie i Paryżu. Oficjalnie był jednak magistrem matematyki oraz inżynierem górniczym. Kto wic zresztą czy właśnie jego inżynierskie przygotowanie nie wpłynęło na opis domostw Indian araukańskich. Tak precyzyjnych opisów przecież nie pozostawili jego poprzednicy. Obcowanie z ludem podczas przymusowego pobytu w Nowogródczyźnie nauczyć go musiało oceniać osobliwości w życiu mieszkańców wsi, jak' i odczytywać mechanizmy obyczajowości. Nic więc dziwnego, że w czasie krótkich spotkań z Araukanami dostrzegał nawet drobiazgi w stroju kobiet a takźe powinności żony Indianina. Spostrzeźenia swe Domeyko potrafił opisać w sposób prosty i jasny. Temu w dużej mierze książka zawdzięczała swe powodzenie w XIX wieku, a dziś należy do klasyki literatury przyrodniczej, etnograficznej i politologicznej. Autor niniejszych uwag przez szereg lat pracował nad biografią Ignacego Domeyki 1. Może dlatego podczas lektury części życiorysowej we "Wstępie" Marii Paradowskiej odczuwał pewien niedosyt. Nie chodzi tu o drobne nieścisłości (Domeyko został geologiem i inżynierem górniczym pod wpływem L. Ehe de Beaumonta a nie stryja Józefa; uczył się w Szczuczynie Litewskim a nie Lidzkim; studiował w Oddziale Nauk Fizycznych i Matematycznych Uniwersytetu Wileńskiego; po upadku powstania 1831 roku nie wyjechał do Drezna tylko przekroczył z oddziałem granicę Prus, gdzie był internowany; w Paryżu nie tylko utrzymywał przyjacielskie kontakty z Mic1 Biografia ta została złożona w Wydawnictwie Lubelskim. Wydawcy nie udało się pozyskać subwencji na druk, nawet w organizacjach zajmujących się uroczystym obchodem 500. rocznicy wyprawy Krzysztofa Kolumba do Ameryki. �257 kiewiczem, ale wręcz gościł go u siebie oraz wspomagał materialnie). Uproszczeniem jest sąd Marii Paradowskiej o wyłącznie "romantycznej" motywacji wypadu do Araukanii. W 1844 roku, gdy Domeyko planował geologiczną wycieczkę na tereny zamieszkałe przez Indian, "dzika" Araukania była dobrze nadzorowana przez władze Chile. Niebezpieczeństwo podczas podróży było minimalne skoro geolog zdecydował się zabrać na wyprawę swego ucznia. Honorowano tam pisma polecające ze stolicy. Praktycznie podróżnicy mieli stale tłumaczy oraz przydzielonych do pomocy i ochrony towarzyszy. Niewątpliwie jednak wypad miał pewien podkład emocjonalny. Domeyko szykując się do powrotu do Europy chciał z pewnością zobaczyć ów "Iud wolny". Po poznaniu Araukan zdecydował się dopiero wystąpić z memoriałem w sprawie pokojowej kolonizacji tej części Chile. To co powstało było wzorowym eleboratern geograficznym. Wracał jednak do swych notatek z podróży po wielu latach. Pisząc do przyjaciół w Paryżu o tej wycieczce był bardzo powściągliwy, może nawet wewnętrznie rozczarowany. Oto odbył wyprawę badawczą (geologiczną) do Indian Araukanów i ogłosił stosowny memoriał. Bardziej przejmował się jednak pożarem laboratorium chemicznego w kolegium w Coquimbo i koniecznością odbudowy warsztatu pracy dla następcy. Oto kilka uwag Domeyki o wyprawie z listów wysyłanych w latach 1844-1845, zaczerpniętych z tomu wydanego przez Nieciową w 1976 roku, pl. Listy do Jł1adyslawa Laskowicza: Coquimbo,2 X 1844; "Myślę tych wakacji ruszyć na południe i dotrzeć aż do ostatnich granic cywilizacji amerykańskiej na tym półsferzu; potem, wracając, przyjdzie niejaki czas zatrzymać się w stolicy Santiago, gdzie zapewne przyjdzie wydać mineralogią tego kraju [ .. .]" (s. 56). Valparaiso, 29 XII 1844; "Teraz jestem w podróży, jutro stąd odpływam "Concepción" i stamtąd zwiedzę południowe prowincje chilijskie o trzysta mil położone na południe od Coquimbo, obaczę owo sławne Arauco, kraj, gdzie dotąd Amerykanie w stanie dziczyzny i takiej niepodległości żyją, jak żyli przed odkryciem Ameryki, i obaczę lasy i góry wulkaniczne pokryte lasami. Trzy miesiące myślę przepędzić na tej wędrówce [ .. .]" (s. 58). Valparaiso, 4 IV 1845: "Przy końcu przeszłego roku tak mi już było niedobrze, że dla rozerwania się i wypróbowania sił swoich ruszyłem na południe w podróż między Indian dzikich, nicpodległych, znanych pod imieniem Araukanów, których męstwo i zaciętość opisywał Ercilla. Więcej czterechset mil obiegłem na koniu, dotarłem aż do Osoro, o trzydzieści mil tutejszych na południe od Valdivii, a potem, jak gdyby nie dosyć na tym było, wdarłem się między Kordyliery, na wierzch sławnego wulkanu Antuco [.. .]" (s. 60). Valparaiso, 10 IV 1845: "Obiegłem tego lata więcej 500 mil tutejszych i powracam ze świeżą ochotą do pracowania. Cóż, kiedym się dowiedział, że czasu mojej niebytności w Coquimbo spalił się dom, w którym mieszkałem, laboratorium, moja piękna i bogata kolekcja minerałów i większa część moich rupieci" (s. 61). Coquimbo, 27 X 1845:"W tym roku wydałem traktat mineralogii dosyć spory i wkrótce może ogłoszę moją podróż po Arauco" (s. 64; ze słów "może ogłoszę" wnosimy, iż Araucania ukazała się prawdopodobnie w końcu 1845 roku). Coquimbo, 15 XI 1845: "Doniosłem już był wam dawniej, że mi się na początku tego roku dom spalił i całe laboratorium, podczas kiedym wędrował między łndianami - Araukanami, 0400 mil stąd na południu" (s. 67). Analiza treści innych listów Domeyki być może kryje nowe informacje o wyprawie araukańskiej. Niewątpliwie jego memoriał wzbudził szersze zainteresowanie, także poza Chile. Sam zaś autor pozostał przez lata aktywnym współpracownikiem Episkopatu do spraw pokojowej kolonizacji Indian z południowej części kraju. Wydaje się więc, 7£ są dane do napisania szerzej o motywach zainteresowania Domeyki Araukanami. Zachowały się ważne dokumenty w archiwach w Santiago de Chile (nie wyzyskane nawet w wydaniu hiszpańskim Araukanii z 1971 roku. Gorąco zatem zachęcić należy Alfredo Lastra Norambuenę by po powrocie do kraju dokonał kwerendy i jej wynikami podzielił się z czytelnikami drugiego wydania (w tej wersji) Araukanii i jej mieszkańców. 17 - Lud t. LXXV �258 Ogłoszone przez Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych uwagi Domeyki o Araukanach są niewątpliwie wydarzeniem w historii nauki w Polsce i Chile. Wydawca winien jednak, drukując teksty pisane przez przyrodników, korzystać z pomocy spccjalistów. Jest to ważne, gdyż w planie wydawniczym znajdują się m.in. takie pozycje jak Józefa Siemiradzkiego Z Warszawy do równika czy Jana Sztolcmana Peru. Zbigniew Wójcik Andrzej P o ręb s k i, Europejskie mniejszości etniczne. Geneza Warszawa 1991, ss. 171. kierunki przemian, PWN, Autor książki pracuje w Zakładzie Socjologii Narodu i Stosunków Etnicznych Instytutu Badań Polonijnych UJ, a cała jego działalność naukowa oscyluje wokół problcmatyki etniczności. Właściwie bardzo łatwo scharakteryzować krótko temat powyższej pracy. Jest nim problem powstawania narodu z mniejszych grup etnicznych. Oś tego swoistego kontinuum stanowi czas historyczny. Wglądowi i analizie poddane są więc odrębne grupy etniczne, potencjalne w przyszłości samodzielne narody - lub te, które pozostały na statusie grupy mniejszościowej. Szczególnie zatrzymuje się autor na ccchach czy determinantach o charakterze narodotwórczym, które oddziaływały na procesy w tym zakresie od XIX wieku do współczesności. W ten sposób autor uzyskuje indeks grup etnicznych, które w określonych warunkach historycznych w Europie, bo tylko Europie ta analiza jest poświęcona, stają się narodem. Z bardzo wielu grup pozostają mu te, które narodem się nie stały, pozostały grupami etnicznymi (mniejszościowymi, pogranicza itp.). W różnych okresach historycznych różny był też ich poziom aktywności społccznej i samoświadomości etnicznej. Ale lata 60. naszego wieku przynoszą w Europie ogromne ożywienie ruchów etnicznych, co z kolei intensyfikuje zainteresowania i badania z zakresu tej tematyki. O jej aktualności dzisiaj, w dobie renesansu państw narodowych, szczególnie w środkowej i wschodniej Europie, nie trzeba mówić. Przedstawione przez autora jako naczelne - zainteresowanie procesem narodotwórczym w Europie (czynniki, uwarunkowania) oraz losem grup etnicznych pozostających poza tym statusem, w obrębie większych, zróżnicowanych całości porządkujc również konstrukcję książki. Poza wprowadzeniem, zawierającym określenie przedmiotu zainteresowań i problematyki pracy, całość składa się z 5 części (nazywanych rozdziałami), w których kolejno omówiono: socjologiczne i historiograficzne koncepcje narodu oraz ich zastosowanie w analizie przemian nienarodowych mniejszości etnicznych w Europie (rozdział II), europejskie mniejszości etniczne w rozwoju historycznym (rozdział III), próbę interpretacji procesów historycznych europejskich mniejszości etnicznych w kategorii socjologicznych teorii narodu i procesów narodotwórczych (IV). Pracę zamyka (wraz z zakończeniem) rozdział V, będący jakby próbą syntezy ale i wizją losów etnicznych grup nienarodowych. W tym futurystycznym spojrzeniu znalazło się również omówienie europejskich działań prawnych w tym zakresie. W aneksie pracy znalazły się dwa interesujące teksty: tabela liczebności europejskich mniejszościowych grup etnicznych oraz tekst II, "Podstawowe zasady europejskiego prawa dla grup etnicznych", (powstałego w 1985 roku na Europejskim Kongresie Narodowości w Europie). W Aneksie znalazł się również indeks nazw ctnicznych, indeks instytucji i organizacji grup etnicznych oraz interesująca i bogata bibliografia. Rozdział II podzielony został na 2 części. W pierwszej autor omówił koncepcje narodotwórcze, generalnie, relacjonując podejścia szeregu europejskich historyków i socjologów (b. ciekawe!). Ze znanych prac polskich omawia tu F. Znanieckiego, S. Ossowskiego, J. Chałasińskiego. J. Wiatra, T. Łebkowskiego. Część II tego rozdziału to jakby niższy poziom grup etnicznych. �259 Dotyczy to tych grup, którc nie stały się narodem, ale obecnie przeżywają ożywienie. Tu również odnajdujemy podcjścia różnych autorów. Rozdziały III i IV to historyczna i współczesna egzemplifikacja losów nienarodowych grup etnicznych na wybranych przykładach; są nimi: Baskowie, Retoromanie, szwedzkojęzyczni Finowie, Kaszubi, Serbołużyczanie i Czarnogórcy. W ostatnim V rozdziale, jak już pisałam, A. Porębski wskazuje na perspektywy, uwarunkowania i ograniczenia narastających współcześnie ruchów etnicznych. Nic sposób w krótkiej recenzji zrelacjonować wszystkich cytowanych, starannie pozbieranych podejść poszczególnych badaczy do problematyki narodu. Wydaje się jednak, że już samo wskazanie na "oś kontinuum" w kształtowaniu się poszczególnych grup i fakt pozostania wielu z nich poza statusem narodowym jest bardzo interesujące również dła etnografa. Wśród nich bowiem znalazło się wiele grup żyjących na pograniczach dużych narodów, a ich wyróżnikiem obiektywnym jest często tradycyjna kultura ludowa i dialekt (zwraca na to uwagę - jak wskazuje autor tej książki - szereg badaczy, jak S. Ossowski, F. Znaniecki, J. Chałasiński). Już poza osią kontinuum znalazły się np. grupy etnicznie polskie, ale żyjące bardzo długo w obcym etnicznie środowisku. Procesy tożsamościowe tych grup określanych najczęściej jako grupy pogranicza (też autochtoniczne) są niezwykle interesujące. Dotyczy to np. Mazurów, Warmiaków, Opolan i chyba też, wbrew autorowi pracy, Kaszubów. Nie znalazły się one jednak w kręgu zaintcrcsowań autora tcj pracy. Wydaje się jednak, że przekształcenia w nich zachodzące tak historycznic, jak i współczcśnie, warte są obserwacji i analizy. Lektura tcj intcresującej pracy nasuwa jednak uwagi krytyczne i dyskusyjne. Polemizować można np. z podejścicm do reprezentujących Polskę Kaszubów. Pomijając już kwestię czy jest to obca grupa etniczna czy polska grupa ctnograficzna - typowa grupa pogranicza - wiele charakteryzujących ją informacji jcst nieścisłych. Np. pastor K. C. Mrągowiusz nie był gdańszczaninem (urodził się w Olsztynku na Mazurach) i stąd też może tak dobrze rozumiał losy Kaszubów, równicż cytowany jako historyk W. Kętrzyński był Mazurem. Wciąż dyskusyjna jest też sprawa języka Kaszubów (czy jest to język czy dialekt), a brak odesłania do tak podstawowych prac jak At/as Gwar Kaszuhskich pod red. Z. Sztiebera. Szkoda też, iż w wykazie grup etnicznych (np. Aneks I) zakradły się pewne niepoprawności w samych nazwach (np. Farerczycy, raczej Farerowie; Man - to nie nazwa etniczna, ale geograficzna; Arumuni, częściej Aromuni, itp.). Do tego aneksu mam też inną uwagę - dlaczego liczebność grup oparta została na stosunkowo starych danych (najnowsze z 1976 roku), a nie na możliwie aktualnych. Zdziwienie budzi również nieuwzględnienie wśród autorów J. Obrębskiego - etnografa i socjologa - nic tylko opisującego grupy etniczne na wschodnim pograniczu Polski, ale również autora interesujących i wciąż aktualnych propozycji badawczych (teoretycznych i metodologicznych). Pewien sprzeciw budzi tcż częste cytowanie literatury nie "wprost", a poprzez inne pozycje (np. na s. 114 przyp. 107 - odesłano do s. 75, ale tam go nie ma). Są to jednak tylko usterki. Podjęcie tematu jest bardzo ważne. Zachęcam etnografów, zajmujących się problematyką etniczną, do lektury. Anna Szyfer l Aujbruch in die Fremde książka. Wyjazd na ohczYZl1ę. Europejska emigracja zamorska. Wystawa Pod taką nazwą otwarta była przez 6 tygodni lipca i sierpnia 1992 r. duża wystawa w Bremie, która potem została wysiana na drugą stronę Atlantyku, do Nowego Jorku. Okazją do niej było oczywiście 500-lecie odkrywczej podróży Kolumba, ale także IOO-lecie otwarcia nowej stacji �260 przyjmowania imigrantów do USA, zbudowanej na wysepce Ellis Island przy Nowym Jorku. W związku z wystawą wydano niewielki folder oraz taśmę wideo z odtworzoną przez aktorów opowieścią o dwojgu wychodźców do Ameryki Północnej: o młodym niemieckim emigrancie z Hesji (połowa XIX w.) i o polskiej dziewczynie z Powiśla Dąbrowskiego (pocz. XX w.). Wystawę zwiedziło ponad 20000 osób, sporo jak na 40 dni jej otwarcia. Przypomnijmy, że Brema była przez kilkadziesiąt lat najważniejszym portem wyjazdowym dla emigrantów ze środkowej Europy, także dla polskich. Miał tu swą sicdzibę Norddeutscher Lloyd, największy kiedyś morski przewoźnik pasażerski w Niemczech. Pod tym samym tytułem, jaki nosiła wystawa, wydana została też popularno-naukowa książka, poświęcowna zamorskiemu wychodźstwu z Europy!. Zarówno inicjatorem i wykonawcą wystawy, jak i wydawcą książki była specjalistyczna pracownia emigracji zarobkowej Uniwersytetu w Bremie (Projekt Arbeitsmigration - Labor Migration Project), kierowana przez profesora Dirka Hoerdera. Jest to zapewne najlepsza z wydanych dotąd syntetycznych publikacji na temat zamorskiego wychodźstwa z Europy, ze względu na zwięzłe, a bogate w szczegóły i jasne zarazem przedstawienie tego złożonego zjawiska na przestrzeni od początku XIX w. (od około 1815 L) po wybuch I wojny światowej. Przy niewielkich rozmiarach (208 stron formatu 26 x 22 cm) pomieszczono tekst wzbogacony licznymi ilustracjami: fotografiami, reprodukcjami dawnych rycin, prospektów i dokumentów oraz mapkami i wykresami. Do każdego z rozdziaIów dodano też wykaz wybranej literatury przedmiotu, głównie w jęz. angielskim, nieco w niemieckim i wyjątkowo parę we francuskim i włoskim, w sumie 120 pozycji przeważnie z ostatnich kilkunastu lat. Rozdział poświęcony polskiemu i wschodnioeuropejskiemu wychodźstwu opatrzono największym zestawem - 23 pozycji wyłącznie w jęz. angielskim (obok dzieła Thomasa i Znanieckiego jest tu wydana 1975 L W Krakowie zbiorowa publikacja pod redakcją C. Bobińskiej i A. Pilcha). Treść omawianej książki zaczyna się od obszernego wprowadzenia: "Wędrówki w Europie i ich rozszerzenie na świat" (s. 9-24, autorzy D. Hoerder i D. Knauf). Obejmuje ono 5 zagadnień ujętych pod tytułami: "Chciano przyciągnąć siły robocze, a przybyli ludzie"; "Etniczne dzielnice a integracja"; "Wielość wędrówek i doświadczeń"; "Czas przedindustrialny"; "Od lokalnych wędrówek do kontynentalnych, od agrarnych do przemysłowych". Pierwsza z trzech podstawowych części książki: "Europejskie kultury wyjściowe" (s. 27-74), zawiera 3 rozdziały. Pierwszy z nich to "HalIeluja - jedziemy do Ameryki: Europa Zachodnia, Środkowa i Północna" (autorka Agnes Bretting). Drugi rozdział, "Za chlebem - zum Brot" (tytuł po polsku, powtórzony po niemiecku, autor D. Hoerder), przedstawia zwięźle uwarunkowania społeczno-gospodarcze i polityczne, które sprzyjały emigracji z Europy Środkowej i Wschodniej, od Finlandii przez kraje bałtyckie, Rosję, Polskę, Czechy, Słowację, Węgry po kraje bałkańskie2. Sprawy polskie zostały tu dobrze przedstawione (pomijając nieco mniej ważnych nieścisłości), a zilustrowane przez dwa współczesne rysunki satyryczne, ukazujące werbunek i wyjazd polskich chłopów do Ameryki. Do fragmentu o Żydach rosyjskich dostał się dziwnym trafem Kraków obok Odessy jako miasto, gdzie prześladowano Żydów (s. 59). "W poszukiwaniu pracy" to tytuł trzeciego fragmentu tej części (D. Hoerder), który przedstawia uwarunkowania i tendencje emigracyjne we Włoszech, w Hiszpanii i Portugalii. Część druga to "Podróż. Ze Starego do Nowego Świata" (s. 75-119, autorka A. Brelling). Przedstawione zostały tu głównie niemieckie przedsiębiorstwa i organizacje służące masowemu przewozowi emigrantów, warunki podróży, a także polityka emigracyjna państw niemieckich. 1 Aujhruch in die Fremde. Europiiische AuswanderuflY nach Ubersee. Dirk Hoerder, Dielhelm Knaur Hrsg, Edition Temmen. Bremen t 992, ss. 208, 178 ilustracji, mapki, wykresy. Książkę tę wydano równocześnie w tym samym wydawnictwie w wersji angielskiej pl. Fame. Fortune and Sweet Liberty. 2 Przypomnieć w tym miejscu warto wydaną niedawno w Budapeszcie wal'.ną publik.ację naukową, zawierającą materiały z odbytej tam w 1984 r. konferencji na temat emigracji z Europy środkowo-południowo-wschodniej, Overseas Migrarion from East-Central alld Southeastern Europe /880-1940, ed. Julianna Puskas, Budapest 1990, ss. 246. Por. też recenzję tej książki A. Walaszka w "Kwartalniku Historycznym" 1991, z. 4. �261 Najobszerniejsza część, trzecia, to "Kraje emigracji" (s. 123-196). Zaczynają rozdział pt. "Nie ma tu żadnego cesarza: USA", opracowany przez Christianę Harzig. Następny rozdział, autorstwa Andrei Koch-Kraft, to "Wolność na Północy: Kanada". Trzeci z nich pl. "Rządzić to zaludniać - Wędrówka do Ameryki Łacińskiej", napisany został przez D. Knaufa. Trzy następne, krótsze rozdziały, dotyczą kolejno Australii ("Legendarny kontynent na Południu", autor D. Knau!), Nowej Zelandii ("Raj człowieka pracy", D. Knauf) oraz Afryki (" ... i podzielony łup", autorka Helga Rathjen). Ten ostatni przedstawia głównie niemiecką kolonizację w Afryce Środkowej i Południowej. Każdy z tych rozdziałów zawiera sugestywny obraz kolonizacji poszczególnych kontynentów i krain. Pominięta została jednak zupełnie Azja, do której imigracja i kolonizacja europejska kierowała się głównie lądem, przez Ural, lecz także morzem przez Ocean Indyjski, pozostawiając w niektórych regionach trwałe ślady, jak na Filipinach, czy w Indiach (Goa). Była to jednak imigracja starsza, na mniejszą skalę i o niewielkim nasileniu w XIX stuleciu. W ostatnim, najkrótszym fragmencie omawianej książki (s. 199-207), Klaus J. Bade dał rzut oka na procesy wędrówkowe od pierwszej wojny światowej jako na "niemieckie i europejskie doświadczenia", kończąc uwagami na temat migracji drugiej połowy XX wieku oraz tendencji migracyjnych i związanych z nimi zadań na przyszłość w skali Europy i świata. Zamyka książkę znamienna, całostronicowa fotografia przedstawiająca obóz uchodźców w Afryce - setki namiotów ścieśnionych na pustej, kamienistej przestrzeni. Omawiana książka to opracowanie w zasadzie popularne, lecz oparte na solidnej bazie naukowej, ujęte nowocześnie, trafiające do wyobraźni czytelnika, ukazujące w doskonałym skrócie złożony proces przeobra7.ania się Europy i skolonizowanych przez nią kontynentów. Daje też niezły obraz gospodarczych i społecznych problemów Europy XIX i początku XX w., które wiązały się z masowym opuszczaniem jej przez masy sproletaryzowanej ludności, a także przez ludzi żądnych szybkiego wzbogacenia się. Wydanie podobnego opracowania dziejów całej europejskiej kolonizacji innych części świata, począwszy od XVI stulecia, byłoby też bardzo pożądane. Edward Pietraszek Kulturkontakl - Kulturkolljlikl. Zur Erfahrung des Fremden, praca zbior. pod red. I.-M. Greverus, K. Kostlin, M. Schilling, Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie, t. I-II, Frankfurt (am Main) 1988, ss. 387 + 322. Na Uniwersytecie im. Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie (nad Menem) odbył się od 28 września do 2 października 1987 roku 26 Kongres Etnografii Niemieckiej pl. "Kulturkontakt - KulturkonOikl. Zur Erfahrung des Fremden", organizowany przez Deutsche Gesel\schaft fUr Volkskunde oraz Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie przy Uniwersytecie we Frankfurcie. Wzięło w nim udział ok. 600 osób tak z RFN, jak i innych krajów europejskich. Przedstawionych zostało na tzw. posiedzeniach plenarnych i w 6 grupach (z 2 podgrupami) około 80 referatów z różnych dyscyplin naukowych. Rozprawa prof. dr. Konrada Kostlina (z Regensburga) pl. "Die Erfahrung des Fremden" rozpoczęła te pięciodniowe spotkania, wprowadzając jednocześnie słuchaczy w tematykę Kongresu. Przyczyną, dla której Kongres zajął się problematyką tytułową, było ogromne zainteresowanie nią zarówno naukowców jak i studentów. W ostatnich latach zainteresowanie to zaczęło znacznie wzrastać, nie tylko na terenie RFN, gdzie sprawa obcokrajowców i przesiedleńców budzi szczególne emocje społeczne. Prowadzone są więc badania naukowe, ukazują się publikacje. Kongres dał okazję do podsumowania wyników badań i podjęcia dyskusji w grupach tematycznych. Materiały kongresowe opublikowano w 2 tomach, z których pierwszy zawiera referaty z posiedzeń plenarnych i obrad 3 grup dyskusyjnych (z dwoma wydzielonymi podgrupami); drugi tom referaty �262 z pozostałych 3 grup i informacje dotyczące referentów, wykaz literatury, indeksy: przedmiotowy i nazw geograficznych. W uzupełnieniu załączono krótką historię Frankfurtu nad Menem i opisano wycieczkę, która odbyła się ostatniego dnia Kongresu do miasteczka Waldamorbach w Odenwald. Przejdę teraz do krótkiego scharakteryzowania sześciu grup dyskusyjnych (tzw. Arbeitsgruppen). Pierwsza, nazwana "Selbst und Fremdbild des Kulturrorschers" ("Własny i obcy obraz badacza kulturowego") dotyczyła subiektywnego i obiektywnego stosunku między badaczem i badanym. Grupa druga, nosząca nazwę "Migration und kulturelle Identitiit" ("Migracje i kulturowe tożsamości") podzielona została na dwie sekcje: l. "Historische Wanderungsbewegungen" ("Historyczne przemieszczanie się ludzi"); 2. "Arbeitsmigration" ("Migracja zarobkowa"). Pierwsza z nich zajęła się historycznym procesem przesiedlania, emigrowania i innych wędrówek ludzi, druga natomiast omawiała nowszy rozdział historii, głównie ostatnich 30 lat. Koncentrowała się w większości przypadków na tematyce tureckich rodzin przybyłych do Niemiec w celach zarobkowych i natrafiających z różnych powodów na ogromne trudności w zaaklimatyzowaniu się. Grupa trzecia dotyczyła "Turystyki i kulturowych powiązań" ("Tourismus und K ulturbeziehungen"). Tematyka ta wychodziła swoim zasięgiem poza teren RFN. Dyskutowane były przykłady m.in. z Grecji i Kenii. Na temat ten spojrzano nie tylko z etnograficznego, lecz także socjologicznego i psychologicznego punktu widzenia. Grupa czwarta "Fremde Kultur ais Muster rur Alternativkulturen und sociale Bewegungen" ("Obce kultury jako wzór dla kultur alternatywnych i zmian socjalnych") w bardzo interesujący sposób przedstawiła wpływ obcych kultur na życic, przyzwyczajenia, sposób myślenia, zachowania itp. tak pojedynczego człowieka, jak całych rodzin, czy grup społecznych. Kolejna, piąta grupa - "Medien und Kulturkontakt" ("Środki masowego przekazu i kontakt kulturowy") zajmowała się między innymi próbą odpowiedzi na pytania dotyczące ludzkiej tożsamości - co rozumiemy pod nazwą "ojczyzna", jak wpływają środki masowego przekazu na kształtowanie się obrazu "obcego" w umyśle odbiorców, itp. Ostatnia z omawianych grup, szósta, dotyczyła tzw. "własnych obcych" ("Eigene Fremde"). Pod tym hasłem rozumie się np. własne terytorium, czy też osobiste wartości, które uległy zmianie do tego stopnia, iż stały się obce. Scharakteryzowana tutaj w dużym skrócie publikacja zbiera najnowsze badania i opracowania na temat kontaktu i konl1iktu kulturowego. Faktem godnym uwagi jest, że nie zostały przedstawione żadne rozprawy, czy nawet krótkie artykuły dotyczące przesiedleńców z Polski oraz Polaków czekających na azyl w RFN. Może to wynikać częściowo z trudności, na jakie napotyka badacz tej problematyki w nawiązywaniu kontaktów z tą grupą ludności, często nie akceptowanej i nie traktowanej jako "prawdziwi Niemcy". Dużym zainteresowaniem natomiast cieszyła się problematyka drugiej grupy dyskusyjnej z jej dwoma sekcjami. Wymienić tu należy opracowanie dotyczące etnograficznych badań nad przesiedleńcami, wygnańcami i uciekinierami z okresu II wojny światowej i po niej (Ulrich Tolksdorf, "Volkskundliche Fliichtlingforschung. Stand und Probleme" t. I, s. J 23-129). Dr Ulrich Tolksdorf, dyrektor naukowy Germanische Seminar (Preut3isches Worterbuch) Uniwersytetu w Kiel, oparł się o dane ankietowe, badania własne i wyniki badań statystycznych i ankietowych, prowadzonych m.in. przez powołane w okresie powojennym (niektóre działają do dziś) centra dokumentacyjne (są to: Johannes- Kiinzig-Institul we Freiburgu; Forschungslelle Kasarek - Lanz, najpierw w Bischofswiesen, potem w Stuttgarcie a dzisiaj we Freiburgu; Ostdeutsche Volkskunde - Archiv Nordrhein - Westfalen w Dortmundzie; Camma - Archiv w Rotenburgu (Wiimme). Badania objęły procesy przesiedlel1cze przede wszystkim z byłych i dzisiejszych terenów wschodnich Niemiec. Autor mówi o ok. 160 wsiach w Prusach Wschodnich i Zachodnich, w których zachowała się jeszcze w latach 80. "memory culture". Opisuje też zjawisko "Pilgerfahrten in die Alte Heimat" (pielgrzymki do starej ojczyzny). Uczestnicy tych wycieczek, wywodzący się z drugiej i trzeciej generacji byłych mieszkańców tych ziem, często nawiązywali przyjazne stosunki z ludnością miejscową. �263 Inny interesujący referat odczytano w sekcji II grupy drugiej, w której omawiano migracje zarobkowe, głównie rodzin tureckich do RFN (Gabriele Miiller "Am Iiebsten m6chte ich in beiden Landem Icben. Ein Bericht iiber eine Untersuchung zur Situation von Kindem tiirkischer Reemigranten", l. I, s. 283-293). Autorka, studentka Instytutu Antropologii Kulturowej i Etnologii Europejskiej Uniwersytetu we Frankfurcie nad Menem, zajęła się problemem readaptacji dzieci tureckich emigrantów zarobkowych, które po latach przeżytych w RFN wróciły do ojczystego kraju. W roku 1985 Institut fiir Kulturanthropologie und Europaische Ethnologie Uniwersytetu we Frankfurcie podjął badania tych rodzin. Badania terenowe przeprowadzono w roku 1986 w Ankarze i pobliskich prowincjach. Kolejny referat, wygłoszony w ramach szóstej grupy dyskusyjnej przez dziennikarkę Signe Seiler ("Wir sind hier, urn euch zu beschiitzen. pes to Germany (permanent change of station)", l. II, s. 655-665) dotyczył warunków życia i trudności przystosowawczych żołnierzy z jednostek wojskowych USA, stacjonujących w RFN i ich rodzin a także wytwarzanej przez to środowisko specyficznej subkultury. Zainteresowania autorów referatów dotyczyły też problematyki mniej związanej z tytułowym przedmiotem prac Kongresu. I tak w czwartej grupie dyskusyjnej Gabriele Speckels z Niederbayerischen Landwirtschaftsmuseum w Regen omówiła wyniki swoich badań terenowych z lat 1985-86 na temat funkcjonowania społecznego produktów żywnościowych pochodzenia naturalnego, tworzenia się związanego ze zdrową żywnością nowego stylu życia a nawet specyficznej ideologii (Gabriele Speckels "Naturkost: Geschmack am Fremden", l. II, s. 479-483). Wymienione przykłady wskazują na znaczne zróżnicowanie tematyczne w pracach Kongresu, a także różne sposoby podejścia do badanych problemów przez autorów, którymi byli zarówno profesorowie uniwersyteccy i studenci, jak i osoby nie związane z życiem naukowym. Tym bardziej omawiana publikacja może stać się cennym materiałem źródłowym dla badaczy kontaktów i konfliktów kulturowych różych dyscyplin. Jak już wspomniałam, odczuwa się jednak brak opracowań procesów adaptacyjnych związanych z przesiedleńcami pochodzącymi z Polski, mimo znacznego zainteresowania społeczeństwa RFN tą problematyką. Lidia Bartkowiak-Rachny EtnagraJija Bie/arusi - encyklapedyja, praca zbiorowa pod red. I. P. Szamiakina, Mińsk 1989, "Biełaruskaja sawicckaja encyklapedyja", ss. 575, ilustracje, mapy. Staraniem wielu etnografów i folklorystów, archeologów i historyków, historyków sztuki, literaturoznawców i lingwistów, w głównej mierze pracowników Białoruskiej Akademii Nauk, a zwłaszcza Instytutu Sztuki, Etnografii i Folkloru, powstała ogromna i ważna praca. W krótkim wprowadzeniu pl. "Etnografia Białorusi" W. K. Bandarczyk daje charakterystykę tej dziedziny nauki, omawia zakres jej zainteresowań, współczesne zadania, poczem przechodzi do problemów demograficznych. Ogólną liczebność Białorusinów szacuje się na 9,5 miliona, z czego ponad 7,5 miliona zamieszkuje na Białorusi, a łącznie 97,8% na obszarze Związku Radzieckiego. W Polsce, według przytoczonych danych z 1978 roku, mieszka ich 180 tysięcy, tyle samo co w Kazachstanic. Nota bene narodowość polską ma, jak podano w haśle "Polacy", ponad 403 tysięcy mieszkańców Białorusi. Dalej autor rozpatruje nazwę Białoruś i podaje zarys historii tego kraju, podkreślając momenty węzłowe. Konsekwencją połączenia Litwy i Korony była "polsko-katolicka ekspansja, nastawiona na polonizację białoruskiego narodu" (s. 10-11). Kolejny ważny etap stanowiło przyłączenie Białorusi do Rosji w końcu XVIII w., bowiem szowinistyczna polityka carska skierowana była na rusyfikację. �264 Dopiero idea marksizmu-leninizmu odegrała istotną rolę w konsolidacji narodu białoruskiego, który po rewolucji otrzymał możliwość swobodnego rozwoju. Doprowadziło to do wysokiego uprzemysłowienia, rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Tekst ten stanowi swoisty znak czasów, które minęły. Paradoksalny jcst fakt, żc książka, zakończona w początkach 1988 roku ukazała się w innej epoce, kiedy na Białorusi działał już intensywnie, choć nielegalnie Front Ludowy, a społeczeństwo zaczęło krytycznie oceniać oficjalnie głoszone idee i odkrywać na nowo swoją narodowość i język. łdeologia zaciążyła również na doborze haseł encyklopedycznych i ujęciu wielu z nich, czemu trudno się dziwić. Encyklopedia zawiera ponad 3.000 haseł, na ogół autoryzowanych, o l;:matyce znacznie szerszej niż to sugeruje tytuł. Można w niej znaleźć chyba wszystko, co dotyczy Białorusinów, począwszy od etnogenezy, procesów etnicznej integracji i konsolidacji narodu poprzez zagadnienia ekonomiczne, społcczne i kulturalne w różnych przekrojach czasowych. Zamieszczono także charakterystyki innych narodów i grup etnicznych, żyjących na terenie Białorusi, bądź z nią graniczących. Spora część artykułów poświęcona jest etnografii, jej tcorii i historii badań, od haseł takich, jak "etnos", "procesy etniczne" po noty biograficzne badaczy dawnych (m.in. obszerna poświęcona Michałowi Federowskiemu, mniejsza - Kazimierzowi Moszyńskiemu) jak i współczcsnych. Z zakresu kultury ludowej najwięcej haseł dotyczy niewątpliwie kultury materialnej, a więc architektury i mieszkania, rolnictwa, rzemiosł i rękodzieła, środków transportu, stroju. W sposobie podziału tematu i budowy haseł można się zorientować na przykładzic garncarstwa. Obok podstawowego hasła "garncarstwo" (z mapą ośrodków) i garncarze, opracowano szcreg pochodnych, jak: piec, krąg, narzędzia, warsztat, wyroby, system miar, zabawki; istniejc też drugie ceramika, rozumiane bardziej jako wytwory. Tu mamy ceramikę: hartowaną, polewaną, siwą, czerwoną nie polewaną, a ponadto poleską, rakowską i kilkanaścic innych charakterystyk wyrobów z poszczególnych regionów czy miejscowości. Osobno znaleźć można hasła omawiające najbardziej typowe formy naczyń, kafle, kaflarstwo etc. W dziedzinie kultury społecznej i duchowej wiele uwagi poświęcono np. różnym gałęziom ludowej wiedzy, grupom społecznym miejskim i wiejskim, sporo haseł dotyczy muzyki i tańca, natomiast wybiórczo i w dość wąskim zakrcsie, potraktowane zostały obrzędy dorocznc i związane z nimi rekwizyty, nie uwzględniono niemał rzeźby figuralnej. Pożyteczną grupę haseł stanowią także charakterystyki muzeów posiadających zbiory etnograficzne. Warto dodać, że właściwie nie ma w tym kraju dużego muzeum tego rodzaju. Sporo interesujących obiektów posiada muzeum starożytności w Instytucie Sztuki, Etnografii i Folkloru BAN. Dopiero w roku 1979 otwarto w Raubiczach pod Mińskiem muzeum sztuki ludowej, wydziełone ze zbiorów Muzeum Narodowego, a w 1980 udostępniono zwiedzającym pierwsze fragmenty ekspozycji muzeum skansenowskiego, usytuowanego na obrzcżu Mińska. Encyklopedia adresowana jest do wykładowców i studentów humanistyki, do nauczycieli, uczniów szkół średnich i wreszcie "do wszystkich, których interesuje białoruska etnografia". Wydana w języku białoruskim, w niewielkim stosunkowo nakładzie 20 tys. cgzemplarzy, trafiła na rynek w epoce nasilenia patriotycznych nastrojów i zainteresowania własną kulturą, toteż rozeszla się błyskawicznic, jak wszystkie publikacje z dziedziny kultury i sztuki. Dla nas omawiana praca, to ważny zestaw materiałów porównawczych, np. w Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej stoi na podręcznej półce i stale jest wertowana w związku z pracami nad sztuką ludową Podlasia. Korzystanie z niej utrudnia wprawdzie brak słownika białorusko-polskiego (do dziś nie został opublikowany), ałe brak ten rekompensuje częściowo ogromna iłość iłustracji. Na bogatą szatę graficzną składają się fotografie archiwalne i współczesnc (tu dużo barwnych), reprodukcje malarstwa (m.in. szereg portretów z galcrii Radziwiłłów jako przykłady ubiorów szlacheckich), rysunki, schematy i mapy. Ewa Fry.~-Pietraszkowa �265 Aleksander I. Ł o k o t k o, Bielorusskoje narodnoje zodczestwo. Mińsk, "Nawuka i Tiechnika", 1991, ss. 288. Sieriedina X l X - X X w., Autor przedstawil budownictwo bialoruskie w trzech głównych rozdziałach: "Ogólne i regionalne cechy bialoruskich osiedli i zagród", "Wyposażenie wnętrz wiejskich", "Charakterystyka zabudowań gospodarczych w chlopskiej zagrodzie". W pierwszym z nich znajdujemy omówienie osadnictwa wiejskiego, miasteczek i kształtu podworców (okrągłe, podłużne). Opis budownictwa od połowy XIX wieku do wybuchu II wojny światowej jest w znacznej mierze oparty na publikacjach polskich przed- i powojennych (Gloger, K. Moszyński, Cz. Pietkiewicz, M. Pokropek). Natomiast dane z okresu powojennego pochodzą przede wszystkim z badań terenowych prowadzonych przez autora w latach 1978-1988, oraz z dostępnych wówczas materiałów archiwalnych (książkę złożono do druku w maju 1989 roku) oraz rodzimych publikacji. Temat przedstawiony jest szeroko i rzetelnie. Etnografowie białoruscy nie traktują problemów meblarstwa i wyposażenia wnętrza domu chłopskiego jako osobnego zagadnienia, stąd w opracowaniach dotyczących budownictwa znajduje się zwykle rozdział poświęcony wnętrzu. Również w omawianej książce jest spory rozdział, w którym autor rozpatruje problemy meblarstwa, zdobnictwa i w ogóle wyposażenia wnętrza. Jednakże znaczną część tego rozdziału poświęcił autor konstrukcji zrębów, zewnętrznej dekoracji budynków mieszkalnych, szczególnie dużo uwagi poświęcił zdobionym nadokiennikom, a także budowie i typom pieców. Niemniej w rozdziale tym jest sporo interesujących uwag dotyczących ściśle wnętrza, jak np. ta, że urządzenie wnętrza stanowiło nie rozłączną całość z jego konstrukcją. Każdy członek rodziny - według autora - miał w izbie swoje tradycyjnie przydzielone miejsce: żeński kąt znajdował się przy piecu, kołyska z niemowlęciem wisiała na zaczepie pośrodku izby. Starsi ludzie w nocy spali na piecu, inni dorośli ścielili sobie na stałych ławkach i na pomoście (nary), dzieci leżały na pałaci, czyli półce wiszącej nad pomostem do spania. Z tego powodu mało było we wschodniosłowiańskim mieszkaniu mebli nie umocowanych na stałe (stół, ławka, skrzynia czy kufer). Jednakże stopniowo zaczął się proces oddzielania wyposażenia wnętrza od jego konstrukcji. W miejsce przymocowanych na stałe ław i nar wchodzą kanapy i łóżka, przyścienne zaś półki zastępują szafy i kredensy. Zjawiska te obserwowane w końcu lat trzydziestych, także we wschodniej Polsce, w omawianej publikacji pozbawione są zupełnie datowania. W ostatnim rozdziale omówione są drobne formy architektoniczne znajdujące się zwykle w zagrodzie (piwnice, lażnie, ploty itp.). W podrozdziale poświęconym płotom i bramom niewielki fragment tekstu poświęca autor krzyżom i kapliczkom, które określa jako "memorialnyje" i "nadmogilny je znaki". W zakończeniu tekstu A. Łokotko przedstawia swoją koncepcję budowy białoruskiego muzeum budownictwa ludowego na świeżym powietrzu. Skansen taki już istnieje. Nie opodal Mińska umieszczono kilka obiektów, z których dwa: domy mieszkalne z Isierna i z Sadowicz są rzetelnie pod względem etnograficznym i bardzo pięknie wyposażone eksponatami zebranymi w terenie. Warto wspomnieć, że można się tam natknąć i na akcenty polskie, m.in. na wialni ustawionej w stodole widnieje napis: Cegielski-Poznań. Pod koniec książki A. Łokotko zamieścił 15 tablic będących zestawieniem różnych zjawisk z zakresu architektury. Przedstawiają one np. stosunek wsi do linii kolejowych, dużych miast itp., zestawienie ulicówek, wsi wielodrożnych, bezsystemowych, dalej tablice rejestrujące klasyfikację białoruskich miasteczek ze względu na warunki geograficzne, rozplanowanie ulic, a nawet przeważający styl budownictwa (renesans, barok, empire i in). Książkę kończy krótki słowniczek terminologiczny. Pozycja jest bogato ilustrowana fotografiami, rysunkami i mapkami, posiada nawet kolorową wkładkę autorstwa W. F. Sutiagina. Barwne zdjęcia zrobiono we wspomnianym wyżej skansenie. �266 Publikacja jest niewątpliwie bardzo interesującym i pożytecznym opracowaniem, dla profesjonalnie zainteresowanego czytelnika. i to nie tylko Bożena Kural Aagot Noss, Lad ag krone, wyd. Universitetsforlaget, Oslo czarno-białe i kolorowe ilustracje, mapy, tłumaczenie angielskie. 1991, ss. 272, liczne nlb., Pod koniec 1991 roku ukazała się nowa książka Aagot Noss, piąta już z kolei, oprócz licznych artykułów, poświęcona norweskim strojom ludowym 1. Tym razem dotyczy ona kobiecych nakryć głowy o starej norweskiej nazwie "lad", używanych przez dziewczęta i mężatki oraz koron, stanowiących obrzędowy przystrój panny młodej. Okazuje się, że zależnie od regionu mają one nie tylko zróżnicowaną formę, ale także różne nazwy. Autorka, z wykształcenia filolog, lecz od wielu lat pracująca w Norsk Folkemuseum w Oslo, poświęciła tej terminologii sporo uwagi i za jej pośrednictwem stara się odpowiedzieć na postawione sobie pytania: jakie są podstawowe typy ijak wyglądają oraz gdzie występują znane z tradycji wspomniane nakrycia glowy, jak się ich używa i je zakłada oraz o ile nazwy określają lub odpowiadają ich formie i wskazują na genezę? Z ramienia Norsk Folkemuseum w 1956 roku Aagot Noss podjęła badania na temat tradycyjnego stroju ludowego i w pierwszym rzędzie zwróciła uwagę na te regiony, gdzie był on nadal żywy. Wybór pad I na okołice Al i Hol w rejonie Hallingdal, skąd właśnie pochodzi sama autorka. Dzięki temu lepiej była zorientowana w całej problematyce i łatwiej jej było dotrzeć do informatorek. Do 1959 roku w samym Al przeprowadziła 47 wywiadów, w Hol 37 i dodatkowo w okolicznych miejscowościach, jak Torpo, Gol, Nes, Sigdal, Kredsherad - 29 wywiadów, wszystkie z osobami urodzonymi pomiędzy 1859 a 1900 rokiem. W Al i Hol badania powtórzyła jeszcze w 1972 roku. Następnie swoje penetracje rozciągnęła na pozostałe regiony Norwegii i tym sposobem do 1986 roku objęła nimi: Gudbransdal, Telemark, Heddal, Setesdal, Aust- i Vest-Agder, Rogaland, Hordaland, Buskerud, Sogn i Fjordane, Mere i Romsdal, Oppland, Trendelag, Hedmark, przeprowadzając tam dziesiątki wywiadów także z informatorkami urodzonymi w latach do drugiej wojny światowej, których bogaty wykaz podaje na końcu książki. Odnotowanie tego faktu jest o tyle ważne, że świadczy o skrupulatności i wnikliwości badaczki. Źródłami w jej badaniach były nadto eksponaty muzealne wszystkich ważniejszych placówek na tych terenach, bogata ikonografia w postaci rysunków, grafik, akwarel, obrazów olejnych, których wartość omówiła w innym miejscu, także niektóre jeszcze zabytki przeszłości2, malowidła postaci ludzkich występujących na meblach od 1740 roku, siedemnasto- i osiemnastowieczne rzeźby i płaskorzeźby, stare fotografie oraz archiwalia, jak manuskrypty i różne protokoły począwszy od drugiej połowy XVII wieku. Staronorweskie "Iad", używane w tradycji na określenie nakrycia głowy kobiecej pochodzi od "hlad", "hlada", co znaczy kłaść coś w odpowiednim porządku, albo jedno na drugim, albo jedno obok drugiego. W tym właśnie przypadku znalazło ono właściwe zastosowanie, gdyż w występujących w Norwegii formach nakryć, ozdoby, jak paciorki, metalowe wisiorki, rozetki, łańcuszki, wstążki umocowane są bądź jedne obok drugich, bądź nakładają się na siebie. Autorka cały materiał dzieli na trzy podstawowe części, w których "Iad" pod rozmaitymi nazwami występuje jako nakrycie głowy niezamężnych, zamężnych i panny młodej, przy czym wyodrębniająca się swym wyglądem korona weselna stanowi tu osobny rozdział. W poszczególnych I A. Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970; tejże, Joachim Frichs draktakvare"ar, Tidemand og folk han motte, Oslo 1981. 2 A. Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1977. Oslo 1973; tejże, Adolph �267 regionach nosi ona nazwę: bruresylv, bruresellv, brurekrone, enkekoll, krone, bridal silver, silver, brurepynt, brurepelnt i jak z badań wynika występuje tylko w tradycji zachodnich obszarów Norwegii. Jest to przeważnie mniejsza lub większa metalowa korona z licznymi sterczynami i brzękadłami, nakładana przeważnie na ozdobną przepaskę lub jest taką przepaską przewiązana i wzbogacana zwisającymi w tyle albo z przodu wzorzystymi wstążkami. Jako weselne nakrycie głowy panny młodej przyjęła się prawdopodobnie w XVII wieku i uważana jest za nowszą formę. Poprzedzała ją bowiem metalowa przepaska i tym tłumaczyć można utrwalenie się w ogóle przepaski jako nakrycie głowy kobiecej. Zamiast metalowych przepasek od najdawniejszych czasów używano przepasek z taśm, krajek, wstążek, tkanin, czasem pogrubionych lub usztywnionych. Zdobiono je różnymi naszyciami z metalu, paciorków, pasmanterii, sztucznych kwiatów, rozetek ze wstążek, haftami, przez co znacznie się rozbudowywały i kształtowały, przechodząc od prostej przepaski do szerokiego wieńca, czy korony utworzonej czasami z samych tekstylnych materiałów, wzbogaconych paciorkami i metalowymi elementami. Szczegółowe ich omówienie stanowi treść drugiego rozdziału, w którym punkt wyjścia tworzą nazwy związane z różnymi formami występującymi głównie w południowych i wschodnich rejonach kraju. Są to tzw. brurekrone, brurekrans, brurrull, bruresylv, brurehatt, hovudsylv, reisle, helg stas, lad, utmannJad, vrinslad. Są one prostokątne, koliste, w kształcie płaskiego pieroga ze zwisającymi ozdobami, wzmocnionej przepaski itp., przy czym niektóre z nich odznaczają się dużą archaicznością. Poza pękiem frędzli, wyróżniającym czepcowate nakrycie głowy z Al w rejonie Hallingdal trudno się dopatrzeć różnic w formach stanowiących treść rozdziału pierwszego i drugiego. W dużym stopniu tym wyróżnikiem są same nazwy, jak: jentepannelin, pannepute, uppbinding, jentebore, lad, brurpikevalk, bore, raude- lub svartebore, bune, bona. Okazuje się zatem, że zastosowanie metody językoznawczej rozmija się w tym przypadku zdecydowanie z etnograficznymi metodami, zwłaszcza typologiczną i analityczno-porównawczą. Dlatego omawiana książka, pomimo wspaniałej szaty edytorskiej i bogactwa zaprezentowanego materiału, z metodologicznego punktu widzenia sprawia wrażenie chaotycznej i ahistorycznej. Na jej treść składa się jeszcze omówienie sposobów zaczesywania i układania włosów oraz stroju panny młodej, w którym nakrycie głowy stanowi jeden z najważniejszych elementów składowych oraz próba porównań nakryć głowy z innymi krajami w Europie. Brak w tym jednak przejrzystości i logiczności, tym bardziej, że niektóre nazwy powtarzają się w kolejnych rozdziałach i podrozdziałach, także w regionach. Barbara Bazielich L. P. Potapow, A/tajskij szamanizm, "Nauka", Leningrad 1991, ss. 320. Spośród różnorodnych tematów badań etnograficznych, szamanizm syberyjski cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem wielu profesjonalistów. Szczególne miejsce zdobył w rosyjskiej nauce, zajmującej się tym problemem od 250 lat. Z czasem zaczęto poświęcać mu sporo uwagi również w licznych krajach europejskich oraz w Ameryce. Pojawiło się wiele wartościowych publikacji, a ponadto zaczęto poszukiwać śladów szamanizmu we wszystkich częściach świata. Warto przy tym zaznaczyć, że przez długi czas szamanizm ałtajski nie był uważany za religię, a w oczach misjonarzy jawił się idolatrią. Tym poglądom nie hołdował nigdy jeden z najwybitniejszych współczesnych badaczy Leonid Potapow, który już pół wieku penetruje obszary Syberii w poszukiwaniu dowodów potwierdzających niezbicie jego racje. Na swym bogatym koncie naukowym ma pokaźną ilość doskonałych prac drukowanych w kraju i za granicą. �268 Książka prezentowana obecnie czytelnikom składa się z trzech dość znacznie rozbudowanych rozdziałów. W pierwszym przedstawiono teologiczne podstawy tej mało znanej religii, w drugim scharakteryzowano zasady działalności szamanów, zaś w trzecim omówiono najważniejsze bóstwa szamanizmu ałtajskiego. W swej pracy L. P. Potapow wykorzystał różne materiały historyczne, zwłaszcza starożytne i średniowieczne oraz archeologiczne i etnograficzne zebrane podczas licznych wypraw. Bardzo cenne były też inskrypcje na skałach, w tym słynne teksty orchońskie, jenisejskie i niedawno odkryte na Ałtaju. Oparł się również na informacjach uzyskanych od profesjonalnych szamanów. Dyskusje i rozmowy z nimi pozwoliły zweryfikować niektóre pojęcia i zgłębić istotę zagadnienia. Najpoważniejsze trudności wynikały przede wszystkim z ogólnego braku religijnych ksiąg szamanów, stałych świątyń oraz instrukcji dotyczących wykonywania praktyk kultowych. Mimo tych przeszkód autor zdołał wiarygodnie przedstawić szamanizm ałtajski jako religię wychodzącą z założenia, że przeznaczenie człowieka i jego egzystencja są uzależnione od woli bóstw i duchów zamieszkujących wszystkie strefy wszechświata. Ponadto stało się możliwe zdefiniowanie religijnych dogmatów i kanonów zaszyfrowanych w symbolach, rytuałach i większości świętych przedmiotów, do których należy w pierwszym rzędzie bęben i obrzędowy strój szamana. Istnienie tej niepisanej religii było utrzymywane przez wiele stuleci dzięki ustnym przekazom i symbolicznemu zakodowaniu jej podstaw w rysunkach na bębnie, rzeźbach wykonanych na jego pionowym uchwycie oraz w takich przedmiotach, jak lalki symbolizujące duchy, a ponadto w wisiorkach i wstążkach przynależnych do stroju szamana. Szaman skupiał w swych rękach wszelkie atrybuty władzy duchowej, gdyż wierzono, że dziedziczy świętą moc. Bez bębna nie można było zostać szamanem, bo w czasie aktu wiary symbolizował on zwierzę, na którym szaman odbywał podróż do jakiegoś bóstwa lub ducha przez wszystkie strefy wszechświata (szaman mógł przemieszczać się z jednej strefy do drugiej - specyfika szamanizmu ałtajskiego). Bęben spełniał również rolę łodzi w przypadku, gdyby szaman musiał "przekroczyć rzekę", a poza tym służył jako łuk, z którego raził strzałami złe duchy. Ten element symboliki bębna był związany z funkcją religijną i odzwierciedłał dawną pozycję społeczną i polityczną szamanów, gdy nosili oni zbroję. Stanowił ponadto instrument muzyczny i sygnalizacyjny, ponieważ służył podczas obrzędów do wzywania pomocnych duchów i powiadamiał o zbliżaniu się szamana do tego lub innego miejsca, gdy odbywał on swą pozaziemską podróż. Uderzenia w bęben, którym towarzyszyły śpiewy i recytatywy traktowano jako akompaniament obrzędowy. Bardzo ważne były rysunki wykonane na skórze bębna: u Teleutów i Szorów symbolizowały wszechświat z jego trójczłonową strukturą - strefą niebieską, ziemską i podziemną. Należy jeszcze dodać, iż ten schemat odbiegał znacznie od modelu świata przedstawianego w religii buddyjskiej. Obrazki na bębnach ałtajsko-sajańskich mają charakter realistyczny i stylem są zbliżone do rytów naskalnych z dorzecza Jeniseju i gór Ałtaju. Przeważają wśród nich różne wyobrażenia ikonograficzne duchów - opiekunów i pomocników szamana. Każdy bęben miał typową dla jego właściciela rękojeść, na podstawie której identyfikowano dane plemię, ród itd. Poza tym umożliwiała ona zrozumienie odzwierciedlonych w niej ogólnych założeń teologicznych. Pewne znaczenie symboliczne posiadały również niektóre szczegóły zewnętrzne w budowie bębna, na przykład jego wypukłości na obwodzie. Nieco inną wartość prezentowały te rysunki, które przy pozornej różnorodności, były w większości bardzo podobne i nosiły charakter religijny. Według wyjaśnień szamanów, ich tożsamość wynikała ze wspólnoty przechodzącej z pokolenia na pokolenie. Każdy szaman powinien mieć taki bęben jak jego przodkowie, którzy za pośrednictwem duchów przekazywali wymagania co do charakteru malowideł. Niezależnie od pochodzenia rodowego szamana, na bębnie musiały znajdować się wizerunki obowiązujące wszystkich (wyobrażenie Słońca, Księżyca, gwiazd itd.). Jest rzeczą znamienną, że najbogatsze w dekoracje były bębny z północnych połaci Ałtaju. Na podstawie rysunków oceniano kwalifikacje właścicieli bębna i wydawano opinie, czy mogą oni schodzić do świata podziemnego, komunikować się z bogiem Ułgenem itp. Ważną grupę rysunków stanowiły wyobrażenia miejsco- �269 wej fauny wykorzystywanej przez szamanów w leczeniu lub sprowadzaniu chorób na ludzi i bydło. Wierzono, żc węże pomagały leczyć różne niedomogi bydła i schorzenia oczu u ludzi, a żaby i jaszczurki miały odstraszać złe duchy, ale też mogły przenosić choroby na owce. Szczupaki leczyły dolegliwości żoł<jdka lub wywoływały cierpienia u tych ludzi, którzy nie czcili duchów wody. Najważniejszym bogi cm szamanizmu ałtajskiego był Ulgen - stwórca Ziemi, Słońca, Księżyca, tęczy, grzmotów i ognia. Posiadał on od 7 do 9 synów (u różnych ludów inna liczba) oraz nieokreślon<j liczbę córek. Imię "Ulgen" przeniesiono z czasem na inne bóstwa. "Ulgenie" są to bogowie zamieszkujący sferę niebieską, którzy dają człowiekowi zdrowie i obdarzają go wielką Iiczb<j dzieci. Nie mniejsze znaczenie posiadał Tengri - bóg nieba. Składano mu na ofiarę zwierzęta domowe, po czym odbywała się wielka uczta i zabawa. Kolejne miejsce zajmował Jersu - bóg wody i Ziemi (przynoszono mu w darze konie) i wreszcie Umaj - bóg płodności ludzi i zwierząt, opiekun kobiet rodzących i bezdzietnych małżeństw. Dzięki żmudnym, długoletnim wysiłkom Potapow uzyskał od szamanów wyjaśnienie ich "świętej mocy" i wytłumaczenie mechanizmu podróży do świata duchowego, a poza tym mógł zapoznać się z sakralnymi zadaniami szamanów. Należało do nich przede wszystkim stawianie diagnozy i pomoc cierpi<jcym. Uważali oni, że u podłoża wszelkich schorzeń leży inwazja dokonana przez jakiegoś ducha choroby lub utrata przez człowieka duszy. Omawiana publikacja jest pozycją ze wszech miar cenną i dlatego zasługuje na uwagę. Została opracowana rzetelnie, fachowo i z wielk<j starannością. Jej niezaprzeczalna wartość polega w pierwszym rzędzie na tym, że wszystkie zagadnienia szamanizmu ałtajskiego przedstawiono z uwzględnieniem wyników najnowszych badań wielu uczonych. Dotychczas nie było tak obszernej i wyczerpującej monografii, a jej znaczenie potwierdza tym bardziej fakt, iż ałtajski szamanizm już nie istnieje. W ramach długofalowej akcji antyreligijnej w byłym ZSRR został doszczętnie zniszczony i dziś szamani żyj<jjedynie w legendach znanych najstarszemu pokoleniu mieszkańców Syberii. Poszczególne rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór różnych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiają, że czyta się ją z niesłabnącym zainteresowaniem. Pożytecznym uzupełnieniem książki są fotografie i rysunki wyobrażające lalki i bębny szamanów. Roman Karczmarczuk W. G. Bogoraz, 1991, ss. 224. Malerjalnaja kultura czukczej, (przekład z angielskiego), "Nauka", Moskwa Władimir Hermanowicz Bogoraz (1865-1936) byl jednym z najwybitniejszych badaczy Czukczów i twórcą rosyjskiej szkoły etnograficznej. Początek jego kariery naukowej nie zapowiadał się pomyślnie ze względu na brak zdecydowanego ukierunkowania zainteresowań. W 1880 roku rozpoczął studia na fakultecie matematyczno-fizycznym uniwersytetu w Petersburgu i w krótkim czasie przeniósł się na wydział prawa. Po dwóch latach został usunięty z uczelni z powodów politycznych i wówczas powrócił do swego rodzinnego Taganrogu. Dalszą działalność rewolucyjną opłacił trzyletnim pobytem w twierdzy pietropawłowskiej i dziesięcioletnią zsyłką do Sredniekołymska. Mimo niezwykle trudnej egzystencji i codziennych trosk przystąpił niezwłocznie do nauki języka i zgłębiania kultury miejscowej ludności. W następstwie zdobył szybko autorytet i stał się znan<j postacią. W 1894 roku dzięki funduszom właściciela kopalni złota I. M. Sibiriakowa wschodniosyberyjski oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zorganizował wyprawę do Jakucji celem zapoznania się z warunkami życia i przyczyną szybkiego wymierania tamtejszych aborygenów. Do udziału w ekspedycji zaproszono w charakterze etnografa W. G. Bogoraza, który �270 przez prawie trzy lata (1895-1897) badał język, ustrój społeczny, byt i kulturę Czukczów oraz Ewenków koczujących na obszarach przylegających do prawych dopływów Kołymy (Anjuj Wielki, Ołoj, Omołon). Uczestniczył tam również w pierwszym powszechnym spisie ludności rosyjskiego imperium przeprowadzonym w 1897 roku. Dzięki staraniom członków Akademii Nauk pozwolono mu niebawem wrócić do Petersburga, gdzie piastował funkcje pracownika naukowego w Muzeum Antropologii i Etnografii. Warto odnotować, że już w drodze do stolicy zatrzymał się w Irkucku, gdzie na posiedzeniu wschodniosyberyjskiego oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego podzielił się ze słuchaczami wynikami swych badań. Były one tak wartościowe, że postanowiono je niezwłocznie opublikować. W takich okolicznościach powstała pierwsza praca Bogoraza o Czukczach, która oprócz opisów marszruty zawierała informacje o ich rozsiedleniu, zdobywaniu pożywienia, właściwościach języka i charakterze folkloru. W Petersburgu młody uczony przygotował do druku książkę pl. Oczerk materjalnogo by ta olennych czukczej wykorzystując do tego celu kolekcję zebraną przez N. L. Gondattiego. Omówił w niej szczegółowo warunki życia Czukczów, zwrócił uwagę na odzież, mieszkania, sprzęt domowy, narzędzia pracy, broń, hodowlę renów itd. Spotkała się ona z wielce życzliwym przyjęciem i wysoką oceną najbardziej znanych etnografów, a ponadto potwierdziła w pełni talent i pasję naukową autora. Te wszystkie zasługi nie wpłynęły jednak na decyzję Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zezwalającą mu mieszkać w Petersburgu tylko jeszcze przez cztery miesiące (od I II do l V 1899 r.). Mimo tych szykan "nieprawomyślnemu" poddanemu carskiego imperium dopisało szczęście. Gdy organizator Północnopacyficznej Ekspedycji Jesupa, antropolog i językoznawca Franz Boas, zwrócił się do członka Akademii Nauk W. W. Radłowa z prośbą polecenia mu rosyjskich prefesjonalistów mogących zająć się badaniem ludów północno-wschodniej Syberii wybór padł na Bogoraza, który stanął na czele jej anadyrskiego oddziału. Ta wspólna amerykańsko-rosyjska wyprawa miała na celu wyjaśnienie związków historycznych i kulturowych łączących tubylców północno-zachodniej Ameryki z ich pobratymcami zamieszkującymi północno-wschodnią Syberię. W czerwcu 1900 roku Bogoraz przybył parowcem do Nowo-Mariinska (obecnie Anadyr) i rozpoczął niezwłocznie penetrację terenu. W ciągu lata objechał koczowiska czukockich hodowców renów rozlokowane na wybrzeżu Zatoki Anadyrskiej, a przy końcu października udał się z wioski Markowo do Kamienskoje, skąd dotarł do Kamczatki. Na tej trasie poznał prawie wszystkie grupy osiadłych Koriaków i Itelmenów. W drodze powrotnej przejechał przez osadę Bpi, Ukilian i Watyjkan, a następnie płynąc rzeką Chałyrką i Wielką osiągnął ponownie Nowo-Mariinsk. Po zimowej przerwie wyruszył, juź w kwietniu 1901 roku, w kierunku Półwyspu Czukockiego badając autochtoniczną ludność tego obszaru. W maju przybył do Czaplina, skąd odpłynął na Wyspę Świętego Wawrzyńca. Wracając z tej wyprawy zatrzymał się najpierw w Nowo-Mariinsku, następnie odbył podróż do Władywostoku, a stamtąd do Ameryki z zamiarem przygotowania do druku zebranych materiałów. Stanowiły one wielką wartość i stały się podstawą jego późniejszych prac o czukocko-koriackiej grupie językowej, o kulturze materialnej i duchowej Czukczów, Koriaków oraz Itelmenów, jak równieź syberyjskich i amerykańskich Eskimosów. Naukowym rezultatem wieńczącym tę i poprzednią ekspedycję była czterotomowa monografia, która wyszła w Nowym Jorku pod następującymi tytułami: The Chukchee Material Culture. The Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pt. I, Leiden - New York 1904, ss. 276; The Chukchee Religion. The Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pl. 2, Leiden - New York 1907, s. 277-536; The Chukchee. Social Organisation. North Pacific Expedition. "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pl. 3, Leiden - New York, 1909, s. 537-733; Chukchee Mythology. Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum ofNatural History", New York, Vol. 8, PI. l, Leiden - New York, 1910, ss. 197. W ZSRR dość późno dokonano przetłumaczenia tego wspaniałego dzieła. W 1934 roku ukazał się w Leningradzie autoryzowany przekład tomu - The Chukchee Social Organisation, a w 1939 r. The Chukchee Religion. Przygotowywano równieź edycję prezentowanej obecnie części, lecz �271 druga wojna światowa uniemożliwiła realizację zamierzenia. Należy przy tym zaznaczyc, ze JUż w 1929 rok u A. I. Stiepanow przełożył ją niezbyt precyzyjnie na język rosyjski, a następnie została ona poprawiona przez S. N. Stiebnickiego i M. L. Stiebnicką oraz samego autora. Układ poszczególnych części nie odpowiadał angielskiemu oryginałowi, ponieważ podczas opracowywania wersji rosyjskiej tomu The Chukchee Social Organisation Bogoraz uważał za konieczne uzupełnić go niektórymi rozdziałami zaczerpniętymi z publikacji The Chukchee Material Culture. Tak więc książka zatytułowana Kultura materialna Czukczów znalazła się obecnie po raz pierwszy na półkach księgarskich w Moskwie. Przygotowując ją do druku dokonano starannego porównania tłumaczenia z pierwowzorem, a ponadto skorygowano niektóre dawne pojęcia. Niezależnie od tego w przypisach uwzględniono wyniki naj nowszych badań, umożliwiając czytelnikom pogłębienie wiedzy z tej dziedziny. Dzieło składa się z ośmiu dość obszernych rozdziałów. Pierwszy poświęcono hodowli i gospodarczemu znaczeniu renów, drugi - psów, zaś w trzecim omówiono rodzaje sprzętu myśliwskiego, jak też metody polowań i łowienia ryb. W czwartym zwrócono uwagę na sposób budowy różnych typów domów, prezentując również ich wyposażenie, a w piątym wyliczono główne komponenty wchodzące w skład codziennego pożywienia Czukczów i przytoczono sposoby przyrządzania najczęściej konsumowanych potraw. Rozdział szósty dotyczy etosu pracy, siódmy wyrobu i wzorów odzieży doskonale przydatnej w warunkach Dalekiej Północy, natomiast ósmy zabaw, rozrywek i sportu. Recenzowana publikacja została zredagowana fachowo i rzetelnie. Wszystkie rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór oryginalnych egzotycznych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Autor zgłębił gruntownie tajniki życia Czukczów, które zdumiewają sposobami i techniką przygotowania poszczególnych elementów narzędzi pracy, środków transportu, odzieży i mieszkań. Pozorna prymitywność, prostota urządzeń i ograniczona do minimum ilość przedmiotów niezbędnych dla każdej rodziny, stanowi w rzeczywistości wspaniały przykład przystosowania człowieka do ekstremalnych warunków przyrodniczych i konieczności najbardziej racjonalnego wykorzystania tej znikomej ilości, jak też różnorodności posiadanych surowców. Porównując Czukczów z sąsiadującymi ludami autor znajduje wiele analogii w obrębie ich kultury materialnej. Widoczne są one w pierwszym rzędzie u Eskimosów prowadzących podobny tryb życia. Już od zamierzchłych czasów dochodziło poprzez Cieśninię Beringa do kontaktów ludności północno-wschodniej Azji i północno-zachodniej Ameryki, co odzwierciedla się w fokiorze Czukczów oraz Eskimosów i zostało ostatecznie potwierdzone przez historyków i archeologów. Zarówno Czukcze jak i Eskimosi śpią głowami do wejścia, posiadają podobne noże, przyrządy do wiercenia otworów, wyprawiania skór, takie same grzebienic do rozczesywania traw itd. Opisując czukockie sposoby pokonywania przestrzeni wodnych Bogoraz przypomina, że w płn.-wsch. Syberii i na wybrzeżu Morza Ochockiego najbardziej rozpowszechnionym środkiem lokomocji są kajaki. Bardzo szczegółowo analizuje też rodzaje psich uprzęży Eskimosów, Kamczadalów i Czukczów, stwierdzając, że są one podobne do używanych przez Koriaków, lecz odznaczają się większym zróżnicowaniem wyglądu zewnętrznego i rodzajem materiału, z którego zostały wykonane. W zakończeniu należy zaznaczyć, że prace Bogoraza przedstawiają wielką wartość dla nauki i nie straciły swej aktualności po dzień dzisiejszy. Są dla nas niezmiernie ważne ze względu na wnikliwy opis życia Czukczów końca XIX i początku XX stulecia. Żaden współczesny badacz tych zagadnień nic może obejść się bez nich, bo stanowią najważniejszą podstawę do po?-nania historii i etnografii Czukczów oraz pokrewnych im ludów. Doskonałym uzupełnieniem tej cennej pozycji jest pokaźna liczba rysunków (ogółem 199) przedstawiających m.in. charakterystyczne elementy uprzęży renów i psów, rodzaje sań, harpunów, wnyków i kajaków oraz sprzętu domowego i ubiorów. Pożyteczne są ponadto precyzyjne, jak na tamte czasy, fotografie, na których możemy oglądać osady Czukczów, typy ludzkie, stada renów, psy, wnętrza namiotów itd. Roman Karczmarczuk �272 Alfred F. Majewicz, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, ss. 267 + 39 ilustracji. Autor książki jest znanym specjalistą Uęzykoznawcą) podejmującym od wielu lat problematykę ajnuską, z uwzględnieniem wkładu w tę dziedzinę nauki polskiej. Wyraża się to opublikowaniem takich książek, jak Dzieje i legendy Ajnów, Warszawa 1983; Ajnu. Lud,jegu język i tradycja ustna, Poznań 1984; An Ainu-english index-dictionary tu B. Pilsudski's Materials lor the Study ol the Ainu Language and Folklore ol 1912, compiled by Alfred F. Majewicz, Elżbieta Majewicz, Poznań 1986 oraz wielu specjalistycznych artykułów z tego zakresu oscylujących wokół postaci Bronisława Piłsudskiego, wybitnego polskiego badacza Ajnów i ich kultury, które ukazały się zarówno w kraju, jak i za granicą. Wreszcie, czego niepodobna pomijać, jest on animatorem ważnych przedsięwzięć organizacyjnych na rzecz pełniejszych integracji ajnulogów w skali światowej i współzałożycielem International Association for Ainu Studies (wiceprezydent tej organizacji) z siedzibą w Bochum, a także współtwórcą projektu badawczego łCRAP (o czym szczegółowiej w samej omawianej tu publikacji). Od lat związany z Uniwersytetem Adama Mickiewicza w Poznaniu - Instytut Językoznawstwa, śmiało rzecz można, iż obok profesora Jerzego Bańczerowskiego z tejże placówki, stał się on nietuzinkową postacią w sferze pełnego zdokumentowania recepcji osiągnięć badawczych Bronisława Piłsudskiego we współczesnej antropologii kulturowej, czemu obecnie podporządkowana jest działalność utworzonego przez niego prywatnego ośrodka naukowego o nazwie International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies w Stęszewie, niedaleko Poznania. Nie rzecz jednak w tworzeniu szkicu biograficznego Alfreda F. Majewicza, wspomniano jedynie o tym dlatego, iż pewną transmisją jego zainteresowań badawczych i zdolności organizatorskich jest właśnie książka Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, w której jest także pełniejsze rozwinięcie wspomnianych powyżej problemów. niewolnych często od pominięcia różnych faktów związanych z kształtowaniem się w Polsce zainteresowań życiem i dorobkiem naukowym B. Piłsudskiego. Książka, o której mowa, poświęcona jest deficytowemu w naszej współczesnej etnologii problemowi jakim jest kultura ajnuska, a wIaściwie wybranemu jej segmentowi, na który składa się bogaty katalog wierzeń i folkloru. Przy czym zaznaczyć trzeba, iż nie jest to napisane hermetycznym językiem studium naukowe, lecz popularno-naukowa publikacja o Ajnach - wprawdzie miejscami zubożona nieraz materiałowo, raczej z winy wydawcy niż autora - będąca dobrym przykładem jak należy pisać prace dla szerokiego kręgu odbiorców, popularyzujące określoną dziedzinę wiedzy. Skoro już mowa o książce popularnej, to obowiązkiem oceniającego książkę Alfreda F. Majewicza jest podkreślenie, iż jest to popularyzacja dojrzała, wolna od tanich rekapitulacji i stylistycznych popisów literackich. Inaczej mówiąc jest to popularyzacja nauki, o którą zabiegał przed laty znakomity teoretyk literatury, znawca działalności edytorskiej profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, Jan Trzynadlowski, między innymi w książce pl. Edytorstwu. Tekst, język, opracowanie, Wrocław-Warszawa 1978. Piszącemu tę ocenę, który w swoim dorobku naukowym uwzględniał także tematykę ajnuską, marzy się jednak taka książka, która omawiałaby kulturę i dzieje Ajnów w pełniejszym kształcie z uwzględnieniem ciekawych kwestii tyczących się dyskusyjnych do dzisiaj spraw związanych z etnogenezą tego ludu, której problematyka nadal budzi namiętne spory wielu specjalistów. Nieco informacji z tego zakresu znalazło się w pierwszym rozdziale omawianej książki zatytułowanej "Ainu to brzmi(ało) dumnie - świat duszy ajnuskiej", s. 9-41. Sądzę jednak, że ich rozwinięcie dałoby książce dodatkowy wymiar, równy zagadkowości mitycznej "Atlantydy", bowiem do rangi takich problemów urastają spory i dyskusje uczonych zajmujących się pochodzeniem Ajnów. Warte przypomnienia jest i to - co uczynił autor w swej książce - że do dyskusji tych włączyli się i polscy uczeni. Ten etnogenetyczny i kulturowy problem zaprzątający wielu uczonych ma we współczesnych czasach jeszcze jeden wymiar - polityczny. Oto bowiem niektórzy przedstawiciele nauki japońskiej stoją na stanowisku, iż pierwotne rozsiedlenie Ajnów sięgało aż Kamczatki, a więc obejmowało także Wyspy Kurylskie i Sachalin. A to już nabiera znaczenia politycznego w sporze rosyjsko-japońskim o te ziemie. �273 Tak więc konkluduje autor, iż wygląda na to, że »Ajnom, których ... "nie ma", przygotowuje się nie najmniej istotną rolę w japońskiej polityce zagranicznej w najbliższej przyszłości«. Nienowy to w stosunkach międzynarodowych aspekt wzajemnych roszczeń terytorialnych, w których niejedna grupa etniczna poniosła najbardziej liczące się straty. Paradoksem tego "ajnuskiego problemu" mającego uzasadniać japońskie dowody na zasadność odzyskania Wysp Kurylskich jest to, że samym Ajnom odmawia się w Japonii prawa do samostanowienia jako odrębnej grupie etnicznej, co w szerszym kontckście znalazło odbicie w rozdzialc dziesiątym zatytułowanym "Odrodzenie etniczne Ajnów - lata 1975-1986", s. 228-255. By nie streszczać tutaj książki, a przede wszystkim naj pełniejszej jej części drugiej - zawierającej siedem rozdziałów - warto podkreślić, że wartość zawartych w nich zagadnicń jest niepośledniej miary. Oto np. w rozdziale drugim noszącym tytuł "Bogowie i ludzie - człowieka z naturą więź doskonała", s. 43-51, streszcza autor ajnuskie widzenie świata, w którym lud tcn stanowi! według jego własnych przekonań tylko mikrocząstkę otaczającej rzeczywistości, ba wszechświata. Świadomość tego była głęboko zakodowana w ich mentalności baczącej także pilnie by ów rytm wszechświata nic został przez nich naruszony. Wszystko to oplecione bogatym katalogiem wierzeń, zwyczajów i obyczajów zapewniało otaczającemu ich środowisku naturalnemu idealną z nim symbiozę. Z czasem jednak gdy rytm ten został zachwiany przcz innc nacje, stali się Ajnowie ludem wymierającym. Słuszną więc uwagę czyni autor, iż lud ten "mógł przetrwać jako odrębna grupa etniczna i kulturowa, dopóki nie został naruszony i finalnie zniszczony - nie z ich winy oczywiście - ckosystem, w którym jedynie mogli funkcjonować". Bogaty świat wierzeń ajnuskich pojawia się na kartach książki po wielekroć. Oto np. w rozdziale trzecim zatytułowanym "Człowiek od bogów pochodzi. Ludzie bogami się stają ustna tradycja Ajnów", s. 52-65, jawi się nam złożony katalog wierzeń w skomplikowanych układach współzależności ludzi od bogów. Pełniejsze rozwinięcie tej kwestii zawiera rozdział czwarty pod tytułem "Dziękczynność i prewencja - ofiary i modlitwy ajnuskie", s. 66-97. Przewija się przezeń bogata faktografia ukazująca wzajemne relacje bóstwo-człowiek, w układzie pewnej dychotomii "werbalność - niewerbalność", czyli modlitwy i różne materialne formy ludzkiej wdzięczności bogom, np. słynne ajnuskie inau, tatuaże i inne. Naturalną formułą powtarzającą się w książce jest to, że poszczególne rozdziały zawierają pogłębioną interpretację przedstawionej faktografii wierzeniowej, a wielość przywoływanych raz po raz badaczy zajmujących się określoną kwestią pozwala czytelnikowi na poszerzenie tej wiedzy jeśli tylko znajdzie na to czas i ochotę. Bogaty katalog ajnuskich wierzeń został w książce odpowicdnio zakomponowany, w czego efekcie układają się one w przejrzystą mozaikę odbijającą ludzkie sfery życia. Oto np. w rozdziale piątym "Życie, miłość, śmierć po ajnusku, czyli «witaj nowy staruszku»", s. 98-146, mamy do czynienia z przejrzystą formą ukazującą codzienny byt Ajnów, w połączeniu z towarzyszącym mu zespołem wierzeniowym charakterystycznym np. dla polowań, rybołówstwa czy zbieractwa. Toż samo łączyło się z budową domu, jego zasiedlaniem i wyposażeniem w sprzęty. Centralne miejsce zajmowało ognisko. Było to miejsce święte, a liczne przekazy mówią o jego szczególnym charakterze. Wskazówki bibliograficzne do tego zagadnienia znajdzie czytelnik na końcu książki. Jeśli mowa o domu, to wspomnieć też trzeba o rodzinie. Autor daje obszerny opis form zawierania małżeństwa, sposobienia się do niego, ceremonii zaślubin itp. Czyni też uwagi odnoszące się do połogu, stosunków seksualnych, instytucji rozwodów. Wreszcie kreśli obrzędowość związaną z ostatnią fazą życia ziemskiego człowieka, jego śmiercią i życiem pozagrobowym. Zajmuje się ceremoniami pogrzebowymi i miejscami pochówków. W obrzędowości ajnuskiej ważną rolę odgrywał kult niedźwiedzia. Jego udział w wierzeniach i rytuałach Ajnów dorównywał znaczeniu konia czy bizona u Indian Prerii. Zwierzę to z racji swej siły i przemyślności uważane było za pośrednika między ludźmi a bogami, przeto i jego los był z góry skazany na te kontakty. Zabijano więc niedźwiedzia podczas specjalnych uroczystości nadając temu wydarzeniu wymiar szczególny. Towarzyszyły temu modlitwy, składanie ofiar, śpiewy, tańce, recytacje no i spożywanie niedźwiedziego mięsa. Kult tego zwierzęcia nie jest cechą 18 - Lud t. LXXV �274 dystynktywną wyłącznie dla Ajnów, gdyż różne formy jego występowania właściwe były także innym ludom Syberii, północnoamerykańskim Indianom, Lapończykom. To wszystko słusznie zauważa autor, który w rozdziale szóstym noszącym tytuł "Odsyłając ich z powrotem - ajnuskie religijne festyny ludowe", s. [47-166, dał także przegląd innych świąt ajnuskich. Podobnie jak kult niedźwiedzia, tak też i szamanizm ajnuski wykazywał wiele elementów wspólnych z szamanizmem właściwym ludom Syberii (rozdział siódmy pracy zatytułowany "Szamanizm i ludowa medycyna Ajnów", s. ł67-194). W dziejach i kulturze Ajnów mocno tkwiła ideologia szamańskiego posłannictwa i jej aktywność wyrokowała o wielu formach życia codzienncgo tego ludu. Ukazane zostało to w znacznej liczbie przykładów, dodać tu jednakże należy. że swoisty rygoryzm towarzyszący obrzędom szamańskim sprawiał, iż sfera dostępności do nich była znacznie ograniczona, niewiele więc mamy na ten temat przekazów. Na szczęście jednak B. Piłsudski posiadł na tyle zaufanie samych Ajnów i ich szamanów, że mógł swobodnie uczestniczyć w różnych szamańskich seansach. Zatem nie należy się dziwić autorowi książki, żc raz po raz przywoływał w niej opinie naszego naj wybitniejszego badacza Ajnów i ich kultury. Trzeba przyznać, że A. F. Majewicz nie zadowala się jedynie charakterystyką szamanizmu, ale intcresują go również przeobrażenia w jego obrębie. Temu problemowi poświęcił kolejny rozdział pracy zatytułowany "Chrystianizacja i shintoizacja Ajnów", s. 195-209, gdzie nakreślił z dużym znawstwem wpływy cerkwi rosyjskiej, przede wszystkim zaś protestantyzmu, pod którego przemożnym wpływem pozostawali Ajnowie z wyspy Hokkaido. Generalnie jednak stwierdza, iż "chrześcijaństwo nie wywarło na Ajnów żadnego wpływu, spłynęło po nich jak woda po kaczcc". Jeśli zaś idzie o shintoizm i buddyzm to jest to problem głębszej natury wymagający kompleksowych badań, gdyż ołtarzyki kamidana (shintoistyczne) i bu/sudan (buddyjskie), które spotkać można tu i ówdzie w ajnuskich domach to tylko zewnętrzne pozory ich gotowości do wyrzcczenia się własnej tradycji, zwłaszcza gdy obecnie ożywia się ruch na rzecz etnicznego odrodzenia Ajnów. ile poprzednie rozdziały książki stanowiły wykładnię z dziedziny kultury i wierzcń Ajnów, o tyle rozdział dziewiąty noszący tytuł "Jukary, które milczały 80 lat - projekt badawczy łCRAP", s. 211-227, poświęcony jest recepcji badań nad kulturą Ajnów prowadzonych przez B. Piłsudskiego. Zawarte w tytule rozdziału określenie "projekt badawczy [CRAP", to akronim Międzynarodowego Komitetu dla Ocalenia i Oceny Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego - [nternational Committee for the Restoration and Assessment of B. Piłsudski's Work, sponsorowany przede wszystkim przez 1MB Japan i koordynowany przcz Narodowe Muzeum Etnologii w Osace, z uczestnictwem Instytutu Kultur Północy Uniwersytetu Hokkaido i Instytutu Językoznawstwa UAM w Poznaniu (w początkowym okresie), obecnie zaś wspomnianego już Międzynarodowego Instytutu Etnolingwistyki i Studiów Orientalnych w Stęszewie, prywatncj placówki naukowej założonej przez A. F. Majewicza. Projekt przcwidujc wydanie Dzieł Zebranych Bronisława Piłsudskiego, przedsięwzięcia edytorskiego o dużej skali, którego głównym redaktorem i wykonawcą jest autor omawianej tutaj książki. Książka A. F. Majewicza jest pracą z pogranicza ctnografii, religioznawstwa, folklorystyki i historii nauki. Niesie interesujące informacje o dziejach i wierzeniach ajnuskiego ludu, który poddany akulturacji zatracił wiele ze swego interesującego katalogu kulturowego. ilc do merytorycznej warstwy książki nie ma zastrzeżeń, a drobne potknięcia językowe, np. rybaczenie. uznać można za mało znaczące w odbiorze tej pasjonującej książki, to ze zdziwieniem odczytywałem faktografię podaną w rozdziale dziewiątym traktującym o ,jukarach, które milczały przez 80 lat" (owe jukary to wałki fonograficzne nagrane przez B. Piłsudskiego zawierające folklor ajnuski). Może należało wspomnieć o tym, iż wcześniej aniżeli doszło do finalncgo odczytania owych wałków fonograficznych, czego dokonano w Instytucie Elektroniki Stosowanej Uniwersytetu Hokkaido, problemem tym przejawiał zainteresowanie profesor Masanari Kobayashi z Kioto, sam byłem również promotorem tej sprawy składanej na ręce profesora Akyoshi Nakayamy również z Kioto (1972) przy okazji stypendialnego pobytu w Japonii. To fakt, że tamte ° ° �275 próby nie przyniosły rezultatu. Przy takim postawieniu kwestii książka zyskałaby pełniejszą dokumentację i jasno wskazywałaby trop pierwszych odkrywców wałków - np. Juliusza Zborowskiego, dyrektora Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem czy profesora Kazimierza Nitscha - oraz póżniejszych eksploratorów, z autorem książki włącznie, dzięki któremu, ale i przy wydatnej pomocy japońskiego etnologa Koichi Inoue, udało się przekonać Japończyków o sensie podjęcia trudu nad odczytaniem milczących "przez 80 lat jukar". Zdaję sobie sprawę z tego, że każda książka realizowana jest w oparciu o jakąś subiektywną konwencję autorską i stanowi operację wartościującą określoną faktografię. Konwencja przyjęta przez A. F. Majewicza okazała się nadcr poprawna, zwłaszcza jeśli idzie o te partie, które traktują o problemach zawartych w tytule książki. Kto zna pisarstwo naukowe i popularne autora ten z całą pewnością stwierdzić może, że i lym razcm dobra znajomość mcrytoryczna opisywanych problemów przyobleczona została w potoczysty a nieraz nawet żarliwy tok narracji. I chociaż jest to książka o Ajnach i ich kulturze to jesl ona także opowieścią - mimo woli - o naszym znakomitym badaczu ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków - Bronisławie Piłsudskim. Antoni Kuczyński L. Y a Ię i n - H ec k m a n n, Trihe and Kinship among the Kurds, Frankfurt Verlag Peter Lang, ss. 328, 6 fot., 3 mapy, 12 diagramów, bibliogr. am Main 1991, Literatura kurdologiczna wzbogaciła się niedawno o kolejne, nader interesujące i potrzebne studium. Jest nim książka tureckiej antropołożki społecznej, Lale Yalęin-Heckmann, zamieszkałej stale w Norymberdze i związanej z Uniwersytetem Erlangen-Niirnberg. Praea "Plemię i pokrewieństwo wśród Kurdów" jest rezultatem osiemnastomiesięcznych badań terenowych, jakie prowadziła autorka w dwu odcinkach czasowych, w latach 1980-1982. Obszarem studiów empirycznych była południowo-wschodnia prowincja turecka Hakkari, uchodząca w powszechnej opinii za "twierdzę" plemion kurdyjskich i ich "nieskażonej" obcymi wpływami obyczajowości. Yalęin-Heckmann prowadziła swoje badania głównie w jednej z wiosek w pobliżu miasteczka Yiiksekova, której nazwę fikcyjną "Sisin" umieszcza w książce, z sobie tylko znanych powodów zatajając prawdziwą. Reszta jednak informacji toponomastycznych zawartych w omawianym dziele jest autentyczna. Podobnie jak cytowane przez autorkę nazwy plemion kurdyjskich oraz rodów, odgrywających w dziejach tej części Kurdystanu tureckiego ważną rolę. Zebrane materiały terenowe uzupełniła Yalęin-Heckmann studiami w archiwach i bibliotekach Ankary, Stambułu, Londynu, Cambridge oraz ośrodków naukowych w Niemczech Zachodnich. W roku 1986 autorka obroniła na uniwersytecie londyńskim swoją dysertację doktorską, zatylułowaną "Pokrewieństwo i organizacja plemienna w prowincji Hakkari w południowo-wschodniej Turcji". Niniejsza książka jest zmodyfikowaną i uzupełnioną wersją tej rozprawy. Obecnie Lale Yalęin-Heckmann zajmuje się socjologicznymi badaniami wśród tureckich gastarbeiterów, przebywających od lat w Niemczech. Jak wynika z tytułu książki, a przedtem dysertacji doktorskiej, przedmiotem zainteresowań autorki są różne formy współczesnej więzi społecznej u Kurdów tego pogranicznego zakątka Turcji. Wc wstępie Yalc,;in-Heckmann wyraża opinię, że problematyka kurdyjskiej identyfikacji plemiennej i narodowej, różnic kulturowych oraz procesów asymilacji z nowoczesnym państwem tureckim mogą być przedmiotem obserwacji w mikroskali, na przykładach małych, prowincjonalnych społeczności. Zjawiska te uwypukłają się wtedy bardziej i zyskują na konkretności. Trzeba równocześnie wyrazić na tym miejscu szacunek dla odwagi autorki, podejmującej tak drażliwą z punktu widzenia obowiązującej w Turcji doktryny państwowej, tematykę kurdyjską. Poczynając, �276 jak wiadomo, od lat 20. w Turcji oficjalnie nie uznaje się jakichkolwiek mniejszości narodowych, a Kurdów, których miliony mieszkają w tym kraju, okreśła się uporczywie mianem "górskich Turków". W pierwszym rozdziale autorka prezentuje wstępnie kompleks stosunków etnicznych, plemiennych i politycznych prowincji Hakkari, widzianych głównie z perspektywy mieszkańców wsi kurdyjskiej, ale także i z odniesieniami do sytuacji w okolicznych miastach. Mimo licznych przemian, jakie nastąpiły w czasach naj nowszych także i w tej bardzo odległej prowincji republiki tureckiej, szereg ważnych form identyfikacji, lojalności, solidarności krewniaczej, plemiennej i etnicznej odgrywa istotną rolę w życiu zbiorowości i jednostek. Drugi rozdział poświęciła autorka zagadnieniom historycznym. Prowincja Hakkari posiada bowiem tradycje lokalnego ośrodka władzy feudalnej, którą z rąk arystokracji plemiennej przejmowali stopniowo charyzmatyczni przywódcy muzułmańskich orientacji religijnych i bractw. Mieszkające tu plemiona kurdyjskie egzystowały początkowo na pograniczu imperialnych wpływów Turcji Osmanów i Persji, a następnie sprzecznych nieraz względem siebie interesów tureckich, irańskich i irackich. Ta polityczna gra sił toczyła się w sytuacji gospodarczej preferującej półkoczownicze pasterstwo na niekorzyść osiadłego rolnictwa. Realiom geograficznym, administracyjnym, demograficznym i ekonomicznym poświęcono rozdział trzeci, którego zadaniem jest przedstawienie Hakkari na tle innych prowincji współczesnej Turcji. Rozległych rozważań na temat współczesnej organizacji plemiennej Kurdów Hakkari dotyczy rozdział czwarty. Autorka omawia w nim różnorodną rolę wodzów plemiennych i arystokratycznych rodów w życiu dzisiejszych społeczności oraz negocjacjach z administracją państwową. Tu warto nadmienić, że Lale Yal~in-Heckmann nie zamieszkała w obrębie rezydencji lokalnego feudała plemiennego, w przeciwieństwie do prowadzącej z kOllcem lat SO. w Iraku północnym duńskiej etnolożki, H. H. Hansen. Autorka omawianej tu pracy dowodzi, że dzięki temu zyskiwała swobodniejszy dostęp do informatorów, bez prób ingerencji ze strony miejscowego wielmoży. Twierdzi dalej, że posługując się oficjalną retoryką "modernizacyjną" i potępiając "trybalizm" w życiu publicznym, prowincjonalni agowie nadał chętnie stosują w stosunkach międzyludzkich klucz plemienny, o ile w danej chwili to im odpowiada. Szczególnie ważnym dla zrozumienia struktury społeczności wiejskich Kurdystanu tureckiego wydaje się rozdział piąty. Przedstawia on wieś oraz indywidualną zagrodę jako jednostki przestrzenne, a zarazem ełementy składające się na całość życia społecznego. Stosunki między mieszkańcami zagrody prezentowane są w aspekcie produkcyjnym, konsumpcyjnym i społecznym zarazem. Kontynuuje te rozważania rozdział szósty, poświęcony w szczególności wymianie dóbr i świadczeń oraz formom rekompensaty. Autorka zajmuje się w nim ideologią równości i solidarności, demonstrowaną w formie zasady nakazywanego przez religię miłosierdzia wobec ubogich oraz skromności. Analizuje sposoby pozyskiwania dóbr materialnych w lokalnej gospodarce, polegającej przede wszystkim na chowie zwierząt stadnych i handlu nimi, połączonym z masowym przemytem. Rozdział siódmy poświęciła Yal~in-Heckmann analizie pokrewieństwa i powinowactwa w omawianych społecznościach, szczególnie w aspekcie dziedziczenia, organizacji pracy i form wprowadzania młodzieży w układy społeczne. Uzupełnieniem tej tematyki jest ostatni z rozdziałów, ósmy, dotyczący zawierania małżeństwa, a właściwie skomplikowanej strategii małżeńskiej. Autorka zajmuje się w nim koncepcjami ról społecznych obu płci, hierarchii i solidarności. Dowodzi, że rola wymiany kobiet w owej strategii małżeńskiej u Kurdów tureckich nie zawsze bywała doceniana przez dawniejszych badaczy. Zajmuje się także społecznymi skutkami takich zjawisk jak poligamia oraz małżeństwa przez porwanie. �277 Całość uzupełnia 6 aneksów. Obejmują one takie szczegółowe zagadnienia jak: chronologiczny wykaz władców lokalnych dawnego Hakkari, genealogię wpływowego rodu Sadate Nehri, roczny cykl produkcyjny górskich wiosek omawianego regionu, przykładowe dzieje zagród ze wsi Sisin, kurdyjską terminologię pokrewieństw stosowaną w regionie Hakkari, opis ceremonii wiejskiego wesela i przykłady lokalnych opłat małżeńskich. Załączona bibliografia zawiera ponad 170 pozycji. Książka Lale Yal~in-Heckmann jest kontynuacją solidnych, terenowych prac etnologicznych na temat Kurdów i równocześnie wypełnia lukę w naszej wiedzy o współczesnym Kurdystanie tureckim, ostatnimi laty raczej niedostępnym dla systematycznych badań z powodu braku stabilizacji politycznej regionu. Autorka, jako obywatelka turecka, władająca zarazem nie tylko literacką wersją kurdyjskiego języka w odmianie kurmandżi, ale także i lokalną gwarą, mogła prowadzić wywiady swobodnie, bez korzystania z tłumacza. Mieszkając wśród wieśniaków, była w stanie dokonywać obserwacji ich życia codziennego. W swoich uwagach typu metodycznego twierdzi, iż ufano jej bardziej jako kobiecie, chociaż równocześnie sfera przemytniczego handlu bydłem, stanowiąca ścisłą domenę mężczyzn, bywała dla niej dość trudna do uchwycenia. Z drugiej strony dowodzi, że na wsi rozdział między sferą zajęć męskich i kobiecych jest mniej ostry, niż w społecznościach miejskich. Mimo położenia zdecydowanego akcentu na problematykę więzi społecznej, studium o współczesnych Kurdach Hakkari daje przy okazji przegląd różnych dziedzin ich kultury, szczególnie w aspekcie życia codziennego i obyczaju. Szczególnie interesującym jest obraz gospodarki, polegającej nadal przede wszystkim na wypasach zwierząt stadnych, połączonych z transhumancją. Stanowi to ciekawe uzupełnienie względem systemu ekonomicznego wsi kurdyjskich po stronie irackiej, położonych bardziej na południu, w warunkach ekologicznych nieco odmiennych, sprzyjających w większym stopniu produkcji roślinnej. Autorka w tej sferze opisu kultury wyraźnie zresztą kontynuuje rozważania geograficzno-kulturowe W. D. Hiitterotha, badającego właśnie ten sam typ kultury pastersko-rolniczej z Anatolii, tylko nieco wcześniej. Dobór tematyki badań, społeczność wioskowa, koresponduje z dotychczasową konwencją eksploracji etnologicznych. Można jednak żałować, że autorka tak mało zwracała uwagi na zjawiska kultury w kurdyjskich miasteczkach, o których nieraz wspomina i gdzie mieszkała. Okazuje się, że coraz gwałtowniejszy exodus Kurdów do miast jakoś nadal uchodzi uwagi kurdologów. W analizie historycznej żałować należy, iż Lale Yal~in-Heckmann tak dużo miejsca poświęciła w gruncie rzeczy powtórkom dziejów rządzących niegdyś Hakkari rodów, przedstawionych już wcześniej w pracy M. M. van Bruinessena, na którego się zresztą powołuje. Godne pochwały wydaje się szerokie podejście porównawcze autorki do opisywanych zjawisk, dość rzadkie ostatnimi czasy na przykład w polskich pracach etnologicznych, traktujących o zagadnieniach pozaeuropejskich. Z drugiej strony autorka zdaje się ignorować pewne realia kulturowe w życiu codziennym Kurdów, występujące w irackiej części zamieszkałego przez nich obszaru, nader różne od tego, co opisuje z zimnej górzystej prowincji Hakkari. Inna sprawa, że Yal~in-Heckmann, korzystając z bardzo nieraz dalekich analogii kulturowych, zaczerpniętych na przykład aż z północnoafrykańskiej Kabylii, jakoś nie interesuje się nawiązaniami do sąsiadujących przecież o miedzę obyczajów Kurdów Iraku, Syrii czy Iranu. Można co najwyżej przypuszczać, iż nie jest to sprawa czystego przypadku. Omawiana tu praca, ze względu na sumienność przeprowadzenia badań terenowych, z niedostępnego obecnie dla normalnej eksploracji obszaru Turcji południowowschodniej jest studium, które winno być niezbędną lekturą dla wszystkich badaczy kultur tej części Bliskiego Wschodu. Nasza wiedza o współczesnym Kurdystanie została uzupełniona w sposób merytorycznie kompetentny, a stylistycznie precyzyjny i komunikatywny zarazem. Leszek Dzięgiel �278 T. F. A ri s tow a, Materjalnaja kultura Kurdow X I X -pierwoj obszcznosti, "Nauka", Moskwa 1990, ss. 228. połowiny XX. Prohlema tradicionno-kulturnoj Jest to pierwsza rosyjska praca etnologiczna, pretendująca do miana przeglądu calokształtu kurdyjskiej kultury materialnej w skali bliskowschodniego obszaru zasiedlenia tego narodu. Znana z szeregu wcześniejszych prac kurdologicznych, profesor T. F. Aristowa jest przede wszystkim autorką wydanych w roku 1966 Kurdów Zakaukazia. To właśnie zakaukaskie tereny Armenii, Azerbejdżanu i Gruzji były w latach 1950- 1980 miejscem zasadniczych obserwacji empirycznych rosyjskiej etnografki, która ponadto w roku 1978 odbyła podróż studyjną do Kurdystanu irackiego. Niezależnie jednak od badań terenowych Aristowa przeprowadziła studia źródel archiwalnych na obszarach ówczesnego Związku Radzieckiego, zapoznała się z literaturą przedmiotu i uwzględniła bogate zbiory muzeów zarówno Rosji jak i Zakaukazia. Warto zauważyć, że Rosjanie byli pierwszymi Europejczykami, którzy poczęli się interesować Kurdami w sposób systematyczny, wynikający zresztą z potrzeb carskich planów imperialnych na Bliskim Wschodzie. Niemniej jednak dorobek kurdologiczny uczonych rosyjskich w tym względzie jest niejednokrotnie imponujący. Pośród kurdologów Zachodu, działających po I wojnie światowej, znajdują się wybitni emigranci rosyjskiego pochodzenia, tacy jak Bazyli Nikitin czy Władimir Minorski. Zresztą i w obrębie państwa sowieckiego studia nad Kurdami kontynuowano. Uprawiali je zarówno Rosjanie, jak i uczeni reprezentujący narody Zakaukazia, Gruzini, Ormianie, a wreszcie także i wykształceni na sowieckich uniwersytetach miejscowi Kurdowie. Rezultaty ich badań nie są jednakże szerzej znane na Zachodzie ze względu na nikłą znajomość języka rosyjskiego wśród tamtejszych uczonych, tym bardziej zresztą, że wyniki niektórych zakaukaskich centrów badawczych publikowano wyłącznie w języku ormiańskim lub gruzińskim. Licząca 228 stron druku książka Aristowej posiada na końcu streszczenia w język u angielskim złożone zaledwie z ]6 wierszy! We wstępie autorka precyzuje pewne zasadnicze problemy językowe i z zakresu antropologii fizycznej. Rozdział I omawia natomiast wykorzystane przez nią rozmaitego typu źródła, w tym także wyniki własnych badań terenowych. Rzuca się tu w oczy charakterystyczne dla badaczy radzieckich odcięcie od najnowszych publikacji zachodnich z lat 80. i 90., choć z drugiej strony imponuje skrupulatność w wykorzystaniu publikacji dawnych, niekiedy bardzo mało znanych, drukowanych w językach ludów Zakaukazia lub Bliskiego Wschodu. Zamieszczone fotografie przedmiotów domowego użytku i reprodukcje dawnych zdjęć prezentujących kostiumy ludowe z przełomu XIX i XX wieku świadczą o rzetelnych poszukiwaniach autorki w muzeach. Inna sprawa, że fotografie te opatrzono skąpym, banalnym komentarzem. W wypadku ubiorów mamy bowiem ewidentnie do czynienia ze szczególnie odświętnymi formami tradycyjnych strojów, których nawet wówczas nie noszono przecież na codzień. Szczególnie interesujący dla badacza dziejów rozsiedlenia Kurdów jest rozdział Ił omawianej pracy, przedstawiający osadnictwo Kurdystanu pod względem etnicznym, lingwistycznym i religijnym. Zajmuje się w nim autorka szczegółowo migracjami Kurdów z dawnej Turcji i Iranu na Zakaukazie. I tak szczegółowemu rozmieszczeniu, w pierwszej połowie XIX wieku, kurdyjskich plemion i zespołów rodowych w Turcji Osmanów i w Iranie, z uwzględnieniem typu ich gospodarki poświęcono obszerną tabelę. Następna, o analogicznym charakterze i stopniu szczegółowości obrazuje te zjawiska dla Turcji, Iranu i Iraku w pierwszym dwudziestopięcioleciu naszego wieku. Fakt, że po zwycięskiej wojnie w II połowie ubiegłego stulecia okręg Karsu należał do Rosji pozwolił Aristowej na sporządzenie z kolei tabeli dotyczącej bardzo szczegółowej struktury etnicznej osadnictwa tego regionu u progu XX wieku. Temu samemu okręgowi Kars, w początkach naszego stulecia, poświęciła następnie autorka tabelę dotyczącą wyznań mieszkańców i ich deklarowanej przynależności etnicznej. Uzupełnia te dane zestaw wyznaniowej mozaiki dla całej ówczesnej Turcji Osmanów. Na koniec znajdujemy w tym rozdziale tabelę rozmieszczenia Kurdów w byłej guberni erewańskiej w I połowie XIX wieku oraz wykaz dróg migracji Kurdów �279 z Turcji i z Iranu na Zakaukazie w XIX i początku XX wieku, z podaniem przyczyn tych wędrówek. Ten właśnie, prezentowany przez Aristową, splot wydarzeń jest stosunkowo słabo znany większości zachodnich kurdologów i już dzięki rozdziałowi II książka omawiana w tym miejscu winna znalcżć się w zbiorach uniwersyteckich bibliotek, także w krajach Europy Środkowej i Zachodniej. Nie znajdujemy niestety w pracy Aristowej danych na temat późniejszych losów osadnictwa kurdyjskiego w Związku Radzicckim, a szczególnie tragicznych deportacji, dokonywanych na rozkaz Stalina, zmuszających Kurdów do zamieszkania w Kazachstanie i Turkmenii. Kłóci się to z zawartym w tytule zakresem chronologicznym książki, określającym jako ostateczną cezurę czasową polowę wiek u XX. Kolejny rozdziallll traktuje na temat typów osadnictwa, kształtów osad i zagród. Zajmuje się na koniec także sprzętami domowymi i aranżacją wnętrza. Tu należy przedstawić prezentowaną przez autorkę tezę o występujących w kulturze wszystkich Kurdów dwu zespołach: anatolijsko-kaukaskim i tak zwanym przednioazjatyckim. Pierwszy z nich to faktycznie Zakaukazie z Kurdystanem turcckim, syryjskim i północnymi obszarami Kurdystanu irańskiego. Drugi, zdaniem Aristowej, obejmuje południowy Kurdystan irański i cały Kurdystan iracki. Autorka stara się ponadto sugerować, że na kulturze Kurdów pierwszego z zespołów ciąży ich do niedawna koczowniczo-pasterska przeszłość. Te zasadnicze idee przewijają się zresztą przez dalsze rozdziały książki. W każdym razie widać wyraźnie, że na całości obrazu uczonej wyciska wyrażnie swe piętno Zakaukazie, jako zasadniczy punkt dokonywania obserwacji Kurdystanu. Dodajmy, region względem reszty kurdyjskiego obszaru osadniczego i zarazem kształtującego kulturę tego narodu raczej marginalny. Podobne zresztą zasugerowanie się lokalną sytuacją kulturową, panującą na terytorium Kurdystanu, najlepiej znaną z autopsji, obserwujemy także i u innych kurdologów. Opisy sprzętów ilustrują precyzyjnie wykonane ryciny. Aristowa nie zajmuje się zupełnie miastcm kurdyjskim i jego tradycyjnymi układami urbanistycznymi. Także zresztą analiza układów osad wiejskich pozbawiona jest jakichkolwiek szkiców, planów itp. Zagadnienia te ilustrujc kilka fotografii, wśród których widnieje także fragment bazarowej ulicy z Sulejmaniji oraz starej twierdzy w Arbilu. Rozdział IV, poświęcony kurdyjskim ubiorom zawiera szczegółową analizę strojów kobiecych, męskich, oraz raczej bardzo pobieżną również i dziecięcych. Dużo miejsca poświęcono zdobnictwu, biżuterii, a także prestiżowej broni, noszonej przez kurdyjskich wojowników. Szereg dobrych technicznie szkiców przyczynia się do większej komunikatywności tekstu. Sprawami pożywienia i wyposażenia kuchni zajmuje się Aristowa w rozdziale V, ilustrując swe wywody również serią rysunków. Tak, jak w poprzednich partiach książki, także i tu obserwujemy wyraźną przewagę materiału kulturowego z Zakaukazia. Ostatni, VI rozdział, to charakterystyka porównawcza tradycyjnej kultury materialnej Kurdów z kulturami ich sąsiadów. Autorka z niemałym trudem stara się wyspecyfikować nie tylko podobieństwa, ale i różnice między poszczególnymi wytworami ręki ludzkiej i technikami. Nie usiłuje jednak sugerować, iż kultura materialna Kurdów wypracowała jakieś szczególnie właściwe sobie formy. Przeciwnie, podkreśla wspólne dziedzictwo kulturowe w tym względzie. Pozostaje rzeczą do dyskusji, czy w ogóle można dziś podejmować się w tej dziedzinie jakichkolwiek prób specyfikacji i podziałów kulturowych na etnicznie przynależne zespoły. Budzić może także pewne wątpliwości lansowany przez Aristową podział na dwa zespoły kulturowe, istniejące jakoby w obrębie tradycyjnego Kurdystanu. Praca Aristowej odznacza się dość typowymi cechami tego typu studiów etnograficznych jakie powstawały przez dziesiątki lat w kręgu etnografii sowieckiej. Kładziono w nich nacisk na szczegółową rejestrację faktów z kultury materialnej ery zwanej "przedrewolucyjną", w której obrębie zresztą nie zawsze udawało się wyspecyfikować różne chronologicznie fazy powstawania poszczególnych wytworów. Następnie zaś wykazywano, że te dawne, tradycyjne formy bytowania ustępują gwałtownie rzeczywistości cywilizacji industrialnej. Trzeba przyznać, że profesor Aristowa �280 ustrzegła się od narzucanych przez sztywnc reguły ideologiczne sowieckiej nauki schematów w opisywanych zjawiskach. Trudno sobie natomiast wytłumaczyć rezygnację autorki z rozległej sfery kultury materialnej, jaką jest gospodarka. W omawianej książcc nic znajdujcmy ani słowa o chowie zwierząt czy technikach uprawy roślin, nie mówiąc już o rozległych zagadnieniach przechowalnictwa, które w strefie subtropiku nabierają kapitalnego znaczenia. W czasach, gdy ekologiczny aspekt kultur ponownie wraca do łask uczonych, a realia materialne stanowić zaczynają na powrót nieodzownc tło do sensownych analiz ogólniejszej natury, praca Aristowej wzbudzić winna zainteresowanie badaczy Bliskiego Wschodu. Tym bardziej, że dane, zebrane przez rosyjską etnografkę, dotyczą nie tylko Kurdów, lecz całego regionu Azji Zachodniej. Leszek Dzięgiel Ks. Henryk Zimoń SVD, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba. Materiały i Studia Księży Werbistów, nr 39, Wydawnictwo Księży Werbistów, Warszawa 1992. ss. 170. Tradycyjne religie afrykańskie wymykają się próbom schematycznych klasyfikacji. W miarę rozwoju badań okazało się, iż dominująca niegdyś tendencja do okrcślania mieszkańców Afryki przy pomocy różnych etykietek: animizmu, totemizmu, fetyszyzmu itp. nie oddaje prawdziwej złożoności rodzimej, afrykallskiej koncepcji bytu i kosmosu. Rozbudowana i zróżnicowana ontologia mieszkańców Czarnej Afryki nie tylko nadaje tradycyjnym wierzeniom specyficzny charakter, ale sprzyja wykształceniu się licznych lokalnych odmian i kolorytów praktyk religijnych. Od czasu ukazania się przełomowej Bantu Philosophy P. Tempelsa badania nad religią Czarnych Afrykanów nabrały nowego kierunku i dynamiki. Wśród badaczy wnoszących swój wkład w te badania pojawia się wciąż mało przedstawicieli nauki polskiej. Do nielicznych polskich autorów próbujących przełamać tę niekorzystną tendencję należy ks. Henryk Zimoń SVD. Związany z ruchem misyjnym, od lat wykorzystuje naukowo doświadczcnie i możliwości techniczne środowiska. Znany z wielu publikacji, ks. H. Zimoń prezentuje tym razem wyniki siedmiomiesięcznych (lipiec 1984 - styczeń 1985) badań terenowych wśród ludu Konkomba. Już na wstępie należy podkreślić trafność wyboru rejonu badań. Żyjący na pograniczu północnej Ghany, Konkomba należą bowiem do kręgu kultury paleonigryckiej. W tym rejonie, na pograniczu Ghany, Togo i Beninu, zachował się do naszych dni zespół ludów, których tradycyjna kultura, a w tym zwłaszcza religia, oparła się skutecznie wpływom islamu i chrześcijaństwa. Kultura Konkombów i ich sąsiadów od dawna zatem stanowiła przedmiot zainteresowania etnologów. Autor świadomie nawiązuje i korzysta z wcześniejszych prac tak znanych badaczy. jak D. Tait i F.-C. Froelich. Praca terenowa ks. H. Zimonia pozwoliła jednak na zgromadzenie własnego, oryginalnego materiału dokumentacyjnego i efektywne włączenie się w badania nad tradycyjnymi systemami religijnymi tego regionu Afryki. Zdołał on bowiem zdobyć zaufanie informatorów - kapłanów miejscowych kultów. Dzięki możliwości uczestnictwa w kilkudziesięciu obrzędach zgromadził nadzwyczaj cenny i rzadki, zwłaszcza w polskiej literaturze przedmiotu, opis przebiegu rytuałów agrarnych, zapis formuł modlitewnych oraz rozpoznał społcczną i kulturową rolę ich uczestników i animatorów. Rejestracja zachowań religijno-magicznych oraz tekstów modlitw ma istotną wartość źródłową. Stanowić moźe dogodny punkt wyjścia do uchwycenia miejscowej wizji świata nadnaturalnego i jego związków, czy może nawet dominacji nad życiem doczesnym Konkombów. �281 W toku lektury jawi,! się nam stopniowo, pocz,!tkowo nawet w porządku przypadkowym, różne kategorie bytów nadnaturalnych, w świecie Konkombów włączonych jednak w różnym stopniu w problemy dnia codziennego: odległy ontologicznie bóg stwórca - Uwumbor, bliższe człowiekowi i częściej niepokojone prośbami duchy ziemi, buszu, płodności, duchy opiekuńcze rodów, zagród lub poszczególnych jednostek, a zwłaszcza wielokrotnie wspominane różnej kategorii duehy przodków z prarodzicami plemienia na czele. W tle opisywanych obrzędów ukazują się problemy, z którymi borykają się uczestnicy obrządów. W modlitwach pojawia się troska o płodność kobiet, dostatek pożywienia oraz pieniądze na nową ciężarówkę. Ujawnia się również proces ścierania się starych i nowych kultów i towarzyszące jemu emancypacyjne tendencje młodszych generacji. Przy opisie i analizie rytuałów agrarnych autor deklaruje stosowanie metody interpretacji opartej na założeniach fenomenologii. Chwilami jednak, zwłaszcza w pierwszej części pracy, czytelnik ma wrażenie, iż ks. H. Zimoń jest zwolennikiem fenomenalizmu. Zastanawia przyjęty układ pracy i kolejność rozdziałów powiązana z wnioskowaniem indukcyjnym. W pracy wydzielić można dwie różnej wartości warstwy i części: źródłową i komentarzową. Poza wstępem omawiającym lokalizację grupy, dotychczasowy stan badań oraz przebieg i metody własnych prac terenowych, wydzielono pięć rozdziałów. Trzy pierwsze mają charakter źródłowy. Opisują dość dokładnie przebieg uroczystości religijnych związanych ze świętami jamu i sorga. Rozdział czwarty wprowadza nas w zagadnienie religijnego charakteru ziemi. Piąty natomiast przybiera postać podsumowania oraz komentarza i dotyczy ekonomicznych, społecznych i rełigijnych kontekstów rytuałów agrarnych Konkombów. Ptzyjęte założenia metodologiczne, a szczególnie układ pracy (brak wprowadzenia omawiającego doktryną miejscowych wierzeń religijnych, system filozoficzny i kategorie ontologiczne), sprawiają, iż większe korzyści z lektury części źródłowej pracy odnosi czytelnik mający już pewne przygotowanie merytoryczne. Czytelnik nie znający afrykańskiej wizji świata może odbierać tylko zewnątrzną, podlegającą oglądowi warstwę opisywanych rytuałów. Nie jest w stanie samodzielnie ustalić ich właściwego sensu i znaczenia. Aby umożliwić przekroczenie tej bariery poznania, autor ucieka się do pomocy komentarza pojawiającego się po opisach poszczególnych fragmentów ceremonii i po cytowanych tekstach modlitw. Komentarzami opatrzone są też podrozdziały i podsumowujące części rozdziałów. Formę komentarza przybiera też, jak już wspomniałem, ostatni, podsumowujący pracę rozdział. Przyjęta metoda prezentacji materiału żródłowego sprzyja zatem pojawianiu się licznych powtórzeń. Na marginesie omawianej pracy pojawiają się też wątpliwości natury ogólnej. Wątpliwości co do adekwatności terminów dotyczących obrzędowości rolniczej zaczerpniętych z języka polskiego, a nie przystających do afrykańskich realiów agrotechnicznych. Stosowany często przez autora termin "dożynki" odnosi się do uroczystości z okazji ukończenia zbiorów. Znajduje zatem zastosowanie w stosunku do święta plonów sorga urządzanego po zebraniu zbóż. Ten sam termin wydaje się być mniej odpowiedni w odniesieniu do rytuałów związanych ze zbiorem pierwszych bulw jamu - rośliny, której zbiór nie ma charakteru krótkiej kampanii, a odbywa się sukcesywnie wraz z dojrzewaniem kolejnych roślin i pojawiającymi się potrzebami konsumentów. Rytuały świętowania nowych jamów odbywają się w intencji zbiorów, które dopiero się rozpoczynają. Nawet cytowane teksty modlitw mają charakter błagalny a nie dziękczynny. Należałoby się też zastanowić nad trafnością tłumaczeń zaproponowanej przez A. Van Gennepa terminologii dotyczącej etapów obrzędu przejścia. Niezależnie od pewnych szczegółowych uwag i zastrzeżeń natury redakcyjnej omawiana praca wypełnia istotn,! lukę w polskiej literaturze etnologicznej. Jest pierwszą, tak bogato udokumentowaną, monografią fragmentu tradycyjnych systemów religijnych ludów Czarnej Afryki, tym cenniejszą, iż opartą na oryginalnych, samodzielnych badaniach terenowych. Ryszard Vorbrich �282 "Łódzkie Studia Etnograficzne", l. 28, Warszawa-Łódź 1988, ss. 143. Tom 28 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" poświęcony został, niemal w całości, problemom folkloru miejskiego Kalisza. Publikacja przeznaczona jest nie tylko dla etnografów i folklorystów, ale także dla miłośników kultury ludowej. Na uwagę zasługuje fakt, że jeszcze kilkanaście lat temu negowano w ogóle istnienie odrębnego folkloru robotniczego w Kaliszu. Autorom udało się w znakomity sposób pogodzić aspekt naukowy z celami popularyzatorskimi. W konsekwencji otrzymujemy bogaty materiał dotyczący folkloru miejskiego, który usatysfakcjonować powinien również masowego odbiorcę, bowiem autorzy refleksję teoretyczną uzupełniają wiadomościami uzyskanymi z ankiet, wywiadów oraz swobodnych rozmów, a także wzbogacają ją i ilustrują licznymi przykładami tekstów, mówiących o historii Kalisza i życiu jego mieszkańców, drukują teksty pieśni, w tym kolęd. Całość zaś zaopatrzyli imponującą ilością interesujących i wartościowych ilustracji. Natomiast znawcy przedmiotu zyskują nowe i cenne materiały, które doczekały się pierwszego poważnego opracowania naukowego. Powyższą publikację rozpoczyna artykuł Anny Woźniak przedstawiający zainteresowania folklorem miejskim Kalisza. Autorka wyjaśnia, że ten zupełnie nietknięty obszar badawczy dostrzegł po raz pierwszy Jan Piotr Dekowski, działacz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi, którego staraniem ogłoszono w roku 1977 pierwszy konkurs pod hasłem "Uchrońmy od zapomnienia folklor Kalisza", a w rok później utworzono Koło Miłośników Folkloru Miasta Kalisza. Zaznacza ona, że gromadzone materiały etnograficzne i folklorystyczne z terenu miasta odnoszą się do schyłku XIX wieku i pierwszych 40 lat naszego stulecia. Uważa nadto, że niektóre zagadnienia są potraktowane często w sposób niepełny i ogólnikowy. Ma świadomość, że stanowią one jedynie wstęp do dalszej pracy badawczej w celu wzbogacenia posiadanych zbiorów o nowe, interesujące treści. Wśród zamieszczonych rozpraw zwracają uwagę przede wszystkim prace Jana Piotra Dekowskiego na temat niektórych nie istniejących już lub też zanikających zawodów mieszkańców Kalisza (przede wszystkim szewców) oraz charakterystyczne dla nich słownictwo. Autor omówił także kultywowane zwyczaje doroczne i rodzinne w środowiskach robotniczych. Należy jeszcze zaznaczyć, że w XIX i na początku XX wieku, spośród wszystkich rzemieślników kaliskich, największą popularnością i życzliwością cieszyli się szewcy. Jeżeli idzie o obrzędy doroczne i rodzinne to najwięcej uwagi poświęcono zimowemu cyklowi obrzędowemu, mianowicie wigilii Bożego Narodzenia, formom kolędowania oraz obrzędom ostatkowym. Natomiast znacznie uboższe są materiały dotyczące obrzędowości wiosennej, tj. okresu od Wielkanocy do Zielonych Świątek i św. Jana. W sposób fragmentaryczny zostały opisane zwyczaje związane z zaduszkami i wróżby matrymonialne. Prace odnoszące się do obrzędów rodzinnych mają charakter jedynie przyczynkarski. Mniej szczegółowe są opisy zwyczajów związanych z narodzinami i chrztem. Podobnie rzecz ma się w przypadku obrzędów towarzyszących śmierci i pogrzebowi. Znacznie pełniejszy jest materiał odnoszący się do obrzędów weselnych. Przejrzysty układ materiału, zwłaszcza przyjęcie określonego ciągu chronologicznego w prezentacji zwyczajów i obrzędów dorocznych, wieloaspektowe ujęcie wielu określonych zwyczajów (uwarunkowane rodzajem i poziomem materiałów źródłowych), jasność wykładu, stanowią również o wartości pracy. Z kolei w oparciu o teksty uzyskane z badań terenowych i wywiadów poruszono istotny problem, który wiąże się z rozrywkami i "przyjemnościami" kaliskiej ludności robotniczej w okresie międzywojennym. Bożena Szal szczególną uwagę zwróciła na takie zagadnienia, jak: majówki, wycieczki, zabawy, wizyty w teatrze lub kinie, a także występy artystów podwórzowych oraz uwzględniła częste spotkania sąsiedzkie. Na ogół mieszkańcy miasta byli bardzo zżyci ze sobą, a więc dzielili się swymi kłopotami, troskami i radościami. Trzeba dodać, że na szczególną uwagę zasługują najhuczniejsze bale odbywające się w ostatni dzień karnawału. Z pewnością są one niezwykle charakterystyczne dla folkloru miejskiego Kalisza. Trwały one krótko, tylko do godziny 24, ponieważ zaczynał się już posl. Niecodzienną potrawą nadchodzącego postu był śledź, którego �283 wnoszono na półmisk u o północy. Z kolei jedna z uczestniczek konkursu folklorystycznego, Aniela Morek, wspomina ciekawy i niezapomniany bal "u rzemieślników", który zakończył się "opuszczeniem wielkiego śledzia z balkonu". Anna Urbanowska - wiele uwagi poświęciła omówieniu działalności, efektów, zasług i znaczenia najpopularniejszych zespołów folklorystycznych Kalisza. Dzięki wspaniałym rezultatom ich pracy zostały utrwalone ludowe tradycje regionalne. Są one wynikiem potrzeby współtworzenia życia kulturalnego rcgionu. Zyskują sympatię publiczności i działaczy kultury z nimi współpracujących. W zespołach tych panuje atmosfera prawdziwie ludowej prostoty, życzliwości i bezinteresowności. Niewątpliwie na uwagę czytelnika zasługują cenne informacje dotyczące działu etnograficznego Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej w Kaliszu. Marzena Ścisła przedstawiła dzieje powstania Muzeum Kaliskiego, ukazała stan i osiągnięcia działu etnograficznego. Stwierdziła konieczność prowadzenia badań terenowych, gdyż istnieje tylko jedna monografia regionu kaliskiego - S. Błaszczyka, Kultura ludowa ziemi kaliskiej w świetle badali terenowych, "Osiemnaście wieków Kalisza" t. 2, 1961, s. 385-450. Wzbogaca i uzupełnia materiały o prastarym Kaliszu zawarta w tomie Kronika. Czytelnik uświadamia sąbie, że ponad lOO-tysięczny Kalisz jest ośrodkiem o dorobku kulturalnym i ambicjach znacznie przewyższającym inne miasta tej samej wielkości i rangi administracyjnej. Aktywność społeczna, głównie działaczy Towarzystwa Miłośników Kalisza, dobrowolnego zrzeszenia osób zainteresowanych działaniem na rzecz rozwoju miasta i upowszechniania jego dorobku, pozwala mieć nadzieję, że ranga Kalisza będzie stale rosła. Nie zabrakło wiadomości o balladzie kaliskiej. W aneksach przytoczono kilka pieśni wraz z nutami. Trzeba zaznaczyć, że członkowie kół z Łodzi, Kalisza oraz Opoczna spotykają się co roku na wspólnych zjazdach, zawsze w innej miejscowości. Dla nich są one niezwykle cenne i wartościowe, ponieważ wymieniają swoje poglądy, doświadczenia, a także wzbogacają swoją wiedzę etnograficzną. Oprócz bogatej wiedzy o Kaliszu, w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" mamy jeszcze artykuły z warsztatów badawczych. Są one na tyle ciekawe i wartościowe, iż dotychczasowy stan badań nic jest w pełni zadowalający. Anna Styczyńska w pracy "Katolickie normy moralne jako przedmiot zainteresowań etnografa" przedstawiła rellekcje na marginesie planowanych badań. Twierdzi, że zebrany materiał postara się w miarę możliwości poszerzyć o wywiady przeprowadzone z osobami zatrudnionymi w kancelarii parafialnej, a także o dane uzyskane z dokumentacji parafialnej oraz z dokumentów instytucji administracyjno - porządkowych. Zasygnalizowała ona, że badania rokują nadzieję uzyskania ciekawych wyników. Również ciekawe badania naukowe prezentuje Slavko Kremensek w artykule ,,0 etnograficznych badaniach miast słoweńskich (na przykładzie Lublany)". Oprócz kompleksowych badań poszczególnych dzielnic miejskich, przedmieść, podmiejskich osiedli i badań dotyczących różnych grup ludności, prowadzi się na terenach miejskich także i badania monotematyczne. Tom 28 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" jest więc próbą podsumowania dorobku naukowego w dziedzinie folkloru miejskiego Kalisza. Jest to niewątpliwie dorobek dość znaczny, zważywszy, iż jeszcze kilkanaście lat temu nie dostrzegano istnienia odrębnego folkloru miejskiego. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Jej wartość polega przede wszystkim na tym, że najważniejsze zagadnienia przedstawiono w oparciu o materiały źródłowe. Poszczególne rozdziały cechuje przemyślana kompozycja i umiejętny dobór tekstów przyczyniających się do wzrostu zainteresowania podejmowanymi zagadnieniami. Są żywym świadectwem tradycji kulturalnych regionu. Szkoda jednak, że w publikowanych pracach nie zostały wykorzystane w pemi wszystkie materiały konkursowe, o których wspomina Anna Woźniak w artykule informacyjnym o zainteresowaniach folklorem miejskim Kalisza. Czytelnik chciałby się także dowiedzieć o zwyczajach innych rzemieślników, tj. krawców, stolarzy, grabarzy, blacharzy oraz hafciarzy. Tego jednak nie ma w publikowanych materiałach. Autorzy mimo wielu zmian i przeobrażeń udowadniają, że tradycja ludowa w środowisku miejskim ciągle żyje i żywiołowo się rozwija. Janina Majchrzak �284 Publikacje Kola Zainteresowań Kulturą Ormian (2). Wydawnicza działalność Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy warszawskim oddziale PTL trwa już od lat dziesięciu, bowiem w roku 1983 Koło wydało pierwszą broszurę z dziedziny armenistyki. Z okazji tego jubileuszu gratulacje należą się wszystkim osobom, przede wszystkim panu Leonowi Ter-Oganianowi, dzięki którym kilkanaście takich broszur mogło trafić do rąk czytelników. Część tych publikacji została już omówiona w 74 tomie "Ludu", tu przedstawiamy te, które ukazały się później. Miejscem wydania każdej z nich jest Warszawa. Jako dziesiąta publikacja KZKO wyszła praca Jana Pasiecznika pod tytułem Mlodo.f(: i życie zakonne księdza irifulata Dionizego Kajetanowicza (1989). Jest to częściowa tylko biografia wymienionego w tytule kapłana, żyjącego w latach 1878-1954, który ma ogromne zasługi dla Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Ormiańskiego. Należy mieć nadzieję, że po tym wnikliwym opisie pierwszych trzydziestu lat życia Kajetanowicza, opisu doczekają się też dalsze, na co ten ostatni administrator Archidiecezji Obrządku Ormiańskiego, a także więzień stalinowskich łagrów, w pełni zasługuje. Przy pewnym wysiłku można jeszcze zdobyć materiały. Hekiatnier albo opowieści Ormian polskich (1989) opracował Zbigniew Kościów. Wytrawny ten armenista uraczył nas zbiorkiem zawierającym nieco folkloru narracyjnego oraz mnóstwo anegdot wyciągniętych z różnych publikacji i od różnych osób. Ta książeczka jest bezcennym źródłem dla badaczy dawnych, a także dwudziestowiecznych Ormian polskich. Juliusz Głodek w Arcachu (1989) ukazał krwawe dzieje konOiktu między Ormianami i Azerami o Arcach, jak ci pierwsi nazywają Górski Karabach. Praca znakomicie udokumentowana, zaopatrzona w suplementy i mapy. Trzynasta publikacja KZKO to Bibliografia »Ormianie w Polsce«, zeszyt l (1990), opracowana przez Leona Ter-Oganiana i Katarzynę Raczkowską, a dedykowana "Wielkiemu Narodowi Ormiańskiemu". Nie potrzeba chyba się rozwodzić o znaczeniu tego dzieła dla polskiej armenistyki. W tej pierwszej części, pierwszej tego rodzaju w nauce o Ormianach pracy, są następujące działy: Sprawy Kościoła, Prawo i ekonomia, Geografia, Historia oraz Kultura i sztuka. Historia Kościola Ormiańskiego w Polsce (1990), to wybór kilku publikowanych oddzielnie i dosyć już dawno artykułów Zbigniewa Obertyńskiego. Chociaż niekiedy pewne rzeczy u tego historyka wydawać się mogą trochę przestarzałe, to jednak długo pewnie pozostanie on autorytetem. Z kolei Ormianie polscy (1991) są popularnym zarysem dziejów i kultury wymienionej w tytule grupy. Broszura napisana została przed wojną przez Bronislawę Wójcik-Keuprulian, wybitną znawczynię muzyki armeńskiej, lecz walory swe zachowuje po dzień dzisiejszy. Ormianie w ZSRR. 1979-1989, (1990) - broszura ta zawiera dwa artykuly przedstawiające sytuację społeczno-polityczną w Armenii. Pierwszy z nich, napisany przez Anahida Ter-Minasjana, dotyczy okresu, w którym powstał, a więc roku 1979. Drugi natomiast, pióra L. Grigoriana, opisuje sytuację w Armenii w 1989 roku. Literatura ormiańska, (1991), to wybór różnych prac jednego z nielicznych w Polsce filologów armeńskich, Eugeniusza Sluszkiewicza, o którym we wstępie pisze Edward Tryjarski. Tomik ten pozwala się zorientować jak wiele w tej dziedzinie jest jeszcze do zrobienia. J wreszcie jedyna wśród publikacji KZKO rzecz z dziedziny historii sztuki: "Chaczkary" (1991) Krzysztofa Ostapowicza. Autor ukazuje tak charakterystyczny, a w Polsce prawie nieznany element sztuki armeńskiej, jakim są chaczkary - misternie w kamieniu rzeźbione krzyże. Podstawą pracy są badania prowadzone przez autora na terenie Armenii, a także świetnie dobrana literatura przedmiotu. Tekstowi towarzyszą liczne, niestety czarno-białe ilustracje. Grzegorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab783517f2206f8fb1e35f22eb144af1.pdf 2a513a43bfc2e113b956db15db465081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1925 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.227-295 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 III. RECENZJE CIIIlCl'pluali:ill!/ slIciely, pod red. Adama Kupera, Routledge, London 1992, ss. 152. Z kilku powodów kktura książki Conceptualizing society zasługuje na szczególną uwagę. Po pierwsze, stanowi ona jedn'l z cyklu publikacji zawierających materiały z I Kongresu Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), który odbyl się w 1990 roku na Uniwersytecie w Coimbrze. Jednym z dyskutowanych tam problemów były antropologiczne koncepcje społeczeństw pierwotnych. Omawiana książka jest owocem tej dyskusji. Jej redakcji dokonał Adam Kuper, on też jest autorem obszernego wprowadzenia. Współautorami tomu są: Frederik Barth, Maurice Bloch, Daniel de Coppet, Philippe Descola, Ulf Hannerz oraz Marylin Strathern. Wszyscy oni nal6ą do grona najznakomitszych współczesnych antropologów europejskich, co z pewnością również decyduje o znaczeniu Conceptualizing sociery. Nie jest to wszakże powód ostatni.' Otóż problem, jaki poruszają wspomniani autorzy, stanowi jcdno z fundamcntalnych wyzwań, przed którymi stoi obecnie antropologia. W istocie jest to pytanie o to, co dyscyplina ta może wiarygodnie ustalić o klasycznym przedmiocie swych badań, czyli o społeczeństwach pierwotnych. W swym wprowadzeniu Kuper przypomina ogólne założenia pozytywizmu antropologicznego. Zgodnie z nimi antropolog najpierw odkrywał, a póżniej nadawał sens obcemu doświadczeniu. Towarzyszyło temu przekonanie, że działo się to bez utraty jego szczególności, a możliwość obiektywnego poznania i opisania badanych społeczeństw, ich konceptualizacja, nie była kwestionowana. W efekcie rozwoju podejścia relatywistycznego oraz przełomu postmodernistycznego paradygmat ten został podważony. Nowc pokolenie antropologów zanegowało tradycyjny schemat postępowania naukowego. Zwrócili oni uwagę na istnienie zasadniczych rozbieżności pomiędzy modelami tworzonymi przez "obscrwatorów" a modelami samych "aktorów". Ich przyczyn upatrywano w kontekstowośei kultur, uwikłaniu badaczy we własny kontekst kulturowy oraz niemożności adekwatnego przekładu międzykulturowego. Postmoderniści kwestionują zarówno wartość samych materiałów ctnograficznych, jak dokonywanych w oparciu o nic studiów porównawczych i ogółnych teorii kultury. Konsekwencją jest negowanie możliwości badania i poznania "obcych" kulwL Antropologowie reprczentowani w tym tomie zajmują bardziej konwencjonalne stanowisko. Ich zdaniem etnografia dostarcza danych, które mogą być w różny sposób porównywane i analizowane. Umożliwia to podcjmowanie szerszych projektów, które łączą w sobie materiały etnograficzne ze stanowiskiem teoretycznym. Nie znaczy to jednak, by akceptowali oni paradygmat modernistyczny. Przeciwnie, tym co łączy ich stanowiska jest przekonanie, iż bez rewizji dotychczasowych ustaleń dotyczących spoleczeństw pierwotnych, ich poznanie i zrozumienie jest niemoi.liwe. Za szczególnie ważną autorzy ci uważają konieczność odrzucenia przez antropologię etnocentrycznej perspektywy postrzegania stosunków i struktur społecznych. Ona bowiem stanowi główne źródło wspomnianej sprzeczności pomiędzy modelami obserwatorów i autorów. Jak wobec tego konceptualizować odmienne od naszych systemy społeczne i kulturowe? Daniel de Coppet, nawiązując do propozycji Durkheima i Dumonta, zwraca uwagę na to, że antropologia winna koncentrować swoją uwagę na zbiorowym, f)onadjcdnostkowym wymiarze �228 życia społecznego. wspólnie tylko W nim bowiem podzielają. indywidualistyczna stkowego główne czy wrc;cz całkiem etnologa, system jak chcieliby one rzecznicy Wyrażająca teoretycznych, winna zbliżyć dla Do nas może wspólnot relacji Według terminu tworzone przez wyspiarzy. badaczy alc - tylko w procesie socjalizacji, uzyskiwała ona pełny stosunków, które osoba służącą - społeczeóstwa, z którymi lecz sam i dekompozycji jako że odrzuca relatywizmu zasad Można odkryć je analizowania nego. ucieleśnia jest własny, właś- zmienny oznacza zatem podkreśla sposobów dla teorii holistycznc nie i często które Mimo pozornych różnic wo. Zdaniem Descoli, dotyczy uważa, badanie nic sądzi, przede ułoŻl:nia społeczne s<! objawiane Uwal.a, aktorów klucza antropologii struktur wykazuj,! sposobów stanowić upatruje sceptycznym kulturowej wii'jach daleko on wobec jcst po- rzeczywistości. społccznych, w ludowych to w tym dekon- mogły konstrukcji do że mimo ich słabości Pozostając do uporządkowanej poziomie, stosunków przynajmniej źródeł charaktcrze. wszystkim osoba kompOZYCJi on uniwcrsalnego by modele zawartych Każda nim ją ze wszystkmi. i zbli;;.a do postulowanej Głównych różnorodności ale poza nieustannej społecznego. że zadaniem wizje tc, na pewnym ono społecl.I1ych. stosunki społecznych myślenia, istnicjącego postmodernistyczncgo, społecznych. ccntralną widać jak dalece model też różni życia świata prowadzą sposobów w jaki j" z tych ani społeczeństwo. ów proces żc nic stanowi intuicyjnym Descola poprzez jednak, stosunków teorii wykluczała łączących że społecznych. Melanezyjczyków ponowncgo Właśnie sposób, niż Strathern, własnych uniwersalnych konieczność W tej perspektywie społecznych przeciwnie kulturowych, i rclacji konceptualizowania widzenie cząstkowym stosunków części ich już łączyć. autorki siC; ku stanowisku. szerszego, świat W takim z całokształ- stosunków ostatccznc dla modelem całość (np. w aspekcie skłaniała jakicgoś przez samych utożsamianc potcncjalną elllo- się modele -- jednostek. nie jest ani jcdnostka, cZl;śeią różniły społccznych z części Strathcrn sposobu siC; holistycznym społeczeóstwo natomiast Strathern. do litcratury bardzo w sieć zewn,,:trznych Wcdług Marylin przyjc;tego się ona stosunków antropologia niezależ.nych zdaniem Strathern drogę - Śmierć on suma nie mogą pojęciowego szukiwanie z nich perspek- społecznego również posługiwanie część stanowiła życia spolccznego Nie stanowi dla naszych w ich niespójności, tez i tożsamość. nieprzerwanie. w życiu Melanezyjczyków. strukcji modernizmu. Philippe Descola, alternatywę modeli holistyczna życia jak całość złożona włączał jednostkę Jej śmierć tubylczych może on wskazać każda cscju wskazuje się właśnie autorka trwały czasowa osób się od tradycyjnego. scnsie, który gdyż zmarli i urzcczywistniane zrozumienia CG prawda wymiar współpracuje. żywymi, tworzenia a nic sztucznie taka, odwołuje Strathern stawało co podkreśla społeczny". jest są tworzą tylko czc;ść bardziej zwcryfikowanie konceptualizowania ono było jako konceptualizacji "aktor traktowana między dałej jcst Melanezyjką zarzuca badawczą społecznych. w swym Na tym przykładzie traktowane psychologicznym), katcgorią wartości, że tylko rrancuskiego tych nie da się. systemu do konceptualil.Owania antropologią Będąc od sposobów kategorią tem stosunków przed modernistycznym w którym ujęciu nadrzc;dną podejrzanego. gdyż. w nich właśnic zdolność twierdzi, jako dancgo w tcj hierarchii systemy nawiązuje stojącą tego obszaru. Teoriom społeczeństwa, właśnie przedstawiana Wartości dla zachować sposobów "społeczcństwo". dotyczącej stanowi że jedno- moraInic działań, I. uważa, aspektu bl,,:dne. Zdaniem charakterystycznc De Coppet jcdnostka-społeczełlstwo graficznej wówczas stanowisko pragnie ze sobą do zrozumienia jest zasad,,: życia społcczncgo. je jednostka społecznej. wydzielenie coś zcwnc;trzncgo, wydzielić danej społeczności Dc Coppet tradycyjnych. niej, koniccznością rozumienia Jednostka to jednak o ile porównywać praktyki teoretyczne że wartości Antropologia, elementy umożliwia indywidualistycznej, struktur,,:. całości. tywa socjologii zważa, uporządkowaną ciwych Jcst strukturalną De Coppet wartościowej wydzielane stanowi członkowic życia społeczncgo. jawi siC;jako wyimaginowanego. którc moderator społecznej. a "społeczeństwo" wartości wyrażane. Zachodu rzeczywistości wartości, są wartości, główny ideologia z całokształtu źródło kształtowane One też stanowią lecz na drodze życia społecz- idące podobieńst- konccptualizowania relacji po- �229 mi~dzy społcczeIlstwcm i natur,!. Wnioski swoje, nawiązujące do racjonalistycznego stanowiska Lćvi-Straussa, sformulował w oparciu o badania prowadzone wśród trzech ludów Amazonii. Wspólną cechą ich socjologii jest właśnie nasycenie elementami ekologicznymi oraz włączanie ludzi i zwierząt w jedno pole społeczne. Systemy, które w podobny sposób ujmują relację między czlowiekiem a środowiskiem, proponuje nazywać animicznymi. Descola uważa, że badania antropologiczne powinny mieć na celu analityczną rekonstrukcję podobnych zasad kult}Jrowych. Może stać si~ to podstawą rcgionalnego (np. Amazonia), czy nawet uniwersalnego porównania oraz tworzenia ogólnych tcorii kultury. Nacisk na konieczność badania tubylczych sposobów myślenia kładzie również w swym artykule Maurice Bloch. Uważa on, że tradycyjne monografie terenowe były zawsze obce lub całkowicie nie7fozumiałc dla czlonków opisywanych społeczeństw. Jego zdaniem działo się tak dlatego, że antropologowie powszechnie zakładali, że to co informatorzy mówili o społeczeństwie, było tożsame ze sposobem w jaki je konceptualizowali. Według Blocha tak jednak nie jest. Podobnie jak konekcjoniści twierdzi on, że modele te nic posiadają logiczno-zdaniowej, lineranej struktury języka, lecz stanowią wysoce złożone i zintegrowane zespoły znaczell. Nie poddają się przy tym badaniom wprost. Antropolog może je poznać tylko w efekcie długotrwałego pobytu wśród badanego ludu, w trakcie którego, dzieląc te same warunki życia, zdoła zinternalizować wiedz~ leżącą u ich podstaw. Bloch wskazuje na przykład swych badań prowadzonych wśród ludu Zafimaniry z Madagaskaru i twierdzi, że na sposób w jaki konceptualizują oni rzeczywistość społeczną składaj,! si~ zintegrowane ze sob,! modele mentalne, dotyczące takich rzeczy jak: "dom", ,.małżeIlstwo", "drzewa i las", "kobiety i mężczyźni" oraz "ludzie". Na przykład uważa on, że Zafimaniry myślą o dorastaniu społecznym w kategoriach procesu, który dotyczy zarówno ludzi, jak drzew i domów. W ich sposobie myślenia stosunki społeczne należą bowiem do tego samego porządku co procesy naturalne, a ludzie powiązani są ze środowiskiem. Bloch twierdzi, że wychodząc od prostych spostr7.eżeIl dotyczących tego jakie są rzeczy (np. dom lub drzewo), można stopniowo zrekonstruować podstaw~ tubylczej konceptualizacji stosunków społceznych. Nic da się tego natomiast osiągnąć na drodze skłaniania informatorów do retrospektywnego racjonalizowania ich działall. Jest to niemożliwe, gdyż wi~kszość wiedzy, zwłaszcza tej dotyczącej życia praktycznego, zorganizowana jest w sieć modeli mentalnych. Descola i Bloch w swych pracach odwołują się do przykładów ludów izolowanych i niewielkich, których członkowie żyją w podobnych warunkach i mają podobne doświadczenia. Ulf Hannerz uważa, że takie "prototypowe", ograniczone społeczeIlstwa, stanowią we współczesnym świecie ogromm! rzadkość. Zdecydowana większość społeczeństw jest bowiem obecnie poddana globalnym procesom komunikacji i transmisji międzykulturowej. Dla antropologii oznacza to konieczność zmiany przedmiotu badań. Zdaniem autora etnograf, choćby pracował w najbardziej nawet izolowanych zakątkach świata, staje dziś wobec zadania ukazania wpływu szerszych, zwykle obcego pochodzenia, struktur na życie społeczne badanych ludów. W sytuacji, gdy doświadczcnia każdego z nas, tak obserwatorów jak aktorów, dotknięte są globalnym procesem społecznym, a wartości kulturowe mogą swobodnie zderzać si~ i mieszać ze sobą, nic można już dłużej mówić o specyficznych regionach kulturowych czy lokalnych strukturach społecznych. Należy dostrzegać przenikanie wartości, zróżnicowanie postaw będące wynikiem wielości doświadczeri i kontaktów. Według Hannerza przydatna w tym może być analiza powiązań sieciowych. Pomaga ona zrozumieć istniejący pluralizm i wielość działań. Pozwala także unikać uprzywilejowania lokalnych stosunków społecznych wzgl~dem wi~zi o szerszym zasi~gu, przedkładania skali "mikro" nad "makro". Procesom tym sprzyja istnienie krajowych i międzynarodowych stosunków gospodarczych oraz multimedialna komunikacja. Hannerz postuluje więc odejście od badaIl "społeczeIlstw" na rzecz "sieci społecznych". W takiej perspektywie proces globalnego przenikania możc być traktowany jako sieć sieci. W podobnym kierunku zmierzają wnioski Frederika Bartha. Stwierdza on, że tradycyjne stanowisko antropologii, zakładające podział ludzkości na ograniczone językowo i kulturowo, �230 homogeniczne wspólnoty lokalne, zawsze było fikcją. Zgodnie z nim, mieszkańców jakiegoś regionu określano terminem "społeczeństwo", a w dokonywanych opisach ich struktur społecznych stosowano perspektywt; holistyczną. Towarzyszyło temu przekonanie, je ludzie ci uczestniczą w jednorodnym procesie kulturowym. Zalożenia te były jednak fałszywe. Zdaniem Bartha w rzeczywistości jest tak, że "społcczeństwo" jest zawsze otwarte i nieuporz,!dkowane. Nie należy więc poszukiwać w nim powtarzalności i norm, ani prostych schematów podejmowanych d,.iałań. Swoistymi "antynormami" s,! bowiem bikulturalizm, sceptycyzm i ci,!gły proces adaptacji do zmieniającej się sytuacji. Dla udowodnienia swej tezy autor odwołuje się do etnograficznego przykładu mieszkańców regionu Harat z Afganistanu. Twierdzi on, że w tym przypadku zastosowanie klasycznego modelu społeczeństwa całkowicic zawodzi. OkaZUje sit; bowiem, że jego rzekomo niezmienne i stałe parametry, tak ie jak: trwałość instytucji, dzielenie wspólnego sposobu życia, czy jedność struktur politycznych i religijnych, w ci'!gu ostatnich kilkudziesit;ciu lat zmienialy się wielokrotnie. Gdyby więc, zgodnie z tradycyjnym schematem, poszukiwać jakieg~ś uporządkowania stosunków społecznych i ich regularności, to nic bylibyśmy w stanic wytłumaczyć faktu, że - mimo braku tych elementów - mieszkańcy Harat w dalszym ciągu stanowią wspólnotę. Można to osiągnąć jedynie wówczas, gdy odejdziemy od zintegrowanego, holistycznego modelu i zaczniemy myśleć o społcczeństwie jako kontekście działaJI, i ich rezullatów. W takiej perspektywie okaże się, że współdziałaj,!cy ze sobą ludzie mogą, podobnie jak mieszkańcy Hara!. kierować się różnymi wartościami i ideami. Generuje to ciągły proces przemian istniejącego systemu, jego nicuporządkowanie oraz otwarcie. Barth uważa, że trwanie antropologii przy dotychczasowym, statycznym modelu prowadzić będzie do dalszego mistyfikowania wiedzy i nie zbliży nas do zrozumienia istoty procesów, którym poddanc są zbiorowości ludzkie. Jeśli naprawdę chcemy je poznać i opisać, to musimy - według Bartha - widzieć przedmiot naszych badalI jako dynamiczne, przekształcające się systemy. Mimo pOZQrnie wielkiej różnorodności zajmowanych stanowisk, autorzy esejów zamieszczonych w omawianej książce, zdają się podzielać wspólne przekonanie. Dotyczy ono konieczności porzucenia przez antropologię dotychczasowych sposobów konccptualizowania społeczeństw pierwotnych. Celem nauki jest konfrontowanie modeli teoretycznych, tworzonych przez współczesną humanistykę, z doświadczeniami i modelami samych badanych. Oznacza to, iż antropolog nie może już dłużej zajmować uprzywilejowanej pozycji obserwatora. Musi on zrozumieć, że jest równorzędnym partnerem, jedną ze stron, w toczącym sit; dialogu mit;dzy kullurami. Tylko wówczas, gdy antropologia zrozumie, żc uczestniczy w procesie, który przebicga w obu kierunkach. ma ona szansę na zbliżenie sit; do swego nadrzędnego celu, czyli poznania i zrozumienia innych kultur. Jestem przekonany, że uświadomienie tego faktu stanowi najwit;ksz,! wartość książki Conceptualizing society. WrJjciech Do/wal Krzysztof J. Brozi, 1992, ss. I ł I. Ludzie i kryzvs cywilizacji. Szkice antropologiczne, Norbertinum, Lublin Czy antropolog kultury stawiał sobie ezt;:sto pytania: jak trudno jest zhudować miasto') Jaka jest kulturotwórcza rola strachu, bólu i cierpienia'? Jakie niebczpieczeństwa może kryć w sobie stan ciszy i bezruchu') Jakie są psychologiczne przesłanki i nastr;pstwa kryzysu ekonomicznego i społecznego? Jakie są granice autokreacji człowieka i jego wolności? Jaka jest rola wytworzonych w historii mitów i stereotypów dla współczesnych pokoleń ludzi? Jakie pożytki i niebezpieczeństwa kryje w sobie nacjonalizm? Jakie s,! społeczne i kulturowe granice władzy') Wielu z tych pytań nie stawiano wcale, inne stawiane były nic w tej formie, jeszcze inne przyciągały uwagt;: antropologów jedynie marginalnie. Człowiek w ogóle, ułomny, slaby i zagu- �231 biony w świecie, rozpaczliwie poszukuj,!cy w nim swojego mIejsca i samookreślenia, był raczej przedmiotem reJleksji i tworem filozofów. Antropologowie w swoim podejściu do człowieka przyjmowali na ogól postaw,; bardziej konstruktywną - człowiek jako organizm biologiczny wyposażony w pewne wrodzone predyspozycje psychiczne, które kultura wyzwala lub hamuje, lub które kształtuje, w toku swojej teoretycwej i praktycznej działalności przekształca środowisko, w którym żyje, zmierzając ku formom coraz lepszym i doskonalszym. Wyzwala się przez to w znacznym stopniu z ograniczeli jakie narzuca mu świat zewnętrzny, przede wszystkim przyrodniczy. Dopiero dramatyczne wydarzenia ostatnich dziesięcioleci uzmysłowily ludziom, w tym także antropologom, że post';p kultury nic jest ani konieczny, ani ciągly, że regresy i upadki były udziałem nic tyłko społeczelistw dawnych, lecz z równą siłą dochodzą do głosu we współczesnym wysoko rozwini,;tym świecie. Wraz z rozwojem historii i postępem wiedzy rosną wątpliwości, człowiek dawniej dufny w siebie i w swoje możliwości, musi uznać teraz granice swojej wiedzy i wolności, a ludzie najbardziej odpowiedzialni za losy świata (politycy, władcy, uczeni) muszą teraz dobrze si« zastanowić nad swoim każdym krokiem, by nie był on ostatni (s. 7). Ostatnie zdanie pochod/j ze wst«pu do omawianej tu książki Krzysztofa J. Broziego Ludzie i kry:ys cywilizacji. ]cst to pierwsza b:Jdajże w Polsce próba antropologicznego podejścia do zagadnieli współczesności, świadcząca dobitnie o tym, że pesymistyczne prognozy jakoby antropologia kulturowa miała stracić racj<; bytu jako odrębna dyscylina, gdy zniknie tradycyjny przedmiot jej badali - społeczelistwa pierwotne i chłopskie - okazały się niesłuszne. Antropologiem można być bowiem w odniesieniu do każdej rzeczywistości ludzkiej, o ile ujmuje się ją z dostatecznie szerokiej i ogólnej perspektywy, a w przekonaniu Edmunda Leacha najlepszym antropologiem można być właśnie wówczas gdy przedmiotem badałl czyni si,; rzeczywistość bezpośrednio daną badaczowi w jego własnym doświadczeniu l Dlatego w omawianej pracy odnaleźć można wiele osobistych impresji autora, jego niepokojów jako człowieka wyrosłego w określonym kr<;gu cywilizacyjnym, ale zarazem obywatela świata. ReJleksje zawarte w tej ksiąi.ce zabarwione są często sporą nutą pesymizmu. W miejsce niewoli i wegetacji - pisze .!utor - wywalczyliśmy sobie wolność i prawo do śmierci. Walka rządzonych przeciwko rządzącym zn,ieniła si« w "walk',: wszystkich przeciw wszystkim" - "bellum omnium contra omnes", w darwinowsk,! walk<; o byt jaka zaistniała w warunkach wszechwładnej wolnorynkowej ekonomii. "Atomizacja społeczna, która była celem totalitaryzmu nigdy tak szybko nie została przezeli osiągni«ta jak w dzikiej demokracji dziewiętnastowiecznego wzoru, w którą gwałtownic wchodzimy mając jeszcze złudną nadziej<;, że da się powtórzyć proces ewolucji podobny innym historycznym spoleczelistwom" (s. 6). To sugesty'wne zdanie przedstawia, jak się zdaje, obraz zbyt katastroficzny i nie całkiem prawdziwy. "Nie ma powtórek w historii" - stąd też kapitalizm, w jaki obecnie wkraczamy nic może być ani kapitalizmem dziewi,;tnastowiecznym ani też kapitalizmem w stylu amerykaliskim czy zachodnioeuropejskim. Businessman polski działa w innych nieco warunkach niż jego amerykaliski kolega - działa w warunkch zmniejszonej konkurencji, co zapewnia mu popyt na oferowane produkty i usługi. Prywatna przedsi',:biorc7.ość w Polsce działa więc na nieco innych zasadach niż te, które charakteryuj" zachodnią gospodark',: wolnorynkową. Podobnie stwierdzenie autora, że Polska nie może liczyć na pomoc Zachodu ponieważ zaliczana jest przcl palistwa zachodnie do krajów "wysokiego ryzyka inwestycyjnego" (5.108) powoli traci sw" aktualność. Polska przestaje nie tylko być dziś uważana za kraj ,,0 wysokim stopniu ryzyka inwestycyjncgo", ale uważa si,; niekiedy, że jest krajem, który wyciągnął najbardziej konstruktywne wnioski z konfrontacji dwóch systemów i upadku komunizmu. W styczniu ubiegłego roku inwestycje zagraniczne w Polsce wynosiły I miliard dolarów, w grudniu już 4 miliardy dolarów. Zainteresowanie inwestorów zachodnich naszym krajem wyraża si',: I E. Lcal:h. #':"/fura i /';lI/mmikowałlil', w: L Leach, A. J. Greimas, Rywal i narracja, PWN, Warszawa 1989, s. 22. �232 także w innych danych: 55% naszej produkcji sprzedajemy do krajów zachodnich, 17% do krajów skandynawskich - w sumie 72% naszej produkcji pochłaniają zachodnie i północne rynki zagraniczne. Autor zalicza Polskę do krajów tzw. szóstcgo świata (tzn. krajów, które do momentu upadku komunizmu były ze względów pozaekonomicznych zamknięte na nowe technologie - obawiano się bowiem, że mogą one zostać wykorzystane do celów militarnych). Uważa, że w aktualnej sytuacji, gdy Polska nie ma środków na zakup nowych technologii, nic ma ona również szans na rozwinifi:cie wolnego rynku i gospodarki wolnorynkowej w pełnym lego słowa znaczeniu. Siła nabywcza ludności jest niska (jest to m.in. rezultat zatrzymania inflacji), bezrobocie wzrasta w wyniku zamykania wielu zakładów przemysłowych. Prowadzić to będzie do dalszego spadku produkcji etc. (s. 108). Tymczasem jednak okazuje się, że podczas gdy na Wfi:grzech, w Czechach, Słowacji, Bułgarii, Rumunii, Białorusi i Ukrainie obserwuje się wyraźny spadek produkcji, produkcja w Polsce wzrosła w ostatnim roku o 4%. Jeśli zaś chodzi o bezrobocie to obserwuje się obecnie na Zachodzie znacznie bardziej gwałtowny jego wzrost niż u nas. Stwierdzenia te nic upoważniają oczywiście do zbyt optymistycznych wniosków - i znów tutaj statystyka przychodzi nam w sukurs - przecifi:tne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce narodowej spadło w 1992 w stosunku do 1991 roku o 4%, przeciętna realna emerytura i renta pracownicza o prawic 6%. To tylko kilka liczb przytoczonych na poparcie poglądu, że sytuacja nic jest ani tak zła jak prognozuje autor, ani tak dobra jak usiłują nam niekiedy sugerować środki masowego przekazu operując danymi statystycznymi. Autor widzi, i chyba ze wszech miar słusznie, pewną szansfi: rozwiązania naszych trudności przez wprowadzenie elementów gospodarki planowej i interwencjonizmu państwa. Paradoksalnie, to właśnie kraje zachodnie w coraz większym stopniu zaczynają korzystać z tych metod - nałożenie wysokich ceł na towary importowane jest między innymi wyrazem troski o zapewnienie większej konkurencyjności i możliwości zbytu dla produktów własnych. Skoro jesteśmy już przy najbardziej ogólnych problemach podnoszonych przez autora w omawianej książce, należy wymienić zagadnienia demokracji, zagrażających jej dyktatur i nacjonalizmów. Demokracja, forma rządów zmierzająca do zapewnienia udziału w rządzeniu szerokim rzeszom społeczeństwa, ma służyć realizacji zasad równości, tolerancji i wolności. Choć korzyści z niej wypływające są zapewne niewspółmiernie większe niż zagrożenia, jakie może stwarzać, o tych ostatnich nie należy jednak zapominać. Całkowita równość i tolerancja jest bowiem utopią· Demokratyczna forma rządów może otwierać swobodne pole do działania również ludziom niekompetentnym, niedouczonym czy niedoinformowanym. Odbijać się to może ujemnie na charakterze podejmowanych decyzji i w konsekwencji na ogólnym poziomie społeczeństwa. Autor nic pisze o tym wprost, ale niektóre jego ogólne stwierdzenia na temat "dzikiej demokracji dziewiętnastowiecznego wzoru", skłaniają do takich refleksji. Już dziś można obserwować pewne ujemne zjawiska wypływające z tej formy rządów - do nich między innymi należy zaliczyć degradację inteligencji, rozwój nacjonalizmów i związanych z nimi bratobójczych wojen. Dyktatura nic jest oczywiście alternatywą - niesie w sobie na dłuższą metfi: zawsze realne zagrożenia i prowadzi także do wojen, ale na krótszą metę, jak wspomina autor, skutki jej mogą okazać się korzystne. Zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia, a więc w wypadku kryzysów ekonomicznych i społecznych, kiedy to skupienie władzy w jednym ręku łagodzi konflikty i rozladowuje wewnętrzne napięcia. Dyktaturze sprzyjają też odradzające sifi:nacjonalizmy. Dlatego też, zdaniem autora, kraje Europy Wschodniej są szczególnie podatne na tę formę rządów. Ruchy nacjonalistyczne, które charakteryzowały zwłaszcza koniec XIX wieku, odżywają również ze zdumiewającą siłą i współcześnie (w Europie Wschodniej, na Bałkanach, ałe też na Bliskim Wschodzie i w wielu innych punktach kuli ziemskiej). Niosą w sobie momenty zarówno pozytywne jak i negatywne. Po stronie pozytywnej, są one wyrazem dążenia narodów do samostanowienia o sobie, dążenia do kultywowania własnych rodzimych tradycji kultury naro- �233 dowej. Po stronic ncgatywncj, nios" zc sob" niebczpieczcństwo nieustannych lokalnych konfliktów, bratobójczych wojcn, bczscnsownego przclewania ludzkiej krwi. Z całym naciskicm nalcży podkrcślić, żc ideologie nacjonalistyczne głoszonc przez liderów partii narodowych nicwiele maj" na ogół wspólncgo z trosk" o kultywowanic wartości kultury narodowej. S" to przeważnic opartc na cmocjach i inwektywach hasła, stanowiące w pierwszym rzędzie instrument władzy polityczncj, czy raczej walki o władzę polityczn". Chodzi w nich o scalenie narodu nie wokół wspólnych mitów i wartości, ale na zasadzie opozycji do domniemanych wrogów. W konsekwencji ideologie te przyczyniaj" się do upowszechniania stereotypów, szerzenia konfliktów i nienawiści pomiędzy narodami. Dochodz" one do głosu zwłaszcza w sytuacjach zagrożeń bytu ekonomicznego i społecznego państwa. Wyłaniaj" się bowiem wówczas mechanizmy "kozła ofiarnego" - instytucji (właściwej zresztą tylko ludziom, nie spotykamy jej odpowiednika wśród zwierząt), której celem jest rozładowywanie i kanalizowanie uczuć strachu i braku poczucia bczpieczcństwa przcz stwor/.cnie odpowiednich mitów, polegających na przedstawianiu kogoś jednostki czy grupy - jako źródła tego zagrożenia, mimo że jest ono zupełnie inne. Tak" rolę pełnili Żydzi w hitlerowskich Nicmczcch, wc Francji, w Polsce w różnych okresach. Chodziło o odwrócenie uwagi od realnych problemów gospodarczych kraju i wyrastających na tym tle kon/liktów społecznych. W takiej sytuacji zagrożenia pojawia się na ogół jakaś jednostka, która zaczyna występować w roli zbawiciela narodu i bierzc na sicbie całą odpowiedzialność za jego losy. Reszta z wdzięczności podporządkowujc jcj się zupełnie deklarując całkowite posłuszeństwo. Taki był mechanizm dojścia do władzy Hitlera w faszystowskich Niemczech (s. ł 7). W rozdzialc II. zatytułowanym "Psychologia kryzysu", rozważa autor psychologiczne i społeczne przesłanki kryzysu kultury. Przytaezaj"c typologię osobowości Znanieckiego rozważa, jaki typ osobowości realizuje się szczególnie dobrze w warunkach harmonijnego rozwoju kultury, jaki natomiast aktywizujc się głównie w sytuacjach zagrożenia i dezintegracji. W pierwszym wypadku dochodzą do głosu przede wszystkim "Iudzie dobrze wychowani" i "Iudzie pracy", w drugim "ludzie zabawy" i "Iudzie zboczcńcy". Pierwsze dwic grupy cenią konformizm wobec uznanych wartości, przeważa u nich jaźń odzwiercicdlona i usiłuj,! zdobyć wysoką pozycję w grupie przez pełną akcpetację przyjc;tych przcz ni,! norm, nic lubią zmian, nigdy do nich nic dążą, ani w nich nic uczcstnicz,!. Dwic następnc grupy: "ludzie zboczeńcy" i "ludzic zabawy" to ludzie aktywni, wykazuj,! zdolności adaptacyjne do nowych warunków - to często bojownicy i męczennicy walcZ'!cy o wyższe cele, z którymi się idcntyfikują. Destabilizacja kultury nic destabilizuje ich psychiki, ani nie zmniejsza odporności. Należą tu także wielcy twórcy, reformatorzy, ale również i zbrodniarze "bowiem historia nadaje dążeniom ludzi niez.amierzony, często nieludzki sens" (s. 27). Dalej przytacza autor koncepcję Mannheima na temat etapów rozwojowych czy stadiów kryzysu społecznego, określaj,!c najbardziej typowe psychospołeczne zjawiska, jakie towarzysz,! każdemu z nich. W stadium pierwszym wytwąrzaj,! się pewne zastępcze symbole, które mają pełnić funkcję substytutu, kompcnsuj,!cego bezsilność działań racjonalnych. W stadium drugim symbol przestaje być pustym symbolem lecz staje się czynnikiem wytwarzającym nowe typy więzi społecznych. Wreszcie, w stadium trzecim, wyłania się nowa organizacja, której celem jest realizacja określonych potrzcb spolccznych, wytworzone zaś wcześniej symbole staj,! się znowu puste, staj'! się ideologią lub frazeologi,! służącą celom socjotechnicznym, czyli sterowaniu grupami społecmymi. Interesujące jest przy tym zwrócenie uwagi na fakt, że podczas gdy w pierwszej fazie tzw . .,niezorganizowanego zagrożenia" podstawowe znaczenie mają reakcje psychiczne jednostek, w drugiej fazie tzw. "zorganizowanego zagrożenia", życic psychiczne jednostek i mas przestaje się liczyć, do głosu dochodzą natomiast cechy psychiczne przywódców, którym pozostali członkowie społeczeństwa poddają się bez reszty. Przytaczane przez autora teorie należ,! do grupy tych rozważań socjologicznych, które w większym stopniu niż inne analizy socjologiczne ukazują wzajemne współgranie czynników psychicznych i społecznych w kulturze. Nieuwzględnienie tych relacji było też częstym brakiem badań antropologicznych. �234 Interesującym jest np. stwierdzenie Mannheima, 7.e dezintegracja kultury wyrai.a siv u ludzi w zaniku instynktów społecl.nych, rol.padzie dotychczasowych struktur emocjonalnych i powrocie do poprzedniego stanu rozwoju (s. 28). Współczesne wydarzenia, jakich jesteśmy świadkami. wydaj" się potwierdzać tę obserwację znakomicie. Powrót do dawno już odrzuconych zasad i wartości, zdyskwalifikowanych czy niemodnych, nawrót do dawnych autorytetów moralnych to nie tylko przejaw demokracji społecznej, alc często tcż jednostkowej. gdy np. nawet najbardziej wykształceni ludl.ie zaczynają głosić poglądy rażące swym konserwatyzmem czy wręcz prymitywizmem. "Człowiek nie potrafi przebywać drogi powrotnej od lepsl.ego stanu do gorszego bez jednoczesnej dezintegracji psychicznej" - stąd podatność na wpływy różnego rodzaju proroków. uzdrowicieli, wróżbitów, którzy dostarczają wlaśnie owych zastępczych symboli. "Świat symboli staje się tym bogatszy im nędzniejszy jest świat rzeczywisty" (s. 32). Miejmy nadzieję, że jest to przejaw dezintegracji pozytywnej, stan przejściowy, po którym nastąpi nowa integracja na innym. wyższym poziomie. Jedno tylko w wywodach autora niepokoi - całkowita zgoda na niesłychany obiektywizm jaki zakładają omawiane przez niego teorie, relacjonujące przedstawiane psychospołeczne mechanizmy kryzysu tak jakby były one przejawem takich samych niczmiennych i obiektywnych praw. jakim podlega świat przyrody. Np. teza Mannheima o nieuchronności ciągu: krYl.ys-dyktatura -wojna. Wojny są zatem koniecznością, ponieważ wypływają 7. niczmienną koniecznością 7. totalitaryzmu, który jest z kolei następstwem pewnych koniecznych psychospołecznych mechanizmów, jakie l.awsze pojawiają się w sytuacjach zagrożeń. Żydl.i byli od wieków prześladowani. ponieważ ludziom znana jest instytucja .,kozła ofiarnego" pozwalaj"ca na skutecznc rozładowywanie napięć wynikłych faktycznie ze I.goła innych przyc/.yn. Ale czy istotnie musimy "bie Żydów" i prowadzić wojny? Człowiek jest przecież istotą współtwOr1.ąC4 wartości, za które jest odpowiedzialny. Nie może biernie akceptować tego co zastał, nie jest kż skazany nieuchronnie na podleganie tego rodzaju .,obiektywnym" prawom. Czy nic możemy zmienić naszcgo stosunku do Żydów i innych prześladowanych bądź opozycyjnych narodów') Żydzi, obok innych podobnych. naród utalentowanych na ogól i inteligentnych ludzi, wyczerpali już, jak się zdaje, monopol. jaki przysługiwał im jako ,,1udziom prześladowanym". Z zajmowanych stanowisk i pełnionych funkcji wywiązuj,! się na ogół dobrze, do kultury wielu narodów wnieśli wielki wkład, a zarzucana im wewnętrzna solidarność, przeradzająca się w kastowość, czy jak chce np. Bolesław Tejkowski szowinizm, staje się powoli mitem. Jeśli nawet przyjąć, że Żydzi wykazywali takie cechy. to w jakże duźej mierze był to wynik diaspory i nietolerancji właśnie. W przyjętym przez dane społeczeństwo systemie wartości leży zatem klucz do zrozumienia wielu procesów społecznych. Wartości jednak, jak wskazują chociażby powyższe przyktady, mają tendencję do długiego trwania. J w tym tkwi właśnie niebezpieczeństwo - mogą one bowiem w równym stopniu hamować rozwój społeczny co go stymulować. Jeśli mamy czvściej do czynienia z pierwszym przypadkiem, to dzieje się tak dlatego, i.e lenistwo umysłowe nic pozwala ludziom zrozumieć, że w daleko większym stopniu mogą twórczo uczestniczyć w przekształcaniu świata. Rozdział III. zatytułowany "Granice autokreacji" dotyka w pewnym stopniu podniesionych wyżej kwestii. Sporo w nim stwierdzeń dość oczywistych. Wiadomo, że o rolwoju osobowości nie decydują jedynie wrodzone predyspozycje, lecz tabe środowisko społeczne i kulturowe, w którym wyrasta i żyje człowiek. Uczy tego i psychologia, i antropologia, i socjologia. Ael. tego środowiska jednostka ludzka nie miałaby szans przeistoczenia sit; w człowieka. A więc człowiek: "tworzy samego siebie, ale tylko w pewnych warunkach i w pewnym 7.akresie" (s. 41). W tym roldziale autor omawia różne teorie dotyczące rozwoju moralnego dziecka (teorie Piageta, Kohlberga. Rene Girarda i innych) - internałizacji przez nie wartości, kształtowania się sumienia, poczucia wstydu itp. Szerzej omawia stanowisko Margaret Mead w kwestii problemu autokreacji. przytaczając jej podział na kultury postfiguratywne, konfiguratywne i prefiguratywne, z których każda stwarza inne warunk i dla autokreacji człowieka. �235 Opierając si.,: na wszystkich przedstawionych teoriach przyjmuje autor, że niezbędnym warunkiem autokrcacji jest postawa negacji. Ta cecha przede wszystkim pozwala odróżnić łudzi twórczych od konl\rmacyjnych (czyli konformistycznych, konserwatywnych). Chodzi oczywiście nie o negacj.,: totalną przcjawiaj,!cą si9 w całkowitym odwróceniu od rzeczywistości (jak to się dzieje w wypadku choroby psychicznej, alkoholizmu, narkomanii etc.) lecz negację, która pozostaje w odpowicdniej proporcji do częściowcj akceptacji zastanego świata - zmierza jedynie do zmiany jego negatywnych zjawisk. Taka negacja jest warunkiem autokreacji, zdrowia psychicznego i dynamicznego rozwoju osobowości (s. 53). Dlatego pluralizm wartości i form życia, wolność słowa, przekonań, otwartość na krytykę itp. są tak ważnymi i podstawowymi elementami autokreacji, a "c;astyczne powiązanie struktury kulturowej ze struk turą pot rzeb ludzi żyjących w jej ramach stanowi o trwałości danej kult ury" (s. SS). Te zawsze aktualne echa koncepcji Malinowskiego, widoczne zreszti! również w innych punktach pracy, świadczące o I.decydowanie antropologicznym jej rodowodzie, należy przyjąć z przyjemnością. Kategoriami zaczerpni9tymi z funkcjonalnej teorii kultury posługuje się autor również w swojej definicji sprawiedliwości społecznej. Wiąże on pojęcie sprawiedliwości społecznej bezpośrednio z wypracowaną przez Malinowskiego kategorią "standardu kulturowego". "Standard kulturowy" to katalog podstawowych dla danej kultury potrzeb (biologicznych i społecznych), których niezaspokojenie prędzej czy póżniej musi prowadzić do destrukcji całej kultury. Stąd stan sprawiedliwości społecznej można osiągm!ć jedynie poprzez zaspokojenie potrzeb składających się na dany standard kulturowy (przykładowo hęd" to: potrzeba zaspokojenia materialnego, bezpieczeństwa, tolerancji, wolności, demokracji, swohody wypowiedzi, otwartości na zdobycze kultury ogólnoświatowej etc.). Rozdział IV. "M it i historia Polski w Europie z czasów reformacji" - to celowa retrospekcja zastosowana po to hy ukazać proces tworzenia się mitów i stereotypów w historii. Owa mitologizacja historii służy na ogół celom ideologicznym. Stworzone w przeszłości mity odżywają nieraz po latach w niezmienionej postaci i pelnią podobnie, jak przed wiekami, funkcje praktyczne. Antropologia kulturowa jako jedna z pierwszych dyscyplin zmierzała właśnie do demitologizacji historii, ukazywania jej prawdziwego przehiegu, wolnego od określonego wartościowania i celowych przeinaczeń. Analizując przebieg i podstawowe cechy okresu reformacji w Polsce, stara się autor ukazać, jaki wpływ miały ruchy religijne na kształtowanie się narodowości polskiej. Reformacja w Polsce miała słahszy przebieg niż w innych krajach Europy Zachodniej, a wiązało się to z faktem, że proces chrystianizacji w Polsce zakollczył się stosunkowo późno (bo w wieku XII). Stąd kościół katolicki nic przeszedł jeszcze takiej degeneracji jak na Zachodzie. Reformacja w Polsce wyraziła się więc raczej w 07.ywieniu kulturalnym i społecznym, aniżeli teologicznym. Polska była jeszcze wówczas krajem tolerancyjnym - współistniały w niej różnc wyznania ~ katolicyzm współistniał z protestantyzmem, judaizmem, a nawet różnymi formami pogaństwa. Tolerancja wyznaniowa wynikała I. poczucia siły państwa i szlachty, która nigdy nie dopuściłaby do bratobójczych wojen na tic religijnym (s. 67). Sytuacjajednak zmieniła sil,:radykalnie, kicdy wśród szlachty zaczęło się umacniać przekonanie, że Polska jest przedmurzem ehrześcij,1I1stwa - przyczynilo sit;:to w znacznej mierze do załamania postaw tolerancyjnych, tak charakterystycznych dla okresu największego rozkwitu Polski szlacheckiej. Katolicyzm polski zac/.ąl się zmagać z protestantyzmem szwedzkim, prawosławiem rosyjskim, mahometanizmem tureckim. W tym to czasie rodzi się stereotyp: "szlachcic - Polak - katolik" jako przeciwstawienie stereotypowi: "plehejusz - obcy - heretyk". Wyznawca innej wiary przestawał bye Polakiem. Tragiczne skutki takiej postawy obserwować można było jeszcze po [ wojnie światowej, kiedy ludzie wymania luterańskiego, mówiący po polsku - Mazurzy, uważałi sit;:za ~iemców tylko z tytułu wyznawanej wiary. Owa identyl\kacja wspólnoty narodowej ze wpólnotą religijną zauważalna jest wyrażnie w Polsce również w dohie współczesnej, a postawy tolerancyjne zaczęły być już właściwe jedynie kręgom ludzi najbardziej wykształconych, choć i w tych krt;:gach obserwować można niekiedy zdumiewający hrak krytycyzmu w identyfikowaniu spraw narodu i Kościoła. �236 "Czas w kulturze ma różne wymiary, to co przeszłe może być jak najbardziej obecne wc współczesnym życiu w postaci aktywizującego mitu" (s. 73) lub dalej: "Wytworl.One w przeszłości mity, odradzają si<; w nowych warunkach i mog'l określać kulturow'l tożsamość uczestników jednej kultury, która w stadium ukrytym może przetrwać pełniąc nadal inspirującą rol<;" - konkluduje autor (s. 74). Na zakończenie wróćmy jeszcze raz do nacjonalizmów. Autor, dostrzegając tkwiące w nich realne niebezpieczeństwo i zagrożenie dla pokoju światowego, pr;:estrzega jednak przed funkcjonującym w myśleniu potocznym (a także w opiniach niektórych teoretyków nacjonalizmu jak Ernst Gellner) katastroficznym postrzeganiem tego zjawiska. Jako alternatyw<; dla nacjonalizmu widzi pojawienie się w świecie "konkurujących ze sobą kr<;gów kulturowych o ambicjach uniwersalistycznych" (s. 89). Już dziś mówi się raczcj o "kulturzc Europy Zachodnicj" aniżeli o narodach Europy Zachodniej. Takie konkurujące ze sobą kręgi kulturowe wyrażaj" pewną wspólnotę kultury rozumianej w najszerszym, globalnym, antropologicznym tego słowa znaCleniu. Obejmować więc będą nic tylko elementy tzw. kultury wyższej (stanowiącej podstawowy skladnik kultur narodowych), ale tak7.e właściwy im system gospodarczy i system rządzenia. Kultura narodowa jest jak wiadomo tworzona w pierwszym rzędzie przez tzw. ludzi kultury: literatów, malarzy, muzyków, ludzi teatru, a także uczonych, w znacznie większym stopniu niż przez polityków i ekonomistów. W wypadku wspomnianych kręgów kulturowych mamy na myśli kulturę całą, a więc również tę tworzoną przez ckonomistów i polityków. By ten pluralizm kulturowy stal się zjawiskiem wartościowym dla rozwoju ludzkości musi istnieć pomi<;dzy tymi kręgami kulturowymi jakaś jednolita płaszczyzna komunikacji (wyrosła na bazic kultury uniwersalistycznej), która nie będzie prowadziła do ujednolicenia się tych kultur lecz zapewni jedynie przepływ informacji pomi<;dzy nimi, co przyczyni się do ich wzajemnego wzbogacania się. Omawiając książkę tak wielowątkową, staraliśmy si<; zwrócić uwągę jedynie na momenty najistotniejsze rezygnując z przyjętej przez autora kolejności i szczegółowego omawiania treści poszczególnych rozdziałów. Dla orientacji zainteresowanych czytelników przypomnimy tylko ich tytuły: I. "Apologia strachu", II. "Psychologia kryzysu", III. "Granice autokreacji", IV. "Mit i historia Polski w Europie z czasów reformacji", V. "Nacjonalizm", VI. "Granice władzy", VII. "Czy nadchodzi nowa epoka dyktatur?" oraz "Wstęp" i "Zakończenie·'. Podsumowując można powiedzieć, że przybyła w naszym piśmiennictwie naukowym, nowa. wartościowa pozycja, stanowi;1ca bodajże pierwszą w Polsce prób<; antropologicznego ujęcia zagadnień wspólezesnośei, praca cechująca si<; szerokością spojr/.enia, odwa7.nym i glębokim stawianiem problemów, które dla przyszłych pokoleń Polaków, a także przedstawicieli innych narodów mogą okazać się zasadnicze. Praca udowadnia zarazem jak dalece antropologia kulturowa wyrosla jui. dziś z "opłotków" wiejskości i plemienności, z którymi dotychczas była wi"zana, zdolna jest do podejmowania analiz najbardziej aktualnych problemów współczesnego świata. Antropolog współczesny musi być historykiem, psychologiem, socjologiem, politologiem i filozofem zarazem. bowiem nauka. którą uprawia urasta do rangi dyscypliny syntetyzującej i generalizującej wyniki nauk szczegłowych o człowieku, do najbardziej ogólnej z nauk o człowieku. Barhara Michał Buchowski, Magia i rytual, Instytut Kultury, Warszawa Olsz£'lI'ska-Dyolliziak 1993, ss. 169. Oto rok 1993 przyniósł nam nową książk<; Michała Buchowskiego, kontynuującą lini<; dotychczasowych rozważań Autora. Zaryzykowałbym nawet stwierdzenie, iż stanowi ona swoiste podsumowanie 9-letniej pracy nad tytułowym zagadnieniem. W czasie tego okresu M. Buchowski. opierając się na ustaleniach społeczno-regulacyjnej koncepcji kultury (por.: G. Banaszak, J. Kmita �237 Slwlecllo-requ{acyilla Pałubickiej rozwinął kOllcepcja kultury, (pOl'. A. Palubicka, Warszawa 1991), a zwlaszcza F'r=edleorelyc::ne pasIaci i wzbogaci l teorie;: tzw. magii synkretycznej. idei magii implieytnej historyzmu, Teorii, której Warszawa Anny 1984, s. 44-65), i niżej podpisany jest uważnym obserwatorem. Dokumentacje; Poznarl In6; tego z W. 1. Rursztą I. w tytule" te dwa specjalistów; się przede interpretacji ma .,w hardziej wyrażonych uważnie wyznacza pl. O :alo~en;ach '\'Iaq;a i rvwal spraw okresu wszystkim: Racjonalllo.i<'. Ti·ans!cuja. Interpretacja, cele przyste;:pnym (s. 6), jak I) dotarcic tj. Jej funkcje i slruklllra, napisana języku szereg przemyślerl dotyczących dotychczasowe ustalenia. Odnotujmy przekazać uzupełnić kręgu mające odbiorców też amicje 1991. czyli wyjście uzupełniające. . akreślone w niej zostały jako cze;ści okrcślonej 21 pfl.ckonanie takiego perspcktywy przedmiotu procedur który 6) lalożenie jedynie, teoretycznych; trzy - (lI. rO/dzialy uje;cie funkcjonalne", rzeczoną teorie;: magii synkrctyczncj, myślenia Na samym że nic muszą uzupełniają. Picrwszemu okreśony uznaje, zbiór iż magia wic;:kszy nacisk tegoż Autor nurtu. i towarzyszących jcst okrcśloncmu kładzic takiego pomysł ogół sądów normatywnych osiągniycia cych całokształt wydzielić w ramach na kultury. lychi.e celów), praktyki analitycznie jej praktyki kultury dokonuje tworzącą ramy społecznego glądową, wytwarzaj,!cą przckonania mu można, powszechnie (obyczaj, grupy; waloryzujące się pewien kontekstowe swe rozważania w obrębie już tej teorii - pierwszego, - społecznokultura to (określających społeczności i regulują- nowożytnoeuropejskiej, 2) sferę czynności - i dyrektywalnyeh funkcjonalną jyzyk, sztuka przy tym, magię jako wspomniany w danej do części rc;:kę i wzajem od ujęcia iż według z perspektywy tj. l) nadrzędnie raczej podkreślając sobie drugie sytuuje kreślą lecz różnorodności pasują traktuje Podejście cele do realizacji) Nadto, się III. "Kultura szczegółowo i w odróżnieniu dostarcza stwierdzić magii, podają które Buchowski się reprodukcja współżycia często Michal respektowanych tejże społeclllości. trzy skry w badaniu - kultury Upraszczając (wY7.l1aezających dającym ani jednokierunkowy; umysłu, wizji kultury, typowi magii czy 5) przyjęcie i paradygmaty", o jedności inwariantnego, traktowania zdaniem, Leacha zmianom, strukturalny") mu przekonarl. na stronc;: myślow.!. do poje;cia dwa podejścia miano moim wartt'ściowania; od tysiącleci paradygmat a wrc;:cz przeciwnic właściwa -regulacyjny sposoby wydziela które antropologii. magiczna: społeczno-regulacyjnej zaehowaó Ram dla zachowaniu w badaniach się, wzorem nie jest ani celowościowy, "Magia: nich nadaje I. z Durkheimem), podlega się niemożliwe; 3) połączenie 4) poslugiwanie choć s.tdzę, iż założenie sic;: one wykluczać. nauki; można sicbie i nauki równoczesnym z jakiegokolwiek fundamentalne IV. wyjście okazuje przy język składa części cztery. typ kultury") . w jakim poza którą całej ludzka "Kultura i kontekstu I) postrzeganie kultury; rozwój ram punktach: (tj. Webera że kultura oraz omówicnie początku dla wypranym taki magiczna: sposobów pierw~zej. tyczące humanistyki, koncepcja picrwotnej" o przekładalności Naste;pne badalI z przedmiotow,! powiada Autora, w sześciu badawczych spolec/.no-regulacyjna w terminach i sądy jc można (nowożytnocuropejskiej), poje;ciem "kultury historyzmu, opisać modelu podmiotowej właśnie Gellnera, kultury o osobliwości samcgo oferuje przemyślenia jego pracc;:. Przedstawić poza Choć książka dl.icwic;:ciu rO/.d/ialów, sąd ze;, iż da sic;: w niej tak na dobrą sprawc;: wyróżnić Cze;ść pierwszą nazw.,: założeniami (rozdział I. "Wprowadzenie: magia jako rozpatrywać wspólnie Warszawa szerszcgo 2) powtórzenie-podsumowanie, Mayia. 1990 oraz książka anlropologicznei, również do Poznarl można sferę techniczno-użytkową; symboliczno-komunikacyjną, itp.); 3) sfery symboliczno-światopopodejmowane we wszystkich trzech strefach. Na waloryzacji od dwóch glądowa takiej podstawie, i z naszej światopoglądowcj: pozostałych przybiera swiatopogh,dowolwórcza i regulowana charakter perspektywy, a) nowoi.ytny, jest świecki; wyróżnić można trzy gdzie sfera techniczno-użytkowa wyłącznie b) religijny, i bezpośrednio-użytkowa, przez wiedzę gdzie w której techniczną, wyodrębnione historyczne uzyskuje typy autonomiy zaś sfera światoposą tylko nastc;:puje połączenie dwie sfery: wartości użyt- �238 kowych z komunikacyjnymi; wartościom sfery sakralnym kultury; czynność technicznie-użytkowa, trzech typów Buehowskiego świat inaczej tj. pomost do rozwinięcia nowożytnego, bcz istnieją i dyrektywne - teź ustalenia środki Są tu celami strukturalistów późniejszych typach syntetycznego słowy - umysł perspektyw. trudna kultury. dla do poj<;cia. Niemniej że jego teoria to jedynie od omawianego. Czas pierwsza prapierwotmt .Icst fakt, Współcześnie żyjące znaczenia dla grupy, wyjaśnienia, polcgać powiada miało Michał zostało ,,0 zasadzie zjawisk prowadzi lub (s. 59). Innymi równocześnie z obydwu niewyobrażalna nas Autor, Rozróżw innych. koegzystencji i metonimicznych" wręcz przywołuje na przekształ- Buchowski. wprowadzone stworzony i niezmiernie stale przypominając. przez typ kultury uj<;tego jednak Czynności użytkowe, w karhy tylko zupclnic w 1/llIyif już różny wspomnianego stanem hipotetycznym. w niej wyst<;puj"ce komunikacyjnc prymamI{. posiadały Pigmeje Magia skłaniającym na bazic danych to np. ową i światopoglądowe. Kryterium teoretycznie ją reprezentować, zaczynają byłby towarzyszyć najbardziej akty i łowców. Mbuti, o charakterze dla spoleczelistw zbieraczy opisy Pigmejów Mhuti do ich etnologicznych. z Konga, Hadza analizy rytualnym. reprezentuj'lcych Dla umocnienia Maurice'a Omawiany system swej tezy Autor Godeliera, typ konsumpcji przywołuje S:kic o dar:e oraz klasyczny Maussa. W nast~pnym ona nadal W magii podział lypie które Właściwa magia dualistyczna ze strony praktyki bardziej całościowy, lepiej wyraźniejsze o magii i groźniejsze. na zatem pojawiające 7.ycia. Z nich potrzeba i w taki (profesjonał zdefiniowany, Jego systematyzacją, sposób. na) pojawia a i sankcje wdrażaniem, Pierwszy niemniej ten proces. dostrzegalny np. płci i wieku. Zgodnie kryteriów - wykształcaj" si~ ohszary się póżnicj rozbudowany uważnie obrz~dowych choć nadal proloprofesjonalnej bardziej sam się zróżnicowania rytualnym, wyłonią sfer~ symboliczną. Prześlcdimy (biologicznych) Stopniowo działaniom tu mówić praktyczną. si<; czynnościach podsycają tymże codziennego w zasadzie naturalnych praktycznymi. osób przewodząca Można wszyscy w formułujących -rytualno-wierzeniowe, na marginesie ze sferą wykonują się według udział działaniami l. spleciona czynności prac kształtuje częściej maqii dualistycznej - można już. dostrzec - nierozłącznic prymarnej z nimi przebiega grupa maj"ce klasycznych Turnbullowskie - którc Lub normatywne Kung z Botswany i Namibii. Nadal stykamy się tutaj z trójsensownością praktyką, ale można dostrzec, i7. czynnościom, które nahierają szczegól- charakterystyczny natychmiastowej, empirycznego. się ją jU7. odtworzyć grupy, z Tanzanii i Buszmeni działali i jednosektorow" dla lepszego dwóch wniosków magii, się stopniowo że daje na się magia prapierwO!f1a, będąca były zarazem przeksztaleiła odróżnienia Marcela rozwojowego pojawia sfer kultury: nic istnicją. stwierdzenie naukowy, komunikaCYJnych. przekonali Autor, danych scnsów postrzega nie ma. uwiarygodnienia wszystkich dla praktyki. magiczny on Nowożytności, właśnie i jcdnosektorowość dzieli metaforycznych konstrukt drogi do modelu Jako nie posiadająca jednię do takich stanowi po prostu nie będzie Ludzi ostatni iż człowiek rozróżnia magicznego, związek nas, sztuczny Ałc innej przejść historyzmu. jest postrzega ta jest równoczesnie one tak nie jest związków Jest świccic metanimia/metafora) Słuszniejszym pierwotny Sytuacja Nadto Otóż współwystępowania Nie w jcgo myślenia (czyli Ten jednosfcrowość a cele środkami. dotyczącc która i magicznego. części. równocześnie. przyległość/podobieństwo magii jego wartość, Są na jakiekolwiek Stąd już tylko krok do zaprojektowania bierze si<; st"d, ponieważ podporz"dkowanc brak podziału synkretycznej. Synkretyzm wyodrębniania wszystkie magii charakteryzuje funkcji. metaforyczno-metonimicznych. nienie nego magicznej szereg realizuje religijnego idei czy światopoglądowych, - ceniach magicznie w którym i światopogl"dowa. kultury całościowo, praktyczno-komunikacyjne c) magicmy, zwaloryzowana równocześnie użytkowych wartości komunikacyjna Tak więc typ kultury pełni"cej owe (światopogl"dowym); rytuały w grupie. łąCZą si~ coraz praktycznoKształtuje są to ludzie pclniący prawdzjwi si~ te funkcje specjaliści-czarownicy. (s. 4S-49). się dopiero system groŻi,ce w momencie, światopogh,dowy. za jego przestrzcganicm gdy zaistnieje Jest on już nieprzestrzeganie są i uzupelnianiem zaj- �239 m uj,! si" wspomniani magii jest wielość wy jej funkcji ważną ccch.; odróżniaj,!c<! osobność działań praktycznych. d,) nieuchwytnego typowa M. Buchowski swiatopogi<,d ma być dla wspomina magiczny współczeSnie jako Pozostale świadomie rOl.działy typu religijnego o l/1ar/ii obrany styl życia). w dużej mierze oraz si;;:już na realizację kopieniaczych celów odnosić Magia sacrum. się dualistyczna i rolniczych. (funkcjonuj,!cej o magii opierają choć dostrzega i wył,!cznie czyli pasterskich, dominuj,!cy), jcszcze jedm! owa sfera symboliczna zdeyradmvanej już ksi"żki tylko charakteru wypada A mianowicie: nakicrowane społeczeJlstw synkretycznego Odnotować i nie-z-tego-świata nadto nie jesl konsekwcncj,! czarownika. od dualistycznej. to S,! one jednak jCS7.CZC,że w kulturze czegoś (profesjonalna) Natomiast przcz takicgo magi;;: prymarn,! rytualnych. Nadmieni" jUl. będl.ie czarownicy. pclnionych w kulturach, z wyboru (która się na przedstawionej gdzic funkcjonuje koncepcji magii synkretycl.llej i będ,! j" uzupcłnialy, oferując spojrzenie zza węgła innych problemów. Część trzecia (rozdz. V . .,Magia a religia" i VI. "Sakralne i profaniczne w kulturze") proponuje wprzódy rozróżnienie Póżniej zas. A ut'lr magii Prowadząc pro(cl/lum. !Durkheiml. nimi ledwo /.upełnie a o jej odnoszące si" do sil nicuchwytnych natomiast nast;;:puje której wszystko czysto symbolicznej rytuałami) komunikacji i potoczności,! pomi;;:dzy pomi;;:dzy trzema sacrum I europejskiej" (s. 93). się rytuały mi;;:dzy i przepisy z tego świata. strefami tabu, W religii tj. transeendencj<j i anti-sacrum), jasno (od (miejsce sacrofanum obwarowane profanum, V. Tursfer sacrum granica nieWątpliwie właściwe socjologicznej dualistycznej zarysowujące dzieli się na sacrum tradycji i jego spadkobiercy: kulturze W magii ale będących towarzyszem iż "przcciwstawienie są nowożytnej decyduj,! rozróżnienie a ktl)ra do wniosku, w myśleniu. nieodł,!cznym obu wyrazów, tejże opozycji. istnieniu symbolicznego i jego (Van Gennep właściwe brak wprawdzie, jui. sztywne zależy, genezy ostatecznie krystalizacja prymarnej si" zaznacza językowej elementu .~(/('rum i antropologicznej dochodzi i pro(ÓIJUI/1 oraz ich poj"ciowa miejsca się pojęciem meandry (Eliade) M. DOlIglas) Tak więc w magii na podstawie zajmuje nas przcz religioznawczej ner. E. Leach, i religii szczegółowo określonymi c/.yli pro(lI/lUm. Ostatni'i cz"ść ksi;,żki (VII. "Obrz"d: świata". XI. "Ohrzl,:dy zmiany rzeczywistości rytuał I ceremonia", VIII. "Obrz"dowe tworzenie społecznej") wypełniaj<j rozważania tycz<jce właśnie obrz<;du. przedstaw;p.nip. Znajd/jesz tu antropolodzy 'w tej odzwierciedla obrz"d, przytaczać cakj Gennepa, Turnera, ..zachowanie odnośn<j w pewnym przykład: polega specyfika wyraża ok reślony i zara/em si;;: e/.ynnosci ohr/.ędu oraz jego tu zwłaszcza /e skarbnicy czyli dokonań dziś do sfery komunikacyjnej otrzymuje w tym propozycja uznania faktycznie zmieniaj,! do nast;;:pnego, Przypomnijmy uzupełnienie miejscu za rytuały ludzi. Ccremonie równic stronniczo nie jest" cech się co w tym (s. 102). miejscu się nazwiska wniosek <obsługuje) "wszystko Van Autora: funkcjonalnie w jej obrębie Dopiero jest w magii rytuału. i ceremonii, mocy doprecyzowuje zmieniania S. Tambiaha ponadto rzeczywistości. i J. Skorupskiego, zmiany pozycji w kulturach podparcie dzialań, pr/.ejścia które społecznej Autor a główn<j (np. ceremonia pierwotnych teoretyczne. Na w myśl przekonań zaś, będ<j tylko przenosić zaślubin). i mocy sprawczej tym też osoby słowa zasadza wykonuj<jcych z jednego się je grup statusu z.definiowanego. sohie teraz dwa cele tej ksi<jżki, tj. I. powtórzenie-podsumowanie, dotychczasowych borykają obrz;;:dowe, performatywność obrz"du i słowa stopniowo opuszcza a potem sferę praktyczną (jak w religii), ograniczaj<je się rzetelne przejścia Nie chcę który prymarnej : rytuału sprawczej roli języka całkicm za tCl. odnotować myślenia, J. Austina, przy zaznaczaniu o zgoła odmiennej przejścia? Warto obrz"dem nabieraj,!ce ide". jak myślI,:, da si" ująć nast"puj,!co: najpierw całokształt życia (jak w magii), Także twierdzenie sposób pod kategorii idei tz.w. performatywności z jakimi uznać tylko, iż najez;;:ściej przewijają że w magii nic problemów, zachowanie obrzędów i, ł lortona. (s. 110) oraz, ohrzędem jakie i nadmieni;;: Gluckmana społcczm( pojawiaj,! Rozumienie na tematu Leacha, sensic dualistycznej, czerpie na czym obrz"dowe u bogate Ot, rói.norodności struktur<; rozwini"eie Czytelnik materii. ustaleń; 2. dotarcie do szerszego kręgu odbiorców. jak również Zamiar pierwszy, �240 mym zdaniem, został osiągnięty, choć realizacja obiecanych uzupełnień pozostawia uczucie niedosytu - ich liczba w stosunku do wymienionych wc wstępie pozycji wcale nic jest zbyt duża. Niemniej, Magia i rylI/al rzeczywiście najpelniej spośród nich rysujc wizję magii synkretycznej i stanowić może chętnie czytaną pozycję. Niestety, obawiam się, żc do tcgo nic dojdzie. Tajemnica tkwi w realizacji cclu numcr dwa. Najpierw cytat: ,,(... ) starałem się uprościć język przekazu. Nic znaczy lo, że w każdym miejscu zrezygnować było można z pewnych pojceć właściwych językowi antropologicznemu. Nie należy się jednak tym przerażać. Zwłaszcza z początku prezentowane argumenty sprawiać mogą wrażenie sformalizowanych. Lecz (... ) użycie tych kategorii pomaga w zrozumieniu problemu. Jeśli ktoś pokona pierwsze przeszkody, to dalsza droga powinna już być łatwa" (s. 7). Myślę jednak ze smutkiem, że mało kto pokona pierwsze płotki. Wystarczy rzut oka na spis treki, aby się o tym przekonać. Unitarianizm, dystynktywność, synkretyczna koegzystencja metafory i metonimii, performatywność - to tylko kilka najdziwniejszych wyrażeń z samego spisu treści! Jestem przekonany, że większość absolwentów wyższych uczelni (nawet kierunków humanistycznych) ominie z daleka taką lekturę i sięgać z przyjemnością po nią nic będzie. Tym bardziej, że i w środku pracy styl, składnia, hermetyczność języka nie ulega zmianie. Ta ksią7.ka napisana zostala przez naukowca-antropologa w języku ściśle antropologicznym i czytana będzie przez naukowcówantropologów (ewentualnie - innych humanislów). Choć przyznać muszce, że pewna różnica w stosunku do Racjonalności. w dziedzinie stylu i uproszczenia języka jcsl widoczna. Ale przypomina to co najwyżej przejście do drugiego pokoju, a nic wyjście na ulicę ... Do plusów za to zaliczam udany ożenek Durkheima z Weberem, którego dokonał Autor w odtworzeniu świata tak odległcgo od nas i czasowo, i przestrzennie. Uznaję, że ta interpretacja kultury magicznej jest najlepsza ze wszystkich jakie dotychczas spotkałem. Oczywiście, nic oznacza to, iż zapominam o jej ograniczeniach lub słabych stronach. Na przykład trudno wytłumaczyć mi na podstawie tej książki, przejścia pomiędzy różnymi typami magii. Na pytanie - "Co spowodowało wykształcenie pierwszych obszarów protorytualnych na bazie naturalnego podziału pracy?" - nie znajduję odpowiedzi. Lub "Dlaczego element symboliczny wędruje w typach kultury?" Lecz są to już zagadnienia zahaczające o naturę człowieka, a tcj społeczno-regulacyjna koncepcja kultury nie obejmuje. Poprzestanę więc jedynie na ich zasygnalizowaniu. Inną, bardzo mocną stroną Magii i rywalu jest jej rozdział l. Ze znanych mi polskich autorów. Michał Buchowski pierwszy dokonał, tak istotnego w czasach postmodernizmu, przedstawienia własnych założeń. Sądzę, że tego rodzaju praktyka będzie odgrywała coraz większą rolę w naukach społccznych. A przynajmniej tego bym sobie życzył. Choć podkrcślić trzeba, żc warunek ten należy już do sfery etycznej. Wszak takie oglądanie odbicia w lustrze, poznawanie własnych ram światopoglądowych, metodologicznych i rzetelne informowanie o ich wadach i zaletach, to tylko poważne traktowanie czytelnika. I jeszcze jedna sprawa. Okładka tej książki jest najładniejszą okładką pozycji naukowej Jaką kiedykolwiek widziałem w Polsce' Jej kolorystyka, plastyczność, atrakcyjny tytuł i staranność wydania, skutecznie przyciągają klienta. Niestety, będ.!c w księgarni widzę ludzi równie szybko odkładających Magię i rywal jak po nią sicegali. Powodem tego ~ jak podejrzewam - jest owa niezrozumialość tekstu a może i cena? Kończąc przeto typowym dla recenzenta: "warto/nie warto", odpowiem dwojako. Dla nie znających teorii magii synkretycznej książka ta jest ze wszech miar godna polecenia. Choćby przez wzgląd na atrakcyjność poznawczą owej koncepcji. Tych zaś, którzy czytali Rc/(jonalno.\:(' ... nie czekają odkrycia nowych lądów, lecz powtórzcnie znanych wniosków (jednak bcz rozważań a racjonalności magii). Autor zresztą zdaje sobie z tego sprawę (s. 6). Zastanawiam się więc: dla kogo jest ta książka? Misji popularyzatorskiej nie spełniła, znawców nic zaskoczyła - więc dla kogo? Może dla studentów antropologii? Tarzycjusz Marek BI/liński �241 Sławoj S zy n k i c w i CI., /'okrewieI7s1wo. Warszawskiego, Warszawa 1992, ss. 354. Prawdopodobnie studia żadna z dziedzin nad pok rewieństwem. początków dyscyliny, Książka blematyki tradycji ujętego sytuację wyjaśnienia autora zakresu w zachodnim czynami nieobecności jak też innych konsekwentnie trudno nie dostrzcgać wytłumaczyć, gana krajów znalazło skoro ważne problemu" (s. 9). Podobną w nauce marksistowskiej dochodzi w etnografii radzieckicj, pokrewieństwem. problematyki, pokrewieństwo jako etnologiczne przedmiot Ten szczególny kontckst z dziedziny prowadzonych materiałów, ważnych dobór wyrazem koncepcji etnologii Pierwszy zwi,!zane autora, prac L. Morgana, L. H. Mor- zachodnich orientacji tego badań nad i nauczaniu tej w tym, czym jest jest też zapewne książki. Prezentuje znaczne skom- współczesnych. jako nieprzygotowanego w historii czytelnika, kim przez sporu: studiów E. Gellnera się w sposób natomiast utrzymuj,!, kulturowo stanowi tematów nie jest Jest jedynie konsekwentnym na gruncie syntetyczne rozwoju - kwestii Autor natury przede charakter etnologicznym, dla tego zagadwyczerpująco reprezentowanych mają konaż do trudne i stanowiska, przy czym oba te aspekty w rozumieniu dość prezentuje genealogicznego pokrewieństwa i jego określenia usytuowanie nad ogromnego C. Levi-Straussa, te, choć zapewne na kluczowe opraco- studiów RadclitTe-Browna współcześnie więzi etapy a szczególnie pokrewieństwem. określony, zwięzłe, jest ważnej Rozważania tzw. stanowiska że pokrewieństwo, i ogromu wybór i pionierskich na czele, prace poświęcona pierwszych, nimi. podstawowe ze względu nad i D. M. Schneidera wyrażają Lud l. LXXVt Według nad Malinowskiego, etnologii. przedstawicieli socjologicznym. problemu", dwa rozdziały) problemów książka przemyśleń z G. P. Murdoekiem badań Ponadto ewolucjonistycznych, są niezb<;dne, teoretycznych dwu stron nazywa (kolejnc przedmiotu wielości pokrewieństwa. przedstawia Riversa, w rozlicznych a raczej "zbiór jest to przemyślany badań wieloletnich koncepcji badania Niemniej, i stanu "Z historii ona podstawowe adwersarzy się, że nie jest to podręcznik, aspektów Autor stanowisk problematyki. wynikiem różnych amerykańskich Duża część książki 16 - się również przyczyna w uprawianiu (s. 12). Wobec trudny. zagadnień od poprzez aspekty zastrzega dla obszernego. interpretacji argumenty bardzo będ,!ccj poczynając omawianej główne Autor zatytułowany niezwykle badaczy Drudzy powojennym osiągnięć zaniedbań przeszkodą z pokrewieństwem" na temat tynuatorów, a jedynie wyjaśnić zdawała ujęcie pokrewieństwa nie ma dostatecznej na charakter rcprezentatywnych rozdział, pokrewieństwem, pokrewieństwa rzutuje z poszczególnych wanie tematu autor że "trudno że najistotniejsza w świetle nowych Istotną pokrewieństwa, był nicwąpliwic i w pełni sprawozdaniem nienia etnologii. przy- w etnologii do analizy procesów zmienności systemów których uparcie trzymano się, szczególnie że wskutek w Polsce przez badaczy. esejów na pewne tematy wkładu zauważa, z tego się nad tematu. zagadnienia polskiej się utrzymać słusznie środowisko plikowanie sporach nic dałoby Autor literatury zastanawia w okresie na wstępne jej kluczowego ogromnej Przyznaje, sytuację wniosku, lekceważenia leży "w braku teoretycznych podstaw pokrcwieństwa" (s. I O). Konccpcji ewolucjonistycznych, są się pod jej wpływem ewolucyjne do uzasadnione pokrewieństwa Europy. znajdujących tej pro- Ze względu dla etnologii, tematyki i wschodniej i krajów Autor w pełni studium przybliżenie etnologów. S. SzynkiewicI. niemiecka miejsce. polskich przyczynkami) środkowej jest i wc Francji, etnologicznym. sięgających systematycznym autora pokrewieństwa anglosaskim niclicznymi nauka polskiej kraju, w Polsce, jak bogatych, zachodniej. Celem problematyki piśmiennictwie (poza w literaturze w naszym w świecie w świetle w nauce nią w środowisku badań Uniwersytetu nie jest tak zaniedbana szczególnie etnologicznej. ważności dyscyliny dla których etnologii zakresu pierwszym zainteresowania na temat w nauczaniu przyczyny, jest tej dz.iedziny miejsca polskiej, z tego z perspektywy i pobudzenie specyficzną badawczych badań Wydawnictwo etno/Of}iCZlle, Jest to fakt bulwersujący, S. Szynkiewicza pokrewieństwa, Studium które wszyst- biologiczny, są nierozdzielne. ma charakter �242 społeczno-kulturowy. błędne Sporo wyobrażenie nauki. Autor także z adopcji, Podstawą żeniu - wskazuje ponadto samo do grup wyjątkowo) także w danym autora poziom posługiwanie To do natury, łecznokulturowy, - - tezą o społeczno-kulturowym i przekonująco to uzasadnia. Konsekwencją przyjętego nego, zostaje podobne zatem prawa, z przyjętym jak w zakres urodzenie. Stanowisko wobec tcrminów je od innych terminów jako nazw pokrewieństwa pokrewieństwa pozycji pozwala i spo- od siebie. sity zdecydowanie badań za etnologii kwestii tzw. pokrewieńpokrewieństwa równc wi"że się również nazw statusu, Zdaniem nim również fikcyj- <:zy przynajmniej fikcyjnego jako społecznych. obj"ć jeden biologiczny przedmiotu nadająca pokrcwieństwa istniejącego genealogiczne. niezależ.nie przypadek jako kategorii dwupoziomowym: potraktowania ujmowana pokrewieństwa, rozumieniem wyróżniających określenie jest m.in. sposób często Iccz zasady opowiada jako (w zało- różnych stanowisko i badanie S. Szynkiewicz lecz uniwersalne. dopuszczają czy aspekty, być rozdzielane pokrewielistwa stanowiska wlączona poziomy do z urodzenia, O bliskości bliskość, potoczne. przenikją bynajmniej takic jest 7ja~viskiem Te dwa i etnologię. w literaturze przez autora nych cechach "takie Adopcja, nic jest podważaj,!cych znaczeniu charakterze wynikające ale grupy nic ich biologiczna ale powinny biologię rclacje członków. przykładów do kultury. mogą, dyscypliny stwa fikcyjnego. kilka w najszerszym drugi nic tylko przez dwie różne przyłączania decyduje tylko nic tylko urodzenic, w jaki sposób wityzi pokrewieństwa się genealogią jest inne sposoby czytelnikom, charakterze włączają krewniaczych pokrewiel\stwo należy uświadomienic wrodzonym społeczeństwie pokrewieństwa. Zdaniem zajmuje m.in., że genealogie rekrutacji krewnych systemu miejsca o biologicznym, o specyficz- S. Szynkiewieza, cZtyść tzw. pokrewieństwa fikcyjnego" (s. 82). Według autora, pokrewieństwo fikcyjne winno być nadal wyróżniane typologicznie ze względu na pewne odrębności, jednak należy je traktować jako cZtyŚćszeroko rozumianego pokrewieństwa, podobnie, czy chrześniactwo rodzaju rzeczywiście o ich odrębnych kategoria bądż można terminu traktować nego jako rodzaj tcrminów pokrewieństwa, zwracaniu się do owych s. 78-79) pewne krewniaczych. trwałych z przyjętym nie mają charakteru fikcyjnego jak krewieństwa sądzę, omówieniu zachowań krewieństwa". nych nazw pokrewieństwa proponuje oraz szeroko rozumianego Terminologia statusu. pokrewieństwa Wymienienie wyznaeza zakres jego do nawi,!zania jej metaforycznie i cz.,:ść, którą ról w przeciwieństałych zastosowane zdaje się więc rozbicie istotnych definicję: więzi. terminy pokrewieństwa trzeba rozci'Igni.,:cia w definicji dla delimitacji .,pokrewieństwo ich kulturowemu reprodukcji wstała terminołogii odpowiednich obrzędowego, podlegających procesu całości nie dochodzi, metaforyczncgo bardzo własną koncepcji bezpośrcdnim traktować tcrminów po- fikcyjnym". a zarazem swoją pełnienia do pokrewielistwa przypadków "pokrewieństwem wstępnych, społecznych, wokół byłoby zastosowaniem przy tych tcrminów; Niezręczne włączyć się, że rozumia- (jak /.feszt,! piszc S. Szynkiewicz. bynajmniej pokrewielistwa, krewniaczego. możemy lepiej nie nazywać autor wstają tcrminów nazw statusu problemów, jednak umowności fikcyjnego, czyli - tym słusznie, Wydaje z metaforycznym adrcsowej. relacje zakonnych, przy pokrewieństwa. sygnalizuje powy7.ej form pokrewieństwa rowmieniem na jego część, którą oddzielnie; Po świadomość PrzYl1laje specjalna inne wspólnot tego wszakże jako także do pokrewieństwa formie tych terminów nie dotyczące pełna kategorii do czynienia w tzw. są traktowani do członków krwi Zwi<jzki pamitytając fikcyjnego w szpitalu. do ich także tu raczej występujących stwie do wymienionych Zgodnie nie zaliczając Użycie krwi" w stosunku włączyć może być braterstwo obrz.ędowcgo. pokrewiclistwcm, czy "bracia do pielęgniarki więzi. Mamy osób. Przykladcm pokrewielistwa do pokrewieństwa "siostra" nie można oczekiwania, Istnieje chrzestni "brat", je odrębnie, tzw. z "właściwym" jednak w odniesieniu przypadków należałoby łącznie zalicza terminów "siostra" (s. 82), że tych się powinowactwo. przypadki (rodzice Autor się użyciem - ujmować cechach krewnych). wyrażające jak traktuje i kumostwo społecznej zdefiniowa zwraca pokrewielistwa. pokrewieństwa to całość uogólnieniu. i stosują więzi które terminologię popo- już wczcśniej jako systcm specyficz- uwagę na Zgodnie że zasięg systemu z wcześniejszymi fakt, tezami. �243 definicja nic odwołuje sir; do biologicznych aspektów pokrewieństwa, traktuje je autonomicznie, jako spolec7.l1o-kulturową kategorir;. Autor jcst świadom, że "sformułowanic jeszezc jednej definicji nic zlikwiduje istniejących nieporozumień" (s. 93). Dobrze jednak, że podjął sit; tej próby, jasno określając swoje rowmienie pokrewieństwa, nic ukrywając przy tym nurtujących go wątpliwości i licznych kontrowersji związanych z tym skomplikowanym tematem. Kolejny rozdział ksiąi.ki dotyczy zagadnień terminologii pokrcwietistwa. Przedstawia zarys rozwoju zainteresowań terminologią, postt;pów w zapisie terminów, problemów związanych z tzw. terminami klasyfikacyjnymi i ich szczególnej roli w badaniach nad pokrewiełlstwem. Nastt;pnie omawia najwai.niejsze typologie systemów terminologii pokrcwieństwa: Morgana, Lowiego, Murdocka i Kriukowa, wyszczególniając kryteria tworzenia kategorii nazewniczych przyjęte przez tych badaczy jako podstawa tworzenia typologii. Być może (niezależnie od zamieszczonych tabelek, prezentujących schematycznie kompozycję terminów w poszczególnych typach według różnych klasyfikacji) pomocnc dla lepszcgo zrozumienia zasad poszczególnych typów byłoby załączenie schematów obrazujących relacje pokrewieństwa i odnoszące się do nich nazwy. Pewne wątpliwości budzi umieszczenie tego rozdziału przed omówieniem systemów pokrewiellstwa. Podobnie, w ostatniej C/l;ści ksi,!i.ki, o zmienności pokrewiełlstwa, pierwszy podrozdział dotyczy przeksztalceil terminologii, a dopiero drugi - zmian systemów pokrewietistwa. Tymczasem autor sam stwierdza, że "iakakolwiek ich (terminów pokrewietistwa - D. P.-G.) zmiana winna być poprzedzona przekształceniami stosunków pokrewieilstwa". Układ taki, przynajmniej w drugim przypadku, przyjr;ty zostal zapewne dlatego, że w praktyce najczęściej o zmianach stosunków pokrewieilstwa wnioskuje się ze zmian w terminologii (patrz s. 292-293). Rozdział zatytułowany "U źródeł pokrewieństwa" rozpoczyna się od części, która, zgodnie z lradycyjnymi, wywodz<!cymi się jeszcze z ewolucjonizmu zaintercsowaniami, sit;ga do początków pokrcwicilstwa. Autor podkrcśla, i.c zarówno tezy ewolucjonistów o pierwotności "matriarchatu" w stosunku do "agnatyclonych zwi'!7.ków", jak i twierdzenia przeciwne, o pokrewicństwie patrylincarnym jako właściwym pierwotnym społecznościom zbieracko-łowieckim, zostały podważone przez dalsze badania. Poświadczono możliwość wystt;powania różnych kierunków rozwojowych, kształtowania się w sytuacji pierwotnej tak systemów matry-, jak i patryłinearnych oraz bilateralnych. Świadcz<! o tym przykłady ludów zbieracko-łowieckich o najprostszej organizacji społecznej, spośród których autor omawia Szoszonów i Buszmenów! Kung. Zwraca uwag.;: na plastyczność tego typu systemów, które w zależności od zmieniających sit; warunków mogły przeobral.ać się w rói.nych kierunkach. Wskazuje również na znaczenie rezydencji małżeilskiej, która wpływa delerminująco na kS/.tałtowanie się określonych systemów pokrewieństwa. W dalszej cz.;:ści rozdziału autor definiuje terminy o podstawowym znaczeniu dla teorii pokrewieilslwa: pochodzenie, filiacja, grupa pochodzeniowa. Charakteryzuje również poszczególne lypy rezydencji małżeńskiej oraz rodzaje grup pochodzeniowach (lineaż, ród, fratria, moiety). Problematyka zwi,vana z pochodzeniem i grupami pochodzeniowymi przewija się często także w następnych partiach pracy. Jednak w podejściu do tych zagadnieil można dostrzec pewne niekonsekwencje. Autor zdaje się opowiadać za definicją pochodzenia wywodzącą się od Riversa, kontynuowaną przez Radeliffc-Browna, ograniczającą ten termin do przekazu unilinearnego. Z kolei, wyliczając (w podrozdziale o systemach marginalnych) sześć logicznie możliwych wariantów przekazu pochodzenia, wymienia również "przekaz dowolny", właściwy systemowi bilateralnemu. We fragmencie pracy dotycz<!cym pokrewieństwa bilateralnego przedstawiona jest polemika mit;dzy badaczami brytyjskimi, ograniczającymi pochodzenie do unilinearności, a antropologami amerykallskimi, rozciągającymi stosowanie terminu pochodzenie również na przekaz bilateralny. Wprawdzie autor pisze, że spór ten "uświadomił konieczność odabsolutyzowania takich pojęć. jak pochodzenie i unilinearność" (s. 264), ale w glosariuszu jednoznacznie definiuje pochodzenie jako zasadr; wywodzenia unilinearnego pokrewieństwa od społecznic uznanego przodka. Również zgodnie z tradycjami brytyjskiej antropologii, S. Szynkiewicz akcentuje rozumienie pochodzenia jako kryterium rekrutacji do (unilinearnych) grup pochodzeniowych, a nie �244 jcdynic sposób pochodzenie o ustalania "zakłada kształtowaniu małżeńskicj, nie jcszcze wiązanie się autor stwierdza: organizacji jest cj,! ograniczaj,!ccgo pochodzeniowej pochodzenia wyłącznie grupa" jest w tekścic Nie opowiada bliższy brytyjskiemu. ambilinearnych do grup rzutuje Również sir; słuszne członków również - szcrzej przyjmujące czc;sto zgodnic gcnealogii, inaczcj z przyjętą "wszystkic (wśród plemiona związanc trudności pozornych pokrcwielistwa rodzajc - D. grup P.-G.) ta wynika ich również są o "innych dodając, że należą pochodzeniowych" odwoluj,!ce twicrdzi, oparcia krewniaczymi co 159). idcologii się na siC; domnicmanym z wcześnicJszych stosowaniem, (s. siC; do ;ie mimo z pewnością czy pochodzcniowa" "pochodzenie''). charakteryzujących logiewie z konsekwcntnym ,.grupa etnicznych, plemiona się, że bilateralnych termin grup ,.autentycznie ambilinearnymi choć wydajc wspomina np. grupach charakteryzuje koncepcją ujawnia autor "po- krcwniacza. grup zwanych terminu grupy książki grupa wystc;powanie nale;i.y traktować postać wymicnione nich grup. ograniCl.ać przodka", omawianej stanowiskiem, pochodzeniowych, "plemiona micjscu za jcdnym Konsekwen- było określanie bilatcralnych rodzaj że udokumentowane grup (s. 154). Konstatacja grupami tez autora, widać, jcśli niemniej porównamy cytaty. Następnc dwa krewieństwa, rozdziafy a w trzccim bilateralne, które równorzędne tu się znalazło, rezydeneji występuje sicbie. zostały System lepicj zbadane. społeczeństwa Wystc;pują kulokaina tu trzy rozwiązania dotyczące rezydencji małżei\skiej: matry-, rezydencja, z których każda powodujc pewne nicdogodności. systemy patrylinearne, mechanizmy rozwiązywanie się "potrójną i mogą sir; do zmieniaj,!cych członkowskim" rezydcncja podkreślić, trudnych za pomocą natolokalna, matrylinearnego. nic unika dysponują sztywnością istotne problemy do matrylinearnych kontrolą" ulegać nad wynikające grup z faktu. pochodzeniowych. patry-o bądź awunAulOr wykazuje. je systemem dczilllcgracji. pochodzenia. pokrewiclistwa. Przeciwdziałają temu takie, jak wyczcrpująco opisany proccs segmentacji lineaży, adopcja, zbrojne wewnętrznych konOiktów. Natomiast systcmy matrylincarne są bardziej elastyczne. przystosowują składem choć większą rozwiązywać należących omawia linii pochodzeniowej). nałeży do mężczyzn obszernie nie są bynajmniej pfI.ekazu z jedncj na a tym bardziej Autor Natomiast w nich i zasługiwałoby które zgodność (w rc;kaeh mc;żezym muszą świata po- pokrewieństwo patrylinearnym. i patrylincarncgo, cechuje systemowi Wprawdzie żc władza charakteryzują matrylinearne systemem znacznie patrylinearny i władzy i patrylincarnemu systemy. 1/3 społeczeństw u okolo matrylinearnego (patrylokalncj) matry- pozostałe spotykanym unilinearne systemu wzglc;dem małżcńskiej są kołejno zostały z najezc;ściej ale systemy eharakterystycZl1e symetryczne poświęconc omówione potraktowanie matrylinearnym, warto ta jcgo mówić pochodzeniowej. i korporacyjna istnicnic nie pozwala pochodzcniowymi" stwa definicyjnc (chociaż można brytyjskich w glosariuszu ten się więc konsekwentnie jednak, grupy unilincarna żc wykazano wspólnego pochodzcniem została rezydcncji a wir;c niekoniecz- pochodzeniowej się, ic badaClY też szczegółowo się wokół pochodzeniowej: cechy jako (i analogicznie w innym na definiowanie unilinearnej. integrujących powyższc jeśli przcz stwicrdza, Sądzę o rekrutacji Tymczasem fikcyjnej zgodzimy pochodzcniowych unilinearnych nich nie wydaje bardziej, pochodzcnia charakteryzuje (s. 264-268). grupach (s. 13R). Zatcm gdzie mowa o formy unilinearności, do grupy zdefiniowana autor pochodzcniowych", Pisząc o powstanie w glosariuszu. miejscu, w oparciu przynależności tym traktowania jako chodzeniowa do grup chodzi zamicszczonej w innym pokrcwieństwa pochodzeniowych" wai.na), rozumicnia jcst jednak dcfinicji Niemniej, bilateralnym. Sposób JcdnaLi.e systemów "Tutaj grup Wcdług pochodzeniowej". z wyznaczaniem niezmiernie o pochodzeniu z przodkicm. grupy unilinearnych pochodzenia funkcja związku istnienie Chociaż uważana odrc;bny, że w całej książce zagadnień się warunków różnych autor przede form rezydencji za formę ostatni stara rozd/ja! poprzez mał7.eńskiej. prowadnIC,! siC; uchwycić ich genezy, czynników wszystkim Szeroko do wykształecnia "mancwrowanie przedstawiona sir; pokrewiel\- dotyczy zmienności pokrewielistwa. dynamik C;systemów pokrewiei\slwa, sprawczych ich przeobrażeń, przekształcania �245 si<;:jednych systemów polemizuje I. wyjaśnieniami czytelnikom W otwartość rozdziale omówienie tych syslemu - bilateralnym, systemy dopuszczały podwójnego. system Opowiada któregu jest może pokrewieństw<J cechuje patrylinearne, czeństw tu zgodne wynikać pisze, patry lokalna w ścisłym matry/inearne. w procesie matry- grupy nawet systemu wspólnota słowa, pełnią patrylinearnej do a więc to do patrylinearności, (tc pierwsze do (s. 336) patrylineażu, są przechodzenia pochodzcniowc od matry- gdzie indziej systemów to o znacznym się z reguły systemu podwójnych Czy świadczy charaktcryzuj,!cyeh Autor matrylinear- że ,przejście od organizacji że się do przytacza podwójnego ewolucji Wir;kszość tego stwierdza, definicji, (s. 24[), choć i majątkowa n<Jlcży mówić bi-, a nie unilinearny. Murdocka, znaczeniu poza a więc odnosi charakterze transformacji traktuje wówcz<Js, jcśli przypadku dotyczącc z dróg ohserwaeji. rezydencja tych systemów, ale raczej niż odwrotnic" przypadków matryZdaniem że wszystkie, S. Szynkiewicz dyskusje być jedną korporacyjne podwójnym stronie o przejściowym z niedostatków na cechy strukturalne i patrylinearne autor przez ojca i przez matkr;, z założeniem zajmuje zasady klas małżeńskich. były więc unilinearne jest linearny, mialoby miejsca tcn, choć obic linie filiacyjne micjscu występowanie, się za hipotcz,! Jest niż grupy o sysll:mie łinii - jego z<Juważa, iż nikta dokumentacja społeczeństwach system na tej samej b<Jrdl.iej prawdopodobnc matrylinearnej grupy - dużo australijskich w innym podwójny występowanie ku patrylincarnemu. patrylinearności autor badaczy Zreszt,! tego systemu, cmpiryczne. pokrewieństwa, źródłowej, uświadamia wyst<;:powaniu ohu linii" (s. 257). S,!dzr;, że w tym ostatnim Zatem cechy dokumentacji a jednocześnie pokrewicństwa" słynnych Także zakład<J wyst<;:pow<Jnie dwóch omawia nego innych unilinearny. a obilinearności. szeroko przykłady ściśle z organizacją równorzr;dność systemu z bogatej badaczy, na jednoczcsnym ..wylll<Jcz<Jły linir; (... ) przodków, nie o unilinearności, bilincarność różnych systcmy polcgaj,!cego jak szcrcgu pozostaje korzysta przez "Powstałe podwójnego, podobnie, analizach problemów. zwi,!zanego równorz<;:dnie, W swoich proponowanymi zatytulowanym i patrylinearncj, autora w drugie. "silniejsze" w zaawansowaniu tych społe- czy może wskazuje "podziałem np. funkcje funkcji" kultowe między i prawne), co przyCl.ynia si<;:do harmonijnego dzialania systemu społecznego? Świadczylby w książce przyklad Yako z Nigerii. W pełni przckonująca jest natomiast o tym przytoczony sugestia autora, że systemy występowania podwójne należy pochodzeniowych, wspólnoty mai,!tkowej, Pokrótcc ponicważ postuowal zostały bardzo ..bilateralnym przodka pr/.y og(·)lncj wystr;puj,! różnicc jcst prlez ogniwa krcwniaczych, unilinearnymi działa indywidualizuj'Ico, istniejące w strukturze Ostatni nień: rozdział dotyczy przckształccnia Być może lepiej rozważania dotycz,!CC zmian jako przykład Autor wskazać byłohy zmian ?.wraca możliwe uwagr; dwa na proccs typy, płci. Natomiast wynikających przypadków, zasięgu. które - wybrał najpierw przckształccń w stosunkch systemów zależności na zdaniem a nie trwałe, dwie grupy zagad- pokrewieństwa. ogólniejszc przypadck polski krewniaczych. pokrcwieństwa miydzy wskazuje jego przedstawić a nast<;:pnie przcdstawić np. charakteryzuje Autor stosunków go i "am- od wspólnego typ bilateralny Autor bilateralny, nazywać ZIlanym pochodzenie i zmiany z przeobrażeń Pokazuje woli jednostkę i jej związki, grupy pochodzeniowe. pokrewieństwa. odwrotną systcm, za pozostają "bilateralnym" pokrcwieństwem, zaintcresowania od jednostek, pokrcwieństwa, ciagłych z tych uznanc zatem autor nazywane w których tcrminologicznego tych przcobrażcll. ostatni (i dlalego a bilateralnym kolejność systcmów grup w sensie i przeciwległy, Natomiast o zróżnicowanym systcmów zastosować nic tylko udokumentowanc, W drugim dowolncj w ccntrum niczalcżnie systcmu tcrminologii, kierunki jego płynnych, zmian polskiego rozwiązań. pochodzcniowc, systcmami stawiając społecl.llcj szerzej, równoległy on niejcdnorodny "kognatyczny". grupy krr;gów mir;dzy jest ambilincarne wyprowadzane wyst<;:powanic pokrewieństwa wyróżniono nazwie kryterium rozumieć nic jest dostatecznie niż rzcczywistych Ponieważ jednak .I. Goody. systemy pokrewielistwem"), bilinearnym", z Occanii. e/.r;sto. na podstawie trzeba ich wystr;powanie one raczej w sfcrze możliwych spotykamy definicyjnie korporacyjność jak omówione marginalnc, wyodrr;bnić których systemem i stara się pokrewień- �246 stwa a terminologią, czynniki wpływające na powstawanie okrcślonych systcmów pokrewieJ\stwa i ich zmiany. Do najbardziej prawdopodobnych, a niedostatecznie jeszcze zbadanych determinant zalicza środowisko przyrodniczc, sposób gospodarowania, charakter wlasności i kryteria jej dziedzic7.enia. Część rozdziału dotycząca przemian polskiej terminologii pokrewicństwa wyczerpująco i jasno przedstawia ten proces. Wskazuje na cechy systemu pokrewicństwa i jego zmiany. które wpłnęły na powolne przekształcenia terminologii. Stopniowej redukcji uległa terminologia rozdzielająca uprzednio krewnych ze strony ojca i ze strony matki oraz terminologia powinowactwa. Autor zauważa, że "przcjście polskiej terminologii do pełnego typu lienarnego, i co za tym idzie pelnej bilateralności, dokonało się współczcśnie przez eliminację slryju" (s. 277). Poprzednio tcrminologia ta mieściła się częściowo w typie linearnym, a cz"ściowo w bifurkacyjno-bocznym. Książka zaopatrzona jest w starannie dobraną bibliografię, zawierającą zarówno najważniejsze pozycje klasyczne, jak i nową literaturę. Dokonanie takiego wyboru było niewątpliwie bardzo trudnym zadaniem, jeśli weźmiemy pod uwag" ogrom literatury z tej dziedziny. Załączone streszczenie w skondensowanej formie omawia glówne tezy pracy, ułatwiając czytelnikowi orientację w skomplikowanych zagadnieniach pokrewieństwa. Temu samemu celowi służy udatnie glosariusz, zawieraj,!cy objaśnienia podstawowych terminów pojawiających się w ksiąźce. Sformułowanie odpowiednich definicji wymagało od autora jasnej deklaracji stanowiska. Z tego zapewne wynikają pewne niekonsekwencje w stosunku do tekstu, częściowo wzmiankowane już wcześniej. Dlatego chyba występuje tu hasło "unilinearna grupa" (pochodzeniowa), a nie ma hasla "bilatcralna" b,!dź "amhilinearna grupa pochodzeniowa". choć została ona omówiona w tekście. "Linearność" zdefiniowano jako zasadę "identyfikowania pochodzenia przez wybór jednej linii konsekwentnego przekazu pokrewieństwa ... ", co nal,~żałoby określić raczej jako unilinearność (tego hasła nie ma). NiepotrzebIlle pojawia się dwukrotnie hasło "grupa pochodzeniowa" (za drugim razem w odwróconej kolejności - "pochodzeniowa grupa", co nic jcst stosowanc w przypadku innych haseł). W pierwszej definicji jesl ona określona jako .,grupa krewniacza utrzymująca tradycję wspólnego pochodzenia ... ", bez założenia jej unilinearności. a w drugiej - jako "unilinearna (... ) grupa krewniacza". Nie ma haseł typu: patry-, matrylinearne pochodzenie; wyjątkiem jest "podwójne pochodzenie", definiowane jako "system, w którym istnieją równocześnie dwie kategorie pochodzeniowe ... ". Byłoby więc Icpiej sformułować hasło: "podwójny system pokrewieństwa". Jednakżc nie znajdujemy w glosariuszu haseł wyszczcgólniających wszystkie systemy pokrewieństwa; jest jedynie "ambilinearne pokrewieństwo" oraz "bilateralne pokrewieństwo", tłumaczone jako "typy" pokrewieństwa. Występują hasła omawiaj,!cc cztery typy terminologi pokrcwieństwa: "bifurkacyj no-boczny system terminologiczny", "hifurkacyjno-łączny system terminologiczny", "generacyjny system terminologiczny" i "liniowy system tcrminologiczny". Ten ostatni jednak pojawia się niepotrzebnie w nieco inncj wersji po raz drugi - jako "lincarny typ terminologii pokrewieństwa", z osobnym, choć analogicznym wyjaśnicnicm. Hasło takic mogłoby wystąpić jedynie w formie odsyłacza do hasła główncgo (lak, jak hasło "kindrcd", odsyłającc do "kręgu krewniaczego"). Należy podkrcślić staranność opracowania zał,!czonych, bardzo przydatnych indeksów (osób; nazw etnicznych i obszarów kulturowych, oraz indeksu rzeczowego), a także zilustrowanie wywodów czytelnymi, pomagającymi w zrozumieniu tekstu, tabelami i rysunkami. Szcroki zakres tematyczny, wielość poruszonych w'!tków sprawiła, że, mimo obszerności rccenzji, mogłam omówić i przedyskutować dokładniej tylko niektóre, wybranc zagadnicnia. Wbrcw zastrzeżeniom autora o eseistycznym charakterze książki, stanowi ona staranny wybór najważniejszych problemów z zakresu pokrewieństwa. Duży stopień skomplikowania tematyki, dyskusyjność poszczególnych zagadnień, wpływa na zawiłość niektórych fragmentów wykładu. Taki jcst jednak charakter przedmiotu. Należy podkrcślić, że autor, pomimo, a możc właśnie dzięki doskonalej znajomości tematu, nic przemawia ex cathedra, a przeciwnie, uczciwic podkreśla nurtujący go niepokój, otwartość wielu zagadnień, niemożność oferowania jednoznacznych rozstrzygnięć. Jak sądzę, autorowi udało się osiągn,!ć równowagę mi"dzy prczcntacją polemik �247 i kontrowersji trudnym badawczych 7adaniem. zaniedbywanej publikacji a ukazaniem Dobrze, dotychczas opracowanej własnej że nareszcie problematyki w tak wizji pokrewieństwa, polska o kompetentny etnologia co na pewno doczekała podstawowym znaczeniu dla i inspirująCY do dalszych \ol' "ultur2e f'ols"iei, W 19119 roku polskiej". Fundacji Pomocy wydawca zawacza, że jest Przeciwnie, Wislą Szkołom że zastosowano to czytelnika zarówno sama głr;boki, czynią do (np. uproszczony) tości uniwersalne. - o zjednoczonej problematyka, kulturze. swoją Ale w tym tożsamość. jak i sposób procesie Jest i wygodzie, jej ujednoliconej potrzcbne wyobrażnia i spontaniczność zaruwno i monDtonna, W tym kontekście czy Baskiem. wartości z przekonaniem autoruw też "polskość", precyzyjnie rowi - poprzez omawia następujący: autorzy selekcji: autorów analizowanych wybrali drogą te, które powstał wartości jest ~ zaznacza i indywidualizm, rozdziały. owych wartości, określających wybrano h) 25 wartości Są najbardziej które a stanowi sir; odrr;bnego te, które go wewnętrzna w niej dzisiaj były zgodnie raz dla kultury redakto· je w sposób 25 wartości, podwójną najezr;ściej polskiej najbardziej głos Wybrano wybrano elemen- osią, centrum. można jeszcze wolność, systemów - naj istotniejszym które drogę wymieniane 56 "sędziom", lecz przewija i in- Włochem, są bowiem zastosowano dla kultury za podstawowe omówienia, jaka wielobarwnym Francuzem, pokrewnych. przedstawiono typowe uznaliśmy - oddajmy kulturę bogata odrębności i zrozumienia Wartości Nastr;pnie i łatwości nie stała się jednolita scharakteryzować - polską dla niej typowe. 25 wartości L. Dyczewski nie doczekał rozdział czasowi Są one jej rdzeniem, b"dż z.espół wartości pozycji pozycji; rozważań, "Każdy wartość być Polakiem, kultury. Jej dostatkowi utrzymanie do wyodrębnienia każdej Pragną i odczuwania, będzie - wiele utrzymać etnicznej, tomie nimi . siebie. By Europa w omawianym między wspólnej się wolnemu Europa pojr;cie i war- się i pisze się Europy. grupy się tymi nazwami. przcdmiotem wartości. najbardziej ich zdaniem zestaw dochodzenia określające ale także gospodarczym, może jedynie o to, co to znaczy klóra jako a) spośród kulturowej mówi poznawania grup etnicznych. różnorodności rozpoznawczego) wybran,! odmienność najmniejszej prac zamieszczonych system poszerzającemu do zaniku sir; pytanic z kilkudzicsir;ciu wymieniali zatracić jednOCZącej A to zapewnić znaku jedną nie chcą w interesie słowy, próba przez grupy tem (czymś w rodzaju Stąd stawia Jest to, innymi uznawanych sir; narody i technice, celny i zrozumiały, naukowych, sprzeczności - rynku jak i małych istnieje. Tylko przy zachowaniu teresującym kontynentem". - Dyczewski wspólnym i kolorystyka, dopuścić sytuacjach Leon bez granic, w tworzeniu. naroduw, iż materialu, w dyskusje nad tym, co dziś oznacza sporu, sporu o wartości narodowe tomu najbardziej organizacji nic wolno Fakt, nie oznacza prezentacji nic tyko kręgów w pewnych państw S,! rozmaitość wielkich - jednoczenia to jak sposób jej przedstawienia: zainteresowania redaktor federacji komunikacji kultur istnienie wc wstr;pie Europie, Gonicwicza. Wschodzie, krajowego. pracr; godną zakładające powiada w kulturze się dzięki znanej już im. Tadeusza na 1993, ss. 276. "Wartości ukazały Polaków sposób. Lublin na temat: wreszcie na Wschodzie adresowana szerokich rzesz czytelników mocno zaangażowanych ..polskoŚć". Trafia ona bowiem w sedno istotnego ..Dzisiaj sir; sesja dyscypliny, Penkala-Gawęcka L. Dyczewskiego, na wydanie, Polskim poz.ycja red. odbyła w niej jakiś szczególny nic zainteresuje a jednocześnie nad pod z niej dość długo oczekiwały i cenionej bynajmniej, zbiorowa w Kaz.imierzu Materiały i że tom praca dotyczącej naszej badań Danuta WarlO.vci było niezwykle sir; publikacji aby spośród i są nadal polskiej". osobista ich przez nich aktualne. Tą Jeden zestaw godność, się przez wszystkie honor pozostałe �248 Biorąc pod uwag~ fakt, iż wartości wybranc i omawianc przez autorów kształtowały się przez całe dziejc polskiego narodu, poszczególne studia mają charakter analiz historycznych, z tym zastrzeżeniem, iż ostatnie dwa wieki zostały w szczególnym stopniu uprzywilejowane, ze zrozumiałych zresztą względów. Generalnie rzecz ujmując, intencją naczelną pracy jest próba scharakteryzowania polskości, polskiej kultury poprzez podstawowe wartości, które stały u podstaw jej kształtowania. Tym samym ukazana zostanie specyfika polskiej kultury, jej odmienność wobec każdej innej. W konsekwencji umożliwi to odpowiedź na pytanie: "co to znaczy (znaczyło) być Polakiem 7" i "jak być Polakiem dzisiaj?". Jak widać intencje nie wyczerpują się tutaj na poziomie opisu i oceny systemu wartości z perspektywy historycznej; jest to również próba zakamuflowana, lecz dla wnikliwego czytelnika oczywista - potwierdzenia funkcjonalności tego systemu również dla czasów obecnych, ukazanie jego aktualności w dzisiejszym świecie pełnym sprzeczności i chaosu moralnego. Nie przesądzając sprawy, pozostawiając - zgodnie zresztą z intencją autorów - decyzję akceptacji lub odrzucenia tego rodzaju konkluzji czytelnikowi, należy się przyjrzeć ich analizom i argumentacji. Tom otwiera znacznych rozmiarów studium L. Dyczewskiego 7i'wało,~(' kultury polskiej. Jest to, znacznie wykraczające treściowo poza tytuł, kapitalne, jasne i przejrzyste, a jednocześnie niebywale celne wprowadzenie do kwestii relacji między grupą (tu: narodem) a kulturą. Rozważając ogólne kwestie, wychodząc od pojęcia kultura, aż po szczegółowe zagadnienia tożsamości kulturowej, czy znaczenie tzw. centralnych wartości kultury, autor ani na moment nie traci z pola widzenia konkretnej kultury: polskiej. Tym samym jego studium ma wartość podwójną, jest śmiało zarysowaną teorią, która swoje egzemplifkacje znajduje w skomplikowanych dziejach bogatej polskiej kultury. Jest to jednocześnie niezbędne wprowadzenie do wszystkich pozostałych tekstów. Tenże autor razem z B. Jedynak prezentuje kolejne studium Rodzina - rodzinno,~/ - dom. Nie sposób nie zgodzić się z nimi, iż: "Przywiązanie do domu, do bliskich, wśród których człowiek wzrasta, do wspomnień i pamiątek rodzinnych, tęsknota do rodzinnego ciepła i uroku lat dzieci~cych, poczucie przynależności do rodziny są nadal silne w młodym pokoleniu, mimo jego dużego poczucia niezależności. Młodzi ludzie w Polsce są dłużej i bardziej wszechstronnie związani z rodziną, zanim założą rodzinę własną, aniżeli w krajach zachodnich. A i potem pozostają z nią w dość ścisłej łączności". Bez wątpienia, wciąż istotna rola rodziny i domu w polskim systemie wartości, wyróżnia go od innych, mniej zachowawczych pod tym względem. Kolejny artykuł, J. Turowskiego, Wspólnotowoś/ jako warto,~(' i wZljr życia, wyraźnie koresponduje z poprzednim. "Wspólnotowość - to według autora - schemat-wzór postępowania jednostek w ważnych dziedzinach życia społecznego, polegający na zespołowym działaniu, współodpowiedzialności i podejmowaniu decyzji, w przeciwieństwie do indywidualistycznego lub stadnego sposobu działania". Wspólnotowość, idąc dalej za jego myślą, wiąże się z realizacją dobra wspólnego w czterech najdonioślejszych dziedzinach życia jednostek i społeczeństwa, a mianowicie: w życiu rodzinnym, w społecznościach lokalnych, w życiu religijnym i w życiu politycznym. W istocie, niemal wszystkie artykuły, zgodnie z sugestiami J. Turowskiego, śledzą - poza innymi zjawiskami - realizację idei wspólnotowości w różnych sferach życia Polaków, w przeszłości i współcześnie. Religijności poświęcone są dwa opracowania: Cz. Bartnika Podstawowe idee religijno.ici polskej i S. Cieślaka Religijno,i/ w literaturze polskiej. E. Jabłońska-Deptula poświ~ca uwagę pojęciom patriotyzmu i suwerenności, tak istotnym wśród idei składających si~ na polski system wartości. Artykuł ten wraz z dwoma kolejnymi opracowaniami: P. P. Gacha Obrona wartości naczelnych i T. Strzembosza Gotowo.~ć do poświęceń i ojiary, poczucie służby, stanowią interesującą całość skłaniającą do przemyśleń. Podobnie z artykułami A. Kowalezykowej - Romantyczne dziedzictwo i tradycja i S. Grabskiej - Między lekkomyślno.leią a nadzieją. Ujmują one, wbrew pewnym schematom pokutującym zwłaszcza w publicystyce, związki mi~dzy systemem wartości narodu polskiego, a zachowaniami jednostkowymi i zbiorowymi Polaków w taki sposób, który �249 skłania raczej do uznania systemu za funkcjonalny, niezależnie od tego, czy sama ocena zachowań, często analizowanych powicrzchownie, skłania do takiego samego wniosku. Nie zc wszystkimi tezami autorów wymicnionych już prac, a także pozostałych, w pełni można się zgodzić. Niekiedy ich wywody brzmią nicco arbitralnic, nie zawsze znajdują pełne i wiarygodne uzasadnienie, nieodmiennie jednak skłaniają do reOeksji. Kolejne pomieszczone w tomie studia to: A. Stanowskiego Demokracja - ohywatelsko,f(' krytyczna postawa wohec wladzy; J. Komorowskiej Ludzkość dawniej i dziś, gdzie "Iudzkość" to pojęcie z języka staropolskicgo bliskie obecnemu "towarzyskość" lub "życzliwość"; T. Kukołowicza Szacullek dla kohiety i st.arszego czlolVieka, umilawanie dziecka oraz J. Salija OP Potęga lagodllo.fci i przehaczellia i J. W. Gałkowskego Polskie tradycje pracy. Całość wieńczy bardzo istotny artykuł Z. Komorowskiego Uniwersalizm IV kulturze polskiej. Jego konkluzja może stanowić podsumowanie całego tomu. "Kultura polska - jak kultura każdego narodu - stwierdza autor - oscyluje nieprzerwanie między dwoma biegunami swych wypracowanych możliwości i propozycji. Będąc jej uczestnikami, czy też użytkownikami, musimy nieustannie poszukiwać i wybierać. Wiadomo przy tym, że w toku dziejów żaden wybór nie jest, bo nie może być, ostateczny. Dopóki kultura i.yje, można robić tylko kroki. Inna rzecz, ż.e dobrze, gdy kroczy się ku eelom szlachetnym. Dobrze też, gdy poprzez dane do wyboru "propozyeje" wyziera horyzont prawdziwie szerokich trosk o wartości powszechne, ogólnoludzkie". Prezentowany tom z pewnością nie stanowi ostatniego słowa w kwestii "polskości", polskiego charakteru narodowcgo, polskicgo systemu wartości. Jest - zaledwie, a może aż - pewnym sposobem spojrzenia na tc zagadnienia, sposobem, który dla niejednego czytelnika nie będzie zadowalającym, gdy? jest związany wyraźnie z światopoglądem chrześcijańskim. Niemniej jednak jest to spojrzenie nacechowane konsekwencją, mocno osadzone w historycznym i społecznym kontekście, może być krytykowane i dyskutowane, nawet na pewno wymaga uzupełnień - na przykład o koncepcje i systemy wartości konkurencyjne i ich recepcję w pewnych, bynajmniej nie marginalnych środowiskach - lecz nie może być zlekceważone. Daje bowiem ważną i w wielu fragmentach trwałą podstawę do dalszej debaty nad wszystkimi poruszanymi w pracy zagadnieniami. Debaty, która nie jest - co już wcześniej sygnalizowałem - debatą li tylko akademicką; rozstrzygnięcie jej oznacza określenie czym będzie "polskość" w nadchodzącym okresie, czyli: jaka będzie świadomość Polaków, jaki będzie ich system wartości. Zgodzić się można, iż w ostatecznym rozrachunku zdecyduje o tym życie, konkretnie, toczące się już, procesy społeczno-ekonomiczne, lecz równic? wiele znaczy ludzka świadomość kształtowana także poprzez reOeksje nad przeszłością narodu, jego kulturą, systemcm wartości. Aby wybory dokonywane przez jednostki i grupy społeczne, czy w ogólc przez naród, wybory stylu życia wynikające z owego systemu wartości, były w pełni, lub choćby w zadowalającym stopniu świadome, potrzebne są prace w rodzaju tu prezentowanej. W moim przekonaniu jest to dzieło o ogromnym znaczeniu, inspirujące, być może jedno z najważniejszych, jakie pojawiło się w 1993 roku. Jego znaczenie nie wynika tylko z ustaleń, które niesie, bardziej może imponuje jako rzeczowe wezwanie do poważnej dyskusji. Ryszard Urszula J a n ic k a - Krzy wd a, Parron ss. 237, ił. - atryhut - symbol, Pallottinum - Kantor Poznań 1993, Kolejna książka Urszuli Janickiej-Krzywdy, znanej z popularnonaukowych prac z zakresu kultury ludowej, zwłaszcza obszarów górskich, wzbudzi zapewne spore zainteresowanie, ogólnie biorąc, miłośników przeszłości. Adresowana jest bowiem do tych, którzy poznając jej materialne pozostałości, usiłują zgłębić znaczenie przekazu, dziś w wielu przypadkach trudno zrozumiałego. Rzecz jasna, autorka zająć się mogła jedynie częścią dziedzictwa przeszłości, jej zainteresowania �250 koncentrują się na przydrożnych kapliczkach i wiejskich kościółkach, tym jakżc rzucającym się w oczy elemencie polskiego krajobrazu. Jak podkreśła, prezentowany tekst to "rodzaj przewodnika czy klucza, za pomocą którego można będzie uzyskać podstawowe informacje o spotykanych w kościołach i przydrożnych kapłiczkach przedstawieniach świytych i błogosławionych Kościoła rzymskokatolickiego". O potrzebie podobnego popularnego przewodnika nie warto nawet dyskutować. Zawodowi badacze przeszłości mają okazję do korzystania z zagranicznych łeksykonów, z trudno dostępnych prac analitycznych i porównawczych, choć one akurat nie przynoszą zadowalających informacji dotyczących naszych obszarów i panujących tu lokalnie form kultu. Osoby interesujące się historią i sztuką pobocznie czy amatorsko nie znajdowały dotychczas pomocy w postaci prac popularnonaukowych, przeglądowych, czy o charakterze leksykonu. Dzięki zręcznej kompilacji dzieł obcych i polskojęzycznych, popartej badaniami własnymi autorki, badaniami dotyczącymi kultu świętych w polskiej kulturze ludowej, otrzymaliśmy pracę ukazującą ikonografię chrześcijańską w - jeśli tak wolno powiedzieć - jej polskiej realizacji. Przejrzystość prezentacji materiału umożliwia nie tylko studiowanie go, ale również niemal natychmiastowe wykorzystanie np. w trakcie turystycznych Wydrówck, co w oczywisty sposób poszerza krąg odbiorców. Praca prezentuje kolejno: ikonografię hagiograficzną biblijną (ogólne uwagi kostiumologiczne, wykaz proroków, patriarchów i wodzów narodu wybranego, spotykanych w sztuce na ziemiach polskich, i ich atrybuty); ikonografię świętych i błogosławionych (tu z rozbiciem na świętych i błogosławionych - Polaków z pochodzenia lub związanych z Polską działalnością i pozostałych); wykaz atrybutów, wykaz patronów ogólnych i szczegółowych (np. zakonów istniejących w Polsce, archidiecezji i dieccczji polskich, kontynentów, państw i prowincji. niektórych miast w Europie i w Polsce, w chorobach i kalectwic, w klyskach, nicszczęściach. przypadkach losowych, zwierząt i roślin itd.). Duża część pracy poświęcona jcst symbolice. tJ. występującym w ikonografii chrześcijańskiej przedstawieniom i znaczeniu symbolicznym. Autorka prezentuje symbolikę ogólną, części ciała, fauny i nory, kamieni, kruszczów i minerałów. kierunków i stron świata, kolorów, krzyża, liczb i świątyni. Całość wieńczy staranny indeks postaci i stosunkowo bogata bibliografia. Podstawowe zadanie, to jest dostarczenie wyczerpującej informacji w uporządkowanej formie. zostało wypełnione przez autorkę nadzwyczaj poprawnie. Nasyciła ona ponadto pracę licznymi informacjami z zakresu tzw. religijności ludowcj, ukazując wnikliwie często różne niż w .,oficjalnej" ikonografii funkcjonowanic świętych i ich atrybuty w ludowej kulturze. Dziyki swym walorom praca, choć wyraźnie nie miała ambicji innych niż popularnonaukowe, stanic zapewne na półce zarówno etnologa, jak i religioznawcy. Wzięta przez nich do ręki ujawni swoje nic tylko czysto informacyjnc walory. Ryszard Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wrocław Kantor 1992, ss. 253, ił. łnstytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizował w 1987 roku sesję naukową pl. "Aksjosemiotyka karty pocztowej". Po latach, lepiej to jednak niż nigdy, materiały z owej sesji ukazały się drukiem, stając się pierwszym w polskim piśmiennictwie dziełem poświęconym - tak popularnej w innych krajach i bydącej tam od dawna przedmiotem naukowych badań - karcie pocztowej. Omawiana praca bez wątpienia stanowi ważną próbę. tu posłużę się cytatem z niej zaczerpniętym: "przedstawienia aktualnego stanu badai\, a także określenia potencjalnych postaw i perspektyw badawczych, wskazuje na ważkie walory poznawcze tego lekceważonego i dotąd nie w pełni jeszcze rozpoznanego w wielorakości swych funkcji medium kultury masowej". �251 W pracy pomieszczono niemal dwadzieścia tekstów, o bardzo rozneJ tematyce łączącej się z kartą pocztową, a niemal wszystkie z nich zasługują na dokładniejsze omówienie. W tej sytuacji, by nie wyróżniać jednych kosztem innych, równic wartościowych, zdecydowałem się raczej na omawianie pewnych tendencji badawczych ilustrowanych konkretnymi tekstami. I tak, na wstępie, wyróżniam próby skojarzenia problematyki karty pocztowej z szeroko rozumianą teorią kultury. Służą temu artykuły P. Banasia (Karta pocztowajako przedmiot badań), Z. Wąsika (Karty pocżtowe w perspektywie semiologicznej oraz S. Pietraszki Przekazy i wartości). Rozumiejąc intencje autorów i doceniając ich erudycję, nic mogl,: jednak oprzeć się wrażeniu, iż -- zwłaszcza S. Pietraszko wytoczyli zbyt potężnc armaty teorii dla opisania zjawiska stosunkowo prostego. Nie zaprzeczam jednak, iż ustalenie '"w jakim zakresie perspektywa semiologiczna może mieć zastosowanie przy badaniu kart pocztowych jako znaków informacji otwartej funkcjonujących w komunikacji między nadawcami i odbiorcam~ maj'lcymi znaczenie nie tylko dla nadawców i odbiorców, ale też dla ich wytwórców, a dalej dla' przekaźników i strażników informacji" ma dla nauki istotne znaczenie. Osobiście jednak widzę pocztówkę jako m.in. "niezastąpione źródło do badań nad recepcją dzieł dzisiaj już kompletnie zapomnianych, często niesłusznie, malarzy, a tym samym nad przemianami estetycznymi gustów i upodobań społecznych". Pocztówka powstała w drugiej połowie XIX wieku i stąd jej znaczenie jako źródła do poznania kultury jest ograniczone do ostatnich stu lat, co oczywiście nie stanowi o jej wartości, w moim i autorów tomu przekonaniu, znacznej. O genezie pocztówki pisze J. A. Chrościeki (llustrowane druki ulotne), o dziejach jej samej - nie przesądzając, czy istotnie traktować ją należy jako potomka druku ulotnego (prawdopodobnie tak) - I. Zaucha (Geneza i historia karty pocztowej w Polsce. Problemy prawne i techniczne). W świetle tych artykułów wydaje się, że skromna pocztówka mocno i nieuchronnie uplasowała się w potężniejącej w czasach nowożytnych kulturze wizualnej, stając się jednym z ważnych środków masowego przekazu obrazu - konkurenta słowa, konkurenta, który jednak ze słowem - w przypadku pocztówki - tworzy (może tworzyć) istotny społecznie komunikat. Kolekcjonowanie pocztówek jest tak stare jak one same, ruch kolekcjonerski to temat sam w sobie pasjonujący. Nic dziwnego, że znalazł on w omawianym tomie ważne miejsce. Pisze o nim J. Szklarczuk-Mirecka (Dzieje ruchu jllokartystów w Polsce). Z kolei S. E. Nahlik, zmarły niedawno wybitny prawnik, opowiada o swojej kolekcji (Zbieram kartki od dzieciństwa). Inny znany kolekcjoner, można powiedzieć - król polskich kolekcjonerów, a przynajmniej krakowskich, M. Sosenko, dzieli się z czytelnikami bynajmniej nie błahymi przemyśleniami m.in. na temat metod tworzenia kolekcji i jej systematyzacji (Kilka uwag kolekcjonera). O zbiorze pocztówek znajdujących się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu - bywają bowiem w Polsce zbiory muzealne tego rodzaju o znaczącej randze, choć do niedawna lekceważone - pisze J. Kotłowski. Wstępem do kolejnej cZl,:ścitomu, części, która ma niejako za zadanie ukazanie niebywale dużego tematycznego zakresu pocztówki oraz sposobów analizy owych tematów, z perspektywy rozmaitych dyscyplin naukowych, w tym głównie historii sztuki, ale również np. etnografii, są dwa nader interesujące artykuły E. Chromiec (Słowo a obraz na karcie pocztowej) oraz J. Dunina (Karta pocztowa - perspektywa ksil(gozmlwcza i literacka). Pozostałe artykuły, jak już zaznaczyłem, stanowią analizę pocztówki ze względu na jej temat. Dwa z nich poświęconc są pocztówce patriotycznej. S. Ledóchowski dał ważny Wstl(P do systematyki pocz/(Jwki patriotycznej i jej ideowych uwarunkowań, a W. Wyganowska skoncentrowała się na pocztówce legionowej, rysując tło historyczne, na którym się narodziła i poddając analizie jej patriotyczny przekaz słowny i wizualny. Z kolei ciekawe perspektywy analizy pocztówki z punktu widzenia historyka sztuki (nie tylko masowej) odkrywa czytelnikowi M. Poprzędzka (Mona Uza na pocztówce. Epizod z życia arcydzieła) oraz G. Machel (Idealny obraz miasta na karcie pocztowej), która uznaje pocztówkę, chyba jak najsłuszniej, za znakomitego kolportera mitu miasta. Równic interesujący, choć we fragmentach dyskusyjny, wydaje mi się artykuł T. Daneckiej (Pocztówkowy ideał pil(kna kobiecego). Autorka usiłuje - poprzez pocztówkę - ukazać nie �252 tylko przcmiany w ostatnim ideału Jcdnym z najbardziej A. Czarnowskiego widokówka mogą pi<;kna kobicty, karkonoska) Tom zamyka nizowanej semiotyka popularnych (Pocztówki pr7.emiany przez jej sp0!cC7l1cj roli dokonująccj informacja omawianego naukowych, ale także iż poznawcze kart walory pocztowych we Wrocławiu, artykułów, doskonale były i pocztówki góry. Sil "Polska "Świat która plonu o tematyce górskiej filmu Kultura znaczcnic jej walory obradom jego poc7tówki scsji "Aksjo- oprawa jako ilustracyjna. źródła do tak przez obrony 1992, nr 3-4, zarania ze strony spotykala środowiska i prymitywizmu przez najszcrsze wtajemniczonych, ss. 224. (Numer KanlOr specjalny si<; z niechęcią naukowe, myślowego, intelektualistów oparta niczego na poświ<;cony jednak przerażonych i dczaprobat</. zarzutach nic wyjaśniała. masową recepeją filmy wzbudzają wytłumaczyć, entuzjazm zarzucając ogólnie o uniwersalności Nowe, interesujące widzów ich odbiorcom brak kultury masowej. spojrzenie na zjawiska zaproponowane przez antropologię, "uniwersalności" określonych która filmów, świata, z kr<;gu stara książek calego wyrobienia filmu, literatury, itp. i co decyduje sensowny zostało ostatnio są rzeczywiste o wielkiej nie lub wspominaj,!c masowej, jakie prasy dla nielicznej grupy dostępne. Dlaezcgo tego w sposób kultury talllcgo Była, jak sir,; zdaje. artystycznego się wyjaśnić, Jej krytyka. płytkości, kręgi społeczne. To, co do tej pory zastrzeżone było tylko teraz, dzięki przemianom społecznym, stało sir,; powszechnie np. pewne umiano od swojego chętnie sentymentalizmu Konteksty" badań estetyczne. i fotografii). masowa uprawiana jednak Ludowa. nie 10 x 14", zorga- w formacie towarzyszyla owej sesji, podnosi potwierdzająca podkreślająca Sztuka antropologii Artykuły i M. Zawiły (Dawlla Ryszard wyrazem się kultury. o wystawie zbioru i urozmaicona, pocztówkowych źródło do hadań d::iej,iw klllwrI'l niezbicie, badacza w Muzeum Narodowym karty pocztowej". Walory tematów latrzańskiejako dowodzą być ignorowanc bogata alc w ogóle stuleciu. nośności przyczyny społecznej ich treści. Właśnie tutaj problemom tom ,.Polskiej poświęcony kultury Sztuki antropologii filmu w tym numerze "Kontekstów" tematycznym. Bliskie jemu (autorstwa Jeanette Ciarki) oraz Bohdziewicz, sposób zarzutem nych z tym tworzącej dlatego spojrzcnie stawianym o.dtwarza "film można si<; mitologii i jako skoncentrujemy na artykułów film, produkcji omawiany specjalny poświęconych tej tematyce poza głównym nurtem i filmu amatorskiego Aleksandra Jackowskiego Sławomira Sikory, Wiecl.Orkowskiego). si<; na omówieniu spojrzenie został "Numer wolne filmowej, od i Ryszarda Anny Beaty Niestety, nic tych artykułów, uprzedzeli wraz z całym które wy wolanych bagażem negatyw- związanych. si,< w Polsce mit" - antropologa obszar od kilkunastu czasopismach. więc za pewnego i odnawia interesuje serii Niezabitowskiej, większości określeniem filmu zajmuje uznać Prócz podtytułem: Małgorzaty Baranowskiej, i Anny Engelking, Mariusza s,! na ogół w różnych "Kontekstów" "Kino Małgorzaty tu wszystkiego, Antropologią rozproszone że właśnie DeBouzek, "masowości" filmu, poświr,;cony opatrzony znajdujemy także kilka prac pozostających są prace dotyczące filmu etnograficznego antropologiczne znaczeń a w szczególności Konteksty" i fotografii". fotografii (autorstwa Józefa Szymańczyka omówić prezentują masowej, Ludowej. lat wiele osób, jednak Omawiany rodzaju wyst,<powania wszystkim osiągni<;ć Zbigniew jako ... odwiecznych ich dokonania mnie monograficzny podsumowanie pisze we Wprowadzelliu przede przeze Rencdyktowicz mit, jako wątków numer w tej dziedzinie. wyraz dodając, współcześnie mitologicznych i g/ę- �253 bokidl struktur symholicznych". Kino pozostaje więc w ogólnym nurcie dążenia ku neomitologizmowi panującemu w s/.tuce ostatnich kilkudziesięciu lat. Pogl"d ten zdaj" się potwierdzać wielcy badacze problemu: Mircea Eliade, Jurij Łotman, Roland Barthes, jak również autorzy omawiancgo tomu "Kontekstów". W artykule Billman - opowid(' o stworzeniu Wiesław Szpilka dokonuje analizy wymienionego w tytule filmu wskazując na tkwiące w nim mitologiczne wątki - odwieczna walka dohra I.e ziem, człowiek-nietopcrz spływający na ziemię z wysokości i będący upostaciowaniem wysłannika nieba oraz pełzający po ziemi Joker jako przedstawiciel piekieł, czarny strój Hatmana jako symbol ładu i porz"dku, i pstrokaty Jokera będący przejawem rozproszenia i chaosu. Podobnych analiz mamy w "Kontekstach" kilkanaście, w tym cykle poświęcone "Hatmanowi" (autorstwa Wicsława Szpilki, Teresy Rutkowskiej, Moniki Sznajderman), "Uczcie Hahettc" (Dariusza Czaji, Zbignicwa Benedyktowieza, Marty Leśniakowskiej) i pojedyncle artykuły o "Matadorze" (Ewy Klekot), "Szklanym sercu" (Wojciecha Michera), ..Starym Gringo" (Moniki Sznajdcrman), "Ostatnim tangu w Paryżu (T. Jefferson Kline). Autorzy idą tropcm mitów zawartych w każdym z omawianych filmów i odkrywaj,! przed nami nowe znaczenia zawarte, w tak zdawaloby się, dobrzc znanych i opisanych filmach. W przypadku natomiast artykułu Tercsy Rutkowskiej WrdrólVki Felliniego autorka stara się prześledzić eał,! twórczość wielkiego artysty i wskazać na powtarzaj,!ce się w niej motywy - szukanie własnej tożsamości i drogi jab) symbolu naszego życia. Pisz<lc o w'ltkach mitycznych w sztuce nie sposób pominąć milczeniem koncepcji archetypu i symbolu Junga. Nic dziwi więc, że i w omawianym numerze "Kontekstów" znalazł się artykuł Dariusza Czaji Svmho/ i .Ii/m tę koncepcję przywoluj,!cy zwłaszcza, że koresponduje ona z przytoczonym wcześniej pogl,!dem, według którego nośność dziel tzw. sztuki masowej opiera się właśnie na tym, iż.przez nic przejawia się mit. Inaczej trudno wyjaśnić fakt, że pewne filmy (książki itp. l. cieszą się powodzeniem w różnych krajach o bardzo często odmiennej kulturze i tradycjach. Dochodziłaby tu do głosu howiem tkwiąca w każdym z nas nieświadomość zbiorowa, która sprawia, że pewne w'!tki trcściowe czy schematy fabularne poruszaj,! nas do głębi, bez naszej woli, wprawiając nas w stan cmocjonalnego pobudzenia. Obecność mitu w kinie według Wiesława Szpilki, który pisze o tym we wspomnianym już ..Batrnanie", tłumaczy również dlaczego największ,! !"onularności,! cicsz,! się zwykle utwory o przejrzystym schemacie fabularnym, które d,!żą do pełnej prostoty opowiadanej historii. Pod ich postacią aktualiwje się ciągle ten sam mit walki dobra ze złem, przybierając formę nowoczesnej opowieści, pozostając niezmiennym w swym podstawowym sensie. "Trwanie, atrakcyjność, żywotność kina - pisze Wieslaw Szpilka - budowanego w oparciu o tc stare, mało oryginalne tematy. nieustające powodzenie wytartych klisz każe nam sądzić, 7.e warstwa niosąca te fenomeny wciąż jest żywa i ważna dla współczesnego człowieka". Inny, niezwykle ważny i interesuj,!ey problem podnosi Wiesław Szpilka w artykule Zobaczyć .;,,·iat. Einografia woh('(' .fi/II/u i kU/lurv masowej. Chodzi tu o spojrzenie na zjawisko i jego ocenę. Szpilka wykazuje niepełność i często błędność dotychczasowych koncepcji, które usilowały tłumaczyć, czy wręcI. sprowadzać sztukę masow'! do jej źródeł (ujęcie takie proponował Marshall McLuhan sprowadzaj,!c całość zagadnienia do problemu środków przekazu), do odbiorcy. Klasyclllym przykładem są tu prace Ortegi y Gasseta, który w rozwoju kultury masowej chciał widzieć przejaw ekspansji rzesz ludzi przeciętnych, o prymitywnych gustach autora (przeświadczenie o wykorzystywaniu sztuki masowej przez jej twórców w celu manipulowania masami prezentuje amerykański socjolog H. J. Schiller). Wiesław Szpilka słusznie konkluduje: "adekwatne przedstawienie kultury masowej musi się jednak konccntrować na niej samej, ponieważ w innym przypadku mówi się o nowym wymiarze cywilizacji, o publiczności masowej, o autorach pracuj,!cych na jej rzecz. Słowem, mówi się o czymś innym. Kultura masowa to przecież nadc wszystko zbiór tekstów, które znalazły masowego odbiorcę ... uczestniczyć w niej to czytać właśnie te teksty, interpretować je odnajduj,!c ich sens". Takie podejście jest charakterystyczne dla wszystkich autorów omawianego tomu zajmuj"cych się antropołogią filmu. �254 Antropologia umożliwia zatem dostrzeżenie w filmach wielu takich treści i znaczell, których nic sposób zauważyć traktując film tylko jako rozrywkę dla mas. Dyscyplina ta zaprawiona od dawna do badania "obcych", nierzadko "prymitywnych" kultur dysponuje odpowiednimi narzędziami do analizowania dzieł filmowych. Niejednokrotnie wszak jawią się one jako rzeczywistość odmienna od naszej, tak jak żyjące gdzieś daleko ludy. Ażeby ją poznać trzeba wniknąć w nią głęboko, ale jednocześnie zachowując w stosunk u do niej odpowiedni dystans. Wiele filmów, często niezwykle interesujących, nic doczekało się wnikliwej analizy tylko dlatego, że zakwalifikowano je jako dzieła przeznaczone dla masowego, a więc według niektórych - prymitywnego widza. Antropologia powstrzymująca się od wartościowania kultur, nie ma wobec takich filmó\\ jakichkolwiek uprzedzeń. Dorota Kultura Skotarczak ludowa .iląskiej ludno.~ci rodzimej, pod red. Doroty Simonides przy udziale Piotra KoWarszawa 1991, ss. 438. walskiego, Wrocław- Najnowsza monografia śląskiej kultury ludowej, wydana przez Centrum Badali Śląskoznawczych i Bohemistycznych jako piętnasta z kolei praca, zapełnia - podobnie jak opublikowana wcześniej książka Folklor Górnego Śląska (pod red. D. Simonides, Katowice 1989) - dotychczasowe "białe plamy" w badaniach etnograficznych, folklorystycznych i antropologicznych. a ile praca z 1989 roku (de facto sfinalizowana w 1981 roku) ma charakter monografii folklorystycznej, to omawiana publikacja (choć opuściła warszawską Oficynę Wydawniczą Volumen latem 1993 roku, to w stopce widnieje 1991 rok wydania) dotyczy nic tylko Górnego Śląska, ale i Śląska Dolnego oraz Śląska Cieszyl1skiego. Obejmuje też zdecydowanie szerszy zakres badal1 śląskoznawczych, ponieważ zawiera opracowania poświęcone osadnictwu, budownictwu, gospodarce, odzieży, strojom, sztuce ludowej. Nadto prócz kultury materialnej prezentuje stan współczesnej wiedzy o kulturze symbolicznej (ludowej wizji świata, zwyczajach i obrzędach dorocznych oraz rodzinnych). Badania terenowe autorzy najnowszej monografii zakol1czyli w 1987 rok u. M ożna więc uznać, że obie epokowe prace łączą również perypetie wydawnicze, obie przecież docierały do odbiorców z dużym opóźnieniem. Kultura ludowa śląskiej ludno.~ci rodzimej wieńczy kolejny etap badal1 zespołu specjalistów pod kierunkiem prof. dr hab. Doroty Simonides, kierownika Katedry Folklorystyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Wykonano je w ramach Resortowego Programu Badal1 Podstawowych RP III 36 "Przeobrażenia społeczne i narodowe na Śląsku" koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski (Centrum Badal1 Śląskoznawczych i Bohemistycznych) i opolską Katedrę Folklorystyki. Celem tej zbiorowej monografii, będącej wynikiem zróżnicowanych warsztatów badawczych: prof. dr hab. Barbary Bazielich, prof. dr hab. Doroty Simonides i dr Henryki Wesołowskiej, jest prezentacja przeszłości kulturowej rodzimej ludności śląskiej. Prof. Simonides, redaktor tomu, we W~tfpie i Wprowadzeniu wyjaśnia, jak należy rozumieć termin "rodzima" ludność Śląska, uznając, że jest to społeeZJlość wywodząca się ze słowial1skiego podłoża etnicznego, która póżniej, przez wiele wieków, poddawana była wpływom Niemców, Flamandów i Walonów. Stąd też - jak pisze autorka - "z wielości zjawisk śląskiej kultury ludowej wybrano te naj istotniejsze. Zostaly one ukazane w perspektywie historycznej z zachodzącymi w niej zmianami i przestrzennym zróżnicowaniem oraz z wydobyciem analogii lub różnic w stosunku do innych regionów Polski lub krajów sąsiadujących" (s. 6). Ta perspektywa badawcza zdaje się dominować w całej pracy. Wobec wieloletniej penetracji terenowej zakończonej - jak wspomniałam w 1987 roku - problem opcji niemieckiej ujawniony później na tych ziemiach wymaga według Simonides odrębnych badall. �255 Książka składa sit; z dwóch podstawowych części, w obrębie których pomieszczono szczegółowe opracowania. CZt;ŚĆ I: "Człowiek - jego środowisko, dom i warsztat pracy", rozpoczynaj,! refleksje wprowadz.aj,!ee autorstwa Doroty Simonides. Śłąsk postrzegany przez nią jako region dawnego pogranicza słowiai1sko-niemieckego jawi się jako obszar o dużym zróżnicowaniu kulturowym. Stąd Simonides, pisząc o pojęciu rodzimości, przypomina, iż takie czynniki, jak położenie geograficzne, przemiany historyczno-kulturowc, wpływy niemieckie, morawskie, wielkopolskie i małopolskie powodują, że rdzenna ludność Śląska nie stanowi monolitu kulturowego. Autorka uważa, że dłatego właśnie region ten jest dla badaczy tak atrakcyjnym obszarem. Za szczególnie interesujące można więc uznać jej uwagi o odrębności kulturowej i etnicznej Śląska, kiedy traktuje ten region jako rezerwuar archaizmów kulturowych, a gwan; jako wyraz. tożsamości narodowej. D. Simonides jest przekonana, że "uświadomienie sobie własnej odrt;bności etnicznej nic było u wszystkich Ślązaków równoznaczne z poczuciem przynalc7:ności do polskiej narodowości. Wyrażało się raczej wzmożonym procesem narastania grupowcj samowiedzy. Ona to prowadziła najpierw do spontanicznego, a potem coraz bardziej zorganizowanego piclt;gnowania tego, co dziedziczono po ojcach, co przekazywano ustnie, co stanowiło wartość przez sam fakt, iż było własnc i inne od kultury mówiących innym językiem sąsiadów" (s. 19). Stwicrdza też, że na Śląsku "poprzcz zdcrzcnie obcych etników i ich kultur poczucie etnicznej odrt;bności wśród ludu rodzimego pochodzcnia było wyjątkowo głębokie w porównaniu z innymi regionami Polski". D. Simonides we Wprowadzeniu do ,~ląskiej kultury ludowej uwzględnia nic tylko proccsy kulturowe charakterystyczne dla minionych epok, ale widzi również "tragiczne zmllnię" Śląska jako pogranicznego rcgionu po II wojnie światowej, jak też podkreśla, iż "na obraz współczesnego Śląska składają się obok ludności rdzennie śląskiej i innc grupy ludnościowc, którc przybyły na tc ziemie z równie bogatą kulturą. / tak reemigranci, którzy obok kultury polskiej wnieśli tu sporą dawkę kultury tego kraju, w którym 7:yli,repatrianci, także ludność pogranicza, wreszcie osadnicy z centralnej Polski" (s. 26). Ogląd Śląska z perspektywy obszaru pogranicza etnicznego charakteryzuje również opracowania Barbary Bazielich i Henryki Wesolowskiej. / tak Wesołowska, w rozdziale Osadnictwo, hudoWl1ictwo, mieszkanie, po::ywienie, sięga do wczesnego średniowiecza, aby poprzez kolejne okresy historyczne śledzić dynamikę procesów osadniczych i rozwój budownictwa. W imponujących bogactwem faktów opisach uwadze autorki nic umykają te wszystkie przykłady kultury materialnej, które świadcz,! o słowiai1skim podłożu, związkach z sąsiednimi terenami: Czech, ŁU7:Yc,Wielkopolski, Małopolski oraz wpływach niemieckich procesów kolonizacyjnych. Wesołowska dba o wierną rekonstrukcję tego wszystkiego, co składa się na osadnictwo, budownictwo wiejskie (rozplanowanie zagród, formy konstrukcyjne budownictwa ludowego, opisy różnych budynków micszkalnych, gospodarczo-inwentarskich, użyteczności publicznej, sakralnych etc.), wyposażenie mieszkai1 (tu uwzględnia również zwyczaje związane z budową i ochroną domu), pożywicnie (przetwarzanie i konserwacja produktów, potrawy, posiłki). Henryka Wesołowska opracowała równicż nastt;pny dział Gospodarka, eksponując zróżnicowane dziedziny wytwórczości, takie, jak: rolnictwo, hodowla, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, rzemiosło wiejskie (kowalstwo, kołodziejstwo, bednarstwo, ciesielstwo, koszykarstwo, garncarstwo, tkactwo). Jej autorstwa jest nadto praca Transport, komunikacia, handel. Podobnie, jak w poprzednich dziełach, tak i w tym opracowaniu Wesołowskicj zwraca uwagę perfekcyjna wręcz dbałość o szczegóły, fakty, nazwy gwarowe, a wsz.ystkie te "drobiazgi" autorka ukazuje w perspektywie "dawniej i dziś". Część I. zamyka praca Barbary Bazielich Odzież, stroie i ich formy zdohnicze. Na wstępic autorka przedstawia zakres swych badai1, uznając, że podjęty zespół zagadniei1 powinien być rozpatrywany z perspcktywy historycznej, formalncj, funkcjonalnej i regionalnej. Ów ambitny, bo wieloaspektowy, ogląd strojów śląskich Bazielich stara się konsekwentnie realizować, mimo iż jak sama stwierdza - strojc Opolszczyzny i Dolnego Śląska "nigdy nie zostały dokładnie opracowane". Praca imponujc 7Ilawstwcm szczcgółów i osobliwości regionalnych strojów śląskich, ich elementów zdobniczych, autorka bowicm nic tylko prześledziła zbiory muzealne, ale i żródła �256 ikonograficzne. Poszukując podstaw ~różnicowania rcgionalncgo ubiorów na ŚI,!sku, si~ga do XVI wieku, przedstawiając najbardzicj pierwotne stroje chłopskie. Uznajc, żc o wzbogaceniu, a więc i różnorodności, stroju ludności wiejskiej można mówić dopiero w XVIII wieku. Stąd zestaw osiemnastowiecznej odzieży określa ona regionalnym strojem śląskim. Bazielich, uwzględniając odmienności lokalne stroju śląskiego, zastanawia si~ nad wieloma czynnikami, które zadecydowały o owej mozaice kolorów, krojów poszczególnych elementów składowych, dodatków, koronek. haftów itp. Inny był bowiem strój w rejonach podgórskich, inny mieszkańców nizin, nadto w rodzimym stroju śląskim można dopatrzyć siy osobliwości mody zachodniej, np. w nowszym stroju kobiecym wyraźnc są elementy charakterystyczne dla czasów wiktoriańskich i okresu biedermeieru, zaś na strój myski duży wpływ wywarło niebieskie umundurowanie z czasów Fryderyka II. Na podstawie wnikliwych analiz autorka wyróżnia stroje dolnośląskie (wrocławski, kłodzki, wałbrzyski, jeleniogórski, karkonoski, głogowski, kaezawsko-nadbobrzański oraz nyski), Opolszczyzny (opolski, oleski, kJuczborski, kozielski i glubczycki), Górnego Śląska (raciborski, rybnicki, bytomski tzw. rozbarski i pszczyński) oraz Śląska Cicszyl]skicgo (cieszyński, laski i góralski). Autorka opisuje najdrobniejsze szczegóły lokalnych odmian strojów, zadziwiając orientacją w drobiazgowych osobliwościach regionalnych, które to właśnic dccydują o różnorodności w obrębie Śląska. Oddzielną uwagę Bazielich poświyca wyszyciom i haftom, uznając je za jeden z podstawowych wyróżników śląskich strojów ludowych. Według niej odróżniają się od siebie w tym względzie nastypujące podregiony śląskic: Beskid Śląski, cieszyńskie. pszczyńskie, raciborskie, opolskie i Dolny Śląsk, co udowadnia, omawiając ich spccyfikę regionalną w zakresie wyszyć i haftów. W tym kontekście nie umyka jej uwagi biżuteria, która również na Śląsku była przejawcm odmiennych upodobal] lokalnych społeczności. Część /l. omawianej monografii "Antropologia życia codziennego i świątecznego" prezentuje ogląd śląskiej kultury ludowej z perspcktywy antropologicznej. Dorota Simonides pisząc o Ludowej wizji świata, eksponuje znaczenie w nowoczesnych badaniach prac nad katcgorią kulturową, jaką jest światopogląd ludowy. Odzwierciedla on bowiem potrzeby psychospołecme konkretnej społeczności lokalnej. Jak podkreśla autorka, "wyrażają si~ one przede wszystkim w dążeniu do życia w świecie ładu, porządku i sensu, w tendencjach do waloryzowania zamieszkanej przestrzcni: wyznaczania w niej miejsc dobrych i złych; w sposobach pojmowania sacrum, profanum, w wytyczaniu zjawisk tworzących rzeczywistość zewn~trzną i wewnętrzną" (s. 169-170). W rczultacie podjęła ona próbę przeprowadzcnia rckonstrukcji ludowego światopoglądu Ślązaków na przełomie XIX i XX wieku, uwzględniając najbliższe otoczenie człowieka, dom, jego otoczenie. W tym kontekście interesuje ją szczególnie zabezpieczenie dobytku, stosunek do przyrody, do Boga i innych bytów transcendentnych. W śląskim światopoglądzie ludowym wyróżnia trzy główne typy myślenia: magiczny, religijny i racjonalny, uznając, że "większość treści odnoszących się do ludowej wizji świata ma bezpośredni związek l. Bogiem i religią chrześcijańską, choć dodać trzeba, że i tu dostrzegamy elementy magiczne" (s. 194). W tym kontekście w kręgu zainteresowa6 Sominides znalazły się struktury magiczne i religijne, które przejawiają się w postaci zamówie6, zażegnywa6, odczyniań, zaklina6 itp. Ta część jej reneksji ogniskuje się wokół takich problemów, jak religia a cierpienia i choroby; zażegnywania ludowe jako wyraz dawnej religjności ludowej; znachor jako człowiek mający moc "nie l. tego śwata"; owczarze i kręgarze. Simonides, penetrując pod tym kątem źródła śląskic, po raz pierwszy zgromadziła imponujące materiały. przechodz,!c od opisu do ich interpretacji. I tę właśnie część jej pracy uważam za szczególnie cenną. Całość zamykają syntetyczne reneksje o demonologii, dość ogólne zresztą, bowiem większą uwagę tej problematyce autorka poświęciła w przywoływanej monografii folklorystycznej (D. Simonides, Wierzenia, przesądy i demonologia, w: Folklor Górnego Śląsku, pod red. D. Simonides, Katowice 1989) oraz w oddzielnym studium (D. Simonides, Śląski horror. O diahłach, skarhnikach, ulopcach i innych strachach, Katowice 1984). Henryka Wesołowska jest autorką pracy Wi('zi rodzinne i sąsiedzkie. W centrum jej zaintcresowa6 znalazły się więzi społeczno-kulturowe ludności wiejskiej na Śląsku w XIX i XX wieku. �257 Stad też omawia ona charakterystyczne cechy tradycyjnej rodziny wielopokoleniowej oraz funkcjonuj,!ce w niej wartości, a także tradycyjną społeczność lokalną. Dział Zwyczaje i ohrzędy rodzinne na Śląsku. również autorstwa Henryki Wesołowskiej, został opracowany na podstawie jej własnych badań terenowych prowadzonych w latach 60. i 70. na Śląsku (zob. szczegółowe uwagi tej autorki: Obrzędy i zwyczaje rodzinne, w: Folk/or Górnego Śląska, pod red. D. Simonides. Katowice 1989). Wesołowska, wyróżniając w obrzędach rodzinnych: zwyczaje i obm;dy weselne (od zalotów do narzeczeństwa, przygotowania do wesela, ślub i wesele, poprawiny, przenosiny), zwyczaje i obrzędy narodzinowe oraz obrzędy i zwyczaje pogrzebowe, nie tylko op~suje je, ale ukazuje proces ich zmian, przeobrażeń, a także redukcji, który jest wynikiem zaspokajania nowych potrzcb i aspiracji społecznych współczesnych Ślązaków. D. Simonides traktuje obrzędy i zwyczaje doroczne jako "powtarzającc się czynności rytualne, wyrażające usankcjonowane w środowisku czy grupie lokalnej zachowania wierzeniowe, estetyczne, emocjonalne, a które wspierają się na kulcie przyrody, przodków, na obecności elementów magii wegetacyjnej" (s. 262). Jako autorkę opracowania Doroczne zwyczaje i obrzędy, ich antropolo?}iczna .fimkcja interesują ją nic tyle etnograficzne i historyczne opisy dawnych wierzeń. zwyczajów i obrzędów, co bardziej związane z tymi praktykami psychospołeczne potrzeby człowieka. Jak pisze, "odczytanie funkcji, znaczenia i sensu obrzędów ujawnia zarazem stan i kształt świadomości religijnej społeczności, która owe obrzędy, wierzenia i zwyczaje praktykowała czy praktykuje". Simonides nie aspiruje do zbadania wszystkich przejawów śląskiej obrzędowości doroonej, które w swym ogólnym kształcie są tak ie same jak polskie, w centrum jej uwagi znalazły się jedynie te. które S,! typowe dla śląskiej ludności rodzimej oraz te, w których funkcjonują elementy typowo śh!skie. Stąd eksponuje takic regionalne formy rcliktowe, jak topienie marzanny, babski comber, żurowa środa, Emaus, czyli szukanie powstałego z grobu Chrystusa oraz te śląskie zwyczaje, które na Śląsku cieszą się szczególną popularnością, jak np. wodzenie niedżwiedzia. obchodzcnie "Barbórki". Simonides, dokonując oglądu obrzędów i zwyczajów cyklu jesienncgo i zimowego z perspektywy antropologicznej (Adwentu, Bożego Narodzenia, zapustów), cyklu wiosennego (topienia marzanny, żurowej środy, palenia Judasza, chodzenia z kogutkiem bądl. gaikiem) sprzcciwia się tym wszystkim tezom, według których tradycyjne obrzędy współcześnie zanikają. Uważa, że "zanikają jedynie te treśei i formy obrzędów, które nie pełnią już żadnej funkcji, S,! puste. Miejsce ich zajmują jednak obrzędy, zwyczaje i wierzenia nowe" (s. 265). Simonides jest również autorką następnego opracowania, Folklor i folklorystyka Śląska na tle tu ludoznawcze materiały średniowieczne (takie, jak np. Księga Henrykowska, Katalo?) mayii Rudol/iI, Cm/ex Mikołaja z Koźla, vesta Romanorum i in.), śląskie źródła folklorystyczne wieków XVI-XVII (różne kroniki lokalne, dzieła takich autorytetów, jak W. Rożdzieński, A. Gdacjusz, J. Praetorius, L. D. Hermann. F. A. Zimmermann, J. Kauschke) oraz ,.czasów nowożytnych", czyli od l połowy XIX wieku, wyróżniając tu jako oddzielną część .•Folklor i folklorystykę Śląska w niemieckim kręgu zainteresowali". Ten historyczny przegląd, w którym Simonides bądź to odnajduje zapomniane i niedocenione przez dotychczasowych badaczy dzie/a i obszary, bądź obala niektóre blc;dne tezy i wcześniejsze ustalenia uczonych, wieńczy podrozdział "Folklor i folklorystyka Śląska po 1945 roku". Wydaje się, iż ten ostatni dział. mimo przywołanych wielu nazwisk autorka potraktowała dość pobieżnie. wspominając jedynie o wybranych badaniach. Podobnie, bardzo ogólnie, pisze Simonides w tej części pracy o śląskim folklorze słownym, muzycznym i tanecznym (zob. s. 340-344). Może właśnie dlatego, że sama jest autorką wiciu prac poświęconych folklorowi słownemu, a także redaktorem epokowej monografii Folklor Górne?}o .~Iąska. Aby więc uniknąć powtórzeli, Simonides ogranicza się do podsumowującej syntezy, podpowiadając odbiorcy szczegółowe opracowania w przypisach. Część II. omawianej książki kończy praca Barbary Bazielich Sztuka ludowa na Śląsku. Autorka, pisząc o bogactwie i różnorodności dziedzin twórczości ludowej, zwraca uwagc; na budownictwo mieszkalne i gospodarcze, urządzenie wnętrz, meble, wyroby z drewna, skóry, me:ródel. Charakteryzuje 17 Lud t. LXXVI �258 talu, plastykę eksponuje obrzędową, trzy działy szkle i rzeźbę. rzeźby, W ramach Różallcowa i Kodeńska; "dobry sztuki stroje, malarstwo podrozdziałów wyszycia, omawia harty itp. W rezultacie i papicrze, na płótnie w szczcgółowy malarstwo sposób na najbardziej Matka Boska i Chrystus są naj popularniejszymi postaciami na Matka Boska Czystochowska, Pickarska, Karmiąca, Szkaplerzna. Chrystus Pasterz"). tkactwo, ludowcj: konkretnych powszechne wzroce i motywy. obrazach śląskich (tu głównic: i jako malarstwo, tradycyjnej zaś Centrum przede wszystkim malarstwa na "na szkle krzyżu", w XIX otwartym "I. wieku był na bokiem" Śląsku rejon podsudecki, a zwłaszcza okolice Kłodzka, Opawy i Kamiennej Góry. Szczególnie wicie uwagi Bazielich poświyca tradycyjnej rzcżbie, omawiając różne jej typy, odmiany i warianty. W świetle jej badań rzcżby Chrystus ludowej, (głównie jako Natomiast na krzyżu drugą pod postać się - Lektury chiwalne jak mimo pisze znanego ksiąźki Frasobliwy częstotliwości - ulatwia dokumentujące a trzecią kultowego "nader najbardziej - św. Jan (Góra popularny postacią jest (głównie św. Anny), temat Matka Boska Nepomucen). w ikonografii ludowej rzadko". indeks zabytki stanowią występowania i Pieta), miejsca znawczyni omawianej fotografie, Chrystus "z Dzieciątkiem" św. Anna, pojawia oraz względem rzeczowy, Śląska oraz calość zaś zamykają ilustracje życic społeczno-obyczajowe jego (armiesz- kańców). Wobec trudno tak ogólnej przedkładać bogactwem z konieeznoci znaczenie reOeksji, perfekcyjną one dokumentują w sposób i wpływy kultur obcych jednych o kulturze konkretnego problemów również prezentacji Kultury opracowań nad znajomością niezwykle regionu, szczególowych rzetelny na te pograniczne jako W rezultacie pogranicza, 'i.e wszystkie osobliwości nic tylko słowiański ziemie. regionu z perspektywy ludowej .ill{skiej ludno.ki drugie, lokalnych. charakter tym cenniejszą, Wszystkie kultury otr/.ymujemy rodzimej imponują śląskiej. nowoczesną 'ie ujmującą ale pracę bogaty zestal'. antropologicznej. Teresa Smoli/iska Teresa S m o l i ń s k a, Rodzina Opole 1992, ss. 196. Praca kowanie jest rezultatem zakresu siebie treści folklorystycznych w kulturze. kwestiami badań. Tym egzystencji. zjawisk, przydatność praca studiów i życiem nymi przede i szerzej znaczonego nad teren tradwji kulturowej. się na szczególne nowy kontekst traktowana jako występowania ukierun- dla prowadzonych twórca "aspck tu i użytkownik folklorystycznego" rod7.iną socjalizacji wartości zamysłu ujawnia ich własnej grupy; folklorystyce z innymi dyscyplinami jeszcze podejmowanych przebiegiem jeden procesu i enkulturacji, dostarczenia współpracę tu książce ogólny z perspektywy autorka wszystkim opowieść dotyczącymi historii dla pracy dla się swoistym który tworzenia członków terenem kulturowej 3. jest ważnym możliwości pogłębionego spo/ccznymi, dla ujęcia szczególnie cel. Jest nim przedstawienie folklorystycznej kultury zaopatruje innych z et- dowodu badań na nad społecznym. W recenzowanej słownego l.decydowała uzyskać się rodzina jako w procesie na temat Obok poprzez i socjologią, kulturą stała odznaczający 2. uczestniczy m.in. w poglądy i społecznej nologią kontekstem która po to, aby a jednocześnie globalnego, i komunikacji; badanych folklorystki, i rozważań aspekt rodzinnej Autorka włączyła się w ten sposób do dyskusji nad ważnymi poznawczo i społecznic kulturowego charakteru rodziny jako grupy i instytucji, która: I. stanowi segment społeczeństwa rodziny studiów obserwacji przez o sobie. Folklorystyczny zakresu rozwinięcia wybrała i zjawisko rodziny do analizy zainteresowaniami jednocześnie wykorzystuje studiów nicktórymi nad z bogatych opowiadania, związane jej możliwości ważnymi zasobów tzw. folkloru przy tym z genealogicz- czlonków. wskazania problemami Świadoma znaczenia folklorystyki. wybadań Za- �259 stanawia sit; wivc m.in. nad Ijawiskiem "folkloryzacji" - przekształcenia sir; opowieści z tekstu uwarunkowanego subiektywnie i związanego z jednostką w przekaz kolektywny i zobiektywizowany, nad relacją mir;dzy tekstami mówionymi i zapisanymi, wreszcie nad społecznymi ramami folkloru i rolą przekraczania tych ram i granic w jego przekształceniach. Przedstawia ponadto szerszy program folklotystycznych badall nad rodziną, w których przedmiotem byłyby nie tylko przejawy folkloru ustnego i ich rodzinne użytkowanie, ale również bardziej szczegółowa analiza innych zachowall rodzinnych, w tym obrz<;dów i ich wielorakich znaczeń. Całość ujęla autorka w pięć rozdziałów. Pierwszy z nich dostarcza informacji wprowadzających, dotyczących problematyki, zakresu i metod pracy oraz dokonuje przeglądu badań nad rodziną ze stanowiska folklorysty. Dowiadujemy się, że badania przeprowadzone zostały w Jatach 1984·1990 w różnych typach rodzin wiejskich na Górnym i Dolnym Śląsku, w południowej Wielkopolsce i części Polski centralnej. Metodą gromadzenia materiałów była ankieta oraz wywiad, w których przeprowadzeniu pomogli autorce studenci i uczniowie. Drugi rozdział omawia warunki i formy rodzinnego uczcstnictwa w kulturze oraz towarzyszącą działaniom kulturowym strukturę życia rodzinnego i układ ról i pozycji w rodzinie. Trzeci zajmuje się funkcjonowaniem tradycji folklorystycznych w rodzinie, przynosząc analizę sytuacji sprzyjających tworzeniu i przekazywaniu folkloru oraz roli poszczególnych członków rodziny w tych procesach. Rozdział czwarty koncentruje się na zainteresowaniach członków rodziny jej historią. Dość powszechnic deklarowanym chęciom poznania historii rodzinnej i wysokiej ocenie tego rodzaju zainteresowań odpowiada jednakże wiedza fragmentaryczna i na ogół niegłęboka. Na tym tle wyróżniają się nieliczne rodziny, w których przechowano legendy herbowe, obecnie uzupełniane o inne wiadomości I. historii rodziny i upowszechniane. W rozdziale ostatnim, w zakończeniu, umieszczono wnioski z badali i wymienione już uprzednio propozycje wobec przyszłych studiów nad rodziną. Wartość pracy polega nie tylko na wskazanym już nowatorstwie, wynikającym z rozpatrywania przejawów folkloru w kontekśce rodziny, otwierającym nowe perspektywy dla folklorystyki. Polega ona również na rozwinięciu i dostarczeniu nowych punktów widzenia wielu zagadnień, podejmowanych już w innych niż folklorystyka dyscyplinach. Do tych zagadnień, które w pracy T. Smolińskiej uzyskały nowy wymiar, należy m.in. zgromadzenie dodatkowych dowodów na silniejszy przekaz kultury w rodzinie ze strony matki i jej rodziny, potwierdzenie tzw. "przerywanego" przekazu kultury, szeroka analiza sytuacji folklorotwórczych w rodzinie a przede wszystkim zwrócenie uwagi na światopoglądowe znaczenie przejawów folkloru. Rozdział dotyczący opowieści związanych z historią rodziny dostarcza bowiem nie tylko niezwykle interesujących tekstów, w tym tekstów legcnd herbowych, funkcjonujących w rodzinach, ale również próbuje wyjaśnić znaczenie znajomości historii rodzinnej w rodzinach współczesnych. Godna uznania jest świadomość metodologiczna autorki, nakazująca jej odróżniać wartości deklarowane od realizowanych oraz dostrzegać różnice w wypowiedziach w gronie własnym rodziny i w obecności "obcego", jakim jest badacz. Szerokość i nowość ujęcia stworzyły również pewne trudności, zwauażalne w pracy, którymi w tym miejscu chcę sir; zaj"ć. Przyjęcie zalożeń badań socjologicznych i etnologicznych nad rodziną, polegające m.in. na szczegółowym rozróżnieniu rodzin ze względu na ich strukturę i sposób uczestnictwa w kulturze, zaprezentowane w rozdziale drugim, nie znajduje w zasadzie zastosowania w analizie funkcjonowania tradycji folklorystycznych w rodzinie. Obserwujemy tutaj pierwszy etap badań wykorzystujących doświadczenia różnych dyscyplin, w którym pojawia się już znajomość tych doświadczeń, natomiast brak jeszcze pełnej ich integracji z przedmiotem studiów. Druga uwaga dotyczy braku precyzyjnych kategorii analizy współczesności, właściwego zresztą nie tylko folklorystyce, ale również etnologii. Nie zawsze tradycja - dziedzictwo, związanc z przeszłością odróżniane jest od tradycji - wartości, związanej bardziej z teraźniejszością. Folklor występujc w pracy raczej jako dziedzina kultury, chętnie wiązana z kulturą ludową a rzadziej jako aspekt kultury, niezależny od czasu i granic kultury, choć o "folklory- �260 stycznym aspckcie" mówi podtytuł pracy. Na koniec uwagę moją zwróciła pewna niekonsekwencja w próbach przyjęcia podmiotowego podejścia w badaniach. Autorka kilkakrotnie wc wstępnej części pracy odwołujc się do "folklorystycznego automodelu rodzinności", którego przedstawienie potraktowane zostało jako cel pracy. Po to aby zrekonstruować taki model nic wystarcza gromadzić i prezentować informacje, których udziela "rodzina o sobie". Taki własny obraz grupy musi bowiem stanowić również pewną całość, zbudowaną na podstawie przyjmowanego przez grupę systemu wartości, ponadto winien być chroniony w trakcie jego odtwarzania przed interpretacjami badacza. Do podmiotowej analizy np. nic należy dość nieoczekiwane wyjaśnienie przez badaczkę wzrostu wśród młodych zainteresowania dziejami rod/jny: "Wydaje się, że wyrosło ono na gruncie wzmożonej chęci poszerzenia swej wiedzy na temat przeszłości historycznej Polski" (s. 137). Przydatność materiałów i metod analizy stosowancj przez folklorystę dla hadal] nad kulturą rodziny została w książce udowodniona. Z zainteresowanoem zatem można oczekiwać następnych prac T. Smolińskiej, zapowiadającej poszerzenie zakresu analizy i wykorzystanic w studiach nad rodziną nie tylko folkloru slownego ale również integralnie z nim potraktowanych materiałów dotyczących zwyczajowości i obrzędowości rodzinnej. ZhirJl1icw Jasiewic: Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy i/o Kaszpirowskieyo. rzel1ie socjologiczl1e, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, ss. 143. Spoj- Przedstawiana książka dotyczy tematu fascynującego: tcgo, co zwykło się w skrócie nazywać "fenomenem Kaszpirowskiego". Ów "fenomen" to tylko jeden, choć z pewnością najhardziej spektakularny, spośród licznych przypadków różnych nickonwencjonalnych psycho- i bioenergoterapeutów, zdobywających sobie w naszym kraju mniejszą lub większą, przelolI1ą lub bardziej trwahl popularność. Jest to ważne zjawisko społeczno-kulturowe, które zresztą można obserwować również w innych krajach, i nie powinno umykać uwadze badaczy. Stykamy się z nim w życiu codziennym i może właśnie dłatego tak trudno jest przeanalizować je naukowo, uwalniając się od emocji. O Kaszpirowskim słyszał chyba każdy, napisano o nim wiele, czasem krytycznie, częściej w tonic apologetycznym, nikt jednak dotąd nie pokusił się o dokonanie rzetclncj, antropologicznej cz.y socjologicznej analizy jego działalności i przycz.yn tak wielkiej, jeszczc do niedawna. popularności. Pierwszą taką, i to udaną próbą, jest omawiana książka, przygotowana przez Włodzimierza Piątkowskiego z Zakładu Socjologii Medycyny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Luhlinie i jego współpracowników. Praca opatrzona jest krótkim posłowiem rcd. Haliny Aczkasowej, która zainicjowała i realizowała w latach 1990-1992 cykl telewizyjnych programów z dr. Anatolijem Kaszpirowskim. W. Piątkowski, socjolog medycyny, już od dłuższego czasu prowadzi systematyczne badania nad leczeniem niekonwencjonalnym; jest m.in. autorem ważnej i interesująccj książki Spotkania z inną medycyną. Listy do Kaszpil'owskiego to książka przejrzyście opracowana, składająca się z dość obszernego wstępu i trzech rozdziałów, przedstawiających kolejno: prohlemy metodologiczne, analizę statystyczną materiału oraz wybór listów telewidzów do terapeuty. "Wstęp" jest właściwie charakterystyką postaci Kaszpirowskiego, jego szczególnych cech osobowości i metody terapeutycznej, ujętą na szerszym tle społecznym. Autor analizuje czynniki, które sprawiły, że Kaszpirowski stał się na początku lat 90. jedną z najpopularniejszyeh postaci kultury masowej w Polsce. Zwraca uwagę na specyficzny splot okoliczności politycznych i gospodarczych związanych z okresem transformacji ustrojowej oraz na wsparcie "potężnego medium" - telewizji, która uczyniła z niego gwiazdę, idola publiczności (uosobiającego zarazem, jak trafnie zauważa �261 Piiłtkowski, j..:d..:nz mitów kultury masowej - lekarza-supermana). Autor stwierdza, że, wbrew opiniom, telcterapia Kaszpirowskiego odbiega od klasycznej psychoterapii, zawiera jedynie niektóre jej elementy. Natomiast w recepcji społecznej jest Kaszpirowski powszechnie traktowany jako bioenergoterapeuta, choć sam konsekwentnie przeciwstawia się włiłczaniu jego metod IN obręb medycyny nickonwencjonalnej. Niemniej, W. Piątkowski wskazuje na szereg pokrewnych technice Kaszpirowskiego metod lecznictwa niekonwencjonalnego stosowanych w Europie Zachodniej i w USA. Niezależnie jednak od kwestii zaszeregowania telcterapii i jej propagatora, najważniejszym problem..:m badawczym dla przedstawiciela nauk społecznych pozostaje fenomen ogromnej popularności terapeuty z ukraińskiej Winnicy i to podkreśla wyrażnie autor książki. Prezentuje walory perspektywy socjomedycznej, która może ujawnić przyczyny tego zjawiska, ukazując je w szerokiem kontekście stanu społecznej służby zdrowia w Polsce i społecznego odbioru tej sytuacji, w dużej mierze wpływającego na obecną popularność praktyk niekonwencjonalnych specjalistów oraz samoleczenia. Autor wybrał interesującą metodę badawczą - analizę treści listów telewidzów, skierowanych do dr. Kaszpirowskiego. Był świadom - jak wynika z rozważań metodologicznych problemów związanych z przyjęcicm tej perspektywy. Wskazuje na nikłe dotychczas zainteresowania socjologów tego typu żródłami i brak "teorii listu". Tym bardziej warte są uwagi interesujące rozważania W. Piątkowskiego na temat specyficznych cech tego materiału, perspektyw i ograniczeń ich badania. Autor wskazuje m.in. na brak możliwości wpływu badacza na formę i zakres informacji zawartych w listach (tę właściwość podzielają zresztą listy z innymi typami materiału zastanego). Stąd wynika niemożność przeprowadzenia pełnej analizy statystycznej. np. w odniesieniu do wyks/.tałcenia autorów listów (nic podało go 92,7% osób), wieku (brak danych o 58,8'~. osób), czy efektów teleterapii (35,9% autorów nie podało na ten temat informacji). Warto również porównać przytoczone w książce wyniki badań OBOP z rezultatami analizy listów. Okazuje się, że tylko 3% ankietowanych przez OBOP uznało, że seanse Kaszpirowskiego miały pozytywny wpływ na ich organizm. Natomiast 50,2'10 autorów listów stwierdziło poprawę swego stanu zdrowia, łącznie w 80,6% przypadków chorób. Tak duża różnica wypływa zapewnc z faktu, że listy skłonni Sił pisać raczej ci, którzy odczuwają pozytywny efekt, niż ci, którzy nic dostrzegają żadnych skutków teletarapii, bądź też skutki negatywne (tych ostatnich było tylko 2%,). Jak wynika z analizy statystycznej, aż 78,8% autorów listów stanowią kobicty (z ogólnej liczby przeanalizowanych 1907 listów, które nadeszły do telewizji w ciągu 1990 roku). Ten fakt, 1,",,<lI1Y z ogólnie obserwowanym zjawiskiem przewagi kobiet wśród klienteli specjalistów mcdyc:",) komplementarnej, wymaga wnikliwych badań, ponieważ, jak stwierdza autor, "ws/.ystkie Inalll: interpretacje (... ) są tylko po części przekonywające" (s. 134). Najobszerniejsza część pracy - rozdział III., zatytułowany tak, jak cała książka: "Listy do Kaszpirowskiego", zawiera wybór listów, ilustrujących najlepiej (zdaniem autorów) omawiane problemy. Listy podzielone są na trzy główne zespoły: prezentujące odczuwane skutki terapii, próby interpretacji "fenomenu Kaszpirowskiego" i wrażenia doznawane podczas seansów. Największą grup!; listów - opisujących efekty teleterapii - uporządkowano według rodzaju tych efektów (pozytywne, brak efektów leczenia i pogorszenie stanu zdrowia). Najliczniejsze listy, a mianowieic te, którc opisują pozytywne skutki telcseansów (zajmują one aż 45 stron książki), zostały posegregowane według rodzaju chorób czy dolegliwości. Podstawą był sporządzony przez autorów klucz kodowy, I. zastosowaniem nazw chorób (czy grup chorób) przyjętych w międzynarodowej klasyfikacji chorób WHO. Jednak napotykamy w układzie listów także takie oznaczenia (,.choroby naczyniowe", "choroby oczu"), których nie ma w przytoczonym w rozdziale I. kluczu kodowym. Ponadto, w wydzielaniu poszczególnych jednostek tego klucza, ujętych pod nagłówkiem "Rodzaj dolegliwości", widoczne są pcwne niekonsekwencje. Do "rodzajów dolegliwości", oprócz np. "chorób układu krążenia", zaliczone zostały również takie jednostki. które logicznic należą raczej do efektów terapii, np. "zanik blizn", "ciemnienie włosów", �262 "porost włosów", czy "rzucenie palenia". łnncgo rodzaju problem klasyfikacyjny wiąże się z faktem, że listy z reguły nie były monotematyczne, zazwyczaj dotyczyły kilku różnych zagadnień i wymieniały różne choroby trapiące ich autorów. To stawiało przed autorami książki trudne zadanie wyboru dominującego w liście tematu - każdy list mógł być z założenia przyporządkowany tylko jednej kategorii szczegółowej (poprawność metodyczną zapewniało równoległe kodowanie listów przez 3 osoby). Wydaje się, że przyjęte rozwiązanie jest słuszne; inaczej trzeba by dzielić każdy list na drobne fragmenty i zamieszczać je czasem kilkakrotnie. w różnych miejscach. Autorzy książki w rozdziale I. zapowiadają podejście przede wszystkim jakościowe do badanego materiału. Ze względu na jego specyfikę, analiza ilościowa ma tu mniejsze znaczenie. Jednak zawarta w pracy analiza jakościowa pozostawia pewien niedosyt. Oddzielny rozdział dotyczy materiału statystycznego, toteż czytelnik oczekuje, że po obszernej prezentacji wyboru listów znajdzie również rozdział poświęcony jakościowej analizie materiału. Tymczasem napotyka jedynie zakończenie, lakonicznie podsumowujące wyniki badań nad listami, łącznie z danymi uz.yskanymi przez autora z wywiadów i materiałami zebranymi przez OBOP. Poza tym nawiązania do treści listów, także łącznie z danymi z innych źródeł, znajdujemy w części wstępnej pracy. Wydaje się, że książka zyskałaby dużo, gdyby oddzielny jej rozdział zawierał wnikliwą analiz.ę jakościową "materiału listowego". Niemniej, książkę czyta się z wielkim zainteresowaniem i podziwem dła autorów, którzy podjęli się bendyktyńskiej iście pracy - kodowania, kłasyfikacji i opracowania materiału zawartego w ogromnej liczbie listów. M usieli przy tym samodzielnie pokonywać piętrzące się przeszkody, nie mogąc korzystać z żadnych wzorów krytycznych analiz socjologicznych zbiorów listów. Praca wykazała, że zastosowana metoda może być bardzo owocna w badaniach nad stanem świadomości społecznej, także w zakresie stosunku do niekonwencjonalnych metod leczenia. Książka może zainteresować nie tylko specjalistów, ale takżc każdcgo "zwykłego" czytelnika, który znajdzie w cytowanych listach przcjmujący wyraz ludzkiego cierpienia, nadziei, a nieraz takżc wielkiej radości z odzyskania zdrowia i ogromnej wdzięczności dla dr. Kaszpirowskiego, nazywanego uzdrowicielem, "genialnym Anatolijem", a w jednym z listów "posłańcem z gwiazd". DlInllla Kraków. duli, Kraków Przestrzenie kulturowe, Penka/a-Gaw{'cka pod red . .I. Bujaka, A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej i R. Go- 1993, ss. 139, ił. Prezentowany tom szkiców z zakresu antropologii miasta, rezultat współpracy krakowskich historyków i etnologów, ukazał się z poważnymi perturbacjami. Przedwczesny zgon dwojga redaktorów opóźnił wydanie oraz, jak można sądzić ze wstępu autorstwa R. Goduli, która ostatecznie przygotowała całość do druku - uniemożliwi! peine zrealizowanie wstępnej koncepcji. Jakkolwiek było, sądzić należy przedstawiony czytelnikowi rezultat, a nie zamierzenia. Zainteresowanie krakowskich badaczy Krakowem, jego kulturą i mieszkańcami, dało się już zauważyć od kilku lat. Próby zastosowania etnograficzno-ctnologicznego aparatu analitycznego do kwestii miejskich, zwłaszcza miasta tak bogatcgo w historię i różnorodnego pod względem kulturowym, jak Kraków daly - jak można się było spodziewać - intcresujące rezultaty'. Do początkowych zainteresowań folklorem miejskim, miejską obrzędowością, zagadnieniami kontaktów miasto-wieś podmiejska, doszła obecnie kwestia miejskiej przestrzeni . .lej właśnie, kulturoI Zob. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne" z. 26: 1987. red. j.w.; także: "ZNUJ. -Kunachowicz. Prace etnograficznc" z. 2i. 19H6 pod red. J. Bujaka oraz ..Z UJ. Prace etnograficzne" z. 23: 19H7 pod red. A. Zambrzyckiej- �263 wemu wymiarowi istotnych dla miasta i jego mieszkańców miejsc, poświęcony jest, w przeważająceJ części, prczcntowany tom. Gros artykułów poświęconych jest krakowskiemu Rynkowi, który będąc jednym z największych placów Europy. spełnia! w swoich ponad siedemsetletnich dziejach rozmaite funkcjc. O politycznych funkcjach Rynku traktuje artykul M. Rożka Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń polityczl1ych (X I V-X V I I I wiek); o obrzędowych z kolei B. Pilichowska (Rok ohrzędowy na krakowskim Rynku w minionych stuleciach); o komunikacyjnych J. Duda (Komul1ikac.ljna jilllkcja Rvnku Gltiwne{fo w Krakowie); ekonomiczne zaś omawia J. Bieniarzówna (Krakowskie taryi w dawnych wiekach). Lektura tych prac każe schylić czoło przed erudycją autorów, ale jednocześnie skłania do wniosku, że, po picrwsze, zaprczentowali oni typowo "historyczne" artykuły, nie zawierające wcale, lub minimalne ilości, "etnologicznego" spojrzenia na problem, oraz, po wtóre, że są one także ..historyczne" w tym sensie, iż zajmują się generalnie przeszłością, na uboczu pozostawiając zjawiska występujące współcześnie. W zasadzie poza pewnymi próbami uwspółcześnienia wywodu, widocznymi w artykułach J. Dudy i B. Pilichowskiej, pozostałe stanowią kompilację godnych uwagi faktów historycznych, niejako wstępny material do etnologicznych analiz. Są niewątpliwie cennym, ale zaledwie tłem. zbiorem faktów, które dopiero należałoby poddać etnologieznej analizie. Podobny zarzut, przy wszystkich nic podlegających kwestii zaletach, postawić można pracy J. Kracika (SllIropolski Kleparz - targ w lokall1ej kulturze społecznej). Z. Szromba-Rysowa w artykule Tar!l0wisko SliIrv Kleparz - elf/ogra[lczna perspektywa badawcza precyzyjnie ukazuje atrakcyjność etnograficzno-etnologicznego podejścia do problematyki przestrzeni miejskiej - tu w odniesieniu do jednego z najbardziej znanych i ważnych miejsc targowyeh miasta. Zarysowanie owej badawczej perspektywy nie oznacza jednak jeszcze, iż została ona zastosowana. Na to przyjdzie jednak zapewne poczekać. Z kolei z opracowania E. Fryś-Pietraszkowej (Kraków a wsie podmiejskie w rela,jach etnograficznych sprzed .IlU lat), w którym zaprezentowany został interesujący material etnograficzny, od lat oczekujący w zaciszu archiwum na skutecznych interpretatorów, wynika jasno, iż kontakty miasto-wieś owocowały między innymi powstawaniem istotnych kulturowo "miejsc zderzenia". Ich etnologiczna analiza mogłaby wiele, jak mi się zdaje, wnieść do zrozumienia istoty wzajcmnych wpływów, splotu harmonii i konfliktów w procesie kontaktów między mieszkańcami K rakowa a ehłopami z podmiejskich wsi. Odnoszę wrażenie, że prawdziwie udaną próbą zastosowania pojęciowego aparatu etnologii do analizy kulturowej przestrzeni miejskiej jest zamieszczony w tomie artykuł D. Gut Nowa HUla w .~wiad(/m(),vci jej mieszklll;niw. Autorka usilowała, z interesującym skutkiem, dotrzeć do .,struktury przeżywanej" micjskiej przestrzeni, mając tu na myśli "całą sferę wyobrażeń i mitów, naroslych wokół samego miasta i rozgrywających się w nim wydarzeń". Efekt byłby zapewne jeszeze pełniejszy, gdyby autorka oparła swoje wnioski na bogatszym materiale analitycznym, zwłaszcza już publikowanym 2 Oceniając gener<t1nie krakowski tom studiów na temat przestrzeni miejskiej stwierdzić można, iż wi,,:ccjobiecujc, niż daje, przynajmniej jeśli chodzi o etnologoczne analizy. Jest raczej cennym do nich wstępem, ukazujc perspektywy wspólnych badań historyków i etnologów, stanowiąc dowód na atrakcyjność tej problematyki dla obu partnerów. Mniemać zatem można, że następne publikacje b,,:dą dowodem nie tylko godnej uwagi mody na temty z zakresu antropologii miasta - tu: właśnie Krakowa - alc przede wszystkim staną się prezentacją oryginalnych osiągni,,:ć z tego zakresu. Ryszard :! Zoh. opracowanie roku J. Mikuło\Vski nutcriałtl\\' z inicjatywy Pomorski. Kwl../m' w Iwszej pllmiró, pokonkursowych: Oddziału Krakowskiegt) konkurs Biblioteka Krakowska nr 127, Kraków pod hasłem .,Czym był i czym jest dla mnie Kraków" Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Kantor 1991. Jest lo naukowe został ogłoszony w 1969 �264 Marian M o r a wczy 11 s k i, Rzeź ss. 192, ok, 50 il. 1846 r., DChic(l, Pilzno, TUr/ulw i okolice, Tarnów 1992, Są wydarzenia w polskich dziejach, których wspomnienie zawsze wywolywać będzie emocje. a których interpretacje i oceny różnić się będą w zależności od pochodzenia, poglądó\\ społecznych, wizji dziejów i - generalnie - światopoglądu jednostki dokonującej oceny. Czasem także od temperamentu i wrażliwości. Rzecz jasna, nie powinno to dotyczyć historyka, od niego wymaga się obiektywizmu. Ale przecież i on jest tylko człowiekiem. Jednym z najbardziej bolesnych zdarzeń w polskieh dziejach jest galicyjska rabacja 1846 roku. Kilka krwawych dni mroźnego stycznia tamtego pamiętnego roku, kilka powiatów objętych zaburzeniami - chłopską ruchawką; może tysiąc zabitych przedstawicieli stanu szlacheckiego, rabunki i gwałty, a w ich rezultacie - narodowy szok. Publicystyka i sztuka przez dziesięciolecia żywiły się tym tematem, żyła nim także wieś galicyjska, żywe wspomnienia o rabacji utrzymywały się do niedawna. Także niejeden historyk zyskał poklask albo cięgi za sposób w jaki ukazywał źródła, przebieg i sens owej krwawej łaźni. Kaznodzieje - zarówno świeccy jak i duchowni gromili wady narodowe, posługując się przykładami z tamtych dni. Był to temat zawsze niepokojąco aktualny, pozwalający - przez swoją niejasność i złożoność motywów działających w 1846 roku stron - uzasadnić sprzeczne niekiedy poglądy i opinie. A dziś? Czy dziś warto jeszcze wracać do tamtych wydarzeń? Czy są jakieś powody, dla których należy przypominać ofiary i ich katów'? Czy są jakieś względy, które winny skłaniać współczesnego Polaka do rozpamiętywania klęski zgotowanej przez austriackiego okupanta szlacheckiemu powstaniu, przeciw którym skierowano sprawiedliwy acz ślepy gniew polskiego ludu'? Czy to, co się wtedy stało, to tylko wybryk historii, czy prosta a tragiczna konsekwencja nieporozumienia między ludźmi z dołu i szczytów społecznej drabiny? A może wręcz reguła w naszych dziejach, konsekwencja połączenia pobożnych życzeń typu "iakoś to będzie" z brakiem organizacji? Podobne pytania można stawiać w nieskończoność, jedno jest pewne, zainteresowanie rabacją wciąż istnieje, a nowe na jej temat prace, nie tylko historyczne, mogą liczyć na zainteresowanie. Tak też będzie zapewne w przypadku książki historyka - ale historyka literatury - Mariana Morawczyńskiego zatytułowanej lakonicznie Rzeź 1846 r. Jest to drobiazgowa opowieść o pamiętnych wydarzeniach na obszarach dotychczas uznawanych za marginalne: we wsiach na wschód od Tarnowa, szczególnie w okolicach Dębicy. Autor w zasadzie nie wnosi nowych informacji, porządkuje znane dotychczas, pewne relacje uściśla, inne podaje w wątpliwość. W sumie, z punktu widzenia wiedzy o wydarzeniu, niewiele. A jednak czyta się tę książkę z wielkim zainteresowaniem, nawet wbrew jej wadom: chaotycznej miejscami narracji, niejasności wywodów, czasem zbytniej skłonności do uogólnień. Czytamy pracę Morawczyńskiego nie tylko z zainteresowaniem, ale również z bólem i z jakimś niejasnym a dojmującym uczuciem jej aktualności. No cóż, to chyba nieuniknione, że czytelnik przejmuje się ładunkiem dydaktycznym jaki niesie w sobie wspomnienie galicyjskiej rzezi. Bo czyż nie jest tak, że dzielenie społeczeństwa na lepszych i gorszych, tych myślących i rządzących, i tych od czarnej roboty, że patriarchalizm połączony z niesprawiedliwością, mogą prowadzić prostą drogą do wybuchu niekontrolowanego gniewu. Tak jest i tak zapewne zawsze będzie, a kto o tym zapomina, czyni wielki błąd. A austriackie machinacje, perfidne szezueie brata na brata. te judaszowe srebrniki wypłacane przez obcych Polakom za polską krew - jak to się ma do poruszanych kwestii'? Owszem. ma się bezpośrednio i najboleśniej, bowiem podobne działania mogą mieć miejscc jedynie wtedy, gdy brak porozumienia, prawdziwego, a nie tylko deklarowanego bratcrstwa, wtedy gdy brak wspólnoty interesów, wzajemnego szacunku i tolerancji między ludźmi. Tego właśnie w tragiczny sposób zabrakło w Galicji w 1846 roku i dlatego polała się obficie polska krew. Brakło, tam gdzie winien się był znaleźć, rozumu, przenikliwości, brakło solidaryzmu narodowego i dlatego w ową lukę - �265 przepaść mil;dzy wiejskim ludem (któremu nie danym jeszcze było poczuć się narodem) i szlachtą - mając,! się za naród, mógł wcisnąć sil; wróg. I wygrał, choć nic na długo. Myślenie o rabacji wbrew pozorom nie jest dziś,jak sądzę,jalowe i anachroniczne, to po prostu myślenie o źródłach nieporozumierl społecznych i sposobach przeciwdziałania im. To myślenie o tym, jak trudne, a czasem wręcz niemożliwe bywa owo przeciwdziałanie, a także i o tym, że zbrodnia rodzi się cZl;sto I.arówno z arogancji jak i z ignorancji. Oby przebogatej lekcji wypływającej z galicyjskiej rzezi nic trzeba już było nigdy na nasl.ej ziemi przerabiać. Książka M. Morawczyńskiego wartościowa sam;'kW sobie, I.yskuje jeszcl.c, gdy?, budzi w czytelniku ważne i aktualne pytania i wątpliwości. Ryszard Kantor Maria P a rad ()w s k a, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Lacińskiej, Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO '92 w Sevilli, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, bez roku wydania, ss. 297, indeks nazwisk. Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO '92 w Sevilli nie miał szczęścia do redaktora ani oficyny wydawniczej. Odbiło się to najakośei książki, a głównie na niestarannej korekcie, pozostawieniu fragmentu strony niezadrukowanej (ślad ingerencji cenzury?), wadliwym zszyciu arkuszy (mały margines wewnętrzny utrudnia lekturę), a przede wszystkim niestarannym indeksie nazwisk (nie zdołano np. ustalić imienia Kolumba; szczęście, że Autorka podała w tekście imię Mickiewicza, bo już rozwiązanie pierwszej litery imienia Lelewela okazało się nicwykonalne), Zapewne równie? z winy redaktora pierwsze zdanie "Wstępu" rozpoczyna się słowami: .,Pil;ćsetna rocznica odkrycia Ameryki przez Kolumba, przypadająca na rok 1992 [.. .]" (s. 3), jest nieprecyzyjna. Wiemy przecież, że mieszkańcy Azji do Ameryki docierali przed 1492 rokiem. Wykopaliska archeologiczne dowodnie potwierdziły także pobyt mieszkańców Europy na kontynencie amerykańskim przed tym rokiem. Mil;dzy innymi dlatego rocznicę pierwszej wyprawy Kolumba do Indii obchodzono pod hasłem "Spotkanie Dwóch Światów". Z powyższych uwag wnosić można, że recenzowana książka jest typowym tworem - jak to mawiał Kazimierz Wyka - "jubileatyzmu", podobnie jak tablica na gmachu "Wspólnoty Polskiej" w Warszawie poświl;cona Ignacemu Domeyce, ufundowana w 1992 roku przez Komitet Polski ,.Spotkania Dwóch Światów", na której w brązie odlano błędną datę rektorstwa wybitnego Polaka w Uniwersytecie w Santiago de Chile t. Tak jednak nie jest. Maria Paradowska nawiązując świadomie do rocznicy ważnej odkrywczo wyprawy Kolumba, nie dała się zupełnie zepchnąć na pobocza "jubileatyzmu", narzucone przez nie przygotowaną do tego typu publikacji oficynę wydawniczą. Jej książka jest pionierską monografią problemu, przedstawioną w formie popularnej. Uważny czytelnik książki Marii Paradowskiejjest pełen podziwu dla trudu Autorki. To prawda, że nie miała ona warunków do przeprowadzenie kwerendy archiwalnej (nawet w Polsce) i pisząc swe dzieło oparła się głównie na pamiętnikach oraz literaturze popularnonaukowej. Mimo to przedstawiony obraz, dotyczący zwłaszcza XIX i początku XX wiekujest bardzo interesujący. Okazuje się, że Autorka zdołała zebrać więcej danych niż to uczyniono w ogłoszonej w 1983 roku pod redakcją Marcina Kuli ksi"żce Dzieje Polonii IV Ameryce Łacińskiej. Historiajest chybajcdyną dziedziną, gdzie miłośnicy badań przeszłości mogą, mimo braku warsztatu, inspirować badania profesjonalistów. Maria Paradowska uzyskała lo prezentuj,!c głównie informacje z zakrcsu historii nauki i techniki. Rzeczowość przckazu w książce Marii Paradowskiej ulega zachwianiu w relacjach dotyczących Polaków w Ameryce Łacińskiej po drugicj wojnie światowej. Tu już nie wystarczy oczytanie l Autorzy tekstu na tej tahlicy zapewnie nic wiedzieli, że istnieje książeczka Aliny Szwejccrowej pt. /gnac.v Domeyko, wydana w 1975 roku z poprawnie zestawionym kalendarium. Domeyko nic był rektorem w latacb 1857·1873 tylko 1867-1883 (w latach t852- t 867 sprawował funkl:ję delegata rZ'-ldu do .spraw reorganizacji uczelni). �266 w mniej lub bardziej łatwo dostępnych publikacjach. Polityka pozyskiwania po 1945 roku literatury zachodniej zdecydowała, że kwerenda w krajowych bibliotekach niewiele daje. Analiza licznych relacji podróżniczych, drukowanych niemal masowo po 1956 roku; daje wyniki niekiedy trudne do weryfikacji. Bardziej wiarygodna jest literatura spccjalistyczna, która jednak umknęła uwadze Autorki. Zwracam uwagę, że Instytut Nauk Geologicznych PA N prowadzi l na Kubie przez 15 lat badania stacjonarnc, uwieńczone ważnymi publikacjami (w tym mapy kopalin mineralnych). Autorka w zasadzie pominęła również krąg badaczy skupiony wokół redakcji "Estudios Latinoamericanos" z Instytutu Historii PAN. Wielu z tych autorów prowadziło kwerendy w archiwach i bibliotekach Ameryki i dysponuje dużym zasobem informacji o udziale Polaków w rozwoju cywilizacji Ameryki Łacińskiej. Brak informacji na ten temat w książce Marii Paradowskiej zdaje się wskazywać, że praktycznie nie ma kontaktów z historykami z tego kręgu (tzn. Instytutu Historii PAN), a ponadto nie korzysta z retrospektywnych i bieżących bibliografii historycznych, geograficznych i geologicznych. Recenzowana książka, poza "Wstępem" i "Zakończeniem" składa się z dziewięciu rozdziałów prezentujących zebrany przez Autorkę materiał w układzie chronologicznym i przedmiotowym. Pierwszy z tych rozdziałów dotyczy działalności Polaków w Amcryce w XVI-XVIII wieku. W siedmiu kolejnych nakreślono szerzej działalność naszych rodaków w różnych dziedzinach: rolnictwie, technice, badaniach przyrodniczych (geologicznych, zoologicznych, botanicznych). wojsku, odkryciach geograficznych i pracach etnograficznych itp. Ostatni rozdział dotyczy działalności w różnych dziedzinach życia społec7.eństw: naukowej w uniwersytetach i instytutach badawczych, lekarskiej, posługi duszpasterskiej, kulturalno-oświatowej, życiu politycznym i artystycznym oraz "w innych dziedzinach życia" (dotyczy to przeważnie prowadzących przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe). Taki układ treści powoduje, że niektóre informacje o dokonaniach wybitnych badaczy powtarzane są w różnych rozdziałach. Zawsze jednak prezentowane s,! one w innym kontekście. przez co czytelnik mniej zorientowany - a przecież do nich Autorka adresowała sw'! ksi,!żkę stopniowo wciąga się w zawiłe problemy Polonii latynoamerykańskiej. Spccjaliści nie zawsze są w stanie akceptować niektórych szczegółowych przekazów Marii Paradowskiej. Ograniczę się do podania kilku informacji o gcologach: Ignacy Domeyko: studiował w Oddziale Nauk Fizycznych i Matematycznych a nie "wydziale fizyczno-matematycznym" (s. 99); w 1838 roku przybył do Coquimbo a nie La Sereny (s. 100) osady, od której już wtedy przyjął nazwę pobliski port; rektorem był do 1883 roku, a nie "do wyjazdu z Chile" (s. 199), gdyż wyjechał w 1884 roku. Ważniejsze są jednak pominięcia: brak charakterystyki dokonań Domeyki w górnictwie, prawodawstwie, meteorologii, balneologii i innych dyscyplinach. Dodam do tego pewną ciekawostkę. Otóż zaraz po przyjeździe Domeyki do Coquimbo omal nic doszło do zerwania umowy. Tę wprawdzie firmował rząd, ale opłacali właściciele kopalIl, którym przybysz miał podać sposób na pozyskanie srebra z wykopanych zwałów rudy ołowianej. Z największym trudcm udało się Domeyce przekonać administrację prowincji, że czynność ta wymaga większego zesołu fachowców, a tych musi wykształcić. Z oporami przyjęto jego perswazjc, a z czasem wydawano nawet w La Screnie napisane przez niego podręczniki. Z żalem żegnano go w Coquimbo, gdy opuszczał to miasto. Wahał się z decyzją wyjazdu do Francji, głównie nie chcąc uczestniczyć w jałowych sporach emigracji. Dlatego przyjął propozycję pracy w stolicy Chile. Inny bohater książki Marii Paradowskiej: Józef Siemiradzki. Charaktcrystyka lego opiekuna polskiej emigracji do Ameryki Południowej została przedstawiona poprawnic, a szczegóły dotyczące dokonań geologicznych kumuluj,! błędy poprzcdników. Na s. 110 Autorka piszc: "Jeden ze słowników brazylijskiego Jnstituto Historico, w tomic I, na stronic 907, nazwał Józefa Siemiradzkiego "najwybitniejszym geologiem tego kraju" (to jest Brazylii). Informację tę poda! Józef Retinger w książce Polacy w cywilizacjach obcych dIJ krJ/Jcu X l X wieku (nb. tytuł niew!aściwie zapisany, podobnie jak i bibliografii, gdzie zresztą nic uwzględniono edycji tej książki z 1991 roku). Pomińmy precyzję cytowanego tekstu. Rzccz w tym, ŻC Siemiradzk i prowadził badania �267 geologicznc w Brazylii raczcj przygodnie i - choćby z tego względu - jego dorobek nie był tak znaczący, jak stale pracujących w tym kraju geologów niemieckich. Podczas pisania ksi"żki moi.na było także precyzyjniej określić dokonania Ernesta Malinowskiego w Peru, a I.właszcza jego udział w budowie kolei transandyjskiej. Wiele o tym twórcy pisał w ostatnich latach Bolesław Orłowski (do artykułów tych nie dotarła Autorka), a najnowsze dane zawarł w książce wydanej w 1992 roku Osiągnięcia inżynierskie Wielkiej Emigracji. Z treści tych opracowań, opartych m.in. na żródłach północnoamerykańskich, wypowiedzi Władysława Klugera (cytowane przcz Autorkę) są nicco przejaskrawione. Uwagi powyższc zdają się wskazywać, że książka Marii Paradowskiej, przed kolejną edycją, musi być starannie zweryfikowana przez specjalistów z różnych dziedzin. Dotyczy to przede wszystkim spraw związanych z udziałem Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturalnym Ameryki Łacińskiej przed 1939 rokiem. Okres póżniejszy właściwie należy napisać od początku. Podane przez Autorkę informacje dotyczące ostatniego półwiecza są bowiem zestawione z pominięciem dokonań najważniejszych (jak choćby brak danych o pracach badawczych Instytutu Nauk Geologicznych PAN). Zwracam uwagę na niektóre z pominięć: I. Przez wicie lat Kuba stanowiła miejsce pracy polskich przyrodników. Obok geologów zwracam uwagę na studia zoologiczne Bronisława Wojciecha Wołoszyna z Instytutu Zoologii Systematycznej i Doświadczalnej PAN z Krakowa oraz geomorfologiczne Mariana Puliny z Uniwersytetu Śląskiego; 2. Udział polskich ekspertów geologów w badaniach złóż kopalin mineralnych w Chile (m.in. prace prowadzili profesorowie Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie; na miejscu towarzyszyli im Chilijczycy, absolwenci tej uczelni) oraz w Brazylii (badania z ramienia przedsiębiorstwa usługowego); 3. Uczestnictwo w kongresach międzynarodowych, dokumentowane zwłaszcza przez geologów poważnymi sprawozdaniami; 4. Wyprawy badawcze, zwłaszcza do Peru i Chile, organizowane m.in. przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi (dokumentowane nawet wydawnictwami po hiszpańsku), Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych i wiele, wiele innych; 5. Prace okresowe profesorów uczelni i instytutów polskich jako wykładowców w wyższych zakładach nauczania w różnych krajach Ameryki Łacińskiej (m.in. Wiesław Szlenk wykładał matematykę w Meksyku, a Maciej Suffczyński fizykę w Wenezueli; Danuta Kosmowska-Suffczyńska towarzysząc mężowi prowadziła badania geologiczne); 6. Wśród Polaków, którzy wyemigrowali z kraju i osiedli w Stanach Zjednoczonych AP badania geologiczne złóż surowców mineralnych oraz ogólnych problemów tektoniki w Ameryce Środkowej i Południowej prowadzil na większą skalę Jan Krasoń. Rejestr tych uwag możnaby z pewnością potroić. Wymieniając je starałem się raczej wskazać na kierunki uzupelnień niż na braki dotychczasowego opracowania. Książka Marii Paradowskiej powstała w wyniku zapotrzebowania społecznego. Jej nakład właściwie nie trafii do księgarń w kraju. Jest więc potrzeba wydania kolejnej, poprawionej i znacznie wzbogaconej, edycji. Jest także pilna potrzeba ogłoszenia jej wersji w języku hiszpańskim. Jeżeli wersja ta powstanie (np. przy czynnym zaangażowaniu się oficyny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego) maszynopis winicn być starannie zweryfikowany przede wszystkim przez historyków zajmujących się profesjonalnie dziejami Ameryki Łacińskiej, a następnie przetłumaczony przez iberystów o dużej wiedzy historycznej. W tej wersji należy wzbogacić część opracowania, dotyczącą udziału Polaków w rozwoju kultury i cywilizacji Ameryki Łacińskiej zwłaszcza po 1956 roku. Tu nie może być poważnych pominięć, gdyż czytelnikami książki będą przede wszystkim ludzie znający Polskę bądź przyjaźniący się z Polakami mieszkającymi i pracującymi w różnych krajach Ameryki Środkowej i Poludniowej. Wiarygodność przekazu będzie więc wyrazem nie tylko umiejętności Autorki, ale równieź informacją o poziomie nauk historycznych w Polsce. Zbigniew Wójcik �268 Zygmunt Librowicz, Polacy IV Syherii. Posłowicm opatrzyli Wrocław 1993, ss. 380 (reprint. Kraków 1884) + 51. A. Kuczyński i Z. Wójcik. Książka Polacy IV Syberii Zygmunta Librowicza wznowiona w "Bibliotece ZcsłaJica" wydana została po raz pierwszy w Krakowie w roku 1884 i, jak piszą autorzy .,Posłowia": Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik, trudno dziś uzyskać bliższe informacje na temat jej czytelniczego obiegu. Podobne trudności napotkają prawdopodobnie edytorzy wydanej w 1865 roku wc Lwowie rozprawy Lucjana Tatomira Pamiętniki o Syherii. Zygmunt Librowicz pisząc swoje szkice poświ,<conc problematyce syberyjskiej wrósł już w środowisko rosyjskie, ożenił si,<z Rosjanką, był sekretarzem redakcji petersburskiego pisma "Now", nie zaniedbuj"c także drukowania w czasopismach niemieckich. Wszystko to sprawiło, że niektóre bibliografie traktują jego działalność z pewnym chłodem. Temu dystansowi sprzyjają zresztą nie tylko losy autora, ale także odmienny rozkład akcentów, który sprawił, że pełne ostrych oskarżeń Dzieje Polaków na Syberii 1 zyskały i zyskują liczniejszych czytelników. Jeśli jednak wznowienie książki Michała Janika było długiem wobec literatury polskiej, to Polacy IV Syherii mogą być pozycją, któm łatwo zyska odbiorców pośród czytelników z innych obszarów językowych, zainteresowanych dobrą eseistyką i wiedzą o kontynencie, który do dziś budzi tyleż zainteresowania ile wywołał kontrowersji. Niezwykle bogaty obszar, słabo zaludniony, opanowywany przez niezbyt liczną administracj,< rosyjską, która wyraźnie odczuwała potrzebę stworzenia zaplecza gospodarczcgo i kuturalncgo. Dodajmy także naukowego. W tych właśnie płaszczyznach ujawniła się aktywność Polaków przeniesionych na Syberię za odmowę udziału w tłumieniu polskiego powstania, zesłanych do rot aresztanckich. odnajdujących możliwość psychicznego oderwania od zesłańczej codzienności w podejmowaniu prac przyrodniczych, kreśleniu map i opisów plemion. Nic zabrakło wśród nich także skrz,<tnyeh gospodarzy zakładających warsztaty rzemieślniczc, cukicrnic i manufaktury. Przypomnijmy jednak, że większość zesłanych na Syberię stanowili potomkowie zubożałych lub wn;cz ubogich rodzin, które nie zawsze mogły udzielić najbliższym pomocy. Brak matcrialnego wsparcia należało tedy zastąpić umiejętnością dostosowania się do trudnych warunków, na czym nic zbywało potomkom zubożałej szlachty i dlatego skład socjalny Polaków na Sybcrii tak bardzo przypomina obraz społeczeństwa angielskiego w Indiach. Syberia okazuje się ponadto dla wielu miejscem refleksji, przedmiotem opisu ale także szczeblem w karierze rozpoczętej jako przymusowo wcieleni do ciężkiej służby w batalionach orenburskich leżących już poza właściwą Syberią. "Zauważono, pisze Librowicz, że pomimo ogólnego narodowcgo charakteru i bytu Polacy zamieszkali w różnych miastach syberyjskich mieli zupełnie odrębne i odróżniającc ich cechy, wady, zalety, zajęcia i sposoby zarobkowania. W Jenisejsku, pisze korcspondent "Kraju" z Krasnojarska w r. 1883 - byli oni butni, hałaśliwi, zadawalniający wszystkic swe pragnienia; w Minusińsku - hreczkosieje i hurtownicy mniej dbali o ogładę, więcej za to micli do czynienia z kredką; w Aczyńsku byli myśliwymi i po części rolnikami, gdyż dla braku spławów taniość produktów nie opłacała trudu i zachodów; w Krasnojarsku, jako stolicy urzędników i tzw. "raznoczyńców", byli urzędnikami i raznoczyńcami; w Irkucku - byli kupcami; w Tobolsku - przeważnie - trudnili się rzemiosłem itd." 2 Ci, bardzo liczni przecież w wielusettysięcznej grupic zcsłańców - ludzie pełni przedsiębiorczości, nie pozbawieni ponadto chęci ryzyka nic pozostawiali po sobie dokumentów pisanych. Zawsze jednak chętnie służyli pomocą uboższym rodakom. niezależnie od tego czy poślubili Rosjanki czy też przybyłe do nich z kraju narzeczone. Tcn lęk przed wynarodowicnicm przez małżcństwo, który skłania wiele rodzin do zawicrania małżcństw przcd wyjazdem na Sybcrie czy, szcrzcj, do Rosji, nie był zresztą zjawiskiem tak prostym i dającym się jcdnoznacznie określić. Oczywiście, z administracyjnego punktu widzenia żony Rosjanki miały prawo do żądania I M. Janik, 2 Z. Librowicz, "p. cil., s. 214-215. Dzieje Po/akow na Syberii, Kraków 1928, ss. 461 (rcprinl). �269 ochrzC7.enia dzieci w cerkwi prawosławnej. Tak też było w rodzinie Librowicza, który, zdaniem autorów posłowia, pochodzc!c /. rodziny żydowskiej był ewangelikiem. W tym miejscu pisz,!ccj nasuwaj,! si~ pewnc w;ppiiwości. Czy danc tc są zupcłnie pewne? Wyniki kwerendy przeprowadzonej przez Bolesława Szostakowicza w Sankt Petersburgu mogą budzić zastrzeżenia. Nie ma także nazwiska Librowicz w Szkicl/ch yeltl'a/oyicznych Kazimierza Reychmana opartych m.in. na Archiwach Zboru Ewangelicko-Augsburskiego i Archiwum Zboru Ewangelicko-Reformowanego3 Wydana została dot'ld tylko seria pierwsza tych genealogii, mOle badacze dziejów rodziny Librowiczów si~gn<l w przyszłości także do tych materiałów. Zagadnienic zasugcrowane przez Antoniego Kuczyliskiego i Zbigniewa Wójcika wydaje si~ bowiem ukazywać nowe pole badawcze dla zaintcresowanych zagadnieniami demografii, a właśnie ta dziedzina ma przed sobą ogromne możliwości i jcj właśnic syberystyka dostarcza tak wielu materia/ów. Dodajmy - syberystyka i rusycystyka rosyjska mająca lepiej opanowanc prace archiwalne a także szersze horyzonty. Sprawa sposobu wrastania w nowe środowisko lub, znacznie trudniejsze, próby uczestniczenia w dwu narodowościach S,! niejednokrotnie sprawą niezwykle skomplikowaną ale też w ciągu ostatnich wieków nieuchronną. Przykładem mogą być losy Aleksandry Żeromskiej4, siostry pisarza, która wyszła za mąż za Rosjanina. Ale przecież nic był to przypadek odosobniony i nic dotyczył tylko Polek. W swej bardzo współczesnej książce Wyrwane strony Józef Czapski notuje słowa zasłyszane od swego wuja Meyendorffa: "Należał on do rodziny bałtyckiej. W tych bałtyckich rodzinach jcdyną dost~pną karicrc; otwicrała Rosja. Pami.,:tam, jak wuj mi powicdzial: »Ty nie wyobrażaj sobie, że twoje babki i prababki były zawsze takie kulturalne. Sicdziały w swoich starych pałacach czy zamkach i miały długic kajcty, w których zapisywaly co dzieli ccnę mięsa i cytaty z Pisma Świętego«. Ja zawsze to pamiętam, to jcst moja tradycja. Synowic tych rodzin szli do dyplomacji" S. W drugiej połowic dwudziestego stulecia zjawisko małżelistw mieszanych przybrało rozmiar, który porusza demografów. Losy Polaków, I:wlaszcza w dziewiętnastym wieku, dają niezmiernie bogaty materiał do przeprowadzenia badali. które do dziś niemal nie zostały zapoczątkowane. "Posłowie" do książki Zygmunta Librowicza jest być może zapowiedzią zmiany w dotychczasowych badaniach. Materiały takie nic zyskały dotychczas zainteresowania w oczach badaczy lubiących raczcj szerokie gości lice niż nicprzetarte ścieżki. Autorka tego ooracowania nie ukrywa jednak, że książka Librowicza lub jej recell/ja może prl:ypomnieć któremuś z rosyjskich, gruziliskich czy kazachskich czyteiników, że jego babka by/a Polką. Być może w zapomnianych papierach odnajdzie siC;także notes, w którym spisywała swe trudne i radosne momenty pobytu. Spisywała te momenty zupełnie bezinteresownie, bez pamięci o dzieciach, jak to czyniła w swych Pamiętnikach ksic;żna Maria Wolkoliska. Odnalezicnie takicgo notesu bc;dzie z pewnością ważnym momentem, zarówno w dziejach literaturoznawstwa jak socjologii lub demografii. Być może zainteresuje siC;tym zagadnieniem slawistyka rosyjska rOl:porządzająca wi~kszą kadrą i znakomitymi na/wiskami. Przypadek Igora Bełzy znakomicie znającego swą genealogię nic jest tu z pewności" wyjątkiem. Pytaniem, które może postawić czytelnik jest: dlaczego szukać takiego zapomnianego pamiętanika, autorki nic autora. Wydaje się przecież możliwe, że kronikarzem wrastania w nowc środowisko będzie mr;ż.ezyzna. Mc;żcl:yźni jednak, zwłaszcza w dziewiętnastym wicku łatwiej odnajdywali dla siebie inne tereny aktywności, jak omawiany tu autor Polaków w Syberii, Igor Be/za lub Koziell-Poklewski. o którym pisze Librowicz, wyliczając dowody jego aktywności ,,0 20 wiorst od Tomska założył fabrykę szkła; sprowadził brata z kraju, osadził go w Tomsku i ożenił z Polką, siostrą jedncgo z wygnaliców"b Właśnie odnalezicnie mcmuarów żon encrgicznych J K. Kcychrnan. S:kin 1/('III'O/o.llicJl(" Seria I. WarSi'.awa 1936, ss. 212 (reprint) . .• H. M. M<łlgowska. "liJms/.:il' plllllJ Stefana /.eronl..•kiego, ,,Slavia Orientalis", 1976, ~ J. Czapski, Wrn\"llllt' _••t/"tmy. Lcs J.:cJitions Noir sur Hlanchc 1993. ss. 190. Z. Lihrowil:z. op. dl.. s. :\22. h 7_ 2. s. 191-198. �270 i przedsi;;biorezyeh kierunkach. bardzo m;;zow Może wcześnie niezawodnych może też dopisać dostrzegł pomiędzy książki w dziewi;;tnastym kolonią powinno zwrócić animatorek zesłańczą a krajem. w naszym, uwag;; w zupełnie esej w książce jako Syberii w demografów ciekawy nic tylko o Polakach wieku uwag;; jeden roI;; kobiet łączniczek Wznowienie skierować jeszcze życia bardziej kilku na Łotwie, W maju Polonijnym odbyło sympozjum kolejnego zredagowany tom zawierający wzgl;;dów "Problematyka organizator referaty - pisze - mniejszości polskiej, ograniczenie, jakim po drugiej że zarówno kowane były sowieckiej racji stanu, W przypadku mniejszości -religijnej. w zasadzie tematy podjęcie historyk Polaków zakres łotewski, państwa lennych polskiego, króla Szwecji i Polski, narodowe a stolica Stefana i ludnościowe polskiego z Polską wśród dotyczy z czasem których osadnictwa. - Jak wiadomo, 1582. Przez zostały o dzisiejszej sytuacji stanowi wieki przez Rosję. Łotwy, co prawda Próba zarysu Polski i Polaków stanowi a całości, czyński szkic poruszył wyjaśniając dziejami na obszarze opracowanie dopełnienie wprowadza dzisiejszej K. Dybciaka M. kwestię genezę znanej teatru czytelnika polskiego Recepcji Łotwa łotewskich w potocznym w Rydze, łotewskie na Łotwie. bogaty w nazw geograficznych polskim z ważnych w jej rywalizacji polityczne (ok. 60 tys.), lecz jest kulturalnej fragmentów obecności tego artykułu i historiografii X X wieku, my.VIi politycznej. w ifzyku frazy "jechać placówek wjazdem Przesz/o.\'{: i teraźniejszocić. świat niektórych polskiej bylo w skład liczące się mniejszości ludności w polskiej literaturze niepodleg/a języku jednej Rozwinięcie wchodzila stosunki mającego polskiej i Semigalii te były miejscem Skomplikowane w zadziwiająco Łotwy. Ziemie Boruty Kurlandii Łotwy kolejno obecność w orbitę była z uroczystym państwa po/ska które także Eryk Jekabson. dzie;()w ukazal ten wszedl obszary Kiedy nadrabiać (... ) musimy dziejów. księstwo tylko ok. 2,2% widoczna w życiu kulturalnym i społecznym. J. Kolbuszewski z kolei w opracowaniu Kultura musimy tematyczne, do 1795, część dzisiejszej opanowane polska i socjologicznych. na przestrzeni gdy obszar kościelno- uniemożliwialo na Łotwie, segmenty ta podporząd- np. problematyki na przestrzeni jej Odpada Okoliczność współczesne, jak Polaków Ryga przez wiele lat kojarzona w roku ze Walewander, nieznany. się na wspólczesności od czasów, uwagi jako i zamieszkującej tej problematyki historycznych, w cztery tempa się starannie dotychczas sowiecka. - do glosu dziejów takiego Edward praktycznie jeszcze polsko-łotewskie to jest ks. Łotwy była okupacja związków od 1562 roku Batorego zdecydowały zarówno zgrupowane w szkicu Stosunki i stał si;; terenem w stosunkach zostały tematyczny dotąd bardziej jak i koncentrować od XVI wieku, na Łotwie polityki bramy materialy Pierwszy młody badal1 do ukazał znaczenie. (... j wykluczenie opracowania mapy. Organizatorem problemów publikacji nic dopuszczała Ma/gowska jest najwyższej współczesna kształt i - polskiej historiograficzne, Prezentowane omówię. jak światowej jak która do naukowego zarówno zaległości prognozować". wojnic Godny istotne niż i Duszpasterstwem miesiącach, ukazywania omawianej dzisiaj historyczne, kompleksowych dzisiaj przystępujemy do historyczna, przybiera sprawiła, plam", a mających wc wstępie zarówno Polonią się już przyzwyczaić, w Lublinie. "białych Maria na Łotwie. nad kilku ruchliwym 1993, ss. 348, aneksy, nt. Polaków Badań Po należy wygłoszone nie poruszanych sympozjum terytorium Lubelskiego. naukowych zapełniania politycznych Lublin listy, był Instytut Uniwersytetu z konferencji konsekwcntnego bowicm się w Lublinie już z długiej Katolickiego materiałów przykład Walcwandera, 1992 roku tego spotkania, wydania pod red. ks. Edwarda przecież ale także dyscyplin. Hanna Polacy który na wygnaniu znacznie przedstawicieli nieoczekiwanych Librowicza, po/skim, M. Bu- między innymi do Rygi". M. Kloc zaj;;ła się kulturalnego życia Polaków od �271 XIX końca turain,! wieku po lata środowiska micdzywojenne. polskiego, jak Jej opracowanie i smctny fakt, ukazuje iż problematyka zarówno aktywność ta dotychczas jest kul- słabo po- znana. Druga czcść (omu micdzywojennym, polskiej na Łotwie no-religijnym temat - Polaków faktów nym toczyło sic raczej Czcść trzecia świetle, dotyczy stopniu na działalności i operatywna konkluduje autor - miejskiej (zwłaszC/a podarstw i zachowanych kadra". Baza się organizacji Generalnie polskicj innymi, mniejszości życiu społecz- polskich, ten sam ta część tomu na Łotwie między o na w okresie dobrych ukazuje międzywojen- niemal przez cały okresu II wojny światowej, omawiając okres w artykule Polacy przez ten dzicki oporu bądź na Łotwie inteligencji) oporu kresowej i wiejskiej przez M. Cyw fał- światowej. na Łotwie ludności z małych z tych środowisk była konsekwentnie Z kolei II wojny ruchu postawie okupacji na Łotwie przedstawianym w czasie 1941-1944 polskiego szlacheckich; ta nis/.czona i obserwacjach. pomijanym patriotycznej wojskowych, dworków przeżyciach lata ruchu w latach była jeszcze działalność A. Ourejko. na własnych działalność młodzieży, koncentruje lat tragicznych, polskiego możliwa w dwudziestoleciu pisze polsko-łotewskich. sic na zagadnieniu "Powstanie na konspiracji również l3yczkowski sic w dużym skoncentrowal szywym J. Albin omawia na Łotwie E. Jekabson Stankiewicz co było rezultatem, opracowania Polaków Łotwy. że 7.yeie mnicjszości pomyślnie, J. Z. -- porusza pallstwowych i niemieckiej. 1939-ll)I)() oparł nych ujcciu życia niepodicgłej 19I9-1941, i dowodzi, stosunków sowieckiej ukazania w tym okresie, w nieco innym ten okres próbc istnienia w latach wiele nowych galiski stanowi w okresie ubogich wywodziła władzę - polskiej gos- się potrzeb- sowiecką w następ- latach. Ostatnia czc;ść tomu najnowszym, władz - czasom, odradza sic życic religijne po II wojnic kiej na Łotwic z religią, pisze Z. Szuba. Zwi'lzku polskie. Polaków na Łotwie, Polacy niewielką, to i znaczną narodowa należy z krajem. spoleczellstwie a wraz z nią i kulturalne niezwykle która cenne kraju na narodowych. przebiegała przedstawia przetrwała cicżki okres współczesne dzieje Jedną z form więzi tej z zewnątrz. na Łotwie. wieków. jest bez Omawiana O opiece warunkach wątpienia czyni się szkolnictwo ono K a c z m a rek, Urszula Kaczmarek wiedzy o obccności pionierskie stawiają I pracc istotne Zoh. U. od pewnego i roli odznaczają pytania Kal.:l.Jllarek. Dzieje Polaków Polaków już czasu /. godną na sic nie tylko z pogranicza na ziemiach obszarach bogatym polska zdaje się rozkwitać. wiedzy Rumunii J945·!CJ8Y. C::.eclws/m\'lu:ia. N;cm;aka /lll ud, /945-JiJXY. Rl'f'uhliku Poznan /)(,łUokraryczłla, Polonii 1991; Poznall pallstw bogactwem socjologii Akl.\'W'IO.~l: kU!IUr(//1l(HI.~wim(}Wll i na i-ł1'Ur:('cl1 "' kraryc:nn tzw. w Ił' Bu/u"r;;, JtV{,'gr.v. Poznań 1993, ss. 120, ił. zapełnia luki w naszej socjalistycznych Niemic('kiej zhiorowo.ki polonij/Irch 1993. I. Jej ale również Nie na wszystkie CzecilOsimvu<ji, teji.e. Kultura ich polskim Kantor faktograficznym, i etnografii. życiem mniejszość to znakomicie. uwagi pracowitością byłych ogromnym historii, bułgarskich, wiedzy zbiorowość Ryszard U rSllIla walki powstałego o podtrzymywanie poszerzenie publikacja duszpasters- kompendium Ukazuje i dbać tolerancji warunkach niedawno tym cechom na Łotwie dziejom dzięki i religijną, narodową Dzięki i dziś w nowych Polaków - odradzające prawdziwe kilku świadomością na ataki śledzić dzialałność wydawnictwo, a zwłaszcza w trudnych omawia przestrzeni sic ugruntowaną o rodakach mniejszości opiece, W. Krukowska odpornością na Łotwie Z uwag,! światowej, łotewska, a K. Frąckowiak-Karczewska w tym ale od/.naczaj"cą kulturalnym więzi Lo/wie IW mniejszości po II wojnic światowej, pallstwa o polskiej jest okresowi sic pallstwowość poświc;cona gdy odrodziła z nich, to Republice Europy Demo- .Środkowej �272 oczywiste, da się odpowiedzieć przy dzisiejszym stanic wiedzy, wszystkie jednak świadcz" o dociekliwości autorki. Podobne zalety posiada opublikowana ostatnio praca U. Kaczmarck poświęcona Polakom na ziemiach bułgarskich. Problematyka ta, prawda, że marginalna, była dotychczas zupełnie niemal zaniedbana. Nic oznacza to, iż nie istnieją źródła ukazuj,!ce obccność i rolę Polaków na tamtych obszara<.:h. Są one jednak stosunkowo nieliczne, wyrywkowe i rozproszone. Autorka zgodnie ze swoją nader skrupulatną metodą postępowania, przeprowadziła szerokie studia archiwalne. zgłębiła literaturę przedmiotu oraz ~ co szczególnie godne podkreślenia - nawiązała ścisłe kontakty ze współczesną emigracją polską w Bułgarii. W rezultacie, w pracy opartej na tak rozległych poszukiwaniach, udało jej się nic tylko zarysować dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (co zostało zaanonsowane w tytule pracy i co juź samo w sobie mogło stać się powodem uznania jej za nader cenną), ale także - i to stanowi prawdziwą rewelację - starannie nakreśliła "aktywność polityczną, gospodarczą, wreszcie kulturalno-oświatową grupy polskiej w Bułgarii" po II wojnie światowej. O tym, o naj nowszych dziejach bułgarskiej Polonii nic prawie nie było wiadomym. Dla porządku przypomnijmy, że przed powstaniem listopadowym na terenie dzisiejszej Bułgarii, w owym czasie znajdującej się pod tureckim panowaniem, Polacy pojawiali się sporadycznie, najczęś<.:iejw charakterze jeńców. Po powstaniu listopadowym skierowała się tam pewna cząstka emigracji żołnierskiej, która - jak pisze autorka - przekształciła się w emigrację połityczną. Szczególnie w latach wojny krymskiej(l853-1854) wzrosła aktywność polskiej emigracji politycznej na tym obszarze, tworzono tam nawet polskie jednostki wojskowe. Nowa fala emigracji napłynęła na ziemie bułgarskie po powstaniu styczniowym. Póżniej los zrządził, że PoJaey brali udział w wojnie turecko-rosyjskiej po obu stronach. Po powstaniu niepodlcgłego paristwa bułgarskiego, Polacy, choć nicliczni, odegrali w nim pewną rolę, zwłaszcza w medycynie. gospodarce, częściowo również w kulturze i oświacie. Tuż przed wybu<.:hem II wojny światowej mieszkało na terenie Bułgarii ok. 680 Polaków. Dzieje Polaków w niepodległej Bułgarii to przejawyaktywnoki pewnej liczby wybitniejszych jednostek oraz działalność drobnych organizacji, które ukierunkowane były na rzecz zachowywania polskoś<.:i w emigracyjnych środowiskach oraz służyły zbliżeniu polsko-bułgarskiemu. Nic byo ono łatwe ze względu na znaczne różnice kulturowe i religijne oraz gcneralnie odmienne tradycje. Z tych też przyczyn Polacy w Bułgarii nic asymilowali się do bułgarskiego społeczeristwa, zachowywali swoje wyznanie i system wartości, wykazując jednakże pełną lojalność wobec bułgarskiego państwa. Po 1/ wojnie światowej liczba Polaków w Bułgarii wzrosła do około 2000. Grupę tę stanowią potomkowie emigrantów z okresów wcześniejszych oraz nowi emigranci z fali zwanej niekiedy, "sercową", gdyż są to "polskie połowy" małżeństw mieszanych, głównie kobiety. Bułgaria, to jest ziemie na których dziś istnieje paristwo bułgarskie, nigdy nie była miejscem docelowym masowej emigracji Polaków, jedynie w pewnych okresach znalazły się tam odpryski emigracj politycznej. Nie oznacza to wszakże, iż nieliczna Polonia bułgarska nic zasługuje na zainteresowanie. Przeciwnie, jest ona interesującym badawczym problemem; poznanie jej, ustalenie stopnia jej aktywności (np. organizacyjnej), odsłonięcie mechanizmów, które wpływaly na trwanie polskości w sytuacji bytowania grupy liczebnie marginalnej o ograni<.:zonej więzi z krajem macierzystym, dostarczyć mogą ciekawych materiałów porównawczych, przydatnych dla badari innych, znacznie liczniejszych zbiorowości polonijnych na świecie. Ozi<;ki pracochłonnym studium U. Kaczmarek dowiadujemy się dostatecznie wicie o obecności Polaków na ziemiach bułgarskich w przeszłości oraz o współczesnej Polonii bułgarskiej, aby uznać, iż jest to grupa interesująca i pod wieloma względami oryginalna, pod innymi zaś przypominająca wszystkie zbiorowości polonijne świata. Dotyczy to szczególnie godnej uwagi, ale i typowej aktywności emigrantów na polu ochrony języka ojczystego i rodzimej kultury. RYSZltrd Kalltor �273 Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Ku/turowa nia Polskich KOlllhll/WlliJW IV Kanadzie, Toronto 1992, ss. 245, ił. analiza Stowarzysze- W 1992 roku ukazała się nakładem Polsko-Kanadyjskiego Jnstytutu Badawczego w Toronto Kongresu Polonii Kanadyjskicj, jako 22 tom studiów, nadzwyczaj interesująca praca, która swoimi założeniami, zakresem tcmatu i sposobem podania go, wyróżnia się wyraźnie na tle publikacji ukazuj'lcych si.,: poza granicami Polski, a dotyczącymi działalności organizacji - nazwijmy je umownie - polonijnych. Monografii organizacji polonijnych, a naj rozmaitszym charakterze i zakresie działania, od drobnych, regionalnych, po masowe grupujące Poloni.,: całych kontynentów, opublikowano już sporo. Wszystkie one powstały wedle jednego schematu, niosą pewną sumę informacji, obciążone jednak trybutem na rzecz doraźności (powstawały najczęściej jako dzieła jubileuszowe) i funkcją krzepienia scrc i ducha działaczy i członków organizacji, o których traktowały, najczęściej nie przekraczają poziomu ksiąg pamiątkowych. Chwalebne wyjątki wręcz można wyliczyć na palcach jednej ręki. Dotychczasowc monografie, piszę o nich tyle, gdyż dopiero na ich tic ujawnia się ranga pracy E. Sołtysa i B. Heydenkorna, miewały pewną wartość dla badacza, były rodzajem dokumentacji dokonali danej organizacji, ukazując jej działalność najczęściej nie bez przesadnej życzliwości; wykorzystywane krytycznie, stanowić mogły i często stanowiły interesujące żródło do poznania problemów Polonii. Brakowało im jednak pewnego krytycznego dystansu do ukazywanych zjawisk i problemów, nie miały szerszych ambicji zarysowania jego kulturowego tła, słowem: nie było to obiektywne analizowanie kulturotwórczej roli organizacji. Interesujące dla badacza Polonii, nie miały waloru - poza dokumentalnym - dla badacza kultury i jej mechanizmów. Odmiennie sprawa wygląda w przypadku omawianej książki. Już w jej podtytule jest określenie "kulturowa analiza" i bynajmniej nie znalazło się ono na wyrost. W istocie Trwanie \I' \\a/ce to prawdziwie kulturowa analiza niemal pół wieku już trwającej działalności Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie. Konsekwencja wykazana przez autorów w prezentacji owej. widzianej pucz pryzmat kultury działalności powoduje, iż praca - jako jedna z pierwszych - przekracza wąski krąg "literatury polonijnej", w istocie wspominkarskiej i jubileuszowej, i jej adresatcm mog'l być ci wszyscy, których interesuje ludzka kultura w jej uniwersalnych treściach i mechanizmach. Nic darmo wc wstępie pracy znajdziemy słowa lapidarnie ujmujące jej cel, którym jcst "pokazanie, jak doświadczenie polskich weteranów II wojny światowej zostało przeniesione w symbole, metafory, mity, legendy, rytuały i ceremoniały". Innymi słowy, praca ma ambicję ukazywać powstawanie kultury symbolicznej pewnej grupy, a także owej kultury funkcjonowanie. Punktem wyjścia analiz, co oczywiste, było ukazanie dziejów Stowarzyszenia Polskich Kombatantów. Organizacja ta, a właściwie jej autonomiczna gałąź istniejąca w Kanadzie, bo ona jest przedmiotem pracy, powstała - jeśli tak można powiedzieć - z tragedii wielotysięcznej rzeszy żotnierzy Polskich Sil Zbrojnych na Zachodzie, którym nie dany był powrót w chwale do ojczyzny, lecz gorzki chleb emigranta. W Kanadzie osiedliło się wielu polskich weteranów, oni to pow o/ali organizację, która walcząc o ich status kombatancki i społeczny, jednocześnie budowała i kultywowała, w oparciu o jasno sformułowaną ideologię niepodległościową, świat wartości, w imię których wcześniej walczono, by później chronić je w nowych, trudnych warunkach na emigracji. Poszczególne rozdziały pracy, zatytułowane niekiedy z prowokującą wręcz dobitnością (..Sztandar wśród chmur", "Wspólnota żywych i umarłych"), wydobywają na pierwszy plan zespół czynników tklcrminujących ideologię i działalność SPK w Kanadzie. Na przykład w rozdziale ..Żal" ukazano precyzyjnie te czynniki, dla których kombatanci i ich organizacja nie mogli być inni, jeśli mieli pozostać w zgodzie z ideałami, które przyświecały walczącym w czasie Il wojny światowej polskim żołnierzom. Poczucie krzywdy i przegranej, tak dziwne z pozoru w przypadku I 18 - Lud I. LXXVI �274 weteranów zwyci<;;skiejjakoby armii świadomość, iż zostali przcz aliantów "sprzcdani", poczucie. iż są zdani tylko na siebie, ale także przckonanie, iż wojna si<;;jeszcze nic skollczyła, że powrót do ojczyzny - nicmożliwy dla nich w danym momencie - wiąże się z dalsz;, walką (innymi środkami) o jej wolność, wyznaczały fundamentalne zasady ideologii ZPK. Od zniewalaj'leego poczucia żalu. krzywdy i przegranej droga wiodła - choć przecież nic musiała - k u silnej integracji kombatantów na obczyźnie, trwałej i niezłomnej postawie antykomunistyczncj, a tabe ku - to w sfcrze kultury, w której realizowała się kombatancka świadomość - bogatemu ceremoniałowi organizacyjnemu. Doświadczenia kombatantów wplynęły w decyduj"cy sposób na kształt ceremoniału ich organizacji, na język organizacyjny, na symbolikę, mitologię grupy, jcj stosunek do świata zewnętrznego. Wrzesierl, przeźycia w sowieckich łagrach, Katyń, Monte Cassino - to zasadniczc komponenty świadomości kombatantów i zręby ich ideaologii oraz filary ich symbolicznej kultury. Książka E. Sołtysa i B. Heydenkorna w precyzyjny sposób ukazuje strukturę symbolicznej kultury kombatantów i jej integrującą funkcję, w niej autorzy widzą źródła aktywności organizacyjnej byłych żołnierzy, ich niezłomności (taki jest też tytuł jednego z rozdziałów pracy: "Niezłomni"), przekonanie o słuszności wyboru i krzcpiącej członków tej grupy nadziei. a właściwie pewności ostatecznej wygranej narodowej sprawy, co w ostatnich latach zdaje się znajdować potwierdzenie. Szczególną uwagę budzi rozdział "Uroczystości", który jest prób,! - starannie przemyślaną i konsekwentnie przeprowadzoną - całkowitego ukazania rytuału organizacyjnego wraz z ukazaniem jego genezy, a nie tylko prezentacji poszczególnych rytuałów, wyrwanych z kulturowego kontekstu, co było charaktcrystyczne dla monografii organizacji polonijnych. Wcześniejsze fragmenty pracy znajdują w tym rozdziale uwieńczenie, w nim potwierdzaj,! się i wzmacniają poprzednio czynione wywody i wnioski. Przy całej oryginalności pracy, przy wszystkich jej walorach, brak uje mi w niej próby odpowiedzi na dość zasadnicze pytanie. Otóż kombatanci - członkowie SPK, żyli przez dziesięciolecia w konkretnym kraju, mając status emigrantów, wśród wieloetnicznego społeczetlstwa Kanady. Ich świadomość, całe ich doświadczenie, działalność i nadzieje nakicrowane były na zewnątrz, na kraj, na utraconą ojczyznę, na służbę dla niej. Jak zatem ten ogromny, w sensie stopnia zaangażowania emocjonalnego i konkretnego działania, wysiłek osłabiał ich aktywność na miejscu, wpływał na indywidualne kariery i aspiracje. Czy nic ograniczał ich roli w Kanadzie, czy nie osłabiał ich rangi jako grupy nacisku, czy nic wpływał na osłabicnic naturalnych i poniekąd dla jednostek korzystnych z pewnych względów tendencji integracyjnych (żeby nic użyć określenia dobitniejszego: asymilacyjnych). Brakło mi w pracy, choć rozumiem, że nic było z wielu względów łatwo o tym pisać - śladów pozaorganizacyjnych przejawów życia kombatantów, ich życia rodzinnego (jaka była, bo przecież nie "kombatancka", świadomość, a także system wartości, ich dzieci i wnuków?), informacji o aktywności ekonomicznej itd. Czy trwanie kombatantów przy ich systemie wartości (ze wszystkimi konsekwencjami takiej postawy), nic powodowało konniktów międzypokoleniowych, a także pewnej marginalizacji samej organizacji i jej członków w kanadyjskim społeczeństwie. Oczywiście, pewne przesłanki do odpowiedzi na te pytania, znalazły się w tekście pracy. Jest ich jednak zbyt mało, aby wyrobić sobie jaśniejszy pogląd. Praca Trwanie w walce wydaje się, jak wspomniałem na wstępie, otwierać nowe perspektywy badań; odchodząc od przyjętego, a przynajmniej nagminnic stosowanego, schcmatu monografii organizacji polonijnych ku precyzyjnej, choć ze zrozumiałych względów często nasyconych emocją. analiz kulturowych. Dostarcza ciekawego materiału, budzi zainteresowanie konkluzjami, powoduje refleksje wykraczaj,!ce poza swój tematyczny zakres, i również jest - co nie odbiera jej w żadnym stopniu walorów dzieła naukowego - hołdcm złożonym ludziom ciężko dotkniętym przcz los, a jednocześnie prezentującym konsekwentne postawy patriotyczne i niepodległościowe. ludziom wiernym swoim przekonaniom i umiejącym o nic walczyć. Ryszard Kanw,. �275 Władimir Moskwa Władimir Akademii Nikołajewicz świc,:tych w islamie szamanizmu Środkowej. jak równic? w szeregu praca W. N. Basiłowa dorobku zagadnień eksponuje dominacji kartach jsko element szamanizmu wiekową ludowego tradycją na kulturową buddyzmu, zachodzącymi próbę kondycji sicdmiu rozdziałów: l. analizy szeregu wierzeń jak pracy ludów głównie w ramach wniosek natury oraz buddyzmie zrozumienia poznania Biorąc uwagę na i Kazachstanu (wpływy jak się szamanizmu 3. "Szamańska duchy, 7. Sza- specyficzną iż szamanizm jako forma nie tylko poznanie formę uwarunkowaną zoroastryzmu, i złożonymi długo- manicheizmu, przemianami pod uwagę powyższe "przeżytków" W. N. Basiłow czynniki wierzeń nes- historycznymi autor stwierdza, pierwotnych, iż i w dziprzy tym zachował się w islamie lecz także w chrześcijaństwie istoty szamanizmu jesl ważne dla całościowego analizuje szamanizm cechami środowiska w efekcie charakter zjawiska regionalnego. sic,: lerminem do ..szamaństwo". które jego zdaniem wierzell zdegradowanego islamu). zachowały przez wykładnic,: "regionalnych" W. Szamanizm to termin, N. Basiłowa zatracimy który został pełnił budzi wszak przyjęty występujących ludów. bądź li pytanie ideę jego zdaniem znajdował używa funkcjonuje; autor w swej zastosowanie natomiast określenia odnosi się do wierzeń, różnych systemów religijnych (stosowane natury samego także przez metodologicznej. szamanizm jako zróżnicowanych bądź o jako innych cechach "doktryny". form wierzenio- odpowiadających etnicznym propozycja które (w tym Jeśli bowiem zjawisko szamanizmu pod względem z powyższym W. N. Hasiłow, l\.ulI swiafxch w i"'{amie. Moskwa 1970, ss. 144. W. N. Hasitow. l:hriulJIi/.:.i tludww. Mnskwa 1984. ss. 208. względu ponieważ dla określenia wielu odrębnych historyczno-kulturowe, w którym Z tego właśnie to terytorialnych, W związku zjawisko rozróżnienie traktującego samym jako kulturowego, rolę główną, adekwatne autora tym wiele "odcieni" (w tym religijnym) który si« w ramach rosyjskojt;l.ycznych) przyjmiemy ich rozwoju; u których jest bardziej Wprowadzone specyficznie reprezentujących "szamanizm", ludów, kultu w publikacjach i kulturowym się zwrócić obszaru islamu) względu w odniesieniu przypadku stara Środkowej sic,: specyficznymi nic posługuje w formie to stara religii. W swej książce przybierającego jak autor (szamanizm) uległy tutaj daleko id'Ieym "deformacjom" głęboko synkretyczną formę. W N. Basiłow formułuje w formie i z tego właśnie charakteryzujące tego jednak stwierdzając, czasów historii autor Azji tego środowiska. ogólnej do współczesnych wierzenio- i obrzędowej, przyjmując, problematyką Historia charakter tradycji w islamie, powyżej swój lat. Kolejna tej formy mitologicznej przetrwaly znalazły dotychczasowego charakterystykę Wskazaną terenie pierwotne struktury wierzeniowe siejszej rzeczywistości reprezentują stopniom podejmuje oblicze". Azji nosząca podsumowanie ocenę zawiera "przeżytków" Syberii, na ludów islamu. wstc,:pie swcj funkcjonuj'lcq torianizmu, badaczy aulor zagadnień dwudziestu i Kazachstanu, tak w perspektywie w formie ludów ostatnich szczególnie Praca i Kazachstanu", wybranych poświęconej z szamanizmem także niejako książl;e w tym religii muzułmańskiej. na - Środkowej i stanowi W prezentowanej czytelnika opracowania Rosyjskiej syntezy A/ji Środkowej i Kazachstanu, 2. Ogólne informacje o szamanach, 4. Szamańska obrzędowość, 5. Osoba szamana. Ekstaza, 6. Szamańskie W obszernym I Nauka, i Antropologii obszernej związane zakresie Azji autora "muzułmańskie autor się na przestrzeni ludów II badań klóre Etnologii N. Basiłowa pojawiły z szamanizmem, te jej e1cmenty, manizm książce W. Szamanizm wieloletnich W. N. Basiłow, u ludów choroba", ! Azii i Kazachstana, Sredniej jako popularnonaukowego które Alji Środkowej zainteresować oraz Instytutu czylelników choć w nieco węższym naukowego. w warunkach określa - związanych wej "ludów I artykułów. syntezy, jest efektem wych, u narodow profesor gronu Zainteresowania 2 wyraz jego Basilow Nauk znany jesl szerszemu kultowi temat Ba s i ł o w, SzamansIwo Nikołajewicz 1992, ss. 32~. różnym (językowym) W. N. Basilowa nie �276 wydaje sir; być w pelni uzasadniona opozycji terminologicznej. W swcj pracy autor posługuje szcregu Azji badaczy zajmowali krótkc, ludów siy na tym terenie charakterystykę matcriałów, sprawiając wrai'.enie się materiałem Środkowej już od XVIII wieku. publikacji. - stopniu w znacznym niecfektywnej faktograficznym i Kazachstanu, poszczególnych co w cfckcie tworzenia poznawczo zaczerpnir;tym którzy z opracowali problematyk,! szamanizmu W rO/.dz.iale I. W. N. Basiłow podkreSla - przy utrudnia pr/eprowadza tym odcl.Uwalny możliwości nicdostatek ca1ościowej rekonstrukcji szamanizmu. Zawartość sprawia merytoryczna wrażenic w litcraturze przedmiotu ctymologii terminu określają szamana, których jego tj. dość na temat jakim autor zdaniem, II. jest w pełni adekwatna rozdziału "rejestru", chaotycl.l1ic profesji szamariskiej. poszczególne, omawia zakresy nałeżaloby informacji, Po krótkim eksponowane przez podstawowych funkcji zaliczać: do jego tytulu. skompilowanych rozp0l.l1anie wprowadzcniu W. N. przyczyny choroby ludzi, zwierząt oraz zgubionych lub skradzionych tekst pojawiły się w zagadnienie Basiłowa, spełnianych lcczenia, leczenie chorych przy pomocy różnych rytuałów, przcpowiadanie wanie o losie", w tym także o losie ludzi, z którymi brak bezpośrednicgo zaginionych W całości jakie społeczności przez szamanów, do i wybór jej metody przyszłości, "wyrokokontak tu, odszukiwanie przedmiotów. Autor wicie miejsca poświęca także charakterystyce szamańskich atrybutów, w tym głównie instrumentów. W rozdziale II I. W. N. Basiłow podjął analizę niczmiernie istotncgo dla badaczy szamanizmu problemu dotyczącego określać mianem kategorii osób bydących oceny psychicznie wynikiem wysuwanych stanu "szamar1skiej nie stanowiącą W. N. Basilow upośledzonych. Autor dość wnikliwych na własnych być rozpatrywana zjawisko to winniśmy uniwersalnego obserwacji badawczych) analizować dla szamanizmu badaczy formułujc w ścisłym bądź ocen też rod/.ajl! tego wniosków psychiczncj (polegając z wierzeniami wtajemniczenia. - choroba" nie W. N. Basiłowa jako Wedlug ocenę w tym także iż "s/.amańska W przekonaniu do zjawiska błr;dnych ułomności których przekonanie. związku zaliczano Dysk redy t uj,!C powyiSl.ą psychicznych. obrzydu przyjr;lo się szamanów przykładów na podstawie chorób schematu wicie ich "profesji". opinii, w kategoriach to stan w iiteraturzc w przeszłości tezr; o pewnego charakterystyczną szereg odmiennych doświadczeniach powinna który autor podaje ugruntowujących cechę przytacza szamana, Jak zauważa na ich podstawie, szamanów, psychiczncgo choroby". ważne autora ogniwo jest to związek o charakterze przyczynowo-skutkowym stymulowany normami obrzr;dowymi funkcjonującymi w danej kulturze, nie zaś jak wcześniej powicrzchownie wnioskowano ułomnością psychiki szamana. W tym też kontekście szamanów - "dziedziczenie W rozdziale IV., poświęconym łu faktograficznego Z uwagi między materiał, kompleksu Kolejny, V. rozdzial szamanizmu, mianowicie kultowe oraz "mocy" zwraca uwagę o kunszcie jego wielogodzinne mistrzowskie Uzbeków, dokonuje obrz~dowego na sztuki. Zalicza te cechy do nich w obrzędach, gry nadzwyczajne na miydzy niebywałą instrumentach, umiejytności postaci znakomiq odporność znakomite wykorzystania kluczowym spełniającej i predyspozycje innymi Turkmenów. systematyzując wariantów Analizując szamar1skiego kondycj~ iluzji funkcje szamana które pozwalającą wokalne, - autor stanowią na zadawany uzdolnienia sztuki (rolniczego). zagadnieniom określone postać fizyczne, fizyczn,! b~dące za niczbędne oraz "tadżyckiego" poświęci I dwom jako ludów, Kal.achów, dwóch matcriamisteriów. uznajc W podsumowaniu, się w ekstazie. osobowości poszczególnych szamariskiej (hodowlanego) szamana przejawiającej przeglądu szamariskich W. N. Basilow wyróżnienia W. N. Basilow genctyeznego nicuzasadniona. dokonuje istol~ wśród oraz Ujgurów. próby charakterystyce czytelnika rytuału szamanizmu", "tureckicgo" swej książki autor stanowi,!cy obrz<;dowości interesujcej szamańskiej, opanowanie formy obciążenia W. N. Basiłowa szamańskiej, Tadżyków mianowicie uczestnictwo rytmu, danej (rzekomego się według kamłania "islamizacji charakterystyki Karakałpaków, zebrany poczucie procesu zaprezentowanie Kirgizów, obrzęd zróżnicowanie efektem choroby" wydaje obrzędowości prezentującego na czytelne innymi odrębne teza "szamańskiej choroby") na hól, iśeie doskonałe rozmaitych trików �277 stosowanych podczas spcłniania obr7l;du. Akccntując szczególnie owo bogactwo stosowanych przez szamana "s/.luczck" (st'lpanic po rozżarzonych metalowych przedmiotach, przebijanie ciała ostrymi nafl:.,:dziami itp.) autor stara siy zarazem potwierdzić pełną wydolność psychiczną szamana, uznaj'le iż stosowanic "trików" możliwe jest jedynie w warunkach absolutnej kontroli świadomości nad podejmowanymi czynnościami. Wychodząc z powyższego założenia autor podejmuje analiz~ techniki s/.amańskicj ckstazy. Jego zdaniem w warunkach środkowoazjatyckiego szamanizmu głównym środkiem w jej osiąganiu jest przede wszystkim monotonne rytmiczne powtarzanic (wygrywanie, śpicwanie lub odtwarzanic w pamięci) pewnego określonego motywu melodii. W odróżnicniu od np. szamanów syberyjskich środkowoazjatyccy szamani nie stosowali I.daniem autora środków halucynogennych. Ostatnie dwa rozdziały W. N. Basiłow poświyca analizie złożonego problemu, mianowicie .,islamizacji szamanizmu" oraz przenikaniu pewnych elementów wierzeniowych szamanizmu do systemu religii muzułmańskiej. Autor podkreśla, iż szamanizm pod wpływem islamu utracił głównie te elementy, którc "nic mieściły siy w ramach światopoglądu muzułmańskiego. łslam nic zaakceptował przcdc wszystkim szamańskiej kosmologii stąd też konsekwentnic "eliminował" wszelkie przejawy kultu, odnoszące siy do sfer pozaziemskich. W konsekwencji znacznemu ograniez.eniu ulcgła socjalna oraz rytualna funkcja szamana tj. funkcja mediacji z duchami tamtego świata. Świat istot nadprzyrodzonych, z którymi szaman winien nawiązywać kontakt podczas "mediacyjncj podróży", został zdegradowany i przyjął obraz picczary, tajnego podziemia. Pewne ślady szamańskich podróży w zaświaty zachowały się jednak do dziś w sufijskich misteriach (zikr)". W podobnym zakrcsic (w formic przcżytków) przctrwała w islamie szamańska demonologia, kult przodków oraz głównc bóstwa szamaliskiego panteonu, którc wlączone zostały w poczet muzułmańskich świ~tych b,!di: tei. wstały nimi zastąpione. W podsumowaniu swej książki autor charakteryzuje między innymi współczesną kondycję szamanizmu na omawianym terenie. Jego zdaniem tradycje szamańskie najtrwalej zachowały się na tcrenie Uzbekistanu i Tadżykistanu, na pozostałym zaś tercnie Azji Środkowej funkcjonuje on w bard7.0 ograniczonym zakresic. W. N. Basiłow wyraża zarazem przekonanie, iż w nowych warunkach spoleczno-politycznych, w których oficjalna ideologia państwa skierowana przeciwko religii utraciła SW,! moc, szamanizm uzyskał perspektywy reaktywacji swych tradycji. Podsumowując, książka jcst jcdll<! z niewielu pozycji, w której podjyto próby względnie całościowego opracowania problematyki szamanizmu na terenie Azji Środkowej. Niezwykłc cenną wartością pracy jest bogata faktografia, którą autor "ilustruje" poszczególne zagadnienia, jak również starannie opracowana bibliografia. Autorowi można jcdynie poczynić zarzut, iż omawianego zagadnienia nie ujął w szerszym kontekście historycznym. jak również niezmiernie powierzchownie naświetlił współczesny stan I.achowania świadomości tradycji religjnej na omawianym terenie. Wskazane uwagi nic umniejszaj,! jednak wartości pracy, która wnosi niewątpliwie istotny wkład w poznanie tradycji wierzeniowycb ludów Azji Środkowej. Maria Kuśko Marek M. Dl.ickan, ss. 152. Ara"ia Mayica. Wiedza tajemna Arahów przed islamem, Warszawa 1993, Magia nalci".ydo tych tematów, które od czasów starożytnych zajmowały umysły filozofów, historyków, a szerl.ej humanistów. Jej tajemniczość i związek z wydarzeniami niezwykłymi skłaniał do prowadzenia badań i nieustannych poszukiwali. Ustalenia definicyjne dalekie są jednak od zadowalających. Panuje tam bowiem gąszcz różnych propozycji. M. Dziekan traktuje magię jako zespół fenomenu współwystępującego w ramach szerokiej gamy zachowań kulturowych. Na �278 podstawie klasycznych dzieł arabskiego tekstów, a także ustaleń aspekty działań wróżbiarsko-magicznych, obejmują przede staroarabskiej. istocie wszystkim Specyficzne zjawiskami i różnice. niemieckiego Odtwarzając wyodrębnia pozwala ustalić aspekty warstwę Zakres tematyczny omawianych jednak poruszane kwestie Praca świata rzeczywistości pozwolil bowiem ptak, uszczegółowić Tematykę "Wróżbiarstwo" oraz "Magia Abual-lsfahani: Opowieść zaczarować oraz I tak i czary". pustyni i zachowań ten jest znaczący, cechujących wszystkim obszarach świata Koran o praktykach materiał także porównać zawarte w dwóch stanowią i o tym, dawne przedmuzułmańskiej się również podrozdziały wynikaly z istoty przyszłość natury: lub odkrywał skiej, aby wyjaśniać w wyobraźni Działania ludzi "kahin ludziom bóstw posiadał tajemnice "Wróżbiarstwo ducha, przeszłości bezwzględnie kahinów autor naturalnym staroarabskich. tekst literacki Nygus rozkazała naturalne" go wiąże z cechami dla innych, Chalt, się czyli którzy ich przywileje który ukazywał był dla społecznoci mu staroarab- sił pozazicmskieh, co działo społeczelistw przepo- się kahinowie, wspólnoty przeznaczcnia wszystkim (O zachowania ze strzał", zajmowali konieczny tajemnicą władały sposobu W opinii nicwidzialnego (... ). Kahin ich losy otoczone tego czasu i przywileje kultu ze częściach: "magiezny". wróżbiarstwem miejscami się bogaty, zachowania dwa dodatki: dlaczego i "Wróżbiarstwo sztuczne", czyli wróżenie z ruchu, ptaków i zwierząt (Kijafa i .f/rasa, Tira i .fal, "Wróżenie W epo'ce opiekowali różne sfery okazał podstawowych kahinów) oraz głosów geomantyka). wróżbiarsko- obejmujących itd.). Zebrany całości semicką. Arabskiego. muzułmańskiego. opis zachowań al-Waklidzie autor albowiem kulturę do Półwyspu do wiedzy a Uzupełnienie występują Podział się przede problemy zakończenia": pierwszej mieszkańców praktyki, Ibn w swej i jcdnostkowcgo niebieskie organizują o Amarze "Zamiast w części wiedniach liczne książki proweniencji z podobnymi podobieństwa Jest to szczegółowy ciała i magiczne równocześnie uporządkowania zwierzę, pewne Badania akcentując wierzeń odnosi przedmuzułmańskiej. wróżbiarskie sztuczne. w różnych istotne staroarabskiego. (człowiek, współczesnymi. pierwotnych fragmentarycznic on w swojej książce ezt;sto konfrontuje i hebrajskiej, zagadnień wnosi czyli społecznego zachowanych podjął w epoce i wierzenia i wróżbiarstwo występują M. Dziekana -magicznych życia naturalne wspólną mantyczne, zwyczaje europejskiej wróżbiarstwo oraz J. Wclhausena realizowanc praktyki arabskie kultury średniowiecza semitysty które się na ziemi" przedpiśmiennych (s. 9-10). powołując się na inne regiony i kultury: "Podobne funkcje mieli też kahinowie i kahiny u starożytnych Hebrajczyków" (s. 10). Aktorami wróżbiarstwa naturalnego byli kahinowie, natomiast wróżbiarstwem sztucznym zostały uznane aktywność różnego Autor w pełni zadżar) istotne zajmowali za niezgodne formatu omawiając oddaje istotę w świetle znaczenie z lewą stroną, się tzw. wieszczowie z doktryną wróżbiarstwo analizowanego przypisywano natomiast i prawej nie stanowią wspólne wielu Jednak trwa do dzisiaj wróżbiarzy zagadnienia. dobrą wprawdzie (arra!). religijną. sztuczne Wróżenie materiału kierunkom, zwraca Wraz uchodziło uwagę stroną. o specyfice świata na i głosów terminologię ptaków za zjawisko pochodziły (Jal) z prawą islamu ich działania i własnych obserwacji l z zachowań skąd z nadejściem w świetle literatury Techniki dość d7więki. która zwierząt (ijafa, powszechne. Złą nowinę mantyczne staroarabskiego, arabską, oraz Również (lira) łączono i opozycja ale potwierdzają strony lewej elementy kultur2. l Jako przykład swoistej specyfiki światC:1 muzulmi:ińskiego można wskazać na rolę tzw. marahutów, lokalnych swiętych w Afryce połnocnej. W okresie arabizacji pełnili oni rolę mediatorów, przyczynili się do ocalenia tr<.I(.1yl:j i plemiennej. Marabutt:m zostawała osoba pobożna lub wyróżniająca się mocą czynienia cudów. Por.. E. Rckłajtis, Nit!pod{t!ql(J.~(:Alqit'rii iki narodowe trdei. w: Poslade narodów a wspólcze.m().~(:' Warszawa 1984, s. 120-121. W krajach Północnej Afryki (Algierii, Tunc/ji i Maroku) marabuci w dalszym ciągu odgrywają rolę znaczącą, o czym mogłam się przekonać podczas mojego wieloletniego pobytu w tym r~g:ionie (Tunezja 1982-1984. Algieria 1986-t991). 2 \V tym przypadku uwidaczania się wyraźny związek tradycji arabskiej z wartościami i zal:howaniami powszechnymi w innych kulturach. Por. W. Kopaliński, Slownik ~')'mboli. Warszawa 1990. �279 Islam nie akceptował wróżbiarstwa jednak jak pisze M. Dziekan technikami mantycznymi wymienione nie. Wyartykułowane współcześnie trzy w jednym istotne postacie dla z pf/ysłów w literaturze Arabów ,,Istnieje sunny, czyli przekaz i wypowiedziach Proroka oraz ludzi mu i konia" (s. 28), W porównaniu z innymi tradycji muzulma"lskiej obejmuj,/cej przekazy o czynach najbliższych (... ), że Arabowie wróżyli z kobiety, domu średniowiecznej elementy, tworzące traktowano podstawę marginal- wróżby występują półncnoafrykańskieh: "Franges de femmes, toupets de cheval ou certains seuils 3. I"rędzle kobiety dzielność albo Należy podkreślić bogactwo sztucznego. Uwagę zwraca nich śladów w postaci z treści opowieści domostwa, informacji interpretacja odciśniętych o czterech konia progi jakie zawierała książka losów ludzi i zwierząt stóp, kopyt synach Nizara czy racic. Opisy Ibn na na podstawie tcmat tego zagadnienia Madda oraz z eposu się również ptaki będące wróżbiarstwa pozostawionych prz~z czytelnik poznaje Żywocik zatytułowanego ksi('::nic:ki 2al (// liimmy, W kręgu zainteresowań mantycznych. gęś. sr,;pa, suarda staroarabskiego, of/ekano autora i orła. Wymienione również m.in. ze Starego zamykają sowę, dzikiego nic stanowi kręgach natomiast obiektem gołębia, oczywiście kulturowych występowanie kulturowe. suka, gazela, szarańczę), zachowania człowieka atmosferyczne (zaćmienie słońca poszukiwań ptactwo i tradycje (osiol, wielbląd, kruka, w innych Potwierdza na położenie także zwierzęta zalicza: albowiem o przyszłości. bez wzg";du znanych znalazły Do uprzywilejowanych o specyfice wspólnego przepowiadania wilk), owady (mrówki, ich zachowall dla wielu kultur przyszłości muchy, komary obejmuje i kleszcze Nobla z 1988 roku, Egiptu Testamentu rozważania M. Dziekan sprawami skala w książce (największym argumentuje i próbuje możliwości sposobów związane wróżenia z wróżeniem Część traktuj,!e amulety wraz przedmuzułmańskich za pomocą strzał i rzutków. i ziemi. Ostatnia na piasku arabską: na jaką zwraca i czarach, funkcje formuły, uwagę jednak Spośród zagadniell miłosnej, której zduszenie owego .l Prol"crhe.'i ('r IY~5. s. 175. Autor ognia (... ) są w powszechnym najczęściej die-f;OIlS zwi'Izanych przypisuje w sercu znakomite Islam rzeczywistość określone z magią dwa (lof'ultlin's 1l1,qhi<~"'I('s. interesujące podstawowe mężczyzny" ale celc: ludowych dzielnic tego zjawiska się nad swoimi koraniczne. (s. 84). Uzyskanie Również się ustalenia tych w których o islamizacji «pogańskie» "rozpalenie informacyjne zachowania, po dziś dzień, dawne o "swoistej świadectwo świadczy wydają świadczy jak i pozaeuropejskich. odrzucił użytku wersety nadal popularne, szezególnic w medycynie ludowej, zastąpionc fragmentami świętej księgi" (s. 82). Dziekan europejskich, stanowi ochronne. do wróżenia Nagrody linie na ziemi,>" (s. 75). Ta szeroka M. zarówno Ciąg praktyka (s. 75). Aktualność jeśli ktoś zastanawia się, że «kreśli o magii zaklęciami, pisze, że na ulicach "współcześnie pełniących l. Kairu« cieszy się wróżbita)" w wielu kulturach : "Amulety rÓŻne święte Starego ich bieg, mówi znanych i przedmiotach stosowano wypisane frazeologią przewidzieć działań druga, o sposobach »Opowieści powodzeniem wróżbiarskich współobecności" oraz (np. połykanie, drganie oka, kichanie), ciała niebieskie i zjawiska i księżyca, spadające gwiazdy i meteory). Nawiązuje również do dzisiaj cieszy się niezwykh! popularnością w krajach arabsko-muzułmańskich: "Zwyczaj na piasku przetrwal do współczesności (... ). Znany egipski pisarz Nadżib Mahfuz, laureat stolicy orni tokawkę, wróżbiastwa na podstawie elementu Tematyka praktyk kurę, wróbla, ognia efektów wierzeń ale są na nich zaklinanie teksty dotyczące miłości magii (... ) i (... ) zapewnia Necuiliis dll ..•S(;.'i,traduits et commentćs par Kadde 80Ularene, jest zostały z kolei ed. OPU, Alger �280 działanie tzw. afrodyzjaków, stanowiących wyciąg z ziół. Napój miłosny podaje się zarówno kobiecie jak i mężczyźnie, aby zapałali do siebie uczuciem. Autor pisze o braku współczesnych receptur na tego typu mikstury, tymczasem z własnych obserwacji i przeprowadzonych rozmów wiadomo mi, że sposób przyrządzania napoju jest w każdej rodzinic chroniony, albowiem panuje przekonanie, że jeżeli trafi w obce ręce może utracić swoją moc działania 4 Wpływ na pozytywne relacje między małżonkami miały noszone przez kobiety talizmany miłosnc w kształcie przekutego kamienia (hinimma) oraz wykonane z ziemi pochodzącej z grobów legendarnego plemienia arabskiego - Adytów (kabala i daradahis) (s. 85). Autor zwraca uwagę na tematykę miłosną występującą w licznych zaklęciach. Ponadto, omawiając różnorodne funkcje węzłów magicznych, wskazuje także na ich rolę w magii miłosnej: "W Maroku strój panny młodej powinien mieć aż siedem węzłów. Rozwiązać je musi młody małżonek w noc poślubną, zanim zacznie z nią obcować cieleśnie" (s. 103). Obrzęd ten zdaniem Autora wskazuje na powiązania antyczne, albowiem ,,(... J w Starożytnym Rzymie panna młoda jako element stroju miała tzw. "nodus Herules", czyli węzeł heraklejski, który rozluźniał pan młody" (s. 103). Wielorakie funkcje węzła potwierdza Autor wskazując m.in. na ochronę przed "zlym okiem". Przekonanie w magiczne właściwości narządu wzroku znane jest zresztą w wielu kulturach 5. Lęk przed zagrożeniami wywołanymi ingerencją "złego oka" wytworzył przekonanie o zbawiennych właściwościach amuletów, na jakie zwraca uwagę autor wymieniając m.in. zasłonę, czarny kamieit (kohla), zajęczą łapkę, krew menstruacyjną, wisiorek złożony z jednego lub kilku kamieni, biały kamieit lub wypolerowany, kulisty kawałek kości. Amulety te najczęściej zawieszano na szyi. Właśnie wiara w "złe oko" potwierdza podobne działania zapobiegające u różnych ludów. Książkę M. Dziekana można uznać za interesujący przewodnik wicdzy wróżbiarsko-magicznej świata staroarabskiego. Rozdziały poświęcone wróżbiarstwu naturalnemu i wróżbiarstwu sztucznemu dostarczają nieznanej informacji na temat zawartości tekstów arabskiej literatury średniowiecznej, a opisy praktycznych czynności wzbogacone ilustracjami dodają walorów wizualnych. Anlla Derek Bryce, Symholika krzyży celtyckich, tłum. P. Gręda, Kraków Barska 1993, ss. 118, ił. Na tę pozycję warto zwrócić uwagę co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, jest to pierwsza tłumaczona na język polski popularnonaukowa pozycja dotycząca kultury celtyckiej, która ostatnio zaczyna budzić spore zainteresowanie w Polsce. Przyczyniła się do tego, bez wątpienia, działalność krakowskiego Towarzystwa Miłośników Kultury Narodów Celtyckich. Z kręgu tej organizacji wywodzi się zresztą autor tłumaczenia i wydawca omawianej pozycji. Drugi powód, dla którego warto zwrócić uwagę na pracę Bryce'a (wydaną zresztą stosunkowo niedawno w oryginale i ukazującą aktualny stan badań nad problemem), to jej kapitalne walory popularnonaukowe. W tej doprawdy niewielkiej publikacji pomieścił autor zaskakująco wicie istotnych informacji o kulturze celtyckiej w ogóle, a o celtyckiej sztuce w szczególności. Koncentrując się na symbolice krzyży celtyckich, w imponującym jasnością skrócie, ukazał autor związki tego typu wytworów kulturowych, związanych z pojawieniem się chrześcijaństwa na wyspach brytyjskich, z całym dotychczasowym dorobkiem celtyckiej kultury duchowej. Z dorobkiem, którego symboliczne treści wywodziły się z dziedzictwa antyczncj Europy, a ich realizacja na gruncie celtyckim nabrała wysoce oryginalnego charakteru, by z czasem stać się istotną częścią europejskiej kultury i sztuki czasów romańskich. 4 5 Par. też: A. Gaudio, R. Pelletier, Femmes d'islam au Por. w. KopaiiiIski, op. cit.. s. 271-275. .''if.'X(! interdit, ed. Dcnoel/Gonlhcir. Paris 19RO. s. n. �281 Nie mamy w,ppliwości, czytając pracę Bryce'a i zapoznająe się z jej bogatą częścią ilustracyjną, że obcujemy ze sztuką wysokiej jakości, będącą nie tylko wyrazem biegłości technicznej, ale przedc wszystkim głębokiej duchowości, wyrażającej się w skomplikowanej symbolice. Nie ma też oczywiście wątpliwości, iż chrześcijaństwo przejęło w znacznej części symbolikę pogariską, zwlaszcza jej elementy o charakterze uniwersalnym, zaadaptowało je do swoich potrzeb, tym samym ocalając je przed zaniknięciem i budując pomost między przeszłością a współczesnością. Dla polskiego czytelnika interesującego się sztuką romańską występującą na naszych ziemiach zastanawiającą może być zbieżność licznych elementów i motywów dekoracyjnych, występujących - choć nie w tym samym okresie historycznym - na dwóch bądź co bądż kra licach Europy. Ogólnie należy uznać. że praca Bryce'a, choć nie może zastąpić lektury podstawowych pozycji z zakresu dziejów celtyckiej sztuki, niemal zupełnie w Polsce niedostępnych, daje przecież pewne wprowadzenie do tego zagadnienia. Należy mieć nadzieję, że polski czytelnik zainteresowany bogatym i tajemniczym pod pewnymi względami światem celtyckiej kultury, zarówno przedchrześcijańskiej. jak i chrześcijańskiej, tworzonej i przechowywanej w celtyckim mateczniku, jakim były przez wieki i do pewnego stopnia są także i dziś wyspy brytyjskie, oraz podrażniony, w dobrym scnsie, skromną, lecz niezmiernie interesującą pracą tu omawianą, doczeka się nicbawem dzieł ogólniejszych, bardziej przegl<!dowych. Ryszard Lcszek Dzięgiel, ""i'ze! kurdyjski. Universitas, Kraków Kantor 1992, ss. 446. Kurdystan stanowi bliskowschodnią krainę geograficzną zlokalizowaną na terenach przygranicznych Iraku, Iranu, Turcji i częściowo Syrii. Jest to obszar górzysty leżący między Taurusem Armeńskim na północnym zachodzie a Zagrosem na południowym wschodzie. Zamieszkują go Kurdowie, których liczcbność ocenia się na około 16 milionów. Trudno wyobrazić sobie, aby we współczesnym świecic, szczycącym się poważnymi osiągnięciami w zakresie praw człowieka, a szczególnie gwarancją samostanowienia narodów, nikt nie pomyślał o przyznaniu im niepodległości. Wprawdzie w ostatnich latach w związku z wojną iracko-irańską oraz agresją Iraku na Kuwejt i skuteczną intcrwcncją wojsk ONZ, ukazało się w prasie światowej sporo artykułów o Kurdach, ale nic przyniosły one żadnej zmiany na lepsze. W wyniku krwawo stłumionego powstania Kurdów przez siły zbrojne Saddama Husajna, ponad milion Kurdów irackich schroniło się w Iranie, a około pół miliona umknęło do południowo-wschodniej Turcji. Gazy trujące stosowane przez Irakijczyków wywołały jedynie gdzieniegdzie oburzenie, zaś obecna wielka ofensywa tureeka przeciw partyzantom kurdyjskim przechodzi prawie bez echa, nie powstrzymując fali przemocy i represji. Strategiczna pozycja Turcji i jej przynależność do NATO stanowią najlepsze zapewnienie bezkarności. W naszych środkach masowego przekazu pojawiają się również wzmianki o walkach w Kurdystanie i o ciężkim położeniu ludności, niemniej jednak rzcczowe i godne uwagi wiadomości o Kurdach należ'l do niczwyklej rzadkości. Naukowe informacje są też niezadowalające, bo brak nam środków na finansowanie wypraw, a ponadto bezpieczne dotarcie do terenów ustawicznych zamieszek stoi zawsze pod znakiem zapytania. Mimo to doskonale rozumiemy wysiłki tego dzielnego narodu i solidaryzujemy się z nim. U schyłku 1991 roku zorganizowano u nas akcję pomocy dzieciom kurdyjskim, w ramach której wysłano wiele odzieży, żywności i lekarstw, a wc wrześniu 1992 roku powstało w Krakowie, przy współudziale prof. L. Dzięgla, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Kurdyjskiej. Na marginesie warto zaznaczyć, że już w ubiegłym stuleciu niektórzy nasi rodacy penetrowali obszary zamieszkiwane przez Kurdów, pozostawiając różne zapiski z podróży. Należał do nich �282 między innymi filareta tłumacz w konsulatach w Persji studiował plemion. Interesował quI's sur literaturę konsulem rosyjskim powstał no/ices prowadził badania wśród czego dowodem zamieszkujących jest praca zamieszczona na którym rękopis w 1861 roku w Kościesza i Smyrnie. to stanowisku 1857 W tam F.ludl's philoloyi- roku tekstów Bajazidiego, w paryskim (1801-lli94), został Jednak liczący Z jego inicjatywy przez Żabę jego interesująca et des tribus du K ourdistan. praca najważniejszym 656 stron tlumacz mianowany prze/o 18 lat. Badal język kurdyjskich. przetłumaczony się w Petersburgu kurdyjsko-rosyjsko-francuski Żaba 184li roku pozostawał gromadzenia Mahmuda ukazała et l'I?cits de la lilterature August Salonikach był inspiratorem słynny by! obszerny słownik ski (721 ss). orientalista w Jaffie, w Erwrum, Ponadto oraz kurdyjską, de Soleimanie, inny polski a ponadto w 1858 roku francuski. Dialecte rosyjskim Kurdów, kraju filologią Chodźko (1804-1891), zatrudniony jako i w Reszt. Podczas I(l-Ietniego pobytu Asiatique". rolę odegrał konsulacie i kulturę i folklor Kurde. "Journal Podobną Aleksander Borejko w Tebriz, Teheranie się również la langue czasopiśmie przy i orientalista rosyjskich na język pt. Recueil des dziełem Polaka i francusko-rosyjsko-kurdyj- Do Kurdystanu dotarli też dwaj inni nasi rodacy: Władysław Jabłonowsk i (1841-1894) i Karol Brzozowski (1821-1904). Pierwszy był lekarzem warmii tureckiej i pozostał w imperium osmańskim do końca poznając rozległe zielniki, a ponadto placówki naukowe przybył do Turcji początkowo życia. Piastując połacie prowadził w kraju i za granicą. Drugi a następnie W 1869 roku ustalenia możliwości rozwoju Zagros, rozciągającą się od Sprawozdanie likowano późno, Biorąc uwagę obecnie książkę i ma na swym wspomnienia Ludoznawcze w 1991 roku dra czyta /lie do lti/leraire miasta "Bulletin każdemu się z wielką doskonałych zdrów przyjemnością. problemami jest Kieruje przez należy tego powitać z wykształcenia Katedrą i oryginalnych wydane opub- de GĆographie". uznaniem Autor 1: 750 000. ci Amadieh spoleczeństwa Dzięgla. na pólnocy. w skali de la Societć dla część gór Amadija mapą z tym większym osiadł w zakładaniu do Kurdystanu de Suleimanich polskiego sporo próbie udział wyprawę różne emigracyjny, Po nieudanej ze sporządzoną Leszka Sporządził zasiliły i dzialacz biorąc oraz poza jej granicami. naukowym Lwów odbył zbiory Badał północno-zachodnią poludniu państwa, hab. w Polsce koncie wojenne na wraz zainteresowanie prof. żołnierz polskiej. Paszy w paryskim bez własnego i szanowanym poeta, wiele podróżował i Kurdystan. Jego po całej Turcji zatytułowane wzrastające - tam armii Midhata trasy w 1892 roku narodu znanym w Krakowie z wyprawy na świecie prezentowaną etnologiem z kolei Sulajmanija w Bagdadzie Mezopotamię na tych obszarach. przebytej bo dopiero pod na zlecenie miasta szpitala i archeologiczne. podróżował gospodarki geograficzny francuskie największego jego etnograficzne w 1853 roku celem organizowania sieci telefonicznej. opis komendanta w tym również badnia we wsi Bozhane, Pozostawił funkcje bliskowschodnie, Etnologii prac. Polskie Również Towarzystwo Od wielu lat poświęcił się badaniu zmiany kulturowej zachodzącej wśród ludów Bliskiego Wschodu. Prowadził obserwacje w Afganistanie i Libii, a w latach 1977-1980 uczestniczył w zespole polskich ekspertów agroekonomicznych mających przede przygotować wszystkim ArbiI, Dohuk specjalistów i Sulejmanija. z Instytutu Rolniczej Zakho, Zabem Sarsangu koło Pandźwinu Zalewem Małym Do Iraku północnego W październiku i Amadii, w górach Zagros siedmiu Kurdyjskiego i Leśnictwa a w miesiącach Derbendikhan, nad i listopadzie Małym Zabem osiedli Dzic,:gicl przybył 1977 roku roku wiejskich. Autonomicznego Tropikalnych nastr;pnego i pod Arbilem. zaś w rok później Regionu profesor Krajów wiosennych wytypowanych wraz z grupą i Subtropikalnych główne pral:e koncentrowały były prowadzone w okolicach Rania Sarsjanu, i północne naszych Akademii się nad Wielkim nad granicą W 1979 roku objęły swym zasięgiem rejon miasta Chodziło w prowincjach irańską obszar brzegi Zalewu Dokan nad na Zabie. Prowadząc zebrał nawodnienia tak zwanego Rolnictwa w Krakowie. w okolicach wokół plany o tereny wiele badania cennego wokoło materiału, 80 wsiach który i miasteczkach posłużył irackiego mu do opracowania Kurdystanu ponad polski dwudziestu etnolog warto- �283 ściowych publikacji. Rural Commulli/y kulturowcj Na specjalne wyrOZnIenIe oj" CIIII/I.'mpllrary wśród pewnej Przygotowując kategorii do druku spostrzeżeń bliskowschodnich, światowych profesjonalistów. takich ośrodków 7.asługuje Iraqi Kurdislan rolników kurdyjskich swe najnowsze lecz oparł Ponadto wiedzy, jak Oxford, wydana dzieło książka pt. zmiany w Iraku. wykorzystał naukowych Sztokholm, jego Jej treść dotyczy nie tylko na wyróżnionych sporo Cambridge, żyjących autor się również zdobył w 1991 roku Facing Moderniza/ion. pracach danych Bergen, wyniki innych dzięki Uppsala, swych znanych wyjazdom Durham, do Erlangen i Lipsk. Recenzowana W pierwszym ksi"żka regionu, już badaczy, w trzecim polskich jc,;zyk i problemy w szóstym nas z ustrojem dziesiąty z systemem sposobem odżywiania i upadek w drugim się, a trzynasty życic kurdyjskiej rzemiosła, Kurdów wioski, handel miejski, warunki w czwartym dawniej natomiast ośrodki rozdziałów. łącznie naturalne dzieje literacką i dziś, dziewiąty Kurdów, w piątym Rozdział z cyklem dwunasty Na stronach rozdziału w piętnastym zobrazowano rozwój centra edukacji i codzienne rzetelnie i niezmiernie ich ósmy życia jednostki, indywidualnym, i higieną. kultu, z udziałem omawianego i piśmiennictwo. z gospodarstwem z ubiorem rozbudowanych i Kurdystanu, nakreślono twórczość jedenasty znacznie Kurdów demograficzne, społecznym rolniczym, dość poznawania religi~\ zaś w siódmym zapoznaje nakrcślono się z piętnastu zwięźle etapy wzmiankowanych diasporę, składa przedstawiono ze czternastego miast, rozkwit życie na terenach zurbanizowanych. Wszystkie rozdziały przy tym urozmaicone bujących zostały pokaźną nawet najbardziej m.in. mało znane zredagowane ilością wybrednych informacje fachowo, umiejętnie dobranych, odbiorców. o Jezydach pasjonujących Doskonałym i Żydach potwierdzeniem kurdyjskich. Czytelnik również lepsze zrozumienie jednego z najbardziej pogłębiania wiedzy skomplikowanych o Kurdach. Poza Cennym u7.llpcłnieniem według stanu -perskiego stanu pogranicza między z lat sześćdziesiątych Pomocne w Izraelu, nomadów, wojowników Wykaz problemów bliskowschodnich literatura lukę w znajomości pierwsza XX wieku, druga, XIV a XIX stuleciem, fotografie wizerunki (ponad wiosek kurdyjskich wykorzystancgo wybranych są trzy mapy: przedstawia ważniejsza a trzecia - niektóre są po raz etnograficzna tego rycerskiego rozmieszczenie księstwa Kurdów kurdyjskie plemiona turecko- kurdyjskie według XX wieku. są też dobre kurdyjskich granicznych, książki z lat siedemdziesiątych mógł ich kulturą materialną Książka umożliwi mu tym polska otrzymała pozycję znakomicie wypełniającą dotychczasową narodu, jego pochodzenia, języka i obyczajów. Są absor- tego wywodu będzie pierwszy zapoznać sic,;z burzliwymi dziejami i codziennym życiem Kurdów, i duchową oraz z szeroko omówioną wielowiekową walką o niezawisłość. i zachęci go do dalszego interesująco. ciekawostek których obrzędy zaprezentowano weselne, m.in. góralskie Żydów zagrody, obóz itd. piśmiennictwa trafnie 30), na i miasteczek, obejmuje i 7. wyczuciem. 241 pozycji Są to przeważnie zarówno polskich, najnowsze prace jak i za- o Kurdach i Kurdystanie. W następnym tyczną 7. wydaniu zaznaczenicm tej niezmiernie terenów naszych pożytecznej badań książki w północnej warto by zamieścić części Iraku mapę w latach schema- 1977-1980. Roman Karczmarczuk Regina Lietuviy M er k i c n ć, GYl!u/h,l iikis X VI (l.-X X (l. pirmojoje kulturos istorijos, W serii wydawniczej Reginy Mcrkiene t. 14), "Mokslas", "Is Lictuviy poświęcona kultiiros gospodarce Vilnius istorijos" hodowlanej puseje. Elnines patirlies i§takos (IS 1989, ss. 236, ił. ukazała na Litwie się, jako jej czternasty od początków tom, praca XVI do połowy �284 XX wieku. Autorka objęła badaniami obszary Litwy Wielkiej i Małej I Obraną problematykę rozpatruje z dwóch punktów widzenia - badacza dziejów gospodarczych i ctnografa. Interesuje ją zwłaszcza rozpowszechnianie się umiejętności hodowlanych 2, które - jak wskazuje - prowadziło do przemian w sferze kultury materialnej i kształtowania się regionalnej specyfiki gospodarczej. We "Wstępie" do pracy przedstawiła modelowo proccs "przcjmowania elcmentów doświadczenia zawodowego" 3 Rozpatrując ezynniki ograniczające rozprzestrzenianie się umiejętności gospodarczych, zaliczyła do nich m.in. bariery etniczne; nie jest jednak skłonna przeceniać ich zljUczenia (s. 8-9). Poza "Wstępem" i "Zakończeniem" (to ostatnie w językach litewskim, rosyjskim i angielskim, s. 205-220), znajdujemy w pracy trzy rozdziały. W pierwszym i najobszerniejszym z nieh (s. 33-103) zajęła się Autorka głównie ilościowymi i strukturalnymi zmianami w hodowli. Uznaje, iż wynikały one zasadniczo ze związków łączących hodowlę z całoks7.taltem gospodarki. Stąd i tytuł rozdziału: "Działalność gospodarcza a hodowla"4. W następnym rozdziale - "Produkty hodowli" - zostały omówione kolejno: I. przetwórstwo mleka; 2. ubój zwierząt, przetwórstwo i konserwacja mięsa; 3. pozyskiwanie i obróbka skór i wc/ny. Trzeci rozdział zapoznaje czytelnika z pomieszczeniami dla zwierząt. Wobec rozległości chronologicznych ram pracy nieuniknionc było marginalne potraktowanie lub pominięcie w niej niektórych zagadnień, nie tylko drugorzędnych 5, ale i istotnych (np. związków hodowli z rynkiem wewnętrznym i zewnętrznym w XVI-XVIII wieku). Mimo ograniczeń w zakresie tematu treść rozprawy jest bardzo bogata, toteż w niniejszej n.:cen7ji ograniczę się do zasygnalizowania tylko niektórych z jej wywodów i ustaleń, przede wszystkim zaś tych, które dotyczą stanu hodowli w XVI-XVIII wieku. Autorka szczególną uwagę skupiła na hodowli zwierząt roboczych - koni i wołów - co w pełni jest uzasadnione ich znaczeniem w gospodarce Litwy do stosunkowo niedawnych czasów"W zagrodach chłopskich stanowiły najważniejszą, otoczoną szczególną troską, część inwentarza żywego. W hodowli dworskiej ich znaczenie bylo silnie zróżnicowane - większc w gospodarstwach ubogiej szlachty ("dworkach i zbiedniałych dworach", s. 34), mniejsze w wielkich folwarkach, korzystających w szerokim zakresie ze spw;:żaju chłopskiego. Według szacunków Autorki (tab. 25) w drugiej połowic XVI wieku udział koni w ogólnym pogłowiu zwierząt dworskich wynosił 8,5%, wołów zaś 9,2%, Najlicz.niej reprczentowane były w hodowli dworskiej - podobnie jak i w chłopskiej - owce (25.4%) i świnic (11l,2%), w następnej zaś kolejności krowy (16,9%), których pogłowie dorównywało niemallącznej liczbie wolów i koni 7. 1 Z terenu Małej Litwy znajdujemy w pracy niewiele danych. Zarnic~zczonc w ro/.prawic mapki (i~!cznic 24) ukawj:.j. Li!w!; w jej dzisiejszych granicach. W badaniach Autorka wykraczała niekicdy poza te granice, nickiedy lnów zawl;żala geograficzn~ horyzont obserwacji (np. omawiając dzieje hodowli w okresie między wojnami światowymi wykorzystuje dane zsadniczo tylko z terenu ówczesnej Republiki Litewskiej). l U;iyty prl'.czc mnie termin ..umiejęlllOsci hodowlane". dalcce nic w pełni oddajc lrdt slosowanego pr/ez Autorkę określenia "gamybine patirlis", oznaczaj<.!cego dosłownie ,.doswiadczenie produkcyjne". W tlumau.cniu można by użyć wyrażenia ,.doświadczenie zawodowe", lecz powstaje wątpliwość, czy 7..asadnc jest mówienie o "I".awodzic" rolnika w XVI-wiec?ncj Litwie. Toteż zastępczo posługujemy się terminami - "umiejętnosci gospodarcze" luh (hardziej s/czcgt·,łowo) "umiejętnosci hodowlane" . .l Określa przy tym drogi rozpowszechniania si~ owych doswiadczen i akcentuje mIę rll;i-nych struktur społccznych w ich zachowywaniu, wzbogacaniu i wymianic. -l W dosłownym tłumaczeniu: "Dzialalność g.ospodarcza a stado l.wi~r7.ąt". Takie sforlllulowanic Iylulu rozdziału 7oslalo podyktowane, jak sądzę, zamiarem AUlorki zwrócenia uwagi głównic na zllli~lny w poglowiu zwicrz;.p ~o""p(lJ"Jn,;zychi struklurze hodowli. ~ Do nich zaliczyłbym pominiętą w pracy kwestię hodowli drobiu. t> Ta rola zwierząt roboczych uwarunkowana hyła ukierunkowaniem rolni<..:lwana produkt.:ję l.hoi,owC!,wymagającą pracy ze sprzężajem. Autorka trafnie zauważa, że w gospodarstwach dworskich obok koni roboczych hodowano też wierlchowt: i cugowe, nie z.awsze dające się wyodrębnić w oparciu o dane źródeł. Z drugiej strony w gospodarstwach chlnpskk:h rolę I.wierzą! robol.:zych pełniły krowy. 7 Margines hodowli stanowiły kozy (4,5%). Przytoczone dane procentowe dotycz,", Iylko pogłowi;! dorosłych 7wierząl gospodarczych. �285 Pod wzglr;dem struktury hodowli gospodarstwo chłopskie różniło sir; od dworskiego głównie znacznie wyższym pogłowiem zwierząt roboczych niż krów, a także dużo wir;kszą liczebnością wołów od koni (tab. 22-23, 31-32 i inne). Na niektórych jednak terenach koni hodowano nie mniej niż wołów, a nawet wir;cej. Z takim preferowaniem hodowli konia spotykamy się zwłaszcza w północno-zachodniej Auksztoeie; ku południowi i wschodowi tej krainy wzrastał natomiast odsetek wołów wśród zwierząt roboczych (s. 59-60, 68). Podohnie i w południowo-wschodniej Żmudzi woły wystr;powały wśród zwierząt roboczych liczniej niż w jej północno-zachodniej części (s. 44-45). Terytorialne zr<')żnieowanie struktury hodowli zwierząt roboczych wiąże Autorka z wpływem licznych czynników, a m.in. zamożnością gospodarstw chłopskich, formą włościańskich świadczeń, przenikaniem wzorów gospodarki hodowlanej z ziem łotewskich, zniszczeniami wojennymi i klr;skami elementarnymi. Przeprowadzona w pracy gruntowna analiza oddziaływania owych czynników ukazuje, jak rolnik litewski, kierując sir; doświadczeniem przodków i własnym, dostosował strukturr; hodowli do wymagań środowiska naturalnego, warunków społecznych i gospodarczych. Z przedstawionych w rozprawie spostrzcżcń na temat zmian w strukturze hodowli w XVI-XVIII wieku wynika, iż nie były one wielkie. Ohjawiły się głównie względnym ubytkiem zwierząt rohoczych w gospodarstwach dworskich w ciągu XVII i w pierwszej połowic XVIII wieku, które to zjawisko wynikało, zdaniem Autorki, przede wszystkim z ówczesnego wzrostu pańszczyzny (s. 48)"' Zastanawiające jest, iż na ziemiach litewskich, odmiennie niż na hiałoruskich, zasadniczo stabilne pozostawały do korica XVIII wieku proporcje między liczbą wołów i koni". W odróżnieniu od struktury hodowli jej stan liczebny ulegał dużym wahaniom, odzwierciedlając kolejne fale zniszczeó gospodarczych nawiedzających Litwr; i póżniejszą z nich odbudowę. Z uwag Autorki można wnioskować, że po zniszczeniach hodowla dość szybko podnosiła się z upadku dzir;ki w/.rostowi areału łąk i pastwisk zajmujących miejsce dawnych pól ornych (s. 57) 10 Przechodząc do bliższego przedstawienia hodowli bydła mlecznego próbowała R. Merkienć w pierwszym rzr;dzie okrcślić jego rasy (w XVI-XVIII wieku), opierając się m.in. na danych o maści krów. Godne uwagi jest jej przypuszczenie, że już w XVI wieku pojawiło sir; na Litwie wysokomleczne bydło holenderskie (s. 80-81) 11. Ogół hodowanych na Litwie krów charakteryzował sir;, I.daniem Autorki, niską mlecznością (s. 104-105). Zauważa jednak zarazem, iż wielkie zapasy serów przechowywane w niektórych dworach, świadczą o gromadzeniu w nich sporych ilości mleka. Uważam za prawdopodobne, że część owych serów pochodziła z danin chłopskich. W partii pracy omawiającej przetwórstwo mleka sporo miejsca zajmują spostrzeżenia na temat naczyó do jego przechowywania, narzędzi do wyrobu masła i sposobów wyrobu oraz przechowywania serów. Uwagr; zwraca m.in. próba odtworzenia na podstawie XVI-XVIII-wiecznych inwentarzy, wyglądu dawnych sernic dworskich (s. 105). Już w XVI-wiecznym żródle znalazła Autorka przykład osadzania takiego pomieszczenia na słupie. Mamy więc tu do czynienia z prototypem uwiccznioncj w "Panu Tadeuszu" sernicy soplicowskicj. Do stosunkowo słabo rozwinir;tych działów hodowli na Litwie należało owczarstwo. Wprawdzie owce stanowiły, obok świó, naj liczniejszą część inwentarza żywego, Iccz przecież stan ich poglowia nie przedstawiał się imponująco. W zagrodach chłopskich hodowano przeważnie K Co \v/hud/a lJ Zmiany KriL'.\tjanie lI) \v;,tpliwosci, w struktur/c Hie!or!1ssii Aut(lrka Wf) zdaje nii ląk na tzw, ziemiach bowiem hodowli Autorka /,v,'icrz"t zauważa, roboczych że również na Białorusi p%willie ,l( V fJ-X V J II wieka, Mińsk wage; przypisywać wykorzystywaniu w/orni si~ wi<;ksz,-, w gospodarstwach chłopskich spadło pogłowie w XVII-XVIIl wieku przedstawia P. G. koni. Kozłowskij, 1969. po dobie zniszczeń naturalnych łąk na nadbrzeżach rzek, pustych. jest jui fakt hodowli hyła holenderskiego (zachodnio-fryzyjskiego) na Białorusi w końcu XVI wieku. Ry'g:t; - do swoich tamtejszych dóhr ks. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany Sierotką, zob. M. Siekierski, Ltllu1ed ~Vl.'llfrh ill lhe (1/,(///(1 Duchy of Ur/nlUnia: The cU)flomic A.1!"ai,-.\'ąl Prince Nicholas Christopher Radziwil/ (1549-1616), "Acta 11 Sprowad/il Ohecnie je Baltico-Slavica", znany pr'leI t. XXI. 1992. s. 229-:nO. �286 po kilka owiec, w gospodarstwach dworskich nieraz po kilkadziesiąt (rzadko ponad sto sztuk) 12 Ponieważ udój od jednej sztuki był dziesięciokrotnie mniejszy niż od krowy (s. l (3), można sądzić, że ceniono je mniej jako dostarczycielki mleka, więcej zaś ze względu na wełnę, którą pozyskiwano w trakcie dwukrotnej strzyży w ciągu roku (s. 155) l3 Jako zwierzęta rzeźne traktowano przede wszystkim świnie (s. 125). Do końca XVlII wieku ich pogłowie nie przedstawiało się okazale; Autorka sugeruje, że nawet w gospodarstwach dworskich hodowano je głównie z przeznaczeniem na własną konsumpcję, nie zaś na sprzedaż 14 Charakterystyczne jednak, że przy dość niskich wskaźnikach pogłowia trzody chlewnej (s. 85, 88-89), wysoki poziom osiągnęło na Litwie przwtórstwo mięsa i jego konserwacja 15. W pracy uwypuklone zostały korzystne zmiany w gospodarce hodowlanej na Litwie w XX wieku. Już w pierwszej jego połowie intensyfikacja hodowli nabrała szerokiego rozmachu, ujawniając się zwłaszcza we wzroście pogłowia zwierząt i uszlachetnianiu ich ras. Jedną z głównych przyczyn owych przeobrażeń upatruje R. Merkiene w pomyślnych koniunkturach handlowych (s. 95 i inne). Za ważne czynniki aktywizacji gospodarki hodowlanej w XIX wieku uznaje także uwłaszczenie włościan, wprowadzenie na masową skalę uprawy ziemniaka, rozwój przemysłu i transportu (s. 97-98). Charakterystyczne, że właśnie na Litwie, a ściślej mówiąc na jej północnych obszarach (gubernia kowieńska), wpływowych czynników okazał się dla hodowli szczególnie pomyślny. Widocznie już przed końcem XVIII wieku osiągnęła tam wysoki poziom, co pozwoliło jej w następnym stuleciu skutecznie wykorzystać nowe możliwości rozwoju. Dopomogły jej w tym zapewne dawniejsze związki z szerszym rynkiem handlowym. W końcu XVIII wieku (w latach 1786-1791) udział produktów hodowli w eksporcie Wielkiego Księstwa Litewskiego wynosił rocznie średnio 9,7% 16; dla obszarów objt;:tych badaniami przez R. Merkiene wskaźnik ten był zapewne znacznie wyższy. Eksportowane produkty hodowlane pochodziły nie tylko z gospodarstw dworskich, ale i z chłopskich. Znany jest fakt pośrednich i bezpośrednich kontaktów handlowych włościan ze Żmudzi i z północnej Auksztoty z miastami bałtyckimi. Wprawdzie do miast tych wywoził włościanin litewski głównie len, ale przy okazji zbywał i artykuły pochodzące z hodowli 17. W sumie można spostrzec, że obserwowany w XIX wieku eksport litewskich produktów hodowlanych był zjawiskiem o dawnej tradycji, choć oczywiście zmieniała sit;:jego skala. Pomyślny rozwój hodowli na Litwie przerwała I wojna światowa. Jednak już w pierwszej połowie lat dwudziestych przedwojenny poziom produkcji hodowlanej nie tyko został ponownie osiągnięty, ale i przekroczony. Do ówczesnego rozwoju hodowli w istotnej mierze przyczyniła się,jak podkreślono w pracy (s. 99), reforma rolna. Autorka przypomniała imponujące osiągnit;:cia hodowli litewskiej w latach dwudziestych i trzydziestych, zwracając uwagę m.in. na dokonujący się w niej postęp techniczny. 12 W regionach z rozwiniętym owczarstwem, np. w Wielkopolsce. po kilkadziesiąt sztuk owiec spotykamy często w gospodarstwach chłopskich, a w trzodach dworskich po kilkaset i więcej sztuk, zob. W. Sobisiak, Owc::arstwo, w: Kultura /udmHł Wielkopolski. t. II. Poznań 1964, s. 185-213 (odpowiednie dane na s. 186·189). u Pierwsze bli:iBze informacje o strzyżeniu owiec na Litwie, do których dotarła Autorka, pochodzą. 'l. XVIII weku. Do tego tei czasu odnosi się spostrzeżenie o dwukrotnej strzyzy w ciągu roku. W późniejszym czasie na CZęŚCI terytorium Litwy upowszechniło się trzykrotnie w ciągu roku strzyżenie owiec. 14 Wskazuje m.in. na uzupełnianie przcz szlachtę konsumpcji mięsa w drodze ści,-!gania danin zwicrzycych (s. g2). Jednak daniny te już w XVI wieku nie odgrywały istotnej roli. Warto wspomnieć, żc świnic (żywiec i mii(so wieprzowe) były popularnym artykułem handlu. M. Siekierski, s. 22g, spostrzega w oparciu o dane z folwarków radliwiłłowskich, że w odróżnieniu od innych zwierząt gospodarczych świnie hyły często sprzedawane. IS Autorka omówiła m.in. wyrób i konserwację kumpii (szynek) i skiłądzi (można je określić jako spcl:)'ficzny rodzaj salcesonów). W zgodzie z dość powszechną w literaturze przedmiotu opinią uznaje skiłądzie za potrawę miejscowego (litewskiego) pochodzenia. ló L. Troska, R. lasas, lVnieszniaja torgowla J/Viclikogo Knia::eslwa Litowskof}o w posil'dnijc gody je(IO sll.\~('~(:'stwm..-amja (1785-1792), w: Lietuvos TSR Moksiu akademijos darbai. seria A. t. 1(32). Vilnius 1970. s. 46. lah. nr 2. 17 Na ten temat nie hrak bezpośrednich danych źródłowych, zob. np. 11lStrukdjos /l'odalinllj mid,! adminlstrw)jai Lietu1"(~ie X V{f-X l X (l., wyd. Z. Kiaupa i l. Kiapiene, Vilnius 1985, s. 25 (,-Poddani na włości cokolwick hydła, lnów. slcmienia. wosków. łojów. skór do Rygi albo gdzie indziej przedawać i wyprowadzać będą. wtedy wprzód arendarzowi zapłacie powinni (. .. )": Rirże. 1764 r.). �287 ROI.prawa R. Merkienc dostarcza wielu nowych danych o stanic gospodarki chłopskiej i dworskiej na Litwie. Pozwala lepiej poznać dyferencjację majątkową dawnej wsi, przynosi cenne spostrzeżenia o strukturze konsumpcji, przedstawia zajęcia związane z hodowlą (zwłaszcza przetwórstwo mleka i mi~sa), odsłaniając w ten sposób przed czytelnikiem codzienność życia wiejsk iego. Sporo można się z niej dowiedzieć nawet o warunkach mieszkaniowych litewskiego włościanina. Odpowiednie informacje przynosi rozdział trzeci, poświęcony - jak wspomniałem pomieszczeniom dla zwiep.ąt hodowlanych. Rzecz w tym, iż owe pomieszczenia pospolicie służyły równi6. za mieszkania dla ludzi. Charakterystycznym budynkiem łączącym funkcje domu micszkalnego i pomieszczenia dla zwierz,!t był "nom" ("nam", "nams", "num", "noma", "numa"). Z czasem tracił on swe funkcje mieszkalne, staj'lc si~ typowym budynkiem gospodarczym. Ta zmiana w przeznaczeniu "nomu" najszybciej dokonala si~ w dworach. Jednak jeszcze w XVIII wieku w dworkach i plebaniach wyst~powaly "nomy" będ,!ce jednocześnie obor,! dla bydła i mieszkaniem dla czeladzi. R. Merkiene wnikliwie przcśledziła zmiany jakim ulegały funkcje "nomu", jego rozplanowanie, wyposażenie itd. (s. 187-19 J). Podobnie szczegółową obserwacją objęła inne - występujące w gospodarstwach dworskich i chłopskich budynki, służące za pomieszczenia dla zwierząt hodowlanych. Przeprowadzaj,!c ich klasyfikację wyjaśniła jednocześnie wiele zawiłości terminologicznych. Lekturę pracy. zwłaszcza zaś wywodów na temat zabudowań gospodarczych, istotnie ułatwia zamiesz.cl.Ony w niej materiał ikonograficzny: plany i przekroje budynków, ryciny i fotografie. Niezmiernie pomocne dla czytelnika są również zamieszczone w tekście mapki, obrazujące geograficzny zasięg różnego rodzaju 7jawisk I. dziedziny hodowli. To kartograficzne przedstawienie wspomnianych zjawisk dopomogło Autorce w wyodrębnieniu na badanym terytorium czterech regionów "gospodarczo-kulturowych": żmudzkiego. auksztockiego (obejmującego jednak tylko północno-zachodni,! cz~ść Auksztoty jako historyczno-geograficznej krainy), dzukijskiego i zaniemeńskiego. Autorka przckonywaj,!co uzasadnia wyodrębnienie poszczególnych stref. Należy jednak zauważyć, żc podkrcślaj'lc odrębność gospodarczą Żmudzi nietrafnie uznała, że w XVI w. specyficzną cech,! temtejszej hodowli było znacznie liczniejsze pogłowie wołów niż koni (s. 41-45). Rejestry dochodów hospodarskich z włości żmudzkich z lat 1537-1538, na których się oparła, wymieniają konie w posiadaniu włościan tylko w tych wypadkach. gdy liczby tych zwierząt nie można było przeliczyć na pełną liczbę soch wołowych 1~. Odstępstwa od tej reguły były niezmiernie rzadkie, co wskazuje na ich przypadkowy charakter 19 Autorka przyjmując, że w rejestrach miano "socha wołowa" oznacza z.awsze parę wołów, 7.naeznie zawyżyła liczbę tych zwierząt. W istocie relacje liczbowe mi~dzy pogłowiem wołów a koni były na Żmudzi w XVI wieku zapewne podobne, jak na innych tcrenach Wielkiego Ksi\=stwa, na co wskazują m. in. dane inwentarza Cytowian z 1555 roku 20. W wiciu micjscach pracy Autorka z uwagą docieka, w jakiej mierze gospodarka hodowlana na Litwie korzystala /. obcych wwrów, w jakiej zaś z rodzimych doświadczeJl. Dostrzega, że różne innowacje w dziedzinie hodowli trafiły na Litwę z Zachodu i z ziem łotewskich 21. Zdaje się IKKonie (sochy k(\llskic) przeliczano w rejestrach na sochy wołowe w stosunku 2: I. Stąd np. przy włościaninie posiadającym 'auk i tfZ.y konie zapisy'wanu dwie sochy wołowe i jednego konia itp. Oryginały rejestrów znajdują sir; w Bibliotece Akademii Rcpuhliki Litewskiej. H2 [24. 1'1 Rcjc:-:tr'l. ].o;lX roku odnotowuje konie prz)' ponad \OSO gospodarzach, lecz tylko przy kilku wymienia więcej niż jednego konia. PoJohnit: sztuk~ tych '/wicrZ<It. parę V.'Oh'Wi rcjc:str z 15.17 roku wymicniaJ'fc konie.:: przy pUIl:Jd tysiącu gospodarzy tylko przy kilku wymienia więcej niż jedną 10 Akry i:(/lIIrajfmyie ~Vilt'nsJ,;oju A"l"hi('(Jw~/i(';t' .••k(~iu Kommissijeju dla razhora driewnich aktm'\i (dalej cyt.: AWK), t. XIV, Wilno l XX?, nr 2..'\. 12-17. W ('ytowianal:h w ogólnej liczbie zwierząt roboczych należących do chtopów woły stanowiły 590/0 a konie ..lI%. W dohrach slnłowyd\ hiskupa wileńskiego w 153lJ roku odpowiednio 57% i 43%. zob. J. Ochmański, PowsiUllie i rozwój lalx/imdium hiskul' ...• 'h'O \\'i!l'Ib/"ieao (IJR7-1550), Poznań 196). s. 132. .!I Pr/.yv.k nauania winny pclniej llwzględnia( przenikanie na Lilwę innowacji (organizacyjnych. technicznych itp.) w dzieuzinie h()uow1i I I.iem polskich. Prawdoplldohny wydaje się np. wplyw na ewolucjI; litewskiego budownictwa gospodarczego wZ\)fÓW podl'lskich. co wyra/nic sugeruje instrukcja J. Łaszkowskiego dla włości korszowskiej z 1562 roku, zoh.: A WK, L XXV, Wilno I X9X. s. 92. �288 natomiast prawic nie uwzględniać możliwości oddziaływania na gospodark" hodowlaną ziem litewskich wpływów z sąsiedniej Białorusi. Za bardzo konstruktywny element badali R. MerkieOl~ uważam konsekwentne stosowanie rozróżnienia między hodowlą dworską (elitarną) a prowadzon<t przez włościan, przy jednoczesnym, stalym dostrzeganiu jego umowności. Autorka często podkreśla ścisłe związki w dziedzinie hodowli między dworem a wsią. Nieraz można tu mówić nawct o swoistcj symbiozie. Tak np. dworskie zwierzęta robocze często zasilały - w formie załogi - chłopski inwentarz żywy. Warto też przypomnieć, iż w ramach powinności na rzecz dworu chłopi zobowiązani byli nieraz trzymać w swych zagrodach pańskie konie "putne", tuczyć woły i wieprze 22 Tego rodzaju kooperacja między dworem a wsią ułatwiała rozpowszechnianie si.,: umiej.,:tności hodowlanych. Nie ulega wątpliwości akcentowany w pracy fakt, że dwory zwykle przodowały w modernizacji hodowli, stanowiąc pod tym wzgl.,:dem wzór dla włościan. Można jednak przypuszczać, że z drugiej strony dwór nieraz wprowadzał innowacje w swej gospodarce hodowlanej korzystając z doświadczeń wsi. Do zagadnień wymagających dalszej dyskusji należy kwestia granic chronologicznych w dziejach hodowli na Litwie. Autorka na ogół nie wytycza ich dość wyraźnie. Zdaje się wyodrębniać cały wiek XVII i pierwszą połowę XVllł stulecia jako okrcs regresu w gospodarce hodowlanej; w kaźdym razie podkrcśla spadek pogłowia zwierząt roboczych jUl. w pierwszej połowie XVIl wieku. Z lektury pracy moźna wnioskować, że jakościowe przcmiany w dzicdzinic hodowli do końca XVIII wieku nic były zbyt głębokie. Czytamy np., iż wyrób i sposób konserwacji produktów mleczarskich w ciągu XVI-XVIII wieku niewiele się zmieniły (s. 107), co wzbudza zastrzeżenia w zestawieniu z innymi uwagami zawartymi w rozprawic23 Zastrzec muszę, że generalnie skłaniam się do przyjęcia tezy o dużej sile tendencji konserwatywnych zarówno w hodowli, jak i w całej gospodarcc rolncj dawnej Litwy. Przykładem oddziaływania tych tendcncji (wspomnianych też w pracy, s. I i), mo7.c być długotrwałc utrzymywanie się na Żmudzi zwyczaju zaprzęgania wołów do jarzma za rogi. Ta praktyka, wzbudzająca zdziwienie już XVI-wiecznych obserwatorów stosunków żmudzkich, a za jawny anachronizm uchodząca w XVIII wieku utrzymująca się jeszcze w XIX stulcciu 24 Tcn przyklad zastanawiający jest szczególnie z tcj racji, iż pochodzi z tcrcnu Żmudzi, która pod względcm gospodarczym była przodującym regioncm Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rozprawa R. Merkiene oparta jest na obszernej i różnorodnej podstawie materiałowej. Znaczną jej cz.,:ść stanowią źródła r.,:kopiśmienne, wyszukane przez Autork.,: w archiwach Wilna, Kowna i Petersburga. Dostrzec można wprawdzie pewne braki w wykorzystaniu literatury przedmiotu i publikacji źródłowych, ale nic zaważyły one istotnie na ostatecznych wynikach pracy25 Autorka wydobyła ze źródeł obfity materiał statystyczny, starannie go opracowała i przedstawiła w postaci 33 tabel. Odnosi się do niego z godnym podkreślenia krytycyzmem; tak np. podkreśla, iż zaczerpnięte z XVI-XVIII-wiecznych źródeł dane o liczbie inwentarza żywego w gospodarstwach chłopskich są z reguły zaniżone. Bacząc na względną wartość informacji źródłowych poddaje je wnikliwej analizie i ostroźnie formułuje wnioski. 22 Tuczenie wieprzy dworskich bylo częstym obowiąJ'.kiem młynarzy_ O "karmieniu" (••",.:ychowywaniu"') wołów pan'skich zoo.: K. Jablonskis, LielUrHki iod'fiai setlosios rasIlllil,1 kal/Joje, I dali.",: Tekstui, Kaunas 1941, s. 22,41. O hodowaniu przez włościan koni ,.pulnych" na potrzeby dworu (i z pewnością te:i dla niego nal~i.ących}zob. np.: !starijm ArdJ}To.",. I. I: XVI amztllus Ueturos iłil!('łHoriai, wyd. K. Jablonskis, Kaunas 1934, nr 3, sZp. 22. 2j p. z uwagą (s. \05-106) o stosunkowo póżnym (w XVII wieku?) pojawieniu się na Litwie tłul.:zck du masła (maślnic). N Z Kroniki Sarmacyi Europejskiej Alexandra Gwaynina: t~'f1roflY ... , wyd. K. J. Turowski, Kraków IK60, s. 214; ir6d/a do d::it!j{}\\' powstaniu chlopów szawelskich w 1769 rok!" wyd. W. Kula i 1. Leskiewio.owa, .,Teki Archiwalne". t. 5. Warsl.(Iwa 1957; M. G[adon]. Opisanie 1958; Ro:v.'ój t. powiatu re/szewskiego ... , Wilno 1846, s. 101. dla dóbr maynal'kil'il i sz/achl'ckidJ Wrocław 1963. Z prac poruszających zagadnienia hodowli na Lilwic pominięla została {}ospodarki Io/w(lf("ztlej tul Linde; Bia/urus; do polowy X V I "';l'ku, Poznań 1965. 2:- Zwraca II, uwagę pominięcie Instrukcji gospodarczych OZ X V II·X I X wit'ku. m.in. Ttlzprawa t. I. Wrocław S. Kasperczaka. �289 O szerokości Jej rozprawy. zarówno paru l. horyl.ontów Dzi~ki oświetlić stuleci dawna - niekiedy prawic badaniom aż po dzień dyskusji prl.ez badacf.Y tów pochodzenia w literaturze mimo swego świadczy szerokich już sam zakres granic hodowli, zdołała jak i przedstawić dzisiejszy. W swej pracy naukowej, podjęła istotnego w ciągu zagadnień i takie, (np. kwestia Autorka ich rozwój obok również znaczenia chronologiczny czasowych b~dących które były dotąd przetwórstwa produk- zwierl.~cego). R. Merkienć zastosowała ukazuje hodowl~ roślinną. Z drugicj, litewskiej R. Merkienć swym genez~ wielu ;rjawisk w dziedzinie puedmiolem niedoceniane badawczych zakreśleniu nowoczesną, w powi'!Zaniu kultury dając pierwsl.ellstwo materialnej. interdyscyplinarną z innymi działami spojrzeniu Rozprawa metod~ gospodarki, etnografa, jest swoistą badań. a zwłaszcza przedstawia wyprawą tropami Z jednej rolniczą strony produkcją ją w kontekście tej kultury dziejów ku jej odległym żródłom. Swego rodzaju oś wytyczającą kierunek badań się doświadczcli z dziedziny życia gospodarczego. eksponowancgo przesadnie miejsca perspektywy wyniki badawcze swych przenikania szczcgółowych badali. wywoła jcst Oczekiwać się naukowo widzi do przedstawia należy, dyskusj~, rozpowszechniania centralnego, pożyteczne, wniosków. przemiany tej pory opracowaniem je w nowym że wśród badaczy dziejów na którą w pełni zasługuje. Opowidannia W popularno-naukowej wydarzenia niem z 1933 roku. szych pisarzy Adrian historyczne silny oświetleniu jako poświ~eona wpływ została rok u i kolicl.ąc dziejów hodowli kierunki i kultury Zdaniem historii wyłącznic Tatarzy z procesem Ukrainy, nie i politycznie budowuje bardzo t. i Turcy. LXXVI Proces rozwoju które p,\I1stw, bogatym takich jak Polska bardzo materiały zarówno interesujący kozactwa", sposób. i rysunki który kozactwa i Rosja. historycznym zaporoskim ramach, dają miał i ma Tymi działania jako pojawieniem swoją wojskowe ugrupowanie jako równoległy aktywnej się nowych koncepcję które narodu byli na początku czynnik i folklorystycznym. od 1483 z genezą został jako niżowym, czynników, najeźdźcami przedstawiony a kozactwo Całą kozackim poczynając tego wydarzenia powstała najeźdźcom. zaktywizowane materiałem Jawornickiego. zawierają pieśni, fotografie i wyjaśnienie i powiązanie ukraińskiej wstało wojsku w szerokich Sicz Zaporoska świadomości historyczne jest wznowie- Ukraińców. wskazanie przeciwko w b<lrdzo się "mitu o sławnym Sicz Zaporoska walczącej wykształcenia o niezależność było jego bogate Kiew z najpopularniej- Dimitria Prace ludowe ksztaltowania Siczy Zaporoskiej A. Kaszczcnki ukrailiskiej, życic kozackie która był jednym w nich i etnograficznych: Opowiadania że w 1483 roku powstała ukraińskiego. Lud Kaszcl.enki głównie Wykorzystywał procesu czasie Weselka, naj słynniejsze akademika ludowej Jurkiewicz nyzowe, Kaszczenki, nie drukowano. i życic polityczne na kultur.;: omawiającej Adriana w swoim odzwierciedlające na rok u 1828. Celem wolnej ludności 19 kozactwa. rezultat i wytycza gospodarczych zaporoz'ke tak jak prace A. Kaszczenki przcśledzenia Adriana worota", Kaszczenko folklorystycznych możliwość wijs'ko autorstwa były I..nane prawic j<lk i etnograficzne, Ksi"żka sprawiły, Feoranowicz z ż.ycia Duży zbiór m<lterialów enografom si~ praca do ostatnich eiek<Jwe spostrzeżenia pro sławne pl. "Zołoti pojawiła i jego utwory Od l<lt trzydziestych bardzo serii na Ukrainie, nowe Uogólniając w hodowli Jan Adrian K a s ze z e /I ko, 1992, ss. 271. il. choć nie odsłaniając doświadczeń. najpcłniejszym Litwie, kwestia generalizujących Autorka wspomnianych na ożywioml okazało stanowi temu zagadnieniu na sformułowanie spostrzeżeń rozprawa gospodarczych dalszych Litwy i pozwalając si~ i kumulowania Recenzowana zwierz,!t w pracy, Autorki Nadanie silnych walki militar- Kaszczenko Autor uważa; podże �290 wraz z rozwiązaniem o wolność niżowego Ukrainy, która Pracę swoją autor procesie. zaczyna Wywodząc próbuje wojska uzasadnić swój narodu tezę wyodn;bnienia grup etnicznych. także codzienne również swoich kozacką własnych ułatwia czytelnikowi W następnym ukraińskich autor sprawczą kiego. Bardzo jednak Tureckim, powstawania itp. rejestrowy, wypiszczyk, itp. Kolejne rozdziały pracy poświęca poroskiego w latach rycznym bardzo uroczystość tyczne 1681-1709 wyraziście złożenia tradycji kozackiego Autor odmienny życia wydarzeń próby folklorystycznym je na podstawie roli kozactwa w czasach chłopskich w życiu kozactwa, zaporoscy rolę w ruchu analizy grup terminologię na Zaporożu. w powstaniach Kozacy różnych środowis- się odrębnych Wprowadzając poświęca byli takich jak główną Bohdana kozactwa jako kozackich, zbiorowości. takich jak: i przywileje w latach Na szcrokim 1710-1734. hajdamactwa. Interesuj'!co dostrzegając opisuje sił,! Chmielnic- walec o niezalcżność rosyjskiemu, kozak wojska za- tle histo- A. Kaszezcnko w nicj ccchy charakterys- dzieli kozactwa Bogata ikonografia A. Kaszczence i upadek zresztą cie po materiały niżowego Zaistniała w pracy przez kiedy bowiem Ukraina nowego z nadzwyczaj rekonstrukcji wykorzystane teraz, daj" dobrc uznając, Rok 1828 postrzega i powstanie w połączeniu dopuszczalny Kaszczenki na 7 okresów kozactwa i życia kozackiego. nowe możliwości źródeł, tle historycznym, mo7.1iwości rekonstrkcji okresic. rozwój typ wydarzeń A. Kaszczenko pisze o dzicjach kozactwa w ramach ich broń, konie a takżc wiadomości o dawnych ujęte na szerokim w tym zaporoskiego kiem. fenomen państwu i ostatnim rozdziale Wygląd Kozaków, i przywilejach, zwyczajach A. wierności z warunkami formowanie historyczny powa7.ną A. Kaszezenko kozackiej. W przedostatnim państwa rosyjskiego. życia przedstawił hołdu w tym rekonstruuj,!c i innych kozactwa i roli kozactwa materiał Kaszczenki A. Kaszczenko i upadkowi powiązan,! Kozaków i określenia walki w Siczy, uwagi i odegrali zbrojnej Kijowskiej ówczesnego w tym rozdziale przydomki Rusi na udział odnotować Zdaniem dokonano typowe dużo uwagi Rady Perejasławskiej interesująco przedstawiono wiele ukraińskiego etnograficznych. i zrozumienie tradycje folklorze. spowodowały Uzupełniając A. Kaszczenko nic zapomina z Imperium które i materiałów Skierowawszy narodu życic kozackie poznanie rozdziale ł Rzeczypospolitej. walka spostrzeżell istnieć z czasów ukraillskiego komunikacji, autor pokazać genezy się narodu i możliwościami przestały w ukraillskim ukraińskiego wschodniosłowiańskich próbuje ślad od wyjaśnienia początki ka geograficznego zaporoskiego pozostawiła kozactwa popularno-naukowej, Warto uzyskała konieczność państwa interesuj,!cym życia kozactwa. autora. że w każdym jako datę, która który nicpodległy odmiennego spojrzenia z folkłoru pracy.jest jednak podkreślić, uniemożliwia państowy, na sięgnię- wydanie nic jcst historię daly brak wskazania że powtórnc byt istniał na kres rosyjskiego. materiałem Słabością okresie wskazuje Ukrainy pracy przypadi narodu ukraińskiego. WladyslalV r. na01CJl'tTj, A. Aromunów z Aminciu, Cdl1li,ti Armdne$ti Metsovo), di-Aminciu. TomKo I nohrtajlol, BACąlKIl r(!~l'()/j()ta t. I, EKliom;lś rr.polJ. TO/) Bielecki Mn(Jó/JoIJ (pidlli A9TJvU 1988, ss. 158. r. A. nablCJl'tT], Ciinti,ti Fiirserotesti. T(!ay()/iliw Ipapallplwrwv - Ap/II1VIW/I}Jixw1' (Pidni Faraerolów - Arwanitowolochów), ToniKoI nO).,r/(JjlOI, t. 2, E'tUlplllŚ ApCJlllUV1KOU(BAaX1Kou) nOA1'tlallotJ, Do rąk opracowane Tom A9TJva 1991, ss. 166. naszych trafiły przez Georgiu pierwszy zawiera ostatnio Padioti, przede dwa opatrzone wszystkim zbiory pieśni przezell przykłady Aromunów komentarzem, folkloru grupy z Półwyspu Bałkańskiego, słowniczkiem i fotografiami. Aromunów z położonego �291 w górach Pindos miasteczka Metsowo (arom. Aminciu), drugi zaś to wybór tekstów folklorystycznych mikroetnosu Farserotów, zwanych również Aromunami albańskimi (gr. Ap~aVtW~Aaxot). Obie publikacje zasługują na szczególną uwagę ze względu na swoje nowatorstwo i wyjątkową szczupłość dotychczasowych informacji o etnicznej grupie Aromunów, ich historii i kulturze. Mogą one stanowić istotny przyczynek do badań w zakresie etnografii, etnolingwistyki, etnomuzykologii, folklorystyki, studiów nad mniejszościami etnicznymi (tzw. minority studies), oraz szeroko rozumianej ba/kanistyk i. Autor opracowall zaopatrzyl je w wyczerpujące przedmowy w językach greckim, aromuńskim i francuskim. Zawierają one podstawowe informacje o Aromunaeh, ich historii, pochodzeniu, rozmieszczeniu, języku, muzyce, folklorze i tradycjach z nim związanych. W tekstach widać doskonale emocjonalne zaangażowanie autora - Aromuna pragnącego ocalić od zapomnienia fragment tożsamości własnego ludu. Opinie autora dotyczące pochodzenia i historii Aromunów nie są wolne od subiektywizmu, tak właściwego przedstawicielom małych grup etnicznych stojących na krawędzi zagłady kulturowej, dla których pamięć o wielkich momentach własnej historii i niegdysiejszej świetności stanowi ostatni często bastion świadomości etnicznej odrębności. Aromuni, zwani po polsku również Wołoehami, są jedną z wielu grup etnicznych zamieszkujących Półwysep Bałkański, przede wszystkim Grecję (góry Pindos, Gramos, Epir, Tesali\ i Meglen), południowo-wschodnią Albanię, południową Macedonię, południowo-zachodnią Bułgarię, oraz jako emigranci (czy też repatrianci) - Rumunię. Liczebność Aromunów (użytkowników języka aromuńskiego) szacuje się obecnie od 50 tysięcy (Winnifrith, 1987, s. 7), 100 tysięcy (Gunnemark, 1991), 110 tysięcy (Rikman, 1988), do ponad 350 tysięcy (Mańczak, 1988). W recenzowanych pracach Padioti'ego brak danych liczbowych dotyczących ludności aromuńskiej. Dyskusyjna jest również kwestia statusu i przynależności genetycznej etnofakru (bądż etnolektów) używanych przez poszczególne grupy Aromunów. Aromuński klasyfikowany bywa jako odrębny język (Gunnemark, 1991). Padioti nazywa język Aromunów dialektem proto-rumuńskim, wywodzącym się z łaciny ludowej, ze znacznymi wpływami z języka illiryjskiego (który dał początek współczesnemu albańskiemu). Inne żródła jako ojczysty dla Aromunów podają macedorumuński dialekt języka rumuńskiego (Rikman, 1988; Majewicz, 1989). Mańczak (1988) oprócz tego ostatniego podaje również meglenorumuński, jako dialekt rumuńskiego używany przez Wołochów w okolicach Salonik (z kilkunastoma tysiącami użytkowników). W innych opracowaniach megleński wymieniany jest jako jeden z dialektów aromuńskiego (Winnifrith, 1988, s. 22). Prawic wszyscy Aromuni są dwu- lub trójjęzyczni, posługując się prócz własnego etnolektu również greckim w Grecji, albańskim w Albanii, rumuńskim w Rumunii, czy macedońskim i serbochorwackim w Macedonii. W zakłopotanie wprawiać może również wielość etnonimów nadawanych ludności aromuńskiej. Najczęściej jako synonimy stosowane są nazwy Aromunów i Wołochów (ang. Aromoulles, Vlachs; franc. Aroumaines, Valaques), czasem również Kucowołochów. Rikman (1988) wymienia następujące etnonimy: MaKCÓOllcKlte pyMblHbl, lJUlllJapbl, KYlJoeAaxu, tjjapUlepombl. We wstępie do drugiej z recenzowanych prac Padioti wyjaśnia, że nazwa Farseroci (arom..fiir:ferol) obejmuje tylko jedną z grup Aromunów zamieszkujących Półwysep Bałkański, zwaną inaczej Arvanilo- Vlahi (albańscy Wołosi), Caraguni (zhellenizowani); Albańczycy zaś zwą ich Ramani (Rzymianie) lub Ciobani (alb. "pasterz, owczarz"). Literatura dotycząca Aromunów i ich języków, choć stosunkowo bogata, ciągle nie znana jest szerszym kręgom badaczy. Wśród opracowań historycznych na największą uwagę zasługują opracowania Weiganda z 1888 oraz Winnifritha z 1987 roku. W recenzowanych pracach autor traktuje historię tylko jako tło powstawania bogatego folkloru Aromunów. Dość szczegółowo omawia jednak historię i etymologię ludową wyjaśniającą pochodzenie i nazwę tego etnosu. Jak już jednak wspomniano, szczególnej wartości nabierają omawiane prace przede wszystkim ze względu na zawarty materiał językowy i folklorystyczny. Oba tomy zaopatrzone są na wstępie w szczegółowe omówienie zastosowanego zapisu ortograficznego. �292 Ponadto tom pierwszy zawiera obejmujący około 1300 hasel słowniczek aromuńsko-grecki. szczególnie przydatny przy analizie tekstów. Jego wartość podnosi brak ogólnodostltpnego słownika i gramatyki aromuńskiej. Główny trzon tomów stanowią teksty pieśni aromuńskich wykonywanych przy rozmaitych okazjach. Tom pierwszy zawiera następujące gatunki pieśni: bożonarodzeniowo-noworoczne (gr. Y.UAUVTU, arom. kolinde), kołysanki, wielkanocnc, heroiczne i historyczne, weselno-zaręczynowe. miłosne, pieśni śpiewanc "na obczyźnie", satyryczne dwuwicrsze epigramatyczne, picśni pasterskie. góralskie, żałobne oraz opis obrzędów pogrzebowych i żałobnych. Znakomita wiltkszość tekstów w tym tomie wyposażona jest w tłumaczenia na język grecki. Tom drugi, niestety, jest wyłącznie jednojęzyczny. Brak już tłumaczeń pieśni; zaopatrzone są one jednak w krótkie uwagi słownikowe i merytoryczne po grecku, umieszczonc po każdym z utworów. Tom ten zawiera pieśni: dzieciltce. miłosne, wojenne, wędrowne, żałobne oraz liryczne. Istotną wadą obu tomów jest brak zapisu nutowego zamieszczonych picśni; dla badań etnomuzykologicznych jednak wielce pomocny może okazać się komentarz muzykologiczny zamieszczony przez autora we wstr;pie do tomu drugiego. Istotną wartość poznawczą mają również zamieszczone fotografie (około 30), przede wszystkim osób, o charakterze etnograJicznym i w kilku wypadkach archiwalnym. Publikacja obu zbiorów ma niewątpliwie charakter apclu o przestrzeganie praw mnicjszości etnicznych w Grccji. Świadczy o tym opublikowany jako aneks do drugiego tomu fragment "Resolution sur les langues et cultures des minorites regionales et elhniques de la Communaute europeenne" w j9zykach francuskim i greckim. Charakter ten poświadczony jest również we wstępach do obu tomów, gdzie mowa o nieocenionej roli, jaką odegrały niegreckie grupy etniczne w kształtowaniu współczesncj kultury i historii politycznej państwa greckiego, a o której to mli tak cZltsto zapominają Grecy i ich władze 1. TiJll1aSZ Wichakiewie Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (3). Koło Zainteresowań Kulturą Ormian (KZKO) przy warszawskim oddziale PTL już od lat dziesięciu prowadzi godną najwyższej pochwały działalność wydawniczą. Pisałem już o niej w poprzednich dwóch tomach "Ludu", piszę też w niniejszym, gdyż działalność ta nie ustaje. W roku 1991 i 1992, a więc w okresic, gdy prezesem KZKO pozostawała Małgorzata Axentowicz-Sokołowska, a jego opiekunem z ramienia PTL Leon Ter-Oganian, ukazało się znów kilka publikacji poświęconych Armenii i Ormianom. Te skromnie wydane i o niskim nakładzie broszury i książki są pilnie poszukiwane przez coraz liczniejszych w naszym kraju armenofilów. Najpierw chciałbym zwrócić uwagę na książkę Aleksandra Chećki, Armenia na w/a.me oczy. Jest to reportaż ukazujący Armenię i jej mieszkańców po trz9sieniu ziemi, które następilo 7 grudnia 1988 roku. Daje on nam okazjr; poznania Ormian podczas kolcjnej w ich dziejach tragedii. Jeszcze smutniejszych faktów z ich historii dotyczy mikropowicść Bohdana G9barskiego. Morituri. Opowie.\:(' 01915 r. Jej podtytul tłumaczy wszystko, w roku 1915 rozpocz9ły Si9 bowiem w Turcji masowe mordy na ludności ormiańskiej, w efekcic których według najostrożniejszych szacunków zginęło półtora miliona ludzi. G9barski, wybitny znawca spraw ormialiskich, nie ogranicza się do samego przedstawienia wydarzeń, które mogły zaistnieć w owym 1915 rok u, stara się także wniknąć gł9boko w psychikę swych bohaterów, ukazać najskrytsze motywy ich działania. l Publikacje cytowane: E. V. Gunnemark, Arumallian. w: Cowllrics, peoples mill their lall~u'ą.J('.'i.Thl' y"lJlinnuistic !wr:dnook. Geolingua, Gothcnhurg 1991; A. F. Majewicz, Jfzyki j:wiutu i ich klusyflkmwmie. PWN, Warszawa 19X9: W. M ariC7.ak. J'j~.rJ.: rumuński, w: Jrzyki indoeuropejskie, pod red. L. Bednarczuka. I. 2, PWN, Warszawa 19XX: E. A. Rikman. Awmun)'. w: Nmody mira. !storiko-elrwgrajiczeskij sprawoanik, pod red. lu. \V. HromJeja, SowieIskaja Enciklopedija. Moskwa 19XX: G. \Veigcwd Die Aromlmcn, 1. 1-2, Leip7.ig 1888: T. J. \Vinnifrith. The Vlach'i: The Hislory of a Uli/kan P('(}pk. DucbVt)Tth. I.ondon 1987. �293 Proza Gęharskiego to nie jedyny przykład zainteresowania literatury polskiej Ormianami. O innych czytamy w jednym ze szkiców zamieszczonych w Rozmaitościach polsko-ormiwiskich Zbigniewa Kościowa. W tym zbiórku przeczytać można poza tym o dwóch polskich kompozytorach ormiańskiego pochodzenia: Józefie Nikorowiczu i Karolu Mikulim, a także o znanym fotografiku Stanisławie Hoberze. Zbigniew Kościów, autor niejednokrotnie już wydawany przez warszawskie KZKO, przyczynil si.,: nadto do wydania Zapi8kliw podróżnych Symeona Lehaey (Szymona z Polski). Ówże Symeon żył na pr/.ełomie wieku XVI i XVII w Polsce, aczkolwiek młodość spędził na pielgrzymkach do miejsc świętych. Osiadłszy wreszcie we Lwowie jął spisywać swoje wspomnienia z podróży po krajach śródziemnomorskich i po Bliskim Wschodzie. Kościów wybral i spolszczył tylko pewne fragmenty dzieła Symeona, które dotyczą Ormian. Otrzymaliśmy bardzo ciekawe przyczynki etnograficzne, dotąd nieznane w Polsce, choć w kraju tym napisane. W ostatniej kolejności omówię Słownik pisarzy radzieckiej Armenii, napisany przez Artdrzeja Pisowicza. Zawiera on biogramy około 100 pisarzy i krytyków literackich, którzy tworzyli w Związku Radzieckim. Książka ta bardzo rozszerza naszą wiedzę o malo znanej literaturze ormiańskiej (także dzięki l'o8/owiu Jerzego Szokalskiego). Zachwyca w niej ogromna erudycja autora, wybitnego wszak armenisty z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Czytając zamieszczone w Słowniku .. życiorysy pisarzy, i:ałuje się, że tak mało jest polskich przekładów z literatury ormiai1skicj. Być może ukażą się one kiedyś jako kolejne publikacje warszawskiego KZKO. Grzegorz Pe/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e3dc6780778cf94188ece95eedb60d8.pdf 0b9fc06dfffe975f2b5dc857adf53a27 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1945 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.259-306 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 III. RECENZJE Edward T. S a i d, Culture and imperia/i.~m, Alfred A. Knopf, New York 1993, ss. 380. Postać Edwarda Saida, obecnie profesora Columbia University, autora jedenastu książek, w tym sławnego Orientalizmu, została przybliżona polskiemu czytelnikowi dzięki niedawnemu przekladowi właśnie tego wymienionego opracowania. Ale śmiało można powiedzieć, że jest to autor w naszym kraju nadal praktycznie nieznany, choć na Zachodzie, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, uważany za klasyka współczesnej humanistyki. Może o tym świadczyć choćby wydanie książki Said Reader, jednej z serii podobnych, którymi honoruje się wyłącznie naj wybitniejsze indywidualności naukowe naszych czasów. Na setki stron liczyć można także polemiki zjego poglądami, wyrażane przez antropologów i historyków, których autor Orientalizmu przywołał jako współtwórców specy(jczncgo postrzegania świata pozaeuropejskiego przez naukę i literatur<;;. Said jest przede wszystkim literaturoznawcą, ale w bardzo szerokim pojęciu, gdyż jego analizy dotycz" właściwie calości piśmiennictwa, które w różny sposób utrwalało panującą w kulturze zachodniej samoświadomość. Said konfrontuje - właśnie opierając się przede wszystkim na dziełach literackich - w jaki sposób samoświadomość ta odnosiła się do zjawisk wobec kultury Zachodu zewnętrznych, jak je oswajała i nadawała im wykładnię zgodn" z panującym światopoglądem. Głównym tematem, który od lat już zajmuje omawianego badacza, jest problem imperializmu, zarówno w jego "czystej" postaci, przejawiaj"cej się pod postacią (jzycznego zawłaszczania zdobywanych terytoriów, jak może przede wszystkim - imperializmu intelektualnego, każącego rościć sobie prawo do jedynie prawomocnych opisów reprezentacji pojęciowych innych kultur, które dostały się w strefę wpływów tej szczególnej kultury, która samą siebie traktowała jako kulturę uniwersalną. Jednym z najbardziej widocznych przejawów owego intelektualnego imperializmu jest pisarstwo europejskie XIX i XX wieku z jednej strony, a działalność antropologów kulturowych ze strony drugiej. Książka CU/lUre and imperialism, jest - jak przyznaje to sam jej autor - w dużym stopniu kontynuacj" Orientalizmu, gdyż rozszerza i niekiedy inaczej interpretuje zakres problemów w niej podjętych. Wzajemna relacja pomiędzy "imperializmem" a "kultur,," zyskuje tutaj bardzo interesuj'lcą wykładnię, pokazana jest ona wielopłaszczyznowo i subtelnie, gdyż Said jest właśnie badaczem subtelnym, dalekim od pokus jednoznacznego, linearnego postrzegania wspomnianej relacji. Nie chodzi więc w rozważaniach o wskazywanie, po raz kolejny, wszelkich aspektów imperializmu i kolonializmu widzianych od strony ideologicznej, politycznej i gospodarczej, ale raczej o zinterpretowanie "świadomości imperialistycznej" przejawiaj"cej się na gruncie kultury. Said przyjmuje, że kultura posiada byt na tyle autonomiczny, iż daje się analizować niezależnie od realiów ekonomicznych, społecznych i politycznych. Mało tego, ona w dużym zakresie kody(jkuje obraz czasów, bezpośrednio lub pośrednio, choćby w dzielach literackich. Inaczej mówiąc Said śledzi szczegółowo, w jaki sposób idea imperium znajdowała odzwierciedlenie w zjawiskach twórczości literackiej i naukowej, w jaki sposób obrazowała "strukturę podejścia i odniesienia" względem zarówno �260 imperialnych, jak i peryferyjnych realiów świata klasycznego okresu kolonialnego. I tutaj istotne zastrzeżenie, poczynione przez samego autora, które jedynie przypominam. Otóż obiektem zainteresowań omawianej książki są wylącznie imperia: brytyjskie i francuskie przelomu XIX i XX wieku oraz współczesne problemy ostatniego prawdziwego państwa "imperialnego" (państwa o ambicjach współtworzenia realiów dzisiejszego świata), a więc Stanów Zjednoczonych Ameryki. Wypada zgodzić się z Saidem, że Francja i Anglia, pozostając w nieustannej rywalizacji jeśli chodzi o swe kolonialne ambicje, postrzegały kwestię posiadłości zamorskich jako naj istotniejszy element własnego bytu, jako niezbywalny element narodowej tożsamości. Widać to w sposób przekonywający, jeśli prześledzi się rozważania na ten temat obecne w twórczości Delacroix, Burke'a, Ruskina, Carlyle'a, Jamesa, Johna Stuarta Milia. Kiplinga, Balzaca, Nervala, Flauberta, Austen czy Conrada. Pojęcie "imperium" bywa tam zawsze kluczowym punktem refleksji i odniesienia. Podobnie zresztą ma się sprawa i później, z dzisiejszymi, postmodernistycznymi i postkolonialnymi czasami włącznie. Said twierdzi, że pisarze, których twórczość omawia, tkwi,!, chcąc tego czy nie chcąc, w historii własnych społeczeństw, kształtują tę historię i są przez nią samą formowani, a zatem ich społeczne i indywidualne doświadczenie wielostronnie zawiera się w tych szerszych realiach. Pisarze to również "nieodrodne dzieci epoki", ale nie należy tego traktować w sposób sprymitywizowany, oni po prostu nie są w stanie uwolnić się tak naprawdę od społeczeństwa i kultury, które skądinąd krytykują, pragną zmienić, bądź - bo i tak bywa - gloryfikują. Może najdobitniejszym przykładem, zjak złożoną materią mamy do czynienia, jest postać i dorobek Josepha Conrada-Korzeniowskiego, któremu Said poświęca wiele stron rozważań i traktuje z calą atencją jako osobowość wymykającą się wszelkim jednoznacznym ocenom. Swoją drogą twórczość Conrada stanowi punkt odniesienia dla wielu dzisiejszych antropologów, jako równolegly z dzialalnością Malinowskiego przejaw modernizmu intelektualnego. Książka Culture and imperialism nie jest jednak - jak się rzeklo - zwyklą pracą na temat imperializmu w kulturze, jak moglibyśmy sprawę ująć. Jej wartość intelektualna i niezwykłość zasadzają się na zastosowanym w niej podejściu badawczym. Said jest z pochodzenia Palestyńczykiem, do tego wywodzi się z rodziny protestanckiej (sic'). dzieciństwo spędził w realiach kultury arabskiej, a całe dorosle życie w USA. Można więc śmiało rzec, że jest on dwukulturowy w prawdziwym sensie. Owa kompetencja bycia "po tej i po tamtej" stronie ulega u niego uniwersalnemu uogólnieniu i staje się także postawą naukową. W omawianej książce Said nazywa swoje podejście dwojako. bądź mianem "kontrapunktu", bądź bardziej nawet obrazowo - "nomadyzmu". Stanowi ona sedno pomieszczonych w pracy rozważań, ona je przenika i formuje specyficzny punkt widzenia relacji kultury i imperializmu. Said uważa, że większość prac na ten temat, a "imię ich legion", pisana była z dwóch, wzajemnie się wykluczających perspektyw. Nazwijmy je - odpowiednio - perspektywą centrum i peryferii. Albo więc imperializm opisywany jest z punktu widzenia tych, którzy go stworzyli i propagowali, albo z perspektywy niegdyś ujarzmionych narodów i państw. dzisiaj poszukujących tożsamości i klucza do przeszłości, która nie byłaby przeszłością "przedmiotową", ale "podmiotową". Jak łatwo się domyślić, prawie niemożliwe staje się tutaj uzgodnienie jakiejś wspólnej płaszczyzny interpretacyjnej. To. co dla Algierczyka jest li tylko złem szczęśliwie minionym, dla Francuza pozostaje problemem rozrachunku z własną przeszłością i przejawia się jako ciągłe napięcie pomiędzy konkurencyjnymi wizjami własnego państwa. Said proponuje inny rodzaj wglądu w te złożone problemy. Aby więc zobaczyć związek pomiędzy rytuałem koronacyjnym w Anglii a przyjęciami na dworach panujących w dziewiętnastowiecznych Indiach, nie wystarczy jedynie partykularna perspektywa, albo z centrum, albo z peryferii. Kontrapunkt lub nomadyzm oznaczają. �261 że musimy myśleć o tych zjawiskach oraz interpretować je łącznie, mimo iż wyrażają rozbieżne doświadczenia. I tak słynna powieść Kiplinga Kim, jeden z najświetniejszych przykladów literatury późnego społeczeństwa wiktoriańskiej Anglii, daje obraz Indii, który stanowi dokładną antytezę rzeczywistości społeczno-politycznej tego kraju widzianej przez ówczesnych przedstawicieli hinduskich ruchów niepodległościowych. Ale ani sama powieść z osobna, ani analiza zjawisk "z hinduskim współczynnikiem humanistycznym" nic powiedzą nam nic o owym napięciu i sprzeczności konkurencyjnych wizji urządzenia świata zawartych w rzeczywistych doświadczeniach imperializmu i jego praktycznego przedłużenia - kolonializmu. Dopiero całościowe, nomadyczne czytanie tej historii uzmysławia nam złożoność tamtejszych realiów. Mało tego, pozwala nam także o wiele więcej zrozumieć z dzisiejszych dyskusji postkolonialnych, ostrożniej ważyć racje obu stron. Culture and imperialism składa się z czterech obszernych rozdziałów, które układają się w chronologiczne! całość. Wywody Saida prowadzą nas z jednej strony według zasady kontrapunktu, ale jednocześnie owa nomadyczna perspektywa dotyczy zawsze ściśle określonego okresu historycznego. Jeśli więc czytamy o powieści Jane Austen ,\If al1sfleld Park jako o najbardziej explicite formułującej imperialistyczną ideologię posiadania i urządzania obcych terytoriów na wzór i na potrzeby Imperium Brytyjskiego połowy XIX wieku, to punkty odniesienia dla tych rozważań mieszczą się w odpowiednim kontekście czasowym i terytorialnym. Słowem - nomadyzm nie jest przekraczaniem i dowolnym zestawieniem interpretacji pochodzących z różnych czasów i realiów. O ile rozdział Il ("Wizja skonsolidowana") i III ("Opór i sprzeciw") malują kontrapunktową panoramę konkurencyjnego widzenia istoty imperializmu na przełomie XIX i XX wieku, o tyle dwa pozostałe mają nieco odmienny charakter. Rozdział I ("Pokrywaj,!ce się terytoria, nakładające się historie") rysuje teoretyczną perspektywę autora książki i stanowi jej specyficzne credo. Rozdział IV zaś ("Przyszła wolność od dominacji") wprowadza czytelnika w gąszcz obecnych sporów i rozrachunków z imperialnym dziedzictwem. I tutaj również nie rezygnuje Said z zasady kontrapunktowego ich przedstawienia. Chodzi o to, aby wsłuchać się dokładnie, jak dzisiejszy świat, a w nim kulturę Zachodu widzą tacy, którzy wypowiadają się z wnętrza dawnych kolonii, dominiów i terytoriów zależnych (Rushdie, Cesaire, Fanon, Memmi, poniekąd Said osobiście), jak i przedstawiciele intelektualnej elity kultury, która nazywa się już powszechnie postmodernistyczną, co znaczy także: postkolonialną. Książka Edwarda Saida jest koronnym dowodem na zjawisko, które staje się coraz bardziej widoczne w dzisiejszej humanistyce. Nie chodzi tutaj tylko o szeroko omawianą tekstualizację nauk społecznych, ale o fakt, iż podnietą dla poszczególnych dyscyplin staje się to, co pisze się na ich obrzeżach, a więc z innego nieco punktu widzenia. Dlatego też fascynują książki Michela de Certeau i Edwarda Saida, bowiem uzupełniają one doskonale i wręcz rozszerzają problematykę, która zajmuje antropologów, socjologów i filozofów. Wydaje się, że zapowiadane przed laty przez Clifforda Geertza "wymieszanie się gatunków" jest oto faktem dokonanym. Polskiemu czytelnikowi problemy podjęte w książce mogą się wydawać niekiedy odlegle. Gdzie Polska, gdzie rodzima etnografia i gdzie imperializm. Nieslusznie. Jeśli tylko pojęcie kontrapunktu rozszerzyć i na nasze realia, odnajdziemy echo zjawisk opisywanych w książce wc własnej tradycji intelektualnej, choćby w podejściu do kultury chlopskiej; również i my jesteśmy cząstką historii, o której traktuje Culture and imperialism. A jeśli ktoś chce zrozumieć, co miał na myśli Bronisław Malinowski mówiąc, iż będzic "Conradem antropologii", do książki Saida zajrzeć musi. Wojciech J. Burszta �262 Martyn H amm ers l ey, What's Routledge, London 1992. wrong with ethnography! Methodological explo- ration, Studium Martyna HammersJey'a What's wronq with ethnoyraphy stanowi prowokujący, na tle dominujących dziś trendów i mód myślenia, glos w dyskusji o statusie etnografii. Studium, jak sugeruje podtytuł, ma charakter mctodologiczny. Autor deklaruje się jako oponent postaw dekonstrukcjonistycznych i relatywistycznych, ale też jako zdecydowany przeciwnik naiwnego realizmu wpisanego głęboko, jego zdaniem. w badania etnograficzne. Własną postawę autor określa jako postawę umiarkowanego realisty, ale uważa, że anty realistyczne i relatywistyczne wyzwanie, przed jakim staje dziś etnografia, nie może być bagatelizowane. Praca składa się z trzech części. Pierwsza nosi tytuł: "Etnografia, teoria, realność": druga - "Etnografia jej odniesienia i praktyka"; trzecia - "Ilościowe a jakościowe metody badań". Etnografię Hammersley pojmuje najogólniej jako metodę czy wręcz technikę badań. która w ostatnich trzydziestu latach stała się jedną z głównych metod badawczych nie tylko w obrębie antropologii społecznej i kulturowej, gdzie zawsze zajmowała centralm, pozycję, ale i na gruncie innych nauk, określanych przez autora miancm społecznych. Metoda ta, naj bliższa studium przypadku, zdaniem Hammersley'a, jest jednak przeceniana, nie pozwala bowiem na rozwiązanie problemów, przed którymi nauki te stają. Nie stanowi żadnego swoistego paradygmatu metodologicznego. Deklarowanym celem pracy jest pokazanie, że problemy, przed którymi stają badacze społecznego życia ludzi i kultury, są bardziej skomplikowane. niż to oni sami sugerują i nie da się ich skonceptualizować w terminach współzawodniczących zc sobą paradygmatów. Autor już w pierwszym rozdziale kwestionuje zasadność konceptu, który ma wyróżniać metodę etnograficzną, konceptu teoretycznego opisu. Na podstawie przekonania, że "odkrywanie" społecznego świata może się dokonać tylko w bezpośredniej obserwacji i uczestnictwie w "naturalnym" otoczeniu, etnografia bywa traktowana jako teoretyczny, analityczny opis. Upatrywanie przez tę dyscyplinę swego celu w teoretycznym opisie i przekonanie o integracji teorii i opisu jest, zdaniem autora, źródłem fundamentalnych nieporozumień co do natury samego opisu i eksplanacji dostarczanych przez etnografię. Opis nie może być teoretyczny w tym sensie, że tyczy partykularności (reprezentuje obiekty i zdarzenia w konkretnej czasoprzestrzeni). a teoria odwołuje się do generalności; z drugiej zaś strony, wszelkie opisy są ustrukturyzowane przez teoretyczne założenia. Tak więc opisy nie mogą być teoriami. a są "teoretyczne" w tej mierze, w jakiej opierają się na konceptach i teoriach. Myślę. że są to dylematy dość powszechnie przez etnografów uświadamianc. W literaturze etnograficznej autor odnajduje cztery podstawowe rozumienia opisu "teoretycznego": opis wewnętrzny (oparty na wglądzie), opis społecznych mikrokosmosów (jego cel znaleźć ogólne w szczegółowym), opis jako aplikacja i testowanie teorii oraz opis jako rozwijanie teorii poprzez studia granicznych przypadków. Hammersley opowiada się za rozumieniem opisu etnograficznego jako procedury zastosowania teorii, choć jego zdaniem, trudno dziś powiedzieć, czy teorie, które są aplikowane, wymagają testowania za pomocą metod hipotetyczno-dedukcyjnych, czy są one teleologicznymi modelami. czy idealnymi typami rodzajów identyfikowanymi przez Maxa Webera. W zasadzie potoczny opis przebiega w podobny do naukowego sposób, alc ten ostatni wyróżniać się winien explicytnością, koherencje' stosowanych modeli i rygorem analitycznym. Etnografowie najczęściej, zdaniem Hammersley'a, ignorują uwiklania filozoficzne swoich badań. Rzecz nie w tym, by szeroko podejmowali kwestie filozoficzne - to nie ich zadanie - ale ponieważ rozstrzygnięcia filozoficzne i ich konsekwencje są nie do �263 uniknięcia, należałoby mieć świadomość pewnych niezbywalnych uwikłań, zwłaszcza gdy podważany jest obowiązujący powszechnie consensus, co ma dziś miejsce. Etnograficzne spory tyczące założeń badań autor sytuuje w napięciu między realizmem (często naiwnym) a konstruktywizmem (w konsekwencji relatywizmem). Doktryna realizmu rozumiana jest przez Hammersleya jako idea, według której istnieje realność niezależna od badacza, której natura może być poznana, a celem naukowych badań są twierdzenia korespondujące z tą realnością. l choć ta doktryna jest kwestionowana, to można uznać, że opiera się na niej w dużej mierze klasyczna etnografia. Jednocześnie towarzyszy jej często przekonanie, że tylko wchodząc w bezpośredni, długoterminowy kontakt z codziennym życiem ludzi możemy zrozumieć ludzkie przekonania i zachowania, i że metoda etnograficzna jest lepsza od innych przez tę właśnie "bliskoŚć". Przeciwstawiona jest jej idea zmierzająca w innym kierunku. Zasadnicze jest dla niej przekonanie, że ludzie konstruują swój świat (światy) zarówno przez interpretacje, jak i zachowania na nich oparte (źródło tych postaw - według autora - to dyskusyjnie interpretowana fenomenologia, pragmatyzm, poglądy późnego Wittgensteina i socjologia wiedzy). Ta idea legła u podstaw zabiegów rozumienia obcych światów, na których opierały się badania interpretatywnego nurtu antropologii społecznej i kulturowej związanego z nazwiskami P. Wincha i C. Geertza. W zasadzie, zdaniem Hammersleya, ten konstruktywizm jest w pewnym sensie "kompatybilny" z realizmem, dopóki nie jest stosowany sam do badań etnograficznych. Pojawia się tu kwestia statusu epistemologicznego poszukiwań etnograficznych. Etnografowie raczej kreują społeczny świat (światy), niż reprezentują jakąś niezależną rzeczywistość. W rezultacie etnograficzny konstruktywizm prowadzi do relatywizmu, który jest w konflikcie z etnograficznym realizmem. Autor przywołuje tu nazwiska J. Clifforda, G. E. Marcusa, M. Fischera, S. Tylera - autorów reprezentatywnych dla tzw. autorefleksyjnego (reflexive) nurtu w antropologii. Jeżeli traci sens pytanie o prawdziwość twierdzeń etnograficznych, wagi nabierają przede wszystkim kwestie ich rozmaitych użyteczności bądź ich estetyczność. Hammersley nie sądzi, że musimy wybierać między realizmem (naiwnym) a relatywizmem. To nie jest - według niego - jedyna alternatywa. O naiwności realizmu wpisanego w metody etnograficzne świadczy głównie przekonanie, że badane przez nas fenomeny nie tylko są niezależne od naszych twierdzeń - tego założenia nie może uniknąć żaden realizm, także ten, za którym optuje autor - umiarkowany, ale że mamy do nich bezpośredni dostęp i wystarczy się pozbyć barier jakie stanowią nasze "uprzedzenia kulturowe", by dotrzeć do realności. Jesteśmy bez wątpienia częścią świata, który badamy i owa "niezależność" zawsze wymaga dodatkowych objaśnień. Zadanie nauki Hammersley pojmuje jako reprezentowanie realności a nie jej reprodukowanie, odzwierciedlanie, oznacza to więc relewantność tylko niektórych cech. Umiarkowany realizm pozostawia ideę niezależnych od poznania fenomenów, ale zdecydowanie odrzuca przekonanie o możliwości ich bezpośredniego poznania; z relatywizmem i sceptycyzmem podziela rozpoznanie, że wiedza opiera się na założeniach i celach, jest ludzką konstrukcją i nie przysługuje jej absolutna pewność. To co jednak naj pełniej wyróżnia stanowisko, za którym opowiada się autor to - w moim przekonaniu - zadeklarowana (w przypisie 10, s. 55) wiara w strukturalność świata, w istnienie pewnego porz<ldku, który choć częściowo odkrywamy konstruując istotne twierdzenia, uwzględniające naszą wiedzę oraz nasze interesy i cele badawcze. Trudno jednak na podstawie referowanej pracy powiedzieć cokolwiek więcej o owym porządku. Podobnie trudno bliżej scharakteryzować pogląd autora w kontekście bardzo dziś żywych sporów o relatywizm. Hammersley nie przywołuje bowiem żadnego z nazwisk filozofów zajmujących "modelowe" w tym sporze stanowisko. Nie pojawia się także rozróżnienie relatywizmu kulturowego i epistemologicznego, czego by można oczekiwać w dyskusji o etnografii. �264 Hammersley jest pełen sceptycyzmu jeśli idzie o praktyczne zastosowania wiedzy etnograficznej. Praktycy są zainteresowani skutecznością twierdzeń a nie ich słusznością, ich wiedza pochodzi głównie z doświadczenia - nie z badań. Kryteria jakim podlega nauka, to z jednej strony kryterium słuszności jej twierdzeń, z drugiej relewantność głównie względem interesów poznawczych. Nie znaczy to, że prowadzone badania nie mają żadnych odniesień praktycznych, ale cała procedura praktycznego zastosowania wiedzy jest bardzo skomplikowana a jej efekty ograniczone. Ostatnia część pracy Hammersleya to próba dekonstrukcji szeroko rozpowszechnionego podziału metod badawczych na ilościowe i jakościowe. Autor kwestionuje zasadność tego podziału (rozdział 9), krytycznie omawiając siedem podstawowych kryteriów klasyfikacji tych metod (dane jakościowe a liczbowe; eksploracja naturalnych a aranżowanych układów; koncentracja na znaczeniach bądź zachowaniach; podejście indukcyjne przeciwstawione dedukcyjnemu; identyfikacja wzorów kulturowych z jednej strony a praw bardziej rygorystycznie pojmowanych z drugiej; idealizm a realizm). Kwestionując tę dychotomię Hammersley pokazuje, iż symplifikuje ona złożone sytuacje badawcze. Przystępując do badań, stając przed decyzją wyboru właściwych metod, mamy przed sobą raczej labirynt możliwości, niż proste rozwidlenie drogi. Studium przypadku traktowane jako synonim metod jakościowych i najbliższe temu, co uznaje się za metodę etnograficzną jest tylko elementem całej procedury badawczej, na którą składa się: formułowanie problemu, zbieranie danych, selekcja przypadków, analiza, konkluzja. Studium przypadku obok eksperymentu i sondażu dla Hammersleya jest jedną ze strategii selekcji przypadków. Od ekspcrymentu odróżnia je stopień kreacji i manipulacji jakim podlega sytuacja badawcza, od sondażu zakres oraz stopień szczegółowości. Natomiast kwestia ekstrapolacji studiowanego przypadku czy przypadków istotnych z punktu widzenia teorii pozostaje problematyczna. Jest to, najogólniej mówiąc, problem generalizacji i niemożliwe jest jakiekolwiek algorytmiczne jego rozwiązanie. Zarówno badania statystyczne, jak i studium przypadku nie są tu konkurencyjne, a stwarzają podobne i trudne do rozwiązania problemy. Najbardziej dramatyczne dla samego autora konkluzje jego książki, to te tyczące tożsamości etnografii. Hammersley uważa, że dekonstrukcja dychotomicznego modelu metod badawczych prowadzi do zakwestionowania etnografii jako wyodrębnionej i uprzywilejowanej metody badań społecznych. Podobnie więc jak postmoderniści, choć kierując się innymi przesiankami, unicestwia etnografię. Hammersley "roztapia" ją w procedurach badań społecznych, postmoderniści w aktywności paraliterackiej i krytycznej oraz w doświadczeniu partycypacji w kulturze. Praca jest niewątpliwie kontrowersyjna, wpisuje się w bardzo dziś żywe dyskusje nie tylko metodologiczne, ale i epistemologiczne. Podjęcie rzetelnej dyskusji z nią uniemożliwia, moim zdaniem, brak wyraźnego stanowiska jej autora w kwestii charakteru i przedmiotu teorii, które by miały podlegać swoistemu testowaniu w badaniach. Autor jedynie dystansuje się wobec tzw. teorii krytycznej, kojarzonej przez niego z wpływem prac Habermasa (rozdział 5). W końcu "metoda etnograficzna" na gruncie antropologii kulturowej i społecznej związana jest z określonymi teoriami człowieka, kultury i świata społecznego. Nie ma tu też wątku, dostrzeganego przecież i przez anglosaskich badaczy, nietożsamości tego co kulturowe i tego co społeczne oraz metodologicznych konsekwencji tego rozróżnienia. W tym swoistym zamachu na etnografię zabrakło, w moim przekonaniu, argumentów uwzględniających niezbywalne związki mctod i technik badawczych z określoną teorią, z tym co w zasadzie się bada. Deklarowany cel pracy wykazanie niemożności skonceptualizowania problemów świata człowieka w terminach współzawodniczących paradygmatów metodologicznych - domaga się pełniejszej argu men tacji. Dorota Wolska �265 Claude Lć v i - S t r a u s s, Didier E r i b a n. Z bliska i z oddali, tłum. Krzysztof Kocjan, Wydawnictwo Opus, Łódź 1994, ss. 221. Po dwunastu latach, z jednym tylko wyjątkiem, kiedy to w 1985 roku wydana została książka Drogi masek l, polskiemu czytelnikowi zostały udostępnione, w stosunkowo krótkim czasie, trzy kolejne książki jednego z najwybitniejszych etnologów naszych czasów Claudca Levi-Straussa, są to: Smutek tropików2. Spojrzenie z oddali3 poświęcone pamięci Romana Jakobsona, oraz Z hliska i z oddali współautorstwa Didier Eribona, który przeprowadził z mistrzem antropologii tzw. wywiad-rzekę. Ostatnia z wymienionych pozycji, podobnie jak Drogi masek, to kolejny tom z serii "Człowiek i jego cywilizacja", lecz wydany w nowej szacie graficznej i według redakcji nawiązujący tylko do starej serii, która obecnie przybrała nazwę "Człowiek i cywilizacja". Jest to jednak nie tylko znakomity, błyskotliwy zapis rozmowy ze znanym i popularnym etnologiem, ale przede wszystkim opowieść a etnologii i człowieku, który odcisnął na niej swe piętno, starając się uczynić z niej dyscyplinę spełniającą kryteria nauk ścisłych. Z bliska i z (u/dali to z jednej strony refleksja nad historią myśli etnologicznej, a z drugiej oddanie "postawy etnologa oglądającego swe własne społeczeństwo nie tak, jak on sam je widzi będąc jego członkiem, ale tak, jak inni obserwatorzy, umieszczani daleko w czasie lub w przestrzeni, by je widzieli"4. Książka ta powinna być na pewno obowiązkową lekturą dla każdego humanisty, a zwłaszcza etnologa, który staje dzisiaj przed nowymi problemami: Jaki ma być przedmiot badań współczesnej antropologii, z jaką tradycją filozoficzll<! się identyfikować, jakie jest miejsce etnologii we współczesnej nauce ... '! Odpowiedzi na te i wiele innych pytań może próbować odnaleźć czytelnik zagłębiając się w lekturę omawianej książki. Najwięcej oczywiście Lćvi-Strauss mówi o swoich poglądach i postawie badawczej, o jej kształtowaniu, inspiracjach i uformowaniu się refleksji teoretyczno-metodologicznej. a zwłaszcza o tym, czym jest, czy też był, strukturalizm w etnologii. Książka ta jest swego rodzaju podsumowaniem jego twórczości, choć mimo pozostawania od 1963 roku na emeryturze, Levi-Strauss nie pozostaje obojętny na to, co aktualnie dzieje się zarówno w humanistyce, jak i w naukach ścisłych. Rozważania na temat swojej pracy naukowej umieszcza on ponadto w szerokim kontekście epoki, w której tworzył: od wyprawy do Brazylii, pracy badawczej w Nowym Jorku, przez pokonywanie kolejnych stopni kariery akademickiej i wydarzenia na paryskich uczelniach w 1968 roku, do współczesnych fascynacji kulturą Japonii i poglądach na literaturę, malarstwo i muzykę. Myśl Levi-Straussa nie jest może już tak popularna jak przed kilkunastu laty, jego poglądy jednak daleko przekroczyły granice etnologii, stając się przedmiotem wielu dyskusji i polemik. Do dzisiaj, jak mówi Didier Eribon, są one powodem wylewania ogromnej ilości atramentu. Oto przykład kilku krótkich wypowiedzi Levi-Straussa zawartych w omawianej pracy, które mogą wydawać się kontrowersyjne, ale z pewnością zachęcą do lektury tej fascynującej książki. a etnologii: Claude Lćvi-Strauss, Dro!li masek, tłum. Monika Dobrowolska, Wydawnictwo Łódzkie, 1985. 2 Tenże, Smutek Tropikl;w, tłum. Aniela Steinsberg, Wydawnictwo Opus, Łódź 1992, (Wyd. I, PIW, Warszawa 1964), 3 Tenże, Spojrzenie z oddali, tłum. W. Grajewski, L. Kolankiewiez, M. Kolankiewiez, J. Kordys, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993. 4 Tytuł ten nawiązujc do tytułu wcześniejszej książki U:vi-Straussa Spojrzenie z oddali, który autor zaczcrpnął z idci japońskiego teatru, mówiąccj o tym: "że aby być dobrym aktorem, trzcba potrafić przygl"dać sir; samemu w taki sposób, w jaki oglądają nas widzowie". I Łódź �266 "Ona zmieni naturę. Jeśli badanie w terenie nie ma już przedmiotu, przeksztalcimy się w filologów, historyków idei, specjalistów od cywilizacji dostępnych jedynie poprzez dokumenty, które zebrali dawni obserwatorzy. A kto wie, czy nie pojawi,! Się w ludzkości nowe różnice, pomimo wielkiego zagrożenia uniformizacją?"; O nowej historii: "Nowa historia, jak się ją nazywa, żywiła się etnologi<! (... ). Historycy zrozumieli znaczenie drobnych faktów z życia codziennego, z których etnologia czerpie swą substancję, a do których ich poprzednicy nie przykładali w ogóle uwagi ( ... ), byliśmy śmieciarzami historii i naszego majątku szukaliśmy w jej koszach"; O Rousseau: "Moja admiracja dla Rousseau jest przede wszystkim cstetyczna: co za styl! Mówi w pięciu słowach to, co ode mnie wymagałoby piętnastu (... ). Rousseau jako jeden z pierwszych przeczuł przyszłość badal1 etnologicznych i chciał przybliżyć nauki przyrodnicze do literatury ... "; O Wagnerze, micie i strukturalizmie: Wagner odegrał zasadniczą rolę w moim wychowaniu intelektualnym i w mojej skłonności do mitów (... ). Wagner nie tylko zbudował swe opery na mitach, ale zaproponował ich segmentację - co użycie leitmotivóv czyni wyraźnym: leimotiv prefiguruje mitem .. :'; The pants or the books? "Nie ma roku, abym nie otrzymywał, na ogól z Afryki, zamówienia na dżinsy ... ". Co prawda Z bliska i z oddali ukazuje się z opóżnieniem porównywalnym do tempa wydawania prac Levi-Straussa w Polsce, w latach sześćdziesiątych, lecz zapowiadane przez wydawców serii "Człowiek i cywilizacja" wydanie kolejnej jego książki Opowie.V(: o rysiu, napisanej w pięćsetną rocznicę odkrycia Ameryki. wróżyć może, że wkrótce zostaną przełożone na język polski kolejne prace, a zwłaszcza cztcry tomy My t JlOloyiques, które nie doczekały się dotąd polskiego wydania. Konrad Jean Paul Sartre, Roz-,vażania o kwestii Lisowski, Futura Press, Łódź 1992, ss. 151. żydowskiej, tłum. Górny przedmowa Jerzy Ten znakomity esej wyszedł spod pióra francuskiego filozofa przed blisko półwieczem. Jego pierwszą część, wizerunek antysemity, napisał Sartre pod koniec wojny. w 1944 roku. Część druga, portret Żyda, powstała w drugiej połowie lat czterdziestych. Obydwa teksty zostały połączone przez samego autora i opublikowane w postaci książkowej, która właśnie dotarła i do nas. Książka Sartre'a została przetłumaczona na język polski już w 1956 roku, niemniej z duż" satysfakcj" należy odnotować obccne wydanie Rozważań, albowiem problem podjęty przez Sartre'a pozostaje nadal niezwykle aktualnym a poczynione przez niego reOeksjc istotnie przyczyniły się do rozpoznania złożonych zjawisk - antysemityzmu i tożsamości Żydów - będących stałym przedmiotem rozważal1 przedstawicieli różnych dyscyplin humanistycznych: historyków. etnologów, socjologów czy filozofów kultury. Jean Paul Sartre rekonstruuje portret antysemity, odsłania mcchanizmy sprzyjające uporczywemu trwaniu antysemityzmu, demaskuje jego irracjonalność i wskazuje na zagrożenia płynące z faktu funkcjonowania tego typu poglądów dla całości życia społecznego: "Antysemityzm nie należy do poglądów i myśli człowieka, które chronione być mogą przez konstytucyjną wolność przekonall" (s. 12). Zreferowanie całej koncepcji antysemityzmu przedłożonej przez Sartre'a wykracza poza zakres niniejszego omówie- �267 nia, toteż w tym miejscu ograniczymy się do wyeksponowania najbardziej, naszym zdaniem, fundamentalnych tez francuskiego myśliciela. Poglądy antysemickie nie kształtują się zazwyczaj na bazie doświadczeń osobistych jednostki, nie z doświadczenia wypływa pojęcie Żyda, lecz wprost przeciwnie - dopiero gotowe wyobrażenie Żyda pozwala ludziom zrozumieć sens ich doświadczenia. Antysemityzm został ukonstytuowany w wyniku procesu historycznego, jednak nie w historii należy szukać źródeł takich a nie innych poglądów na temat Żydów. To z góry powzięte mniemanic może determinować bieg historii. Antysemityzm jest zarówno rodzajem światopoglądu wyrażającego określoną opcję wobec Żydów, własnego narodu, historii i życia społecznego, jak i pewną formą namiętności, idee .fixe zwalniającą od racjonalnej dysk usji na ten temat. Wspólnota antysemicka jest, jak by to określił Le Bon: wspólnotą tłumu, nie stanowi zorganizowanego ruchu społecznego, ale zrzesza apołogetów egalitarnej, solidarnej społeczności etnicznej. Jednakże z pewną różnicą: "Antysemityzm jednak przeżywa każd,! wielk.I falę nienawiści przeciwko Żydom i bynajmniej nie zanika; społeczność uformowana przez antysemitów istnieje jakby w stanie spoczynku także i w czasie spokoju i każdy antysemita chętnie się na nią powołuje" (s. 32). Antysemityzm nie ustala dyrektyw moralnych czy politycznych, ale już sam w sobie jest sposobem myślenia i światopogl'ldem. Nie sposób glosić tez antysemickich bez wcześniejszego przywołania określonej postawy intelektualnej. Sartre stara się również znaleźć odpowiedź na pytania: kim jest Żyd - czy i w jaki sposób można zidentyfikować osobnika narodowości żydowskiej, jaki typ wspólnoty etnicznej tworzą Żydzi, na podstawie jakich kryteriów budują oni swoją autodefinicję? Krytykuje on potoczne przeświadczenie odnośnie istnienia rasy żydowskiej rozumianej jako zespól jakichś ccch somatycznych, moralnych i intełektualnych, za pomocą których można rozpoznać członków tej grupy etnicznej. Wskazuje też na wybitnie stereotypowy charakter wszystkich cech tradycyjnie przypisywanych Żydom. W poglądach antysemickich uzewnętrznia się, jak to nazywał R. K. Merton, "klasyczna alchemia moralna", w myśl której to samo zachowanie trzeba oceniać inaczej w zależności od tego, kto je podejmuje. Żyd ortodoksyjny jest równie podejrzany i okropny jak Żyd zasymilowany. Żyd-naukowiec, człowiek zasłużony na polu literatury czy sztuki może budzić tylko niechęć jako potencjalny, niebezpieczny przciwnik. Bo jest Żydem. Nie jest przypadkiem, iż autorami list zawierających setki nazwisk znanych i cenionych Żydów są zazwyczaj zagorzali antysemici. Niektóre elementy portretu Żydów naszkicowanego przez Sartre'a mogą budzić poważne kontrowersje. Pisze on: "Konkretna wspólnota historyczna jest przede wszystkim narodowa i religijna, tymczasem wspólnota żydowska, która miała znamiona zarówno jednej, jak i drugiej, powoli utraciła te cechy konkretne. Nazwałibyśmy ją chętnie wspólnotą historyczml, abstrakcyjną. Jej rozproszenie zakłada rozkład wspólnych tradycji; a wskazaliśmy uprzednio, że dwadzieścia wieków rozproszenia i niemocy politycznej nie pozwala jej mieć przeszłości historycznej. Jeśli prawdą jest, jak twierdzi Hegel, że dana społeczność jest o tyle historyczna, o ile posiada pamięć swej historii, społeczność żydowska jest najmniej historyczna ze wszystkich, bo pamiętać może jedynie o długowiecznym męczet'tstwie, czyli o długowiecznej bierności" (s. 66). I dalej: ..Ieh pamięć kolektywna dostarcza jedynie wspomnienie ponurych pogromów, gett i wygnat't, wielkich cierpiet't monotonnych, dwudziestu wieków dreptania w miejscu, a nie postępu. Ta wspólnota żydowska nie oparta ani na państwowości, ani na wspólnym terytorium, ani na religii - przynajmniej już dzisiaj - ani na wspólnych interesach materialnych, a jedynie na wspólnocie sytuacji, mogłaby się stać iście spirytualistyczną więzi,! kulturalną i uczuciową" (s. 84-85). Powyższy wywód skłonił niektórych autorów, zwłaszcza żydowskich, do podjęcia �268 ostrej polemiki z Sartrem. I tak np. Elie Kedourie (Ktojest Żydem, w: Arahowie i Żydzi. Konfrontacje 12, pod red. I. Lasoty, Pomost, Warszawa 1990, s. 7-8) zarzuca francuskiemu filozofowi brak wiedzy o witalności Żydów w diasporze, o ciągłości ich bytowania i nieprzerwanej świadomości tejże, ciągłości przekazywanej przez każde pokolenie żydowskie. Na znaczną złożoność problematyki tożsamości żydowskich wskazują też etnolodzy (zob. np. J. Weber, Współczesne tożsamo,~ci żydowskie, "Zeszyty Naukowe UJ - Prace Socjologiczne", t. 15, 1992, s. 143-158). Rozważania Sartre'a stanowią znakomitą diagnozę zjawiska antysemityzmu, jednakże nie zawierają żadnej istotnej propozycji rozwiązania tego problemu. Sartre jest świadom faktu, że dokonująca się asymilacja Żydów wcale nie osłabi popularności doktryny antysemickiej, nie wierzy też w skuteczność oddziaływania odgórnych zabiegów wychowawczych i propogandowych. Pozostaje mu ufać, iż antysemityzm, będący swego rodzaju środkiem do budowania jednolitej etnicznie społeczności. przestanie istnieć w egalitarnym, bezklasowym społeczeństwie przyszłości. "Antysemityzm nie jest problemem żydowskim - jest naszym problemem" pisze filozof. Jeśli ktoś nie jest przekonany o słuszności tego stwierdzenia, to tym bardziej powinien sięgnąć po tę książkę. Naprawdę warto. .J acek Schmidt Jerome-Antoine 1993, ss. 124. Rony, Magia, tłum. M. Gawlikowski, "Siedmioróg", Wrocław Książka Jerome-Antoine Rony'ego jest krótkim studium interdyscyplinarnym. popularyzującym naukowe wyjaśnianie zjawiska magii. W kilku rozdziałach autor przedstawia klasyczne zagadnienia związane ze zjawiskiem magii, podejmowane w etnologii, socjologii, historii religii, psychologii i filozofii. Mimo popularnonaukowego tonu, książka może przyciągnąć różne grupy czytelników, od laika o wykształceniu humanistycznym, po studenta i naukowca wymienionych dziedzin. Spełnia bowiem wymogi stawiane przez każd'l z nich. Wnosi rzetelną wiedzę poznawczą przekazaną precyzyjnym, acz nie hermetycznym językiem, zaś oryginalny komentarz krytyczny autora powinien przykuć uwagę specjalisty i sprowokować ponowną refleksję nad kwestiami, zdawałoby się, dawno rozstrzygniętymi. Omawiana książka jest jedną z trzech, które wyszły spod pióra Rony'ego. W oryginale ukazała się w 1950 roku w serii "Que sais-je?" wydawnictwa Press Universitaires de France. Doczekała się kilku wznowień i tłumaczeń. Jej polskie tłumaczenie wydawnictwo "Siedmioróg", idąc za pomysłodawcą francuskim, umieściło w serii "Co wiem?". Fakt ten jasno wskazuje na podstawowy cel książki. Późniejszymi pracami francuskiego badacza były Metaphisique et Magie (1958) oraz Les passiolls (1961), również kilkakrotnie wznawiane. Książka podzielona jest na rozdziały, których tematyka pokrywa się z tradycyjnie wyodrębnionymi blokami zagadnień w odniesieniu do magii. Poświęcone są więc kolejno: formalnej charakterystyce obrzędów magicznych, podmiotowo zwerbalizowanym "teoriom" magii (neoplatonizm, alchemia), dalej, dziejom magii, jej genezie oraz istocie, a następnie jej pozostałościom i roli we współczesnej kulturze. Osobne rozdziały zostały poświęcone ciągle żywemu zagadnieniu relacji występujących między magią a religią, nauką i sztuką. Do grona badaczy, których poglądy Rony przedstawia. i z którymi niejednokrotnie dyskutuje, należą spośród socjologów i antropologów: Hubert i Mauss, Durkheim, Levy-Bruhl, Levi-Strauss, Spencer, Tylor i Frazer: z psychologów zaś Freud, Roheim, Jung, Bachelard, Wallon i Pradines. Pojawiają się również inne nazwiska, mniej znane czy też doceniane. �269 Rany przedstawił charakterystyczne wątki poszczególnych teorii, choć część z nich zupełnie pominqlłub rozważył nie dość szeroko. Typowo francuska maniera wyraża się na przykład w zlckceważeniu dorobku drugiej generacji antropołogów brytyjskich. Stąd nie znajdziemy w książce koncepcji animizmu Maretta czy Malinowskiego teorii magii. Nie napotkamy więc na ideę łączącą obu wymienionych badaczy, głoszącą iż źródłem magii jest afektywny lęk rodzący się wskutek bezradności człowieka, który magią stara się okiełznać wrogie mu żywioły. Gdyby Rany wziął pod uwagę ten kierunek badań, wówczas być może jego własne zapatrywania na genezę magii uległyby modyfikacji, a przynajmniej znacznej krystalizacji. Bowiem jego pogląd na źródło magii stanowi biegunowe dopełnicnie wymienionej orientacji, mimo różnic dzielących wszystkich trzech badaczy. Francuski badacz źródła magii upatruje w przyrodzonej łudzkiej naturze dążności do władzy i panowania nad światem zjawiskowym poprzez magiczną wyobrażnię. Żądza owa ma z kolei podstawę w ludzkim egocentryzmie, który ma na celu osiągnięcie wszechmocnej władzy. Twórcą przedstawianej koncepcji jest współczesny autorowi Alagii francuski filozof M. Pradines. O ile więc Marett i Malinowski widzą magię jako środek uśmierzaj,!cy lęk i narzędzie do pokonania niemocy powstającej w wyniku zderzenia ze światem zewnętrznym, o tyle Rony odwrotnie, magię postrzega jako wytwór niepohamowanej, immanentnej dążności człowieka do władzy. Ideał ów napędza z kolei tendencyjną wyobraźnię i znajduje ujście w zjawisku magii sympatycznej oraz animizmie. Zaś na obszarze religii owocuje mistycyzmem. Zauważmy jeszcze, że dla brytyjskich antropologów magia byłaby zjawiskiem ustępującym w miarę rozwoju umiejętności technicznych. Dla Rony'ego jest zjawiskiem ponadczasowym, które w różnych kulturach znajduje odmienne formy manifestacji. Znajomość koncepcji Rony'ego i Pradinesa stanowi istotne dopełnienie w zakresie historii myśli społecznej, i jak sądzę, należy zaliczyć ją do klasyki. Rony, komentując Freudowskc! teorię magii i przeciwstawiając jej (obok własnej), jako bardziej dorzeczną, socjologiczną tezę Durkheima pisze: "Rzeczywiście trudno uwierzyć, że praktykowane przez spokojne ludy starożytnych Indii rytuały rolnicze, przedłużające życie i zapewniające płodność, są dziełem chronicznych maniaków seksualnych" (s. 22). Można przeciwstawić podobny argument wysuwanej przez Rony'ego teorii, parafrazując jego wypowiedź kierowaną pod adresem Freuda i Roheima i powiedzieć, iż trudno uwierzyć, że magia jest dziełem ludzi chronicznie cierpiących na manię wielkości. Faktem niezaprzeczonym jednak jest, co podkreśla autor Magii, że psychoanaliza dobrze tłumaczy osobowość magów. Rozpatrywani indywidualnie, niezależnie od instytucji społecznych, które przydzielają im określone funkcje, wykazują duże podobieństwa do osobowości neurotycznych. Nie mniej jednak, istotnej rozbieżności między tezami socjologicznymi i psychologicznymi i tym razem nie udało się pogodzić. Jak nadmieniłam, Rony wprowadził kilka nowych spostrzeżeń i rozwiązań, które mogą oddziaływać inspiruj,!co. Interesujące są między innymi modyfikacje, które wprowadził w klasyfikacji magii i obrzędów magicznych. Oprócz Frazerowskiego schematu magii sympatycznej oraz Maussowskiego podziału magii na jej formę i treść, wprowadził podział na "magię obrzędową" i "naturalną". Kryterium owej klasyfikacji jest typ mocy magicznych, osobowych (demonicznych) bądź nieosobowych, stosowanych w rytuałach magicznych oraz stopień instytucjonalizacji owych wyobrażeń. Magia "naturalna", jak nazwa sugeruje, powstaje wskutek indywidualnej inspiracji wykorzystującej bliżej nicokreśloną moc, którą człowiek zawsze "przeczuwa". Powyższa klasyfikacja przypuszczalnie powstała wskutek uściślenia Maussowskiej tezy, głoszącej, iż niezależnie od reguł sympatii magia opiera się na określonych mocach i wiara w nie stanowi samo jądro zjawiska magii; sformułowane prawa sympatii są zjawiskiem wtórnym. Problem ów wskazuje w istocie na mocno zagmatwaną i dotąd nierozstrzy- �270 gniętą kwestię wzajemnych relacji między zjawiskami określanymi jako siła !1Wl1a, animatyzm, animizm (demonologia) magia sympatyczna. Jako osobny typ rytuałów Rony wydzielił "rytuały generacyjne". S<!to zachowania magiczne nic odwołujące się do żadnej postaci magii sympatycznej, lecz tworz<! byty, własności i stany ad hoc. Wystarczającym czynnikiem sprawczym jest tu wola i życzenie. Najdobitniejszym ich przykładem jest tzw. magia werbalna, dzięki której fizykalna wlasność przedmiotu powstaje wskutek woli zaklinającego. Nic potrzebuje on żadnej "podpórki" do wywołania żądanego skutku. Przychodz<! w tym momencie na myśl pamiętne prace Malinowskiego, który istotę magii widział w zaklęciu, a szerzej w jej języku. Jednak Rany nie ogranicza tej odmiany obrzędów wyh!cznie do zachowań językowych. Również nie widzi jej wyłącznego źródła w magicznej sile mana, jak czynił to Mauss. I choć poza spostrzeżeniami nie proponuje nam konkretnego rozwi<jzania, to już fakt uwypuklenia wskazanej kwestii wydaje się być istotnym. Albowiem współcześnie szeroko pojęta teoria magii jest zdominowana przez strukturalistyczne koncepcje, sprowadzające cały wymiar magii do zlepku wydarzeń symboliczno-przyczynowych. Opowiadanie się tylko za rozwiązaniami strukturalistów, niewątpliwie najbardziej logicznych i spójnych, prowadzi jednak do zaniedbania doniosłych koncepcji Malinowskiego i Maussa. Poei<!ga to za sobą eliminację z pola badawczego symptomatycznych dla magii cech i zjawisk, a tym samym ograniczenie horyzontów poznawczych. Inna kwestia godna uwagi odnosi się do magii homeopatycznej. Rony uznaje za Maussem, że oprócz magii podobieństw występuje też magia przeciwiellstw. Podkreśla. iż druga odmiana nie jest efektem logicznej inwersji, jak często mylnie odczytuje się spostrzeżenie Maussa. Istotnie Mauss i Hubert rozszerzyli formułę "podobne wywołuje podobne" dodając logiczną implikację "aby usunąć przeciwne". Jednakże wyszczególnił też drugą odmianę magii homeopatycznej, której zabiegi mają na celu wywołanie "antypatii" między podobieństwami. Homeopatyczne znoszenie się podobieństw znajduje potwierdzenie szczególnie w obrębie kultur ludowych, magii leczniczej i pogodowej, co ustaliłam wstępnie we własnych badaniach, rozeznając się w źródłach empirycznych. Zasygnalizowane powyżej kwestie zmuszaj<j do zastanowienia się i orzeczenia czy zasadnie zostały zaniechane lub zaniedbane. Interesujące dla czytelnika będą spostrzeżenia dotyczące wzajemnych relacji między magią a religią, nauką i sztuką. Rozważając problem wzajemnego stosunku magii i nauki Rony podważa zarówno tezy Frazera, jak i Levi-Straussa. Nie widzi w magii zaczynu odrębnych dziedzin wiedzy, ale autonomiczny system, który nie dąży drogą ewolucyjnego rozwoju do "uleczenia się" z zanieczyszczeó obezwładniających efektywll<! racjonalność, jak sugerowali ewolucjoniści. Jako system od początku skoóczony może się co najwyżej rozpaść i ulec zanikowi. Zaś wszelkie analogie z nauk<! mają wyłącznic charakter powierzchownych podobieństw. Zdaniem Rony'ego można się dziwić wierze w skuteczność magii i szukać podstaw tej wiary, ale blędem adaptacyjnego spojrzenia jest dopatrywanie się w kojarzeniu magicznym "pomyłki racjonalnego umysłu". Da się łatwo wykazać, że w kulturach z silnie rozwiniętymi praktykami magicznymi występowały gałęzie wiedzy technicznej, jedna obok drugiej nic kolidując z sobą. a uczestnicy zachowywali jasną świadomość ich różnic. Francuski badacz skłania się ku twierdzeniu, że tkwiący w jądrze magii mistycyzm stroni z założenia od wszelkiej myśli racjonalnej. W przytaczanych argumentach jednak nie jest konsekwentny. Nie chcąc zdradzać wszystkich niespodzianek, które kryje książka poprzestany na wymienionych problemach. Wspomny jeszcze, że dla badacza kultury szczególnie interesujący może okazać się rozdział poświęcony powiązaniom magii ze sztuką. Moim zdaniem najbardziej udany i wciągający fragment lektury, tym bardziej interesujący, że dobrze obrazuje magiczny aspekt aktywności psychicznej człowieka współczesnej kultury. �271 Wadą ksi"żki, w moim przekonaniu, jest umieszczeTIle stosunkowo obszernego rozdziału zatytułowanego "Dzicje magii". Temat w samej istocie niezwykle obszerny i w związku z tym znacznie przerastający możliwości prezentacji w tak niewielkiej publikacji. Skróty. które z konieczności zastosował Rony, obracają się wręcz w merytoryczne błędy i niedociągnięcia. Wbrew zamierzeniu autora, ów krótki przegląd historyczny jcst ujęcicm bardzo powierzchownym, zupełnie niepotrzebnym do charakterystyki zjawiska magii, a czytelnikowi może dostarczyć zgoła błędnych informacji. Moje zastrzeżenia budzi także mało konkretna charaktcrystyka magicznej siły mana. którą Rany trak tuje wyh,cznie jako wskaźnik mistycznego jądra magii. Teza owa pozostaje nie tylko w sprzeczności z jego wcześniejszym twierdzeniem, iż magia ma źródło w osobowościowych cechach człowieka, ale ponadto nie została wsparta źadnym przekonuj"cym uzasadnieniem. Fachowiec może wytknąć niedobór przypisów - praca popularyzatorska powinna zawierać równicż potrzebne odsyłacze. Mimo wskazanych braków i momentami niekonsekwencji zadziwia, że w tak krótkiej wypowiedzi autor przedstawił temat w całym bogactwie jego aspektów. Dobry efekt literacki uzyskal dzięki lapidarności i błyskotliwym figurom stylistycznym. Ponadto Rony wprowadził nieco inne nazcwnictwo od tradycyjnie stosowanego i zastosował odmienny układ rozpatrywania zagadnień, co wpływa ożywiająCO na odbiór. Omawiam, pracę z pewnością można polecić studentom jako krótkie kompendium wiedzy naukowej o magii. Zaś pomysł udostępnienia myśli naukowej szerokiemu gronu odbiorców nicwątpliwie spełnia opiniotwórczą funkcję nauki w jej społecznym kontekście. Właśnie tą drogą badacz kultury może aktywnie włąCZYĆsię w nurt rozwoju własnej kultury nie poprzestaj"c tylko na jej badaniu. Pubłikacje tego typu Są tym bardziej poż"dane. że obserwuje się ostatnimi laty wzmożone zainteresowanie społeczeństwa magią i parapsychologią, a głos w dyskusji zabierają ludzie aktywnie uczestniczący w życiu wymienionych dziedzin. Naprzeciw wskazanej tendencji wyszło wydawnictwo ..Siedmioróg", umożliwiając zainteresowanym nabranie dystansu wobec niewątpliwie intrygującego umysly ludzkie, w każdej epoce, zjawiska magii. Dorota Anyutek leków nacuralnych, pod red. Barbary Kuźnickiej, t. 1, Źródla do dziejów polskiej, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Historii Farmacji, Warszawa 1986, ss. 353; t. 2, Natura i kultura - wspólza/eżno/~ć \1' dziejach lekoznawstwa. jw., Warszawa 1989, ss. 138; t. 3, Ziołoznawstwo w dawnej i wspó/czesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Nauki o Leku, Warszawa 1993, ss. 167; t. 4, Z historii i etymoloyii polskich nazw ro.v/in leczniczych, jw., Warszawa 1993, ss. 147, indeksy, il. Historia etnofarmacji Nazwa "ctnofarmacja" wskazuje, iż jest to kierunek na pograniczu farmacji i etnografii. Właściwe uprawianie badań na tym pograniczu wymaga głębokiej znajomości kontekstów historycznych. Dlatego studia etnofarmaceutyczne podjęto w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN (dziś: Instytut Historii Nauki PAN) w Pracowni Historii Farmacji (dziś: Pracownia Historii Nauki o Leku). Zespołem tym, złożonym także ze specjalistów nie zatrudnionych etatowo w IHN PAN, kieruje od początku prof. dr hab. Barbara Kuźnicka. Zebrane opracowania w czterech lomach serii wydawniczcj Historii Leków Nacuralnych wskazują, że nowy kierunek badawczy zostal ostatecznie zaakceptowany, także przez "konserwę" nauczycieli wyższych szkól specjalistycznych. �272 W "Przedmowie" do pierwszego zeszytu recenzowanej serii wydawniczej Barbara Kuźnicka podkreśliła, że głównym .,celem jest poznanie i opisanie tradycyjnego ziololecznictwa różnych grup etnicznych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej oraz dokonanie oceny - w identyfikacji z tą wiedzą - w jakich przypadkach potwierdza ona lub neguje słuszność dawniej stosowanych poszczególnych surowców roślinnych. Etnofarmacja jest jednakże kierunkiem badawczym z pogranicza nauk przyrodniczych i humanistycznych, zatem wiedzę o lekach naturalnych. używanych przez człowieka, opisuje nie tylko w związku z jego bytem materialnym. ale i z życiem psychicznym oraz społecznym. Tak rozumiana - zajmuje się ctnofarmacja jednym fragmentem wiedzy o człowieku i jego kulturze (... ) Opracowania etnofarmaceutyczne mogą wypełnić istniejącą lukę wśród innych etnonauk. Podstawy etnomedycyny, w których podkreślany jest interdyscyplinarny charakter tej dziedziny. dotyczą bowiem problemów lecznictwa (głównie - prymitywnego lecznictwa grup etnicznych kontynentów Afryki, Azji czy Ameryki Południowej, Północnej, Nowej Zelandii itd.). Z kołei etnofarmakologia reprezentuje typ współczesnych badań eksperymentalnych w zakresie fitochemii i farmakologii. Przedmiotem badań tej nauki są przede wszystkim rośliny pozaeuropejskie" (s. 2-3). Przedstawioną wyżej myśl Barbara Kuźnicka rozwinęła w artykule Etnomedyc.\'na i eln()farmacja - zarys problematyki badawczej. Nakreśliła w nim dzieje tego kierunku badawczego w różnych krajach (w tym także w Polsce). Do tomu weszły ponadto jeszcze trzy bardzo interesujące opracowania: Ewy Kamińskiej -- Zi%znawstll'o i zi%lecznictwo w puhlikacjach etnograficznych Elizy Orzeszkowej, Iwony Arabas Leki ro,\:linne w ..Dzielach wszystkich" Oskara Kolherga oraz Urszuli Miernickiej Ro,\:liny w lecznictwie i w wierzeniach ludowych na podstawie czasopisma ..Lud" w latach 1895-1939. Ostatnie z tych opracowań stanowi rodzaj monografii problemu. Z powodzeniem możne ono ozdobić rocznik "Ludu" przygotowywany na IOO-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. O ile pierwszy zeszyt serii dotyczy źródeł do dziejówetnofarmacji polskiej. czerpanych głównie z łatwo dostępnych publikacji, to w kolejnym redaktorka zwraca uwagę na inny krąg zainteresowań etnofarmacji. Pisze: "Świadomość zagrożeń biologicznych - głównie zdrowia ludzkiego - a także postępującej degradacji środowiska naturalnego, przyczynia się do zwielokrotnienia działań, maj,!cych na ccłu zahamowanie niepokojących zjawisk naszej cywilizacji, skłania również do refleksji nad przemijającą symbiozą człowieka z przyrodą, w tym i tradycyjnymi sposobami leczenia. stosowanymi powszechnie w przeszłości. Równolegle do badań eksperymentalnych coraz liczniejsze są prace, powstające na podstawie źródeł historycznych oraz badań etnologicznych. Spełniają one ważną rolę w przypomnieniu stosowanych niegdyś. a następnie odrzuconych przez medycynę oficjalną, leków pochodzenia naturalnego, a także - w odtworzeniu ich znaczenia w dawnym lecznictwie empirycznym". Tę myśl autorka rozwinęła w interesującym szkicu Znaczenie etno!£lrmacji i elnojórmakoloyii w .\:wietle badań historycznych. Poza wymienionym artykułem Barbary Kuźnickiej w zeszycie ogłoszono: Ryszard Świderski - Elnolarmacja europejska w czasopi,\:mie "Journal of Elhnopharmacoloq.\''' (1979-1987); Helena Kapełuś - Miejsce i rola ro,\:lin leczniczych w polskim JiJlklor::e; Ludwika Wajda-Adamczykowa - Nazwy l"O.\:linleczniczych; Maria Kluk - Symbolika ro,Wnleczniczych w malarstwie europejskim czasów nowożytnych. na przykładzie "MadolJny Medici" Luca Signorellego; Tadeusz Bieńkowski - Kamyki zdrowia i szc::{!,~cia. Mineraloqiczna mayia i medycyna; Władysław Szczepański - Leki pochodzenia zwierz{!cew) wfarmakopeach polskich - od 1560 do 1970 r.; Halina Lichocka - Balneochemia ifitochemia - podohieństwa i różnice metod hadawczych w pierwszej p%wie X I X wieku: Iwona Arabas - Wyhrane ro,\:Iiny o działaniu uzależniającym w relJC'sansowych her- �273 - Ro:ilina w badaniach etnologicznych; Zbigniew sposohy pozyskiwania roślin; Lidia Maria Czyż - Ziołolecznictwo Lasowiaków. RzeszOlviaklJw i Podqórzan (na podstawie materiałów Muzeum Okręqoweqo \I' Rzeszowie); Jerzy Jastrzybski - Tradycje lecznictwa ziołowego zwierząt; Jan Tyszkiewicz - Uhóstwo leków naturalnych. stosowanych przez Tatarów litewsko-polskich i przyczyny teqo zjawiska. harzach Adam Paluch polskich; Libera - Maqiczne Zestaw tytułów drugiego zeszytu serii wskazuje, że etnofarmacja interesuje się także nieroślinnym lekiem naturalnym. W opracowaniach Bieńkowskiego i Lichockiej podjęte zostały bowiem problemy lecznictwa kamieniami ozdobnymi oraz wodami mineralnymi. Zabrakło tu jednak przypomnienia badań Adama Chętnika nad lecznictwem ludowym bursztynami na Kurpiach, a także - choćby wzmianki - o leczeniu płuc na Podhalu, zbieranym w jaskiniach wapiennym mleczkiem. Trzeci tom serii osadzony został w realiach kulturowych Rzeszowskiego i - co zrozumiałe - jest rodzajem hołdu dla twórczości etnograficznej Franciszka Kotuli. W skład tomu weszły opracowania: Tadeusz Bieńkowski - Dawny symholizm ,~wiata nalllry IV refleksji historyka nauki; Danuta Penkala-Gawęcka - Perspektywa etnologiczna IV hadaniach nad medycyną komplementarną; Włodzimierz Piątkowski - Z badmi socjomedycznych nad lecznictwem ludowym w Polsce. Wybrane prohlemy metodologiczne; Alicja Zemanek, Bogdan Zemanek - Historia badwl i aktualny stan poznania szaty ro.Wnnej okolic Rzeszowa; Krzysztof Ruszel - Rerlionalne odręhno.ki rzeszowskiej kulIlIry ludowej; Krzysztof Ruszel - Funkeje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w X l X i X X wieku; Anna Targońska - Aromatyczne ro.~liny zielne i ich zastosowanie w ludowych strojach dziewczęcych; Lidia Maria Czyż, Beata Wysakowska - Zi%lecznictlVo reqionu rzeszowskiego w hadaniach Franciszka Kotuli; Piotr Kohler - Zi%lecznictwo na Rzeszowszczyźnie w X I X wieku w .~wietle ankiety Józe(a Rostajillskieqo; Tadeusz Ślawski - Antoniego Kotowicza spis roślin z Biecza i okolic; Lidia Maria Czyż - Bukiety zielne. ,\'więcone w dniu Matki Boskiej Zielnej; Eliza Bokszan, Taras Tereszczuk - Lekoznawstwo Hucułów. Łemków i Bojków - mieszkańców ukraiłiskich Karpal. Trzeci tom serii preferuje zatem problematykę etnobotaniczną. Żałować należy, że Redakcji nie udało się pozyskać np. opracowań o ropie naftowej jako lekarstwie w Rzeszowskiem (pisał o tym m.in. Stanisław Staszic). Ostatni z tomów również podejmuje problemy botaniczne na pograniczu etnografii i etymologii. Wydrukowano \V nim nastypuj'lce prace: Kwiryna Handke - Polskie nazewnictwo botaniczne oczami językoznawcy; Alicja Zemanek - Średniowieczne źródła do dziejów botaniki i ziołolecznictwa w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej oraz Biblioteki Kapituły Krakowskiej na Wawelu; Ludwika Wajda-Adamczykowa - Stan badań nad nazwami ro.Wn polskich; Anna Spólnik - Nazwy ro.\:/innych af;'odyzjaków w staropolskich herbarzach; Piotr Kohler - Nazewnictwo i użytkowanie ro.ślin leczniczych na ziemiach polskich w XIX wieku IW podstawie ankiety Józe(a Rostafiłlskiego; Wanda Budziszewska - Z góralskich mew ro,\:/in (na lie porównawczym); Paweł Michajłow - Ludowe nazwy ro,i'/in i ich lecnicze zastosowanie LI Poleszuków Zachodnich. Siedmioletni okres ukazywania się serii Historia Leków Naturalnych nie daje możliwości stawiania prognoz rozwojowych dla nowego kierunku badawczego. Mimo to, nawet samo zestawienie tytułów ogłoszonych prac wskazuje na wiedzy, konsekwencję oraz zdolności redaktorskie i organizacyjne Barbary Kuźnickiej, kierowniczki Pracowni Historii Nauki o Leku Instytutu Historii Nauki PAN. Zdołała ona skupić wokół pracowni specjalistów z różnych dziedzin, także z mniejszych ośrodków badawczych. Wielu z nich, drukując swe opracowania w różnych tomach serii, związało swoje plany badawcze z etnofarmacją i etnomedycyną. Problematyka wielu ogłoszonych dotychczas opracowań koncentruje się wokół 18 - Lud t. l.XXVII �274 tradycyjnego ziołolecznictwa. To zrozumiałe. Leki roślinne stanowią dziś podstawowe wyposażenie aptek. Etnofarmakologia różnych krajów (m.in. w Rosji) w poważnym stopniu opiera się na pozyskiwaniu różnych substancji mineralnych. Sądzimy. że istnieje szersza potrzeba zainteresowania się także i tymi problemami. Seria wydawnicza Historia Leków Naturalnych, ukazująca się pod redakcją Barbary Kuźnickiej od 1986 roku, jest dowodnym przykładem potrzeby prowadzenia badań na pograniczu nauk przyrodniczych i humanistycznych. Dotychczasowe wyniki dają nowe możliwości poznawcze dla etnologii oraz ekologii człowieka. Zhigniew Za wschodnią 1993, ss. 447. granicą 1917-1993, "Wspólnota Polska" i "Pallotinum J. Wójcik łl", Warszawa Ta znakomita książka jest zapisem rozmów ks. red. Jana Pałygi SAC z ks. prof. dr. hab. Romanem Dzwonkowskim SAC - długoletnim pracownikiem Instytutu Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL, wybitnym znawcą dziejów Kościoła i losów Polaków mieszkających m.in. na terenach b. ZSRR. Jak zauważył w "Przedmowie" prof. A. Stelmachowski, publikacja ta reprezentuje zdobywający sobie ostatnio rosnącą popularność gatunek "rozmów ze świadkiem". "Najczęściej są to świadkowie wielkich wydarzeń historycznych czy politycznych. Są oni nader często współuczestnikami opisywanych zdarzeń, niekiedy wnikliwymi obserwatorami, zawsze jednak Są w jakiś sposób uwikłani w tok wydarzeń. Subiektywizmu nie sposób tu uniknąĆ. W zamian jednak czytelnik uzyskuje rzecz niezwykle cenną. której przeważnie nie znajduje w dziełach historyków: zostaje wprowadzony w klimat wydarzeń, w przeżycia ludzi, jakich nie Są w stanie przekazać dokumenty" (s. 7). Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że ks. R. Dzwonkowski nie tylko od wielu lat bezpośrednio uczestniczy w dziejach Kościoła na terenach b. ZSRR jako uważny obserwator, dając w licznych pracach świadectwo zachodZącym przemianom, lecz jednocześnie prowadzi badania naukowe nad tym zagadnieniem, imponując rozległą, rzetelną wiedzą historyczną i gruntowną znajomością realiów społeczno-politycznych, stanowiących kontekst omawianych procesów. Jego wypowiedzi - zamieszczone m.in. w omawianej tu książce - są głęboką, osobistą refleksją nad procesami. które objęły Kościół przede wszystkim rzymskokatolicki - i jego wyznawców (reprezentujących głównie polską mniejszość etniczną). Cechuje je wrażliwość na drugiego człowieka - bezpośredniego uczestnika wydarzeń historycznych, poparta znakomitą znajomością faktów. a także dokumentów archiwalnych (m.in. z archiwum francuskiego MSZ) i unikatowych publikacji, wydanych przede wszystkim na Zachodzie. Trudno przecenić informacyjną zawartość omawianej książki. Niemal każde słowo jest tu ważne, bogate w treści. Warto również zwrócić uwagę na sposób wypowiedzi - niezwykle wyważony, zda się spokojny, a przecież ks. prof. Dzwonkowski tak często dotyka spraw trudnych. bolesnych, nie zagojonych do dziś ran, kwestii rzutujących na obecny charakter stosunków polsko-rosyjskich, polsko-litewskich, -ukraińskich, -białoruskich i in. Mówi też m.in. o tak drażliwych sprawach jak polityka Cerkwi wobcc Kościoła i władz oraz działalność księży z Polski na terenach b. ZSRR i w obecnych państwach (m.in. Białorusi). Generalnie, o wielu procesach, o których rozmawiają autorzy książki, takich jak: deportacje i eksterminacja Połaków, prześladowania księży, walka z Kościołem i inne mówi się dziś głośno, mają one także dobrą dokumentację naukowo-badawczą: otworzono archiwa, ujawniono wiele faktów historycznych. W relacji ks. prof. Dzwon- �275 kowskiego staj'l się one jednak niezwykle realne, plastyczne, nabierają szczególnego, bardzo osobistego i zarazem przejmującego wymiaru. Ks. Dzwonkowski przytacza nie tylko historyczne fakty i dokumenty sankcjonujące planowe niszczenie religii, a także języka, kultury, określonych zasad moralnych itp. lączników czlowieka z przeszlością, rodzimą tradycją, Ojczyzną, decydujących o jego korzeniach i świadomości związków z konkretnych et nosem (m.in. brzemienny w skutkach, wydany w 1919 roku i obowiązujący przez 70 lat, zakaz nauczania religii dzieci i młodzieży do 18 roku życia, wprowadzony w 1921 roku obowiązek cenzurowania kazań, uchwały Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Białorusi dotyczące metod walki z religią i in.). Ilustrując omawianc procesy ks. Dzwonkowski wzbogaca wypowiedzi, operując wieloma przykładami nie opisanych dOUld wydarzeń, jakie miały miejsce w różnych miejscowościach i których był naocznym świadkiem. Przytacza także cytaty z rozmów z ludźmi, ukazujcIe postawy osób glęboko wierzących, które były represjonowane za wiarę i polskość. Cytaty te mówią też wiele o osobistych dramatach ludzkich. Czyż trzeba jakiegokolwiek komentarza do przytoczonej przez ks. Ozwonkowskiego wypowiedzi Polaka micszkajclcego koło Żytomierza, który zapytał kiedyś swoją matkę ..dlaczcgo dzieci nic uczyła po polsku. Odpowiedziała mu: «Bo chciałam, byście żyli»" fso 151). Wspomniano również w ksiclźee o postawach tych Polaków, którzy stanęli po stronie wladzy i - walczclc - z własnym narodem - w różny sposób wspierali jej poczynania, zmierzaj'lce do stworzenia nowego państwa bez religii. Tego typu wypowiedzi są jednym z widu przykładów szerokiego spojrzenia autorów omawianej pracy na rzeczywistość i ich dc/żcnia do obiektywnego przedstawiania wydarzeI1. Książka obfituje w informacje i relacje o sprawach mniej znanych, słabo zbadanych przez historyków, co jeszcze bardziej podnosi jej wartość. Do takich zagadnień należy m.in. kwestia odrodzenia życia religijnego na Białorusi i Ukrainie po wybuchu wojny radziecko-niemicck iej w czerwcu 194 l roku. Było to zjawisko paradoksalne, bowiem ..najazd wrogiego państwa przyniósł wyzwolenie religijne" (s. 156). Możliwe stały się też np. wyjazdy księży z Polski do pracy na Wschodzie, co - jak podkreśla ks. Dzwonkowski - miało ogromne znaczenie. "Dzięki tej trwającej trzy lata misyjnej pracy duszpasterskiej nie zostało [bowiem] całkowicie przerwane ogniwo pokoleniowe w dziedzinie życia rcligijnego. To było ożywienie i umocnienie tego życia w starszym pokoleniu, a jednocześnie zapoznanie z nim - przynajmniej w pewnej mierze młodszego i najm/odszego" (s. 164). Inną, dość powierzchownie i jednostronnie przedstawianą dotąd kwestią, o której rozmawiają autorzy, jest problem repatriacji. Ks. Dzwonkowski zwraca przy tym uwagę na to, że termin "repatriacja" używany jest niewłaściwie. W przypadku ludności polskiej przybywającej do Polski z Białorusi, Ukrainy i Litwy powinno się bowiem raczej mówić o ekspatriacji, tj. opuszczeniu ojczyzny. Często była ona wymuszona, podyktowana lękiem o własne życie lub nakazami administracyjnymi. Ks. Dzwonkowski podkreśla również wymownie, że celem wspomnianej akcji było m.in. osłabienie żywiołu polskiego. Autorzy podejmują także dyskusję nad traktatem ryskim z marca 1921 roku, który miał m.in. zagwarantować mnicjszości polskiej w ZSRR swobody religijne, kulturalne i in. Jak jednak wiadomo, zapisy traktatu nie były respektowane, co - jak stwierdza ks. Dzwonkowski, przytaczaj,!c także opinie niektórych badaczy wynikało m.in. z wadliwego sformułowania znajdującego się w artykule VB traktatu. Artykuł ten stanowił, że wszelkie kwestie regulowane są "w granicach prawodawstwa wewnętrznego". Uniemożliwiało to jakiekolwiek roszczenia i - jak twierdził np. abp E. Ropp, którego opinię przytacza cytowany przez autorów J. Zatko - było zapisem "wyjątkowo głupim" (s. 63-64). �276 W książce znalazły się także unikatowe informacje o stanowisku Stolicy Apostolskiej wobec polityki antykościelnej władz radzieckich oraz o pewnych - jak się z czasem okazało, nieskutecznych posunięciach papieskich mających przeciwdziałać efektom tej polityki (nowy kościelny podział administracyjny ZSRR, konsekracja czterech biskupów, działalność dyplomatyczna i in.). Wspomniano też o mało znanym fakcie odstąpienia przez Niemców Rumunii znacznej części Podola w nagrodę za współpracę. Miało to duże znaczenie dla życia religijnego na tych terenach, albowiem mogło się ono rozwijać bez przeszkód do 1944 roku. Wiele miejsca poświęcili też autorzy działalności ukrytych zgromadzeń zakonnych - męskich i kobiecych, problemom związanym z kształceniem duchowieństwa, pomocy ze strony duchownych z Polski, prowadzonemu w warunkach konspiracji życiu religijnemu i innym. Szczególną rolę w ocaleniu religii odegrały kobiety. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego. "należałoby napisać całą rozprawę naukową na temat roli kobiet w toczącej się przez kilkadziesiąt lat walce o przetrwanie Kościoła w ZSRR, bo była ona zasadnicza. ( ... ) Mam dla tych kobiet najwyższy szacunek i uznanie" (s. 256). Autorzy odsłaniają poszczególne akty dramatu Polaków i Kościoła, z którym najczęściej identyfikowali swą narodowość, który był dla nich "symbolem wolnej ojczyzny i pomocy, której się spodziewali od Polski. Ludzie podświadomie rozumieli i czuli, że tracąc kościoły, tracą najważniejsze ogniwo łączące ich z polskością i Polską oraz moralne oparcie w ich coraz cięższym losie. Dlatego bronili ich bardzo ofiarnie. Władze też to rozumiały i dlatego te kościoły likwidowaly" (s. 110). Kolejno omawiane są metody walki z religią w poszczególnych okresach dziejów i ich efekty. Pierwszy akt dramatu ma miejsce po powstaniu listopadowym, kiedy to władze carskie uderzyły przede wszystkim w polską szlachtę, osłabiając jej pozycję ckonomiczną i próbuj'lc ją wynarodowić, odcinając od polskiej kultury. (R. Dzwonkowski przywołuje tu m.in. nie znane szerzej do niedawna wyniki badań francuskiego historyka D. Beauvisa, stwierdzając jednocześnie, iż żenujące jest to, że problemem depolonizacji Polaków na kresach wschodnich I Rzeczypospołitej nie zajęli się wcale polscy historycy; (s. 126). Następne akty wzmożonej wałki z Polakami i Kościołem rozgrywają się w okresic międzywojennym, w czasie II wojny światowej i po niej, przybierając różne odcienie za rządów kolejnych przywódców państwa radzieckiego. Wiele miejsca poświęcono odrodzeniu życia religijnego w czasach "pieriestrojki". walce o odzyskanie budynków kościelnych, działalności instytucji polonijnych, zwracając jednocześnie uwagę na trudne do odrobienia skutki prowadzonej przez dziesięciolecia walki z Kościołem. Są one widoczne m.in. w sferze moralności i modelu życia, stając się przyczyną wielu dramatów rodzinnych. Odczuwalne jest też rozbicie struktury duszpasterskiej, budowanej od średniowiecza (w XIII wieku polski dominikanin Jacek Odrowąż zakładał kościoły obrządku łacińskiego w Kijowie i Żytomierzu). Świadectwem przemian, jakie dokonały się w ostatnich latach, w tym zwłaszcza przywracania Kościołowi i religii prawa do istnienia, są nie tylko procesy obejmuj,!ce środowisko· Polaków, którym poświęcono wiele miejsca w książce. Zauważalne jest bowiem także, zwłaszcza w środowisku inteligencji rosyjskiej wyraźne ożywienie życia duchowego, zainteresowania religią katolicką, łącznie z licznymi przypadkami konwertyzmu. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego "ferment religijny, jaki powstał po latach prześladowań, dobrze rokuje. Cieszy zwłaszcza ten historyczny zwrot inteligencji ku Kościołowi, zwłaszcza rosyjskiej. Być może na naszych oczach rodzi się rosyjski Kościół katolicki obrządku łacińskiego" (s. 422). Rozmowy ks. J. Pałygi z ks. prof. R. Dzwonkowskim, choć niezwykle wyważone, są bolesnym, nierzadko wstrząsającym, a zarazem wzruszającym - bogatym w szczegóły I fakty historyczne - zapisem niezmiernie znaczącego etapu w dziejach Polaków i Kościoła rzymskokatolickiego na terenach b. ZSRR. Wobec tej książki trudno �277 pozostać obojt;tnym. Niesie ona jednocześnie przesłanie dla Polaków mieszkających obecnie w Polsce, którzy w zdecydowanej większości, jako naród, szczęśliwie uniknęli tragicznego losu swych rodaków zza wschodniej granicy. Budzi wielki szacunek dla tych, którzy oddali życie za wiarę i za to, że byli Polakami. Każe także zastanowić się nad miejscem religii i Kościoła, a także - szerzej - rodzimej tradycji, w życiu współczesnych Polaków i naszego stosunku do tych wartości. Jest w niej również zawarta, wydawałoby się prosta, ale czasem trudna do wcielenia w czyn, myśl podsumowująca rozważania o przestrzeganiu praw polskiej mniejszości etnicznej mieszkającej na terenach b. ZSR R i postrzeganiu tego problemu przez władze polskie. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego "Polska tylko wtedy zasłuży sobie na szacunek u Litwinów, Białorusinów, Ukraińców i innych, gdy będzie umiała nie tylko dbać o dobre stosunki z nimi, ale mądrze zadba też o interesy i prawa do własnej kultury żyjących tam Polaków. Inaczej u nikogo szacunku nie będzie miała" (s. 175). Na koniec pozwolę sobie na kilka osobistych refleksji. W listopadzie 1992 roku oraz w lipcu i październiku 1993 roku mogłam - aczkolwiek w nieporównywalnie mniejszym stopniu niż było to dane ks. prof. R. Dzwonkowskiemu - uczestniczyć w przeobrażeniach zachodzących w życiu Polaków mieszkających na Białorusi (Grodzieńszczyzna i Mińszczyznal, być świadkiem historycznych wydarzeń i ich kronikarzem. Okazją do wyjazdu na Białoruś stał się udział w badaniach prowadzonych w ramach umowy zawartej między Instytutem Archeologii i Etnołogii PAN w Warszawie a mińskim Instytutem Iskusstvovedenija, Etnografii i Folklora AN Białorusi. Zasadniczym celem tych badań było określenie wyznaczników tożsamości etnicznej, poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o to, jakie czynniki decydują o poczuciu połskości, a także określenie warunków historycznych, w jakich kształtowała się owa świadomość bycia Polakiem '. W rozmowach z Polakami dzieje miejscowego kościoła i walki o jego odzyskanie, odrodzenia życia religijnego po latach prześladowań, reaktywowania wspólnot parafialnych, roli kobiet w wałce z prześladowcami religii, duszpasterskiej działalności ksit;ży z Polski itp. wysuwały się zdecydowanie na plan pierwszy. Tego typu problematyka była często wręcz narzucana w rozmowach przez informatorów, budziła największe emocje, co świadczy o miejscu, jakie zajmowała w ich życiu. Poszczególne relacje układały si<r jednocześnie w wyrazisty obraz dziejów postrzeganych przez poszczególne osoby, zarejestrowany w ich świadomości, pozostawiający ślad w psychice. Jestem przekonana, że tego typu badania mogą stanowić znakomite uzupełnienie prac historyków, zmuszając zarazem etnologa do poszerzenia dotychczasowego pola zainteresowań oraz wypracowania nowych metod i technik badawczych. Prowadzenie badań terenowych wśród Polaków mieszkających na terenach b. ZSRR wiąże się także z koniecznością przełamania wyczuwalnej u wielu osób, reprezentujących polską mniejszość etniczną, bariery nieufności, zamknięcia nie tylko na obcych. Trudno się temu dziwić. Jak powiedział jeden z mieszkańców Bieniakoni, "bycie Połakiem na Białorusi zawsze wymagało odwagi". Potwierdzają to liczne publikacje, w tym także omawiana tu książka R. Dzwonkowskiego i J. Pałygi. Iwona Kabzińska-Stawarz I Wst'tpnc wyniki badali przeprowadzonych w listopadzie 1992 roku przedstawiłam w artykule Polacy na Bialorusi. R£'/acjll o etnoloqicznych badaniach nad wspólczesnym procesem kszwltowuniu sil' ,iwilldolllO.ici i'tniczn£'j, złożonym do druku w "Przeglądzie Wschodnim" w lutym 1993 roku. Numer z tym artykułem miał sil( ukazać w październiku 1993 roku, niestety nie został wydrukowany do dziś. �278 Kresy Pó/nocno- Wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej (stan hadwl), Białystok 1993, ss. 84. Publikacja ta zainteresuje zapewne głównie historyków, myśl~ jednak, że powinni na nią zwrócić uwagę wszyscy, którzy w jakikolwiek sposób zajmuj,! się Kresami północno-wschodnimi. Ta niewielka objętościowo praca ukazuje bowiem wiele nie znanych dotąd szerzej zagadnień, znakomicie uzupełniając dotychczasowy stan wiedzy o dziejach II Rzeczypospolitej, umożliwiając zarazem lepsze zrozumienie niektórych współczesnych procesów. Jest ona zbiorem materiałów z sesji zorganizowanej przez Instytut Historii Filii UW w Białymstoku w październiku 1992 roku. Otwiera ją tekst J. J. Milewskiego będący jeszcze jedną próbą zdefiniowania terminu "Kresy" i określenia ich granic przestrzennych (z uwzględnieniem dokonujących się tu zmian). W kolejnym tekście Z. Tomczonek omawia ogólnie rodzaje źródeł do dziejów Kresów Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej znajdujące się w archiwach litewskich i białoruskich. Informacje te są niezmiernie przydatne dla badaczy, którzy chcieliby w swych pracach korzystać z zasobów archiwalnych Litwy i Białorusi. T. A. Badiukowa przedstawia pokrótce stan badań historyków radzieckich i bialoruskich nad dziejami Zachodniej Białorusi (1918-1939). Zwraca jednocześnie uwagę na znaczne upolitycznienie dotychczasowych prac, przez co - jak można wnioskować, stają się one nieobiektywne. Wspomina też o zagubieniu dzisiejszych badaczy białoruskich, jakie towarzyszy odejściu od wąskiej tematyki rewolucyjnej. K. Gomółka natomiast zajmuje si~ stanem badań nad losami mniejszości białoruskiej w II Rzeczpospolitej. Zwraca ona np. uwagę na pewne nadużycia, podyktowane względami politycznymi, których efektem było m.in. zaniżanie danych ukazujących liczebność Białorusinów w Polsce w okresie międzywojennym. Autorka wskazuje również dziedziny wymagające jeszcze wnikliwych badań. Należy do nich min. zagadnienie działalności białoruskich organizacji gospodarczych, Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury, ruchu politycznego Białorusinów (w tym partii o opcji polskiej), szkolnictwa i innych instytucji kulturalno-oświatowych. W artykule M. Moroz przedstawione zostały dzieje białoruskiej prasy chadeckiej "Krynica" - "Biełaruskaja Krynica", której zadaniem był nie tylko przekaz informacji, lecz także współtworzenie białoruskiego ruchu narodowego oraz wspieranie gospodarki, oświaty i kultury. Jak wynika z tekstu, wiele miejsca poświęcano w "Krynicy" kwestiom wyznaniowym. Była tam m.in. mowa o obronie wiary katolickiej jako jednym z naczelnych zadań Białorusinów oraz o współpracy Kościoła z Cerkwią na rzecz jedności i umocnienia ludzi należących do tej narodowości. Informacje takie są cennym źródłem m.in. do badań nad stereotypami, wedle których Białorusini reprezentują wyłącznie prawosławie, podczas gdy katolikami są Polacy. Artykuł J. Żyndul przedstawia stan badań nad społecznością żydowską mieszkającą w Wilnie i na Wileńszczyźnie. Autorka podkreśla, że badania nad dziejami Żydów w II Rzeczypospolitej dopiero się w Polsce rozpoczynają. Za pionierską w tym względzie uważa pracę J. Tomaszewskiego pl. Zarys dziejów Żydów w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1990. Duże znaczenie mają też, jej zdaniem, badania regionalne. Większe osiągnięcia ma natomiast historiografia obejmująca dzieje Żydów w I Rzeczypospolitej oraz problem Holocaustu. Trzy teksty zainteresują - jak sądzę - historyków wojskowości. W krótkim artykule K. Filipowa omówiono stan badań i perspektywy prac nad działalnością "Samoobrony Litwy i Białorusi". Nazwę tę nosiły oddziały zbrojne utworzone na ziemiach wschodnich w drugiej połowie 1918 roku. Z. Zaporowski zajmuje się działalnością polskich parlamentarzystów z Kresów północno-wschodnich, a zwłaszcza �279 mało znaną instytucj<!, jaką był Sejm Orzekający w Wilnie, zwany Wileńskim. Autor przedstawia też dane dotyczące wyborów parlamentarnych w okresie międzywojennym i w interesujący sposób charakteryzuje grupę posłów i senatorów reprezentujących' Kresy. A. Dobroński natomiast podaje nieco informacji o garnizonach Wojska Polskiego na Kresach, podkreślając jednocześnie, że przedstawione przez niego dane mają charakter wstypnych uwag i propozycji. Wzrasta jednak - jak pisze - "szansa odrobienia zaległości". Coraz łatwiejszy staje się bowiem dostęp do literackich, białoruskich i ukraińskich materiałów archiwalnych, ukazują się też nowe prace monograficzne. Uwagy tę można z pewnością odnieść także do badań nad wieloma innymi zagadnieniami. Na proces udostępniania archiwów można przy tym spojrzeć nie tylko jak na przejaw normalizacji stosunków politycznych. Ma on przede wszystkim fundamentalne znaczenie dla rozwoju prac naukowo-badawczych, budząc nadzieję na wymierne efekty w postaci wiciu interesujących dzieł. Iwona Kahzińska-Stawarz Antoni K uczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczIw-kulturowa, Wrocław - Warszawa - Kraków 1993, ss. 435. Syberia, która tak bardzo uktwiła w pamięci wielu pokoleń naszych rodaków, obejmuje obecnie część Azji od Uralu do górskich grzbietów wybrzeża Morza Ochockiego, jak również od Morza Arktycznego do stepów kazachskich i Mongolii, podczas gdy w XVII stuleciu zaliczano do niej jeszcze Ural i dzisiejsze rosyjskie ziemie dalekowschodnie. Deportacje Polaków na Syberię rozpoczęły się już podczas wojen Stefana Batorego z Moskwą i nasilały się w późniejszym okresie osiągając swoje apogeum w czasie drugiej wojny światowej i po jej zakończeniu. Całe zastępy nieugiętych bojowników o wolność Narodu przemierzały pod eskortą rozległe przestrzenie Azji, znacząc krzyżami cmentarnymi szlak swego męczeństwa. Zdumiewająca była przy tym ich niesłabnąca pasja naukowa, mimo tak ciyżkich doświadczeń. Postać Aleksandra Czekanowskiego stanowi najlepszy dowód zapału, pracowitości i niedoścignionej ofiarności. Wszedł on do historii jako jeden z najwybitniejszych eksploratorów kontynentu azjatyckiego. Dokonał dużo więcej aniżeli ci wszyscy, którzy mieli znacznie lepsze warunki i nie nosili piętna zesłańca walczącego o wyzwolenie uciemiężonego kraju. Któż bowiem mógłby na katorżniczej trasie uciążliwego pieszego pochodu z Kijowa do Tobolska zebrać wartościową kolekcję owadów, posługując się przy identyfikacji prymitywną lupą wykonaną własnoręcznie ze szkła stłuczonej karafki') Gdyby nawet poprzestał na badaniach Przybajkala i Zabajkala to i tak znalazłby miejsce w czołówce najbardziej zasłużonych. Opracowany przez niego schemat stratygraficzny dolnego paleozoiku i jury nie stracił swej aktualności po dzień dzisiejszy, a sporządzona mapa guberni irkuckiej została wysoko oceniona przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne i wyróżniona w 1875 roku złotym medalem na Międzynarodowym Kongresie Geograficznym w Paryżu. Podobne uznanie należy się również Janowi Czerskiemu za jego prace geologiczne i paleontologiczne w północno-wschodniej Azji, Benedyktowi Dybowskiemu badaczowi wschodniej Syberii i odkrywcy endemicznej fauny jeziora Bajkał oraz wielu innym. Jest rzeczą oczywistą, że nie wszyscy polscy eksploratorzy Syberii byli więźniami i zesłańcami. Niektórzy piastowali wysokie stanowiska w administracji, wojsku lub w Instytucie Górniczym w Petersburgu. Należeli do nich m.in. Bronisław Grąbczewski, Leonard Jaczewski i Karol Bohdanowicz, który jako geolog dotarł pierwszy do �280 północnego Tybetu. Osiągnięcia naszych najbardziej znanych rodaków uwypuklano niejednokrotnie w różnych publikacjach zarówno specjalistycznych, jak i popularnych. Natomiast o innych, również godnych pamięci. wspomina się bardzo rzadko. Biorąc ten aspekt pod uwagę z tym większym zadowoleniem należy powitać nową książkę Antoniego Kuczyńskiego. Autor jest znanym wrocławskim etnografem i socjologiem specjalizującym się od wielu lat w badaniach wkładu Polaków do światowej skarbnicy wiedzy, ze szczególnym uwzględnieniem ich działalności na Syberii. Wielki rozglos przyniosła mu publikacja Syberyjskie szlaki (1972), wykupiona w rekordowym czasie i dlatego warta wznowienia. Z podobnym przyjęciem spotkały się Ludy dalekie a bliskie (1989) oraz praca Wfród buszu i czarowników (1990). Warto jeszcze dodać, że w druku znajduje się jego dwutomowe studium Polskie opisanie .fwiata i monografia Gdzie step szeroki. Polacy w Kazachstanie w X I X i X X wieku. Prezentowana obecnie książka jest wynikiem wieloletnich żmudnych wysiłków polegających na studiowaniu źródeł zarówno drukowanych jak i rękopiśmiennych, zachowanych w postaci pamiętników, listów, opracowań etnograficznych i przyrodniczych oraz sprawozdań z ekspedycji naukowych. Nie bez znaczenia były również wyprawy autora na Kamczatkę, Sachalin, Daleki Wschód oraz do Kazachstanu j umiejętne wykorzystanie tamtejszych bogatych archiwów. Z treści omawianego dzieła czytelnik dowiaduje się o historii podboju Syberii przez Rosjan i o panujących tam stosunkach etnicznych. Ponadto uświadamia sobie ogrom cierpień Polaków walczących z okrutnym zaborcą, a jednocześnie poznaje ich wklad w dzieło cywilizacji tych dziewiczych terenów. Nasi zdolni i wykształceni rodacy byli pionierami w niektórych gałęziach wytwórczości przemysłowej, modernizowali rolnictwo i rozwijali handel. Poza tym budowali drogi, mosty i linie kolejowe. Uczyli tubylców rzemiosła i zawsze stawali w obronie uciśnionych. Polscy lekarze udzielali bezinteresownej pomocy wszystkim cierpiącym, wdrażając jednocześnie podstawowe zasady higieny. Przedstawione w antologii 24 relacje polskich zesłańców i wię7niów zostały przez autora tak świetnie i mądrze opracowane, że mogą bez trudu zaznajomić odbiorcę z rozwojem naszych związków z azjatyckimi obszarami Rosji. Szczególnie interesujące są opisy szlaku katorżniczych wędrówek w głąb Azji, stosunki panujące na Syberii, barwny i sugestywny obraz przyrody oraz przegłąd kultury materialnej i duchowej wielu ludów zauralskich. W książce istnieją też relacje o powstaniu nadbajkalskim, o walkach V Dywizji Syberyjskiej, o polskich księżach i o próbach ucieczki z zesłania. Nie pominięto również najnowszych wspomnień o aresztowaniach i więzieniu Polaków w łagrach podczas drugiej wojny światowej. Cennym uzupełnieniem pracy są liczne ilustracje (ogółem 80) przedstawiające m.in. kolonie polskich zesłańców, dowództwo V Dywizji Strzelców na Syberii, płyty nagrobne z cmentarzy polskich, rysunki krajobrazów itd. Recenzowana książka jest cenną pozycją i dlatego warto się z nią zapoznać. Wszystkie relacje cechuje godna uwagi rzeczowość i zwięzłość a ponadto ogrom walorów poznawczych. Dobrze się stało, że poprzedzono je wyczerpującymi notami biograficznymi, z uwypukleniem działałności konspiracyjnej, będącej powodem aresztowania. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawia, że czyta się ją z niesłabnącym zainteresowaniem. Będzie wspaniałą lekturą przeznaczoną nie tylko dla etnografów i historyków, lecz również dla młodzieży, nie zawsze pamiętającej o naszym wkładzie w dzieło światowej kultury i cywilizacji. Ze względu na ważność zagadnienia warto by w przyszłości wydawać więcej podobnych dzieł. Kształtowanie właściwej postawy uczniów i nauka patriotyzmu to zadanie niezmiernie ważne. Może więc Ministerstwo Edukacji Narodowej zadba o drugie wydanie tej książki i podejmie stosowne decyzje o włączeniu jej do lektur szkolnych. Roman Karczmarczuk �281 Jadwiga \I' Polsce K ue h a rs k a, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 32, 1993, ss. 136. i Kanadzie, Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego od końca II wojny światowej zajmuje Się badaniami Kaszub, którym aktualnie przewodzi prof. Jadwiga Kucharska, zaś jej owocem jest prezentowana książka. Omawiana pozycja dzieli się na dwie części. Pierwsza wprowadza nas w uwarunkowania i przebieg procesów identyfikacji kulturowej we wsiach ziemi bytowskiej. Autorka przedstawia także sytuację społeczno-prawną z przełomu XIX i XX wieku na tej ziemi. Dalsze rozdziały mówią o życiu rodzinnym, tradycyjnych obrzędach, religii i języku Kaszubów dawnego powiatu bytowskiego. Kolejna część nadmienia o stosunku do własnych i obcych wzorów kulturowych. Poza Bytowskiem autorska sięgnęła jeszcze do centrum kaszubszczyzny Oak to ona sama określa) - Chmielna, pisząc właściwie luźne reOeksje na temat mieszkańców tej gminy. Druga część (s. 57-124) odnosi się do Kaszubów kanadyjskich. J. Kucharska omawia przebieg procesów osadniczych w nowej ojczyźnie, życie na farmach, stosunki religijne i sytuację językową. Dalej zajęła się procesami identyfikacji kulturowej z krajem przodków, tworzeniem organizacji parafialnej w kanadyjskim Wilnie, wpływami tradycji narodowej i innowacjami kulturowymi. Obydwie części kończą przypisy. 1. Kucharska w swych porównaniach Kaszub pomorskich z kanadyjskimi wzięła głównie za podstawę dawny powiat bytowski, chociaż wzmiankuje także o okolicach Chmielna; stąd jej obraz pomorskich Kaszub jest nieco wykrzywiony, zwłaszcza na stronach 11-19, 32-36, 88-90. W tym zakresie poszła za ustaleniami I. Jost l. Powiat bytowski nie może być terenem porównawczym jako kaszubski dla Kaszubów ontaryjskich, bowiem jego dzieje były nieco odmienne od historii pozostałych kaszubskich powiatów. Ziemia bytowska w ciągu wieków stanowiła pogranicze Pomorza Gdańskiego i Zachodniego, a w XIX w. w szczególności. W porównaniu z pozostałymi Kaszubami ziemia bytowska posiadała nieco lepsze warunki osadnicze, chociażby z racji lepszych gleb. Gdy chodzi a pochodzenie ontaryjskich Kaszubów, to na 10 miejscowości podanych przez J. Perkowskiego tylko raz wymieniony jest Bytów2. Pozostałe: Parchowo, Sylczno, Grabowo i Jamno - aktualnie pod względem administracyjnym ciążące do Bytowa - do 1945 roku należały do powiatu kartuskiego, a więc, posługując się terminologią 1. Kucharskiej, do centrum kaszubszczyzny. Można przyjąć na podstawie dotychczasowych badań, że większość polskich osadników na Wyżynie Madawaski pochodzi z południowych Kaszub. Najwięcej przybyło ich z parafii Lipusz, następnie z parchowskiej. Niektórzy pochodzą także z okolic Kościerzyny, Bytowa i Kartuz. Wreszcie dołączyli do nich osadnicy z Królestwa Polskiego 3 i Galicji, jak to sugeruje szereg publikacji i tradycja ustna mieszkańców. A więc od parafii Lipusz i Parchowo powinna była 1. Kucharska rozpocząć badania porównawcze, a nie od dawnego rdzennego powiatu bytowskiego. Szereg wątpliwości budzą przytaczane przez autorkę fakty historyczne. Wspomina Is. 68), że pierwszych 14 osadników w 1859 r. przybyło na tereny dzisiejszej parafii I I. Jost, Osadllictwo ka.~zuhskie w Ontario, KUL, Lublin 1983. Moja rec. "Przegląd Polonijny" 1985, /.. 2, s. 114-117; W. Szu list, Kaszuhi kanadyjscy, Gdańsk 1992, s. 28-30; Joseph Palubeski, The Kaslwhsfrom Parc!Jowo, Prussia to Wilno, Canada and Beyond. The Paluhicki Story alld Gellea/o?}y, Canada 1992. Moja rec.: "Pomerania" 1993, nr 12, s. 43-44. l J. Perkowski, Vampires. Dwarves and Witches Among the Ontario Kashubs, Ottawa, 1972, s. II. 3 W. Szulist, K aszuhi ... , s. 30 tam jest Królewca. Jest to błąd drukarski, powinno być Królestwa. �282 Wilno. Otóż nie jest to zupełnie ścisłe, gdyż tego roku we wrześniu otrzymali oni akty nadania ziemi, a więc przybyli o wiele wczcśniej, gdyż musieli najpierw wykarczować ziemię pod uprawę4. Łączenie powiatu slarogardzkiego z Kaszubami (s. 103) jesl pomyłką. Pierwszym duszpasterzem w Wilnie nic był Malinowski (s. 106), Iylko Michnowski. Nazwa Wilno jest pochodzenia późniejszego niż lo sugeruje autorka (s. 107), przyjmując rok 1876. Ks. Jankowski w księdze ślubów z Wilna do 1899 roku zaznaczał: "ego rector ecclesiae S. Stanislai in Hagarty", zaś w 1900 roku dopiero: ,.ego rector S. Stanislai in Wilno". Wydaje się, że nazwa była w użyciu już przed 1900 rokiem. ale dopiero w tym ostatnim stała się powszechną, a może i oficjalną. Ks. W. Dembski zapoczątkował swój pobyt w parafii w 1880 roku, a nie w 1883 (s. 107). Szkoła jest pochodzenia późniejszego niż to podaje J. Kucharska, przyjmując rok 1876 (s. 108). Pierwszą szkołę ukończono 6 maja 1894 roku 5. Niektóre określenia stosowane przez autorkę są zbyt kategoryczne. Na s. 36 pisze, że dla Bytowian gwara Kaszubów z okolic Kartuz, Pucka, Wejherowa i Gdańska jest niezrozumiała. Ja określiłbym to łagodniej, że najwyżej z okolic Pucka jest lrudniejsza do zrozumienia. O tym, że Żyd (s. 69) sprzedawał Polakom w Wilnie towary nigdy nie czytałem. Sądzę, że było to typowe dla polskich wsi, zwłaszcza parafialnych. Zdanie. że większość mieszkańców Wilna w okresie pionierskim nie umiała czytać jest zbyt ryzykowne, bo przecież w zaborze pruskim obowiązywał przymus szkolny; najwyżej niektórzy nie umieli czytać. J. Kucharska odnotowuje też, że w latach dwudziestych okresu międzywojennego wszyscy mieszkańcy Wilna mówili między sobą wyłącznie po polsku. Trzeba tu jednak dodać, że w domu mówili po kaszubsku, w kościele zaś częściej po polsku, gdyż książeczki do nabożeństwa i śpiewniki były drukowane wyłącznie po polsku. Gdy 14 lipca 1975 roku w sali pod kościołem zebrało się 14 pań. by omawiać sprawy zwićlzane z uroczystością koronacji obrazu M B Częstochowskiej. wyznaczonej na 20 lipca, kaszubskie kanadyjki, prowadzące miejski tryb życia, odmawiały w obecności proboszcza dziesiątek różańca po kaszubsku. Dla nich było lo całkiem naturalne. Warto jeszcze dodać, że gdy na początku września 1993 roku gościłem dwóch Kanadyjczyków w wieku 35-40 lat. urodzonych na ontaryjskich Kaszubach, to powiedzieli mi, że idąc po raz pierwszy do szkoły. nie znali ani jednego słowa po angielsku, natomiast u mnie mówili dość płynną kaszubszczyzną ó. Zbyt mocne wydaje się określenie, że wiedza Kaszubów kanadyjskich o dniach narodowych 3 maja i 11 listopada jest znikoma. Przcczy temu chociażby pamiętnik E. C. Shalli 7. Takie wyrażenia jak "nacjonalizm wyznaniowy" czy "ojczyzna ideologiczna" należy chyba odnieść do mionego okresu. Dla mnie osobiście ScI trudne do przyjęcia (s. 58-59, Ill). Większość zagadnień z omawianego lerenu autorka oddała dość wiernie. Słusznie podkreśliła, że na byto wsk ich Kaszubach sąsiedzi - Niemcy leż umieli mówić po kaszubsku. Było to zjawisko spotykane także w innych powiatach kaszubskich. Podobnie niektórzy Irlandczycy na ontaryjskich Kaszubach ulegali kaszubizacji. Tamie, s. 20. s H. Pieprzycki, Stuletnie kalendarium parafii M B Królowej Korony Polskiej w Willlie Olltario 1875-1975. maszynopis w posiadaniu autora. Autor pierwszy wykor/.yslal ohficic archiwalia parafialne w Wilnie: księgi metrykalne, wizytacje hiskupie. ksit,:gi kasowe. kroniki, ogłoszenia parafialne i inne. Ks. H. Pieprzycki jest najbardziej kompetentnym w tej kwestii. Udostt,:pniony przez ks. S. Kądziołkę, jego autorstwa, maszynopis pracy Zarys dziejr'w parafii Wilno z okazji 75 lei niego jubileuszu 195 J jest pozycją zawierającą szereg nieścisłości. ó "Pomerania" 1993, nr 12, s. 45. 7 Elisabeth Catherine Shalla, November 19, H!90 May 29. 1971i. rt,:kopis w moim posiadaniu. 4 �283 Rzeczywisty obraz Kaszubów na Wyżynie Madawaski objawiał się w słowach "Bóg zapIać", w pracowitości, głębokiej więzi sąsiedzkiej pozbawionej chęci zysku. Obecnie już się płaci za pracę. W parafii Wilno istnicje silna więź z Kościołem. Nadaje on ton życiu etycznemu, zwyczajom i całej społeczności. Tu także rodzice decydowali niegdyś o małżeństwie swoich dzieci, podobnie jak na pomorskich Kaszubach. Niektórzy, mimo że opuszczają ten teren, na starość wracają do ziemi swego dzieciństwa. Szereg zwyczajów z Pomorza Kaszubi przenieśli na grunt kanadyjski. Nawet w okresie pionierskim kanadyjskie dolary nazywali po prusku talarami. Dyngowanie jałowcem przeszło także do Wilna. Pusta noc jeszcze istnieje na Wyżynie Madawaski, chociaż powoli zanika, podobnie jak na pomorskich Kaszubach. Autorce jako nic-Kaszubce trudno dostrzec kaszubizmy. NaleŻą do nich m.in. wyrazy: pi/a ( pieJ/a) = tartak. Mój ojciec jeszcze w latach pięćdziesiątych obecnego wieku używał tego wyrazu. Z innych kaszubizmów: knop (raczej knóp) = chłopiec, westka = kamizelka, miech = worek, kiedy się będziesz żellic'. - także w stosunku do dziewczyny, stegna = ścieżka, spozimku = na wiosnę, grópa = duży tygiel, statkować = zachowywać się, koronka = różaniec św. Są to wyrazy i wyrażenia wywiezione ze starego kraju. 1. Kucharska odnotowała kilka anglicyzmów. Jednym z nich jest istra (s. 94), dawne kaszubskie (u B. Sychty) jastre czyli Wielkanoc. Sentaklus jest skrótem od sI. Claus czyli św. Mikołaj. Plejw'. w karty od ang. play = grać. Germanizmów przywiezionych z Pomorza pozostało niewiele np. draszować = młócić zboże. Autorka podniosła słuszny problem nobilitacji kaszubszczyzny na Pomorzu m.in. w liturgii mszalnej, zwłaszcza w liturgii Słowa sprawowanej w kaszubskich parafiach z okazji różnych świąt czy uroczystości. Raz w miesiącu takie msze św. na Kaszubach mają miejsce w 10 kościołach8. Wykorzystane przez autorkę archiwalia i literatura o charakterze etnograficznym czy z jego elementami mogły być pełniejsze. Z kręgu kanadyjskiego warto wskazać między innymi pominięte przez nią prace Legree 9, W. Makowskiego 10, C. Bennetta 11, A. Żurakowskiej 12, C. C. Kennedy'ego 13, folderu o Wilnie 14, zaś z krajowych W. Błaszkowskiego, Kaszuby 16 i L. Malickiego 17. Diaspora kaszubska w Kanadzie należy do najlepiej zbadanych i w tym znaczący udział ma 1. Kucharska. Należy także zatroszczyć się o opracowanie przeszłości kaszubskiej Polonii w Stanach Zjednoczonych i Brazylii oraz podnieść na piśmie rolę Kaszubów zasłużonych w Europie, gdyż w tym ostatnim przypadku trudno mówić o zwartym osadnictwie. ks. Władysław Szulist "Pomerania" 1994, nr 3, s. 41. 1. C'. Legree, Li/i lip yOllr hearts. A hiSLOry of the Roman Catholic Diocese of Pembroke, Kingston inR. Moja rec.: "Pomerania" 1989, nr lO, s. 41. lO W. Makowski, The Polish people in Omada, Montreal 1987. Moja rce.: "Przegląd Polonijny" 1991, z. I, s. 153-155. 11 c:. Bennett, Renfrew County. People and places, Renfrew 1989. Moja rec.: "Gazeta Kartuska" I. 27 stycznia 1991. 12 A. Żurakowska, The prolId inheritance. Onwrio's Kaszuby, Ottawa 1991. Moja rec.: "Rocznik Gdański" 1993, t. 53, s. 206-209. 1.\ C. C. Kenncdy, The Uper Offawa Valey, Pembroke, Ontario 1970. 14 Jego ,~wii[lohl;wo.v('i Janow; Pawiowi /l. Parafia Matki Boskiej Częstochowskiej, Wilno, Kanada 1984. 15 W. Blaszkowski, Ohiekty kulwry materialne} .vrudkuwych i pólnuCllych Kaszub, Gdańsk 1961. 1h Kas:uhy. Pomorze Gdańskie, nr 18, GTN, Ossolineum 1988. 17 L. Malicki, Rok ohrz{'dowy na Kaszubach, Gdańsk 1986. 8 4 �284 Marek Dziewierski, .ki. Studium spoleczno.~ci Bożena Pactwa, Bogdan Siewierski, Dylematy tożsamow Polsce, Katowice 1992, ss. 138, ił. lemkowskiej W roku 1947 przestała istnieć, w wyniku przesiedleń, których końcowym etapem by la tzw. akcja "Wisła", społeczność łemkowska, zamieszkująca od wieków obszar Beskidu Sądeckiego i Niskiego. Łemkowie, rozrzuceni po Ziemiach Odzyskanych. poddani zostali procesowi asymilacji, musieli przystosować się do życia w zupełnie nowym, obcym pod każdym względem otoczeniu. Wyrwani ze swojego naturalnego środowiska, po utracie "prywatnej" ojczyzny, zniknęli także z horyzontu jako problem badawczy. Nieliczne prace naukowe o ich kulturze, gospodarce ijyzyku odwoływały się do przeszłości; współczesność łemkowska była tematem tabu, poruszano ją niezwykle rzadko i w sposób wybiórczy. Ten zaklęty krąg milczenia przerywa po latach zbiorowa praca Dylematy to':samo§ci, w podtytule prezentowana jako studium społeczności łemkowskiej w Polsce, oparta na prowadzonych od 1987 roku badaniach socjologicznych. Badania te przeprowadzono zarówno wśród Łemków zamieszkujących zachodnią i północną Polskę, jak i wśród tych, którzy wrócili na tereny macierzyste, by tu próbować przystosować się do nowej sytuacji, do życia w otoczeniu nowych osadników - Polaków. Dylematy tożsamo,~ci to pierwsza od lat, a w ogóle pierwsza pisana bez nadzoru cenzury, praca o współczesnych problemach Łemków. Nawet jednak i w niej, co oczywiste, historia odgrywa istotną, a może wręcz decydującą rolę; historia była bowiem tym czynnikiem, który określił dzisiejszy stan świadomości i tożsamości łemkowskiej, dzisiejszy stan kultury i języka tej grupy, jej współczesne, polityczne opcje. To wydarzenia historyczne spowodowały, iż nastąpiła dezintegracja społecznego świata Łemków (pisze o tym M. Dziewierski), że emigracja, a właściwie ściśle mówiąc: brutalne i planowe rozproszenie Łemków, odgrywa w świadomości współczesnego przedstawiciela tej grupy tak istotną, a nawet paraliżującą rolę, nieuchronnie kształtując jego defensywny stosunek do świata; to historia zdecydowała, że największym problemem Łemków jest dziś reintegracja (problem ten omawia B. Pactwa). Niewielka i rozproszona dziś grupa Łemków rozbita jest także na dwie opcje narodowe (łemkowską i ukraińską), dzieli się ponadto na dwic konkurencyjne, jeśli nie wrogie, wyznania: prawosławie i grekokatolicyzm. Brak tożsamości łemkowskiej utrudnia dążenia emancypacyjne. Łemkowie żyją w społeczeństwie w ogromnej większości etnicznie polskim, negatywnie nastawionym do Ukraińców (co wzmacnia w naturalny sposób opcję łemkowską) i z trudem zdobywają sobie w nim pozycję, często za cenę odejścia od swojej kultury i języka. Mniejszość łemkowska ma wszelkie cechy społeczności zmarginalizowanej, niepewnej własnej tożsamości, wewnętrznie niespójnej, trapionej kompleksami i będącej pod presją poczucia dziejowcj krzywdy. Łemkowie. a przynajmniej znaczna ich część, egzystują między dwoma światami, dwiema kulturami. Są zatem Łemkowie nie tylko problemem badawczym - socjologicznym, ale i wielkim problemem społecznym. Badania przeprowadzone przez autorów Dylematów tożsamo.~ci, choć budzą spore zastrzeżenia, gdyż objęte nimi zostały bardzo nieliczne jednostki, a i sposób ich referowania pozostawia sporo do życzenia (niezbyt trafnie dobrane metody analizy, jej rzucający się w oczy schematyzm, skomplikowany i sztuczny język wywodu itp.), niosą jednak wiele konkretnego materiału, skłaniają do refleksji, ukazują rangę zagadnienia. Społeczność łemkowska stoi na rozdrożu, najbliższy okres pokaże, czy Łemkowie odrodzą się jako zintegrowana grupa (choć niekoniecznie zintegrowana przestrzennie), świadoma swojej narodowej przynależności, zakotwiczona w swoim języku, tradycji i kulturze, choć prezentująca w wielu kwestiach rozbieżne orientacje, czy też zostanie wchłonięta przez silniejsze zbiorowości o jedno- �285 znacznie ukraińskiej opcji narodowej. Może się też zdarzyć, że wypadki potoczą się jeszcze inaczej. że Łemkowie ulegn£! przyspieszonej asymilaeji do demokratycznego, a zatem otwartego społeczeństwa polskiego, którego wizja być może urzeczywistni się niebawem. Na poczuciu krzywdy nie sposób budować tożsamości, a przynajmniej nie można tego czynić z powodzeniem przez dłuższy czas. Dylematy to::samo.l'Ci to ważny zbiór sądów i opinii na temat współczesnych Łemków, oparty co prawda raczej na ogólnej wiedzy socjologicznej niż na mocno ograniczonym materiale empirycznym, stanowi£!cy jednak dobry punkt wyjścia do dalszych studiów. Praea ta może stanowić również istotny zestaw sugestii dla posunięć o charakterze socjotcchnicznym, choć z działaniami tego rodzaju, jak przekonuje życie i niezbyt szczr;śliwe doświadczenia, należy być bardzo ostrożnym. Łemkom można bez wątpienia pomóc w przystosowaniu sir; do rzeczywistości poprzez np. akty prawne usuwające nadużycia z przeszłości, lecz ich przyszłość tak naprawdę leży przede wszystkim w ich własnych rękach. Ryszard Włodzimierz W n u k, Andrzej K u d a s i k, Podhalański Podhalańska, Kraków 1993. ss. ł 74. Kantor ruch regionalny, Oficyna Z okazji XXXVII Zjazdu Podhalan, poświęconego pamięcI nieodżałowanego Włodzimierza Wnuka, Oficyna Podhalańska wydała publikację Podhalański ruch reyionalny. Na pozycję tę składają się: przedruk naj pełniejszej wersji pierwszego rozdziału znanej pracy W. Wnuka Na góralską nutę, rozdziału znanego pod tytułem, który jest zarazem tytułem całej omawianej publikacji oraz Andrzeja Kudasika Z d:iejrllv podhalwlskie{Jo ruchu regiollalne{Jo (lata 1980-1992). Całość, w przekonaniu wydawców, ma stanowić historię regionałnego ruchu podhalańskiego, a przynajmniej, na co godzr; się łatwiej, jego kronikr;. Opracowanie W. Wnuka kończy się znamiennie. Po uwagach związanych z obchodzonymi w 1979 roku uroczystościami 75-lecia podhalańskiego ruchu regionalnego, liczonego od powstania w Zakopanem w roku 1904 Związku Górali, zamieszczono Deklarację łdeową Związku Podhalan datowaną na l czerwca 1975 roku. Następne lata dziejów ruchu podhalarlskiego, a Związku Podhalan w szczególności, opisywane już przez A. Kudasika, potwierdziły w najtrudniejszych warunkach moc i sens zasad, którymi kierowali sir; działacze i szeregowi członkowie organizacji, ukazały zwartość ruchu, jego moralm! siłę. Nie mylił się W. Wnuk, gdy mówił podczas jubileuszowej akademii w 1979 roku: "Zmieniają się warunki życia, jego społeczno-polityczne formy i treści ... , ale społeczność podhalańska strzeże dawnych tradycji i dziedzictwa kułturowego, przekazanego jej przez przodków, z siłą i żarliwością godną zastanowienia". Nie kwestionując sensu wydania omawianego tomu, nie podważając w najmniejszym stopniu jego kronikarskiej, dokumentalnej wartości, nie mogę jednak nie zwrócić uwagi na fakt, iż z powodu nadzwyczaj emocjonalnego tonu, który go przenika i który sam w sobie jest rodzajem dokumentu epoki, nie może on spełniać roli obiektywnej i wyczerpuj,!cej, a zwłaszcza kry t ycz n ej monografii zjawiska, jakim był i jest regionalny ruch podhalarlski. Wydaje mi się konieczne, aby fenomen tego rodzaju rzucony został na szersze tło. Ruch regionalny jest bowiem zjawiskiem wręcz europejskim, zjawiskiem ważnym w nowożytnych dziejach Europy, mającym nie tylko wspaniałą przeszłość, ale i - sądzę - dUŻ'1przyszłość. Na tle europejskiego i polskiego ruchu regionalnego, jego podhalarlska wersja, oceniona z naukowym dystansem, chłodnym, choć bez wątpienia życzliwym okiem, ukazać sir; może jeszeze piękniej, ujawnić może nieprzeczuwane dziś �286 głębie i wartości. Prace W. Wnuka, jego cenne przyczynki, także dzieła innych autorów. kronikarzy, komentatorów, stanowią doskonały punkt wyjścia do stworzenia pełnego i szerokiego obrazu tego, co zwykło się nazywać skromnie regionalnym ruchem podhalańskim. Sądzę, że taka monografia, wieloaspektowa, krytyczna, obiektywna, słowem: naukowa, byłaby cennym akcentem zbliżającego się stulecia organizacyjnej aktywności górali, aktywności zbudowanej na ideowej tożsamości. Ryszard Kantor Ludwik Kamiński (vel Kamieński), a mieszkańcach yór tatrzUflskich. Najd(Hvniejsza monografia etnograficzna Podhala, z rękopisu op raco wal, objaśnieniami opatrzył oraz podał do druku Jacek Kolbuszewski, Oficyna Podhalcu1ska, Kraków 1992, ss. 174. Jak powszechnie wiadomo, miano "ojca etnografii Podhala" przyznaje się Sewerynowi Goszczyńskiemu, autorowi Dziennika podróży do Tatrów. Wyj,!tkowość tego dzieła nie podłega dyskusji, zapisało się ono pierwszorzędnie w procesie krzewienia wiedzy o góralszczyźnie, w procesie popularyzacji kultury Górali tatrzańskich. Nie ulega również wątpliwości ranga prac Wincentego Pola i Ludwika Zejsznera. innych uznanych piewców Podhala. A przecież w ich cieniu znalazł siC;ktoś, kto bezspornie zas)uguje na miano prekursora badań nad góralszczyzną. ktoś, komu wymienieni autorzy zawdzięczają bardzo wiele. Człowiek, z którego rękopisu czerpali pełnymi garściami - za jego zresztą zgodą - pierwszorzędny material etnograficzny. Tym kimś był Ludwik Kamiński vel Kamieński, autor najdawniejszej monografii etnograficznej Podhala. Wydanie przez Oficynę Podhalańską, w opracowaniu i ze wstępem wybitnego znawcy przedmiotu, Jacka Kolbuszewskiego, monografii Kamińskiego stanowi niewątpliwie akt sprawiedliwości dziejowej. Kilka pokoleń badaczy znało to dzielo spoczywające w rękopisie w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich: wykorzystywane było wielokrotnie, wielokrotnie teź cytowane w mniejszych lub obszerniejszych fragmentach. Dziś dzieło to czytane w całości nabiera szczególnego waloru, potwierdza wszelkie zalety, jawi się jako - być moźe - naj wybitniejsze polskie opracowanie etnograficzne pierwszej połowy XIX wieku. Życie Ludwika Kamińskiego (1809 - po 1881), człowieka pochodzącego z Galicji Wschodniej i osiadłego w Ludźmierzu, nie zostało dokładniej poznane. Jego skromność. usuwanie siC; w cień, spowodowały, że nadzwyczajnej wartości monografia zostala wykorzystana przez innych, a jej autor nie zyskał należytego mu uznania za życia. ba. był niemal całkowicie nieznany. Jest zatem szansa, źe dziś, choć późno, Kamiński zostanie wreszcie doceniony nie tylko przez stosunkowo wąskie grono badaczy kultury Podhala - to stało się juź wcześniej - ale równieź przez szerszy krąg czytelników. Entuzjasta dzieła, Jacek Kolbuszewski, tak o nim pisze: "... rękopisy Kamińskiego jawią się wręcz rewelacyjnie. Rzecz juź nie w tym, że przynosz,! one nieporównanie więcej wiadomości o ludowej kulturze Podhala niź razem wzic;te prace GoszczYl1skiego. Pola i Zejsznera, ale w tym, że przed rokiem 1848 żaden region Polski nie doczekał się tak kompletnego opisania i nie powstała ni jedna tak wnikliwa interpretacja kultury ludowej którejś z grup etnicznych zamieszkujących ziemie polskie". Trudno nie zgodzić się z tak wysoką oceną monografii Kamińskiego. nie sposób nie docenić jego głębokiej wiedzy, jego przenikliwego widzenia kultury podhalańskiej, jego obiektywizmu, subtelności ocen i sądów. "Trzeźwość autora - zacytujmy raz jeszcze J. Kolbuszewskiego - sprawia, iż mając dla Górali sporo sympatii, nic popada on w tanią, hiperromantyczną idealizację ludu i jego kultury i zachowuje racjonalistyczny rozsądek i umiar". �287 Należy wyrazić wielkie podziękowanie Oficynie Podhalańskiej za to, że kapitalna monografia dziewiętnastowiecznego etnografa-amatora (innych zresztą wtedy właściwie nie było), dająca nic tylko rzetelny opis życia i wierzeń Górali, ale także oryginalny pogląd na is t ()t ę ich kultury, znalazła się w rękach czytelników. Ryszard Ks. Ferdynand ss. ]93. M a c h a y, Moja droga do Polski. Pamiętnik, Kantor wyd. 3, Kraków ł 992, Towarzystwo Przyjaciól Orawy wydało Moją drogę do Polski, głośne niegdyś i dziś jeszcze czytywane z zainteresowaniem wspomnienia ks. Ferdynanda Machaya. Pierwsze wydanie tego pamiętnika ukazało się w 1923 roku, drugie w 1938, a obecne - trzecie jest przedrukiem drugiego. O walorach Mojej dro?!; do Polski nie trzeba nikogo przekonywać. Wspomnienia księdza Machaya są dokumentem historycznym, ukazują, z perspektywy jednego z ważniejszych uczestników wydarzeń, trudne lata [918-1920, kiedy to decydowała się kwestia paóstwowej przynależności Spisza, Orawy i Czadeckiego, los polskiej w przeważającej części ludności tych obszarów. Te dramatyczne łata i decyzje podjęte w owym czasie na szczeblu międzynarodowym zaważyły na stosunkach polsko-czechosłowackich, stały się źródłem konfliktów i nieporozumień. Relacja ks. F. Machaya jest ważna i zasługuje na staranne studiowanie, choć - oczywiście - jest to relacja osoby jednoznacznie zaangażowanej po polskiej stronie konfliktu. Jeszcze większy walor, w moim przekonaniu, ma pamiętnik ks. Machaya jako źródło do poznania wybitnej osobowości, człowieka poszukującego własnej drogi, aktywnego, łaknącego spełnienia na niwie pracy społecznej i działalności patriotycznej. Człowieka także rozdartego, żyjącego nie tylko na pograniczu kulturowym, ale i duchowym. Kapłana i działacza, przedstawiciela kościoła katolickiego czyli powszechnego i Polaka-patrioty uwikłanego w ziemskie, polityczne konflikty. Całym swym życiem ten bezsprzecznie wybitny człowiek potwierdził dokonany w młodości wybór, wybór niełatwy, o czym przekonują wspomnienia. Dobrze się stało, że Moja droga do Polski została wznowiona. Dziełko to, skromne objętościowo, lecz niezwykle bogate w treść, należy do kanonu polskiego pamiętnikarstwa, ma również wielką wymowę dziś, w czasach poszukiwań drogi po latach narodowego zniewolenia, wymowę równie jasną, jak w momencie powstania. Nie jest to szacowny zabytek, lecz dzieło żywe i we fragmentach przejmująco aktualne. Jednakże, choć myśli zawarte w Mojej drodze do Polski, ogólna wymowa pamiętnika, jego szczególnie intymny ton, mogą zwrócić uwagę nawet nieprzygotowanego czytelnika, ten jednak, kto poszukuje wyjaśnienia historycznych faktów w dziele omawianym, może poczuć się nieco zawiedziony. Brak komentarzy, biogramów występujących postaci, przypisów uściślających niektóre kwestie, czy wreszcie syntetycznego wstępu historycznego, omawiającego z perspektywy czasu przebieg i konsekwencje sporu o kresy południowe, niewątpliwie nie służy publikacji. Wydaje mi się, że opatrzenie pamiętnika ks. F. Machaya tzw. aparatem naukowym, poprzedzenie go fachowym wstępem, znacznie rozszerzyłoby krąg czytełników i mogłoby korzystnie wplym,ć na odbiór pamiętnika jako ważnego dokumentu epoki. Nic zresztą straconego, nic wątpię, że nie jest to ostatnie wydanie tej ważnej pozycji. Ryszard Kantor �288 Jadwiga Ciechanowska, górach i Zakopanem X IX Adam Czarnowski, Tatrzw1skie lata (Z w('drówek po w.), Kraków 1993, ss. 178, ił. i XX Kraków jest miastem przedziwnym i pod wieloma względami uprzywilejowanym. Tylko tu przechowane zostały w nienaruszonym stanie pamiątki zarówno wielkiej-narodowej, jak i mniejszej-rodzinnej przeszłości. Zapewne jedynie w Krakowie możliwym było powstanie i zachowanie archiwum, dzięki któremu narodziła się omawiana pozycja. "W szufladach stylowej komody krakowskiej rodziny Ciechanowskich - piszą autorzy Tatrzańskich lat - znajdują się cenne pamiątki przeszłości. Są to, od dawna nie oglądane, teki pełne odręcznych opisów i druków, pamiętniki, przewiązane wstążeczkami pakiety korespondencji, są także rysunki i albumy z fotografiami (... l. Szczególną uwagę zwracają kaligraficznie napisane listy i kartki korespondencyjne datowane: 1880... 1890... , aż po lata współczesne". Archiwum Ciechanowskich zawiera dzieje czterech pokoleń krakowskiej rodziny. w tym także dzieje jej związków z Tatrami, od pierwszej wycieczki braci Hieronima, Wilhelma i Wiktoryna Ciechanowskich w roku 1854, poprzez późniejsze, regularne już pobyty letniskowe i poważniejsze taternicze wyprawy kolejnych przedstawicieli rodziny. aż po czasy najnowsze. Jak cenny jest to materiał przekonać się można z licznych cytatów, przypominających nie tylko wydarzenia i ludzi, ale także okres, gdy pisało się listy i wspomnienia, gdy notowało się - dla własnej pamięci, a czasem z myślą o potomnych - ważne i mniej ważne - fakty. Dziś jest to materiał nie do przecenienia, mający również wartości językowe. Nic więc dziwnego, że zafrapował spadkobierców i pozwolił im na opracowanie interesującej i cennej książki. Zawarte w TatrzQJ1skich latach materiały wspomnieniowe stanowią kapitalny przyczynek do dziejów polskiej kultury od połowy XIX wieku, przesi"kniętej zainteresowaniem, a nawet umiłowaniem gór. Tę fascynację górami widać wyraźnie w dziejach rodziny Ciechanowskich, a przecież rodzin takich było wiele, nie tylko w Krakowie. Z fascynacji górami rodziły się wielkie dzieła, ale owocowała ona także i mniej efektownie, za to trwale, na przykład kulturą turystyczną Polaków. Rodzina Ciechanowskich niewątpliwie ową kulturę posiadła w stopniu wybitnym. Wśród drobnych, ale niezwykle interesujących szczegółów, które występują na kartach Talrzańskich lal, najbardziej istotne wydają mi się te, mówiące o codzienności; fakty często umykające obserwatorom jako zwyczajne, oczywiste w danym momencie, w danym czasie, niegodne zapisania. Bez nich jednak przeszłość rysuje się blado, jest tylko cieniem. Przypomnienie zwyczajności, codzienności obcowania z górami przez nie powiem przeciętną, ale jedną z licznych - rodzinę polską stanowi wielk" wartość dokumentalną omawianej pozycji. Pojawiają się we wspomnieniach także postacie znane, historyczne, postacie z legendy tatrzaJlskiej: Chałubiński, Klimek Bachleda, Walery Eljasz-Radzikowski i wielu, wielu innych. Pojawiają się w sposób naturalny, bez koturnów, często w otoczce anegdoty. W tym zakresie Tatrzańskie lata nie przynoszą rewelacji, nit: dostarczają nowych szczegółów do biografii słynnych postaci, ich obecność ubarwia jednak opowieść, czyni ją dodatkowo zajmującą i konkretnie dokumentalną· Ryszard "Rocznik Podhalański", ił. 124. t. 5, Wydawnictwo Tatrzailskie, Zakopane Kantor 1992, ss. 483. Po pIęCIU latach od wydania poprzedniego tomu ukazał sil,: kolejny numer "Rocznika Podhalańskiego". Tempo takie nie może imponować, wydaje się być niestety �289 tradycją w dziejach pisma, które w ciągu 70 lat istnienia ~ głównie w stanie utajonym zaledwie pięć razy znalazło się na rynku wydawniczym. Miejmy nadzieję, że cykl ten, mimo trudnych czasów - a czy kiedyś były inne? - zostanie przyspieszony. W wydawnictwach w rodzaju "Rocznika Podhalańskiego", to jest w publikacjach muzeów wielodziałowych, mieszczą się zwykle materiały wielce zróżnicowane, będące prezentacją osiągnięć różnych dyscyplin naukowych, często bardzo od siebie odległych, a na ogół mocno wyspecjalizowanych. Stanowi to zawsze znaczne utrudnienie dla recenzenta, skłania raczej do omówień niż do ocen. Nie inaczej bywało w "Roczniku", choć tym razem gros materiałów stanowią w nim artykuły historyczne, etnograficzne, biograficzne oraz z zakresu szeroko rozumianego muzealnictwa. Jest jednak pewien zespół prac nadających ton tomowi i od niego chciałbym rozpocząć prezentację. Pod ogólnym, jednoznacznym tytułem "Z teki Juliusza Zborowskiego" zgromadzono szkice do wygłoszonych referatów (o Muzeum Tatrzańskim i sztuce łudowej oraz o stylu zakopiańskim), drobne przyczynki bądź z grubsza uporządkowane materiały źródłowe i terenowe (na temat zwyczajów, stroju łudowego, dziejów poczty w Zakopanem), wspomnienia (o Janie Grzegorzewskim i Mieczysławie Kowałewskim), opuszczone fragmenty opublikowanych wcześniej prac (tu uwagi o przewodnikach tatrzańskich W. Eljasza). Wraz z artykułem W. H. Paryskiego na temat spuścizny piśmienniczej po wieloletnim dyrektorze Muzeum Tatrzańskiego oraz opracowanymi przez A. Liscar listami przyjaciół do niego, blok ten stanowi więcej niż jedną piątą część tomu. Jest pożyteczny i stanowi nicwątpliwy a jakże zasłużony hołd dla wielkiej postaci. Przyznać jednak muszę, iż - moim zdaniem - edytor nie wydanych i przechowywanych w muzealnym archiwum prac, a właściwie raczej notatek J. Zborowskiego, nie przyłożył się zbytnio do ich opracowania. Wśród tych materiałów znajdziemy wiele i dziś jeszcze aktualnych myśli i ustaleó, wiele inspiracji, są jednak także fragmenty, których autor nie zamierzał publikować i wiedział co czyni. Czasami lepiej tego rodzaju decyzje uszanować lub przekonująco uzasadnić, iż były błędne. Tom otwiera niewielka objętościowo sekwencja materiałów przypominających twórcę "Rocznika", Bronisława Piłsudskiego. Składają się na nią: krótki artykuł biograficzny W. Polakiewicza i faksymile "Projektu Podhalańskiego Rocznika Naukowego". Spodziewam się, że w niedalekiej przyszłości "Rocznik" poświęci więcej miejsca tej postaci, stosunkowo słabo znanej, mimo niewątpliwych zasług dla polskiej i światowej etnologii. Tym bardziej jest to konieczne, że dana przez W. Polakiewicza charakterystyka osobowości B. Piłsudskiego nie wydaje się, w świetle chociażby wspomnieó współczesnych, przekonująca. Wśród innych, licznych rozpraw i artykułów wyrozlllaj'! się te, które traktują o tematach i wydarzeniach słabo znanych, lub zupełnie zapoznanych. O zapomnianym uniwersytecie zakopiaóskim, a w istocie o kursach wakacyjnych zorganizowanych na początku XX wieku pisze T. Kowalik; o krótkiej egzystencji Związku Zawodowego Pracowników Nauki w Zakopanem Z. Radwańska-Paryska; a o epizodzie z dziejów humoru w stolicy Tatr (czyli o Institutum Bronscianum Zakopanense) wspomina T. Komornicki. Bardzo gruntowna i bogato ilustrowana rozprawa J. Sierpióskiej Budynek Muzeum Tatrzańskiegojako przykład architektury murowanej w stylu zakopiańskim sąsiaduje z interesującym, ale i mocno dyskusyjnym artykułem M. Rokosza Zakopane - stolicą polskiej irredenty. Mimo życzliwego stosunku jaki mam do tej miejscowości i pełnego doceniania jej roli w dziejach Polski, nie byłbym skłonny bronić jej prawa do tak zaszczytnego zaiste tytułu. Z kolei niedawno zmarły wybitny językoznawca A. Zaręba reprezentowany jest fachowym artykułem na temat polskości gwar orawskich. Nigdy dość przypominania tego niewątpliwego faktu w sytuacji pseudonaukowych i zgoła niedorzecznych poczynaó niektórych słowackich "badaczy". Na dalszych stronach o poetyce gawędy 19 -- Lud t. LXXVII �290 zakopiańskiej pisze M. Jazowska-Gumulska. Jeśli do tego dodamy wspomnienia o zmarłych (E. Starek, B. Dyakowskim i E. Passendorferze), liczne przyczynki do dziejów Zakopanego i do poznania wybitnych postaci z nim związanych pomieszczone w dziale dość niefortunnie nazwanym "materiały archiwalne", a także informacje o Muzeum Beskidzkim w Wiśle (autorstwa 1. Kropa), oraz bardzo obszerne sprawozdanie z działalności Muzeum Tatrzańskiego za lata 1982-1986, stanie się oczywistym, iż kolejny "Rocznik Podhalański" jest wydawnictwem ze wszech miar cennym, jest bez żadnej ulgowej taryfy - poważnym osiągnięciem redakcyjnego zespołu. Niedosyt pozostawia jedynie dział recenzji. Trudno doprawdy zrozumieć dlaczego zrecenzowane zostaly tylko te właśnie pozycje, dlaczego pominięto wydawnictwo o równym, jeśli nie większym znaczeniu. W moim przekonaniu dział ten należy rozbudować, lub zastąpić obszernym zbiorczym omówieniem ukazującego się piśmiennictwa o tematyce podhalańskiej. Ryszard "Rocznik Tatarów Polskich", wyd. Związku Tatarów Kamor Polskich, Gdańsk 1993. Nieliczna grupa Tatarów polskich w okresie międzywojennym złożyła się na wydawanie paru pism. Gdy jednak "Życie Tatarskie" było wewnętrznym niejako pismem tej zaledwo sześciotysięcznej grupki, zaś "Przegląd islamski" był pismem par excelance religijnym, to "Rocznik Tatarski" miał ambicje wyjścia poza krąg tej grupy etnograficznej - był Uak to zaznaczono w podtytule) czasopismem naukowym, literackim i społecznym, poświęconym historii, kulturze i życiu Tatarów w Polsce. Przed wojną zdążono wydać trzy tomy rocznika, nakład czwartego został zniszczony w roku 1939 przez Niemców - a rozbicie powojenne środowiska Tatarów polskich, zamieszkujących przed wojną głównie Kresy Wschodnie, jak również wyniszczenie wojenne ich inteligencji (swój udział mieli w tym obaj okupanci) powodowało, że szanse na kontynuację tego wartościowego wydawnictwa były niewielkie. Toteż dopiero po 56 latach od ukazania się trzeciego tomu "Rocznika" udało się środowisku intelektualnemu Tatarów polskich (zresztą znacznie mniej licznemu niż przedwojenne, jako że z sześciotysięcznej społeczności tatarskiej w granicach przedwojennych Rzeczypospolitej, w obecnych, pojałtańskich, żyje tylko połowa) opublikować następny, pod nieco zmienionym tytułem, jako "Rocznik Tatarów Polskich". Tytuł wprawdzie nieco inny podkreśla, że obecne wydawnictwo nie jest tylko kontynuacją przedwojennego, ale w nocie od Redakcji napisano, iż "pismo, które prezentujemy, jest jedynym prawnym i kulturowym kontynuatorem tradycji "Rocznika Tatarskiego" i innych międzywojennych tatarskich wydawnictw, tak samo, jak powstały niedawno Związek Tatarów Polskich kontynuuje prawnie i kulturowo spuściznę Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej". To podkreślenie prawa do spuścizny po organizacjach i pismach tatarskich zostało podyktowane trudną sytuacją w środowisku Tatarów polskich, częściowo rozbitym przez działające w nich ruchy sekciarskie. Nowo wydany "Rocznik" ma ambicje "skupienia wokół siebie środowiska badaczy tej wspólnoty istniejącej przez sześćset lat na ziemiach Rzeczypospolitej i rozwinięcia kultury tatarskiej w Polsce", przy czym - jak o tym świadczą nazwiska autorów - nie zamierza zamykać się w wąskim kręgu religijnym muzułmanów polskich, gromadzi zarówno autorów tatarskich, jak i "giaurów" interesujących się kulturą tej polskiej, acz orientalnej z pochodzenia grupy etnograficznej. Wprowadzenie działu "Tatarzy Europy Wschodniej" dowodzi, iż polscy Tatarzy, mimo całkowitego spolonizowania, nie chcą zatracać związku ze swymi korzeniami. �291 Rocznik dzieli się na sześć działów: 1. Artykuły i rozprawy, 2. Tatarzy Europy Wschodniej, 3. Wiersze, eseje, reportaże, 4. Materiały i źródła, 5. Recenzje, 6. Kronika, komunikaty; podział ten nie jest jednak zupełnie konsekwentny. W dziale pierwszym Jan Tyszkiewicz omawia parę postaci z zasłużonego dla polskiej tatarszczyzny rodu Kryczyńskich, Andrzej Drozd - ciekawy chamaił, czyli muzułmański modlitewnik rękopiśmienny, Janusz Kamocki przedstawia Tatarów polskich jako grupę etnograficzną. Niewątpliwie najciekawszy tu jest jednak artykuł Selima Chazbijewicza o ideologiach Muzułmanów polskich okresu międzywojennego, w którym autor przedstawia całe bogactwo ideologiczne tej tak przecież niewielkiej społeczności, jej włączenie się w pracę dla Polski, ale również i w ruchy panislamskie i tataro-krymskie; mów;, też o tatarskim mesjanizmie i o zaangażowaniu się w ruch prometejski. Chazbijewicz omawia tu również sprawę powołania w czasie wojny Naczelnego Imamatu Muzułmanów Polskich na Obczyźnie oraz jego wierność legalnemu Rządowi R P na Uchodźstwie. Z artykułem tym współgrają wspomnienia imama - (zwierzchnika religijnego) Emira El' Muemminia Bajraszewskiego. W dziale "Tatarzy Europy Wschodniej" znajdują się artykuły Edigc Kirimal-Szynkiewicza, Jana Tyszkiewicza i Dżafera Sejdamet Kyrymera, wszystkie zwi'lzane z walką Tatarów Krymskich o wolność, przy czym - co chyba zrozumiałe w roczniku polskich Tatarów - na trzy artykuły, dwa są poświęcone planom uzyskania pomocy Polski dla tej walki. W dziale "Wiersze, eseje, reportaże" (osobiście bym wolał nazwać go działem literackim) zostaly umieszczone miłe, bardzo zaangażowane wiersze Marty Cywińskiej ("Pieśń wieczorna" i "Powrót do Kruszynian") oraz wiersz Adasa Jakubauskasa (Jakubowskiego) - najwybitniejszego poety tatarskiego na Litwie, w której ten piszący po litewsku "następca murz tatarskich i potomek polskiej szlachty" jest przykładem trudnych dróg wyboru, przed jakimi stawali nasi Tatarzy polsko-litewscy. Grażyna Kononowicz pisze o wątkach tatarskich w twórczości Józefa Macieja Kononowicza, zaś Ali Miśkiewicz wspomina swe spotkanie ze Świtezią. W dziale "Materiały i źródla", oprócz wspomnianych już wspomnień imama Bajraszewskiego znajd uj 'I się bardzo wartościowe wspomnienia Jakuba Kozakiewicza - żołnierza szwadronu tatarskiego 12 pułku ułanów wileńskich, z walk 1939 rok u i z niewoli sowieckiej. Rocznik kończą recenzje z przedwojennego "Życia Tatarskiego" i z niedawno wydanych pozycji Cz. Łapicza i A. Miśkiewicza oraz, tak ważne dla środowiska Tatarów polskich postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku o wpisaniu do rejestru stowarzyszeń Związku Tatarów Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej. Nie ma w nim jednak informacji najważniejszej : że redakcja już się przymierza do wydania drugiego rocznika. Janusz K wnocki "Zeszyty Łużyckie" nr 1, 1990 - nr 8, 1993. "Zeszyty Łużyckie" są jedynym pismem sorabistycznym wychodzącym poza granicami Łużyc. Wydawcą jest Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym oraz Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Pismo wychodzi od 1990 roku. Dotychczas ukazało się 8 numerów, jeden jest gotowy do druku, dwa są w przygotowaniu. Na łamach "Zeszytów Łużyckich" sporo miejsca poświęca się szeroko pojętej etnografii, a więc ogólnej charakterystyce folkloru łużyckiego (nr 1), istotom nad- �292 przyrodzonym (nr 1) szczególnie południcom w folklorze łużyckim na tle porównawczym, mitowi o Krabacie w porównaniu z kaszubskim mitem o Remusie (nr 2), inspirującej roli tego mitu w literaturze i sztuce lużyckiej (nr 8), śląskim i lużyckim legendom o królu węży (nr 4). Opisuje się zwyczaje ludowe związane z narodzinami, ślubem i pogrzebem, caloroczne obrzędy kościelne, stroje ludowe, tradycyjne potrawy (nr 3). Poruszana jest recepcja łużyckiego folkloru w Polsce i polskiego na Łużycach (nr 4), historia muzyki łużyckiej (nr 3) i jej dzisiejszy stan (nr 8) oraz polskie wątki melodyczne w łużyckich pieśniach (nr 4). Przedstawione są przysłowia łużyckie w konfrontacji z niemieckimi i częściowo polskimi (nr 8). Zarysowana jest historia łużyckiego teatru (nr 2), kina (nr 3) oraz sztuk plastycznych (nr 4). Pewna liczba artykułów porusza ogólne i szczegółowe problemy literatury łużyckiej: wychowawczą rolę piśmiennictwa i rolę poezji w utrwalaniu tożsamości narodowej (nr 6), religijną twórczość J. Barta-Cisinskiego (nr 2), przekłady tego pisarza na polski i Mickiewicza na łużycki (nr 4), patriotyzm J. Skali (nr 3), pamiętnikarstwo lat powojennych (nr 2), wątki polskie w łużyckiej prozie powojennej (nr S). Językoznawczy charakter mają następujące artykuły: o nazwach etnicznych mieszkańców Łużyc, dzisiejszej sytuacji językowej na Łużycach (nr l), wkładzie polskich językoznawców w rozwój sorabistyki, o rozwoju łużyckiego słownictwa, o roli Biblii w kształtowaniu się łużyckiego języka literackiego (nr 2), udziale w tym procesie takich pisarzy, jak M. Frencel oraz 1. B. Fryco (nr 7), a także łużyckim słownictwie dialektalnym dotyczącym uprawy lnu i hodowl.i zwierząt na tle porównawczym (nr 3). Zasygnalizowana została wszechstronna walka Łużyczan o język ojczysty w aspekcie historycznym (nr 6) i odzwierciedlenie jej w łużyckiej poezji (nr 8). Z zakresu historii ukazały się artykuły o sprawie łużyckiej na paryskiej konferencji w 1919 roku (nr 2), pierwszych łużyckich organizacjach społeczno-kulturalnych i naukowych, o działalności J. A. Smołera, o czasopiśmiennictwie łużyckim, kulturotwórczej roli protestantyzmu i powstaniu wspólnoty katolickiej (nr 3), następnie o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim, kultywowaniu dawnych tradycji na tzw. Łużycach Wschodnich w obrębie Polski, późniejszej kolonizacji lużyckiej na prawym brzegu Nysy i jej ewentualnym pozostałościom (nr S), o sytuacji Łużyc w okresie III Rzeszy, w latach 1945-47 i u schyłku NRD. Przedstawiona została historia Domowiny i instytutów naukowych: w Budziszynie i w Lipsku (nr 6), wreszcie historia nagi łużyckiej na tle porównawczym (nr 8). W "Zeszytach Łużyckich" porusza się tematy mającc charakter demograficzny i socjologiczny, a mianowicie: ekologiczne uwarunkowania życia kulturalnego i społecznego na Łużycach (nr 2), dzisiejszy status Łużyczan w Niemczech i szanse ich rozwoju. relacje łużycko-niemieckie (nr 6), dwujęzyczność i dwukulturowość Łużyczan, fenomen łużyckiej rodziny, historię łużyckiej emigracji (nr 8) i otoczoną powszechnym kultem postać A. Andrickiego (nr 7). Zamieszczane są też prace z zakresu krajoznawstwa Łużyc. historii Budziszyna, rozwoju i znaczenia przemysłu na Łużycach (nr 7). Szczególnie mocno podkreślane są kontakty polsko-łużyckie, nakreślono sylwetki przyjaciół Łużyc: W. Szewczyka, W. Kochańskiego oraz Polski: S. Nawki i A. Nawki (nr 4), M. Hórnika (nr 8), przedstawiono prołużyckie organizacje (nr 4 i 8) i wojenne spotkania Polaków z Łużyczanami (nr 7). Złożony do druku 9 nr "Zeszytów Łużyckich" poświęcony będzie sorabistyce w Wiedniu i Paryżu, współpracy filmowców łużyckich i słowackich, przekładom z literatury łużyckiej na polski, paralelom rozwojowym Łużyczan i innych mniejszości narodowych świata: Kaszubów, Drzewian Połabskich. Ajnów, Walijczyków. Nr 10 i 11 zajmie się starszą historią Łużyc (m.in. artykuły o łużyckich żonach Piastów i Przemyślidów, o wojnach husyckich na Łużycach, o roli zgromadzenia cystersów w kształtowaniu materialnej i duchowej kultury Łużyc, o walkach Napoleona na Łużycach �293 i ich reperkusjach literackich, o historii procesji i pielgrzymek łużyckich), a rówlllez histori<! najnowszą: okresem Republiki Weimarskiej, czasami wojny (wspomnienia dowódców i uczestników walk na terenie Łużyc), pierwszymi latami po wojnie. Niektóre z prac publikują dotąd nieznane materiały archiwalne. Nr 12 będzie mieć prawdopodobnie charakter językoznawczy. Przewidziane są artykuły o języku prasy łużyckiej, o nazwach bóstw łużyckich i nazwach miesięcy na tle porównawczym, o siedemnastowiecznym i współczesnym tłumaczeniu Psałterza, o znaczeniach słowa lubosI' ("miłość") u romantyków łużyckich i in. Nr 13 chcielibyśmy poświęcić Janowi Skali w 50. rocznicę jego śmierci. Każdy numer zawiera przekłady łużyckiej poezji i prozy (tak współczesnej, jak dawnej), recenzje nowości wydawniczych i kronikę kulturalno-naukową. Ewa Mieczysław B. M ark owski, 1918-1939, Kieleckie Towarzystwo Obywatele Naukowe, Siatkowska ziemscy w województwie Kielce 1993, ss. 236. kieleckim Studia dotyczące roli jaką odgrywały w życiu społeczno-politycznym i gospodarczym poszczególne grupy społeczne, obejmowały jeszcze nie tak dawno przede wszystkim dzieje tzw. klas przodujących. "Klasowe" traktowanie zjawisk społecznych powodowało, że priorytet badawczy nadawano pracom odnoszącym się głównie do roli i znaczenia "klasy robotniczej" zwłaszcza tzw. wielkoprzemysłowej oraz, w mniejszym zakresie, tzw. "chłopstwa pracującego". Dzieje innych środowisk uznanych w myśl metodologii "materializmu historycznego" za tzw. wsteczne (niepostępowe) ukazywano w jednostronnym, negatywnym kontekście mającym uzasadnić z góry przyjęte założenia. Przełom ustrojowy lat 1980-1989 spowodował powstanie możliwości nieskrępowanego ideologicznie, naukowego a zatem obiektywnego prezentowania wyników ustaleń na zaniedbanym lub wręcz zafałszowanym polu badawczym odnoszącym się do dziejów grup społecznych określanych dotąd mianem "klas posiadających". Jednym z pierwszych opracowań, aczkolwiek wycinkowych, bo odnoszących się do jednego tylko województwa, jest książka Mieczysława B. Markowskiego Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939. Autor prczentuje pełną gamę problematyki związanej z funkcjonowaniem większej własności ziemskiej na omawianym terenie. Znajdujemy tutaj omówienie kwestii socjologicznych, gospodarczych i kulturowych jakie charakteryzowały ziemian Kielecczyzny. Godzi się już na wstępie podkreślić, iż ustalenia M. B. Markowskiego, chociaż formułowane dla określonego terenu, mają walor szerszy. Są bowiem typowe dla całościowego obrazu ziemian polskich, co zresztą w sposób wyraźny wynika z ustaleń przedstawionych przez Autora we wstępie i w rozdziale wprowadzającym. Praca M. B. Markowskiego opiera się na bogatym i rzetelnie potraktowanym materiale źródłowym. Autor wykorzystał wszelkie dostępne materiały zgromadzone w archiwach centralnych i lokalnych począwszy od AAN, AGA D i A GUS w Warszawie poprzez Archiwum Diecezjalne i Państwowe w Kielcach, Częstochowie i Katowicach wraz z jednostkami filialnymi. Oparł się ponadto na bogatym zasobie źródeł drukowanych i rękopiśmiennych zgromadzonych w bibliotekach KUL, Narodowej i Ossolineum. Całość uzupełnia wykaz bezpośrednio wykorzystanych ponad 150 tytułów opracowań literaturowych oraz liczny zestaw tytułów prasowych. Książka składa się ze wstępu, pięciu merytorycznych rozdziałów (s. 47-210), zakończenia, wykazu źródeł i literatury, indeksu nazwisk, wykazu tabel i ilustracji. Całość wieńczy streszczenie w języku angielskim. �294 Rozdział wprowadzający (s. 7-47) prezentuje socjologiczny obraz omawianego środowiska wraz ze stratyfikacją wewnętrzną grupy (aspekty: pochodzeniowy i wyznaniowo-narodowościowy). Ustalenia, jak już wspomniano, mają charakter generalny i z powodzeniem można je odnieść do charakterystyki tej grupy społecznej w całej Polsce. Obok arystokracji rodowej, niewielkiej grupy wyznawców religii mojżeszowej i jak to określa Autor "nowobogackich", trzon środowiska stanowiła warstwa "spadkobierców tradycji szlacheckiej" związana ze swoim statusem w równej mierze ekonomicznie co emocjonalnie. Ona to właśnie nadawała ton sposobowi gospodarowania, kulturze grupy oraz zachowaniu tradycji. Rozdział drugi traktuje o miejscu i roli ziemiaństwa w życiu gospodarczym województwa (s. 47-111). Mowa tu o strukturze majątków, zakresie prowadzonej gospodarki roślinnej, hodowlanej i leśnej, a także aktywności ekonomicznej poza ściśle rozumianym rolnictwem. I w tym rozdziale szereg ustaleń ma charakter ponadlokalny (np. kwestia zasadniczego udziału kapitału ziemiańskiego w animacji przemysłu rolno-spożywczego, przede wszystkim przetwórstwa). Kolejny z rozdziałów "gospodarczych" - "Zmiany w pozycji materialnej" (s. 112-135) - to opis rzeczystej sytuacji produkcyjno-dochodowej majątku ziemiańskiego w dwudziestoleciu. Jak wykazuje Autor cechowała ją stała presja ogólnej, trudnej sytuacji ekonomicznej państwa w tym nieomal represyjny fiskalizm oraz parcie parcelacyjne wynikające tak z nacisku otoczenia jak i przede wszystkim z przepisów ustawy z 1925 roku o wykonaniu reformy rolnej, nakładającej obowiązek parcelacyjny gruntów spoza ustawowo określonych norm obszarowych. Wywoływało to określone implikacje powodujące w zdecydowanej większości przypadków pogorszenie sytuacji produkcyjnej przedsiębiorstw, obniżenie ich rentowności oraz powszechne zadłużenie prowadzące częstokroć do bankructwa. Ważną konstatacją tego rozdziału jest stwierdzenie o niełatwym życiu właścicieli ziemskich, w tym skromnej konsumpcji, jakże odbiegające od stereotypów lansowanych do niedawna w ideologicznej literaturze przedmiotu i publicystyce politycznej. Dwa ostatnie rozdziały (s. 135-210), traktują o aspektach kulturowych omawianego środowiska. Mowa w nich o poziomie wykształcenia, wkładzie w rozwój oświaty, kultury i sztuki, życiu religijnym ziemiaństwa a także formach instytucjonalnych i towarzyskich, środowiskowych więzi społecznych grupy. Zasygnalizowany jest także obraz życia codziennego prowincjonalnego dworku polskiego na Kielecczyźnie. Wyłania się z tego portret zbiorowy środowiska, które począwszy od końca XIX wieku odegrało kapitalną rolę ekonomiczną, kulturową i społeczno-polityczną na ziemiach polskich. Rola ta w omawianym okresie, co przedstawia M. B. Markowski, aczkolwiek jcszcze bardzo znacząca, ulegała systematycznym przemianom ustępując pod wpływem zmian ekonomicznych i społecznych, w tym wzrastającej roli otoczenia tak wiejskiego jak i miejskiego (przemysłowego). Niemniej jednak znaczenie zarówno ekonomiczne jak i kulturowe dworu (majątku) pozostawało w dalszym ciągu istotne. Nie było anachronizmem, jak to chcieli widzieć wówczas i później jego radykalni przeciwnicy. Gdyby nie powojenny ideologiczny holokaust większej własności ziemskiej, ewoluował by, jak można sądzić w kierunku specyficznego dużego gospodarstwa farmerskiego (wskutek między innymi parcelacji), jakiego brak tak wyraźnie odczuwamy obecnie. Praca M. B. Markowskiego, opatrzona licznymi zestawieniami tabelarycznymi i ilustracjami siedzib ziemiańskich Kielecczyzny, to dzieło solidne i niezwykle potrzebne. Stanowi bowiem nieomal pionierski wkład w prezentację tendencyjnie dotąd przedstawianej problematyki. Uwag krytycznych, recenzujący zgłasza niewiele. Pierwsza to niekonsckwencja sądu na temat roli parcelacji. Z jednej strony Autor pisze o jej zdecydowanie negatywnym znaczeniu dla statusu ekonomicznego majątków (s. 10), z drugiej widzi w niej "dobrodziejstwo" dla nadmiernie zadłużonych gospodarstw (s. 119). Rzecz była jak się zdaje o wiele bardziej złożona i wynikała raczej z ówczesnych �295 realiów ekonomicznych, fiskalizmu państwowego (niechętnego majątkom) i ogólnego zacofania gospodarczego kraju. Druga uwaga dotyczy materiału ilustracyjnego - Autor zamieścił szereg cennych reprodukcji ilustracji dworów i rezydencji. Wydaje się, iż celowym by było uzupełnienie o dokumentację, świadczącą o poziomie i sposobie gospodarowania. Szkoda wreszcie, że wymieniono tak skromną liczbę rodzin ziemiańskich. Wynika to chyba z faktu (zasygnalizowanego przez Autora), iż skupił się on na większej własności, głównie w południowej i środkowej części województwa. Są to jednak uwagi marginalne niczym nie ujmujące rzetelności i znaczeniu opracowania. Życzyć należy czytelnikom i Autorowi by podjął trud opracowania generalnego (ogólnopolskiego) zaprezentowanej tematyki z okresem wojennym i powojennym wlącznie. Warsztat, metoda oraz opublikowane dotąd prace predestynują M. B. Markowskiego w pełni do tego zadania. Zdzisław J. Witwicki Gabriel Brzę k, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca, Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994, ss. 200, iI., aneksy, indeks nazwisk. Fragment wstępu Autora: "Nad książką tą pracowałem kilkanaście lat ( ... ) Nie taję, że były trudności z wydaniem tej książki. W powojennym czterdziestoleciu byliśmy bowiem poróżnieni z przeszłością, nasze uczucia i chęci były skrępowane narzuconymi nam z zewnątrz wskazaniami. Słowem brak było atmosfery do wydania książki o pięknym 'geście darowania w roku 1889 bezcennych zbiorów na rzecz narodu przez wielkodusznego patriotę, lecz niestety ... hrabiego; Włodzimierza Dzieduszyckiego" (s. 6). Prosto i prawdziwie. Byłem jednak świadkiem starań Autora o przyjęcie maszynopisu do druku przez różne oficyny wydawnicze oraz placówki Polskiej Akademii Nauk (w tym najbardziej powołane do promocji tego typu badań). Wszędzie spotykał się z odmową. Decyzje dyrektorów tych placówek paraliżował cień "Wielkiego Brata". Nie chciano go drażnić. Dawne Muzeum im. Dzieduszyckich, obdarte z pierwotnej nazwy, było bowiem popularyzatorską placówką drugorzędnej akademii nauk jednej z republik Związku Sowieckiego. Nasi decydenci podrzędnego przecież szczebla historię zespołowego wysiłku naukowego oraz patriotycznego czynu Włodzimierza Dzieduszyckiego postanowili, podobnie jak Panoramę Racławicką, skazać na zapomnienie. Autor jednak nie poddał się, mimo iż III Rzeczpospolita również nie była nadmiernie łaskawa dla Jego dzieła (skromną na książkę dotację, nie pokrywającą kosztów druku, przeznaczył Komitet Badań Naukowych), Życzliwy Zarząd Spółki edytorskiej, głównie prezes i edytor Ewa Zawadzka-Mazurek, dołożyli starań by monografia o ważnej placówce oraz jej twórcy ujrzała światło dzienne. Rozważania swe Autor ujął w siedmiu rozdziałach, które dokumentują dzieje placówki oraz dokonania fundatora: 1. "Geneza polskiego muzealnictwa przyrodniczego", 2. "Początki Muzeum im. Dzieduszyckich", 3. "Włodzimierz Dzieduszycki jako zoolog-ornitolog, myśliwy, pionier ochrony przyrody w Polsce, archeolog", 4. "Włodzimierz Dzieduszycki jako patriota, społecznik, etnograf i organizator wystaw, bibliofil i wydawca", 5. "Rozwój Muzeum za życia jego fundatora", 6. "Dzieje Muzeum po śmierci fundatora", 7. "Ordynaci, pracownicy i współpracownicy Muzeum (sylwetki)". W aneksach umieszczono wykaz członkostw różnych organizacji, jakie otrzymał Dzieduszycki, ofiarowane mu dyplomy oraz spisy eksponatów: ornitofauny, teriofauny i ichtiofauny. Dodajmy do tego, że fundator Muzeum urodził się w 1825 roku, a zmarł w 1899. Gromadził zbiory - nie tylko przyrodnicze - głównie w swych siedzibach w Potu- �296 rzycy (ordynacja Dzieduszyckich) koło Sokala, Lwowie, Zarzeczu koło Jarosławia oraz w Pieńkach (między Złoczowem a Brodami). Wywodził się z rodziny ruskiej, później spolonizowanej, znanej zwłaszcza od końca XVIII wieku z patriotyzmu polskiego. Utworzone zaś przez Włodzimierza Dzieduszyckiego Muzeum, kierowane później przez jego następców: Tadeusza, Pawła i Włodzimierza Dzieduszyckich w końcu XIX wieku było już pierwszorzędną placówką naukową, którą należałoby nazwać narodową, z działami: zoologicznym (najlepiej rozbudowanym), botanicznym, mineralogiczno-geologiczno-paleontologicznym, prehistorycznym oraz etnograficznym. Było ono jednym z ogniw twórczości, porównywalnym z warszawskim Gabinetem Zoologicznym, Muzeum Komisji Fizjograficznej Akademii Umiejętności oraz Muzeum Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Książka Profesora Gabriela Brzęka o Włodzimierzu Dzieduszyckim i utworzonym przez niego we Lwowie Muzeum im. Dzieduszyckich zdumiewa bogactwem materiału o rodzie Dzieduszyckich (dziś zresztą niemal już zapomnianym), pasji społecznej i naukowej ordynatów oraz ich pionierskich badaniach (ornitologia i ochrona przyrody), a także wszechstronności zainteresowań (przyroda, archeologia, historia, etnografia). Autor zdołał poznać niezbędne do pracy archiwalia przed ich zniszczeniem (spalono je w piecu po drugiej wojnie światowej) w obecnym muzeum przyrodniczym. Przede wszystkim jednak korzystał z życzliwej pomocy ostatniego ordynata Włodzimierza Dzieduszyckiego-juniora oraz ze zbiorów zgromadzonych w placówce, która dziś nosi niezbyt zręcznie sformułowaną nazwę Instytut Zoologiczny i Muzeum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. W książce najbardziej wnikliwie zostały opracowane rozdziały poświęcone fundatorowi oraz działowi zoologicznemu placówki, stanowiącemu główny przedmiot zainteresowania Dzieduszyckiego. Po drugiej wojnie światowej Melania Kałużniacka, pracownica Muzeum, mówiła mi, że Włodzimierz Dzieduszycki nie mógł drogą kupna nabyć żubra do Muzeum, w związku z czym miał za osobnika tego gatunku zapłacić carowi wioską, którą posiadał w zaborze rosyjskim. Wspomina o sprawie tej prof. Brzęk (s. 71), pisząc iż pieniądze pochodziły ze sprzedaży klucza Tarnawki w Królestwie Polskim. Nie wszystkie działy w Muzeum im. Dzieduszyckich rozwijały się tak jak zoologiczny. Włodzimierz Dzieduszycki i jego następcy - w miarę swych możliwości - dbali także o zakup minerałów i skał (m.in. pozyskano zbiory Ludwika Zejsznera, wybitnego badacza Tatr). Zgromadzili kolekcje paleontologiczne, które opracowywał profesor uniwersytetu we Lwowie ~ Józef Siemiradzki (publikacje). Niewątpliwie wegetował dział etnograficzny (sądząc ze zdjęcia umieszczonego w książce, wyczulony był na kulturę Hucułów), którym opiekował się w okresie międzywojennym profesor UJK Adam Fischer. Konieczność ograniczenia objętości książki zdecydowała o skróceniu do minimum prezentacji dorobku publikacyjnego pracowników i współpracowników Muzeum. Nie wspomniano, że w Muzeum gromadzono także rękopisy przyrodników, o czym zresztą pisał w 1966 roku w numerze 8 "Prac Muzeum Ziemi" Stanisław Czarniecki w artykule Rękopisy Ludwika Zejsznera zachowane w Muzeum Naukowo-Przyrodniczym we Lwowie. W artykule tym wymieniono 13 pozycji, wśród których były opracowania dotyczące także Karpat słowackich. Gdy po czterech latach od ukazania się artykułu Czarnieckiego poszukiwałem w M uzeum tych rękopisów wskazano mi tylko piec, w którym decyzją dyrektora tej placówki - spalono "starocie". Historia nauki we Lwowie to problem przewijający się w pracach Profesora Brzęka przez wiele lat. Znajdujemy tego wyraz m.in. w książkach Benedykt Dyhowski. Życie i dzieło (pierwsze wydanie w Lublinie w 1981 roku, drugie w oficynie "Biblioteka Zesłańca" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wc Wrocławiu w 1994 roku) oraz �297 Życie. praca. dzie/o (Wydawnictwo Lubelskie, 1984). W pierwszej z tych książek przedstawiono powiązania naukowe między Dybowskim a Dzieduszyckim. W prezentowanej monografii o Muzeum Autor dodał kilka interesujących szczegółów, a w tym informację, że na wniosek Dybowskiego Uniwersytet Lwowski nadał Włodzimierzowi Dzieduszyckiemu doktorat honoris causa w 1894 roku "za całokształt działalności naukowej i stworzenie placówki badawczej zabezpieczonej finansowo w swym rozwoju utworzeniem Ordynacji Poturzyckiej" (s. 118). Książkę Profesora Brzęka Muzeum im. Dzieduszyckich i jego Twórca wydano w dwóch tysiącach egzemplarzy. JÓze!"Nushaum-Hilarowic7.. Zbigniew XX J. Wójcik Vacys M i Ii u s, Mokslo draugijos ir lietuvil1 etnografija (X I X a. antroji PUSI! (l. pirmoji pusH Mokslo ir enciklopedijv leidykla, Vilnius 1993, ss. 155. Autor - wybitny litewski etnograf starszego pokolenia - dr hab. Vacys Milius poświęcił swoją książkę zobrazowaniu wkładu do badań nad etnografią litewską sześciu XIX- i XX-wiecznych towarzystw naukowych. W krótkiej przedmowie (s. 3-7) najpierw w bardzo zwięzły sposób zarysował uwarunkowania historyczne, dalej przypomniał, że wtedy zajmowano się przede wszystkim językiem i folklorem litewskim, natomiast materiały etnograficzne pojawiały się na marginesie tych głównych zainteresowań. Swoje zadanie badawcze autor określa następująco: scharakteryzować opublikowane studia, materiały i recenzje oraz zachowane materiały rękopiśmienne z punktu widzenia historyka nauki, uwypuklając ich przydatność do dalszych badań. W pracy trafnie udało się autorowi połączyć dwa sposoby relacjonowania; w zasadzie jest to układ chronologiczny - według dat powstania i działalności poszczególnych towarzystw, jeżeli materiały etnograficzne były mniej liczne. Natomiast kiedy działalność w dziedzinie etnografii była większa autor analizował materiał w grupach tematycznych. Zastrzega się też, że historią poszczególnych towarzystw zainteresowany jest tylko o tyle, o ile dotyczy ona działalności na polu etnografii. Przypisy umieszczone są za każdym rozdziałem. Rozdział I (s. 8-37) autor poświęcił najstarszemu - założonemu w 1845 roku Rosyjskiemu Towarzystwu Geograficznemu (w latach 1850-1919 oficjalna nazwa brzmiała: łmperatorskoe Russkoe Geograficeskoe Obscestvo, IRGO). Wiadomo, że od samego początku IRGO wykazywało duże zainteresowanie etnografią; jednakże inaczej wyglądalo to w centrali petersburskiej, w oddziałach terenowych działo się bardzo rozmaicie. Centralne ogniwa towarzystwa stopniowo - najpierw na marginesie badań słowianoznawczych - a na serio dopiero w latach 90. zaczęły programowo penetrować również Bałtów. Niestety największą przeszkodą okazał się brak badaczy znających języki bałtyjskie. Nie mniej dzięki współpracy z miejscową inteligencją, np. nauczycielami, udało się w archiwum towarzystwa zgromadzić 45 opisów (ponad 3000 stron) najwięcej ze Żmudzi i południowo-zachodniej Litwy (Suvalkija) - zresztą o bardzo zróżnicowanej treści i wartości. Poza zgromadzeniem archiwaliów, działalność publikacyjna nie była zbyt obfita. Do najważniejszych wydawnictw V. Milius zaliczył 2 wydania bibliografii zestawionej przez rodowitego Litwina S. Baltramaitisa (wyd. 1891, 1904) oraz prace E. Volterisa (1856-1941) filologa z wykształcenia, a bibliotekarza z zawodu, który poczynając od 1883 roku odbył z Petersburga kilka podróży badawczych na Litwę i ogłosił - poza sprawozdaniami - również inne publikacje warte uwagi etnografa. Natomiast inne drobniejsze materiały zostały przez Miliusa omówione sumarycznie. Ocena działalności towarzystwa dla etnografii litewskiej dana �298 przez autora brzmi: pomimo dobrych chęci efekty ograniczyły Się do publikacji o charakterze materiałowym. Natomiast specjalną uwagę poświęcił autor Oddziałowi Wileńskiemu towarzystwa (oficjalna nazwa: Severo-zapadnyj Otdieł IRGO) działającemu w latach 1867-1876 oraz 1910-1914. W tym pierwszym niespełna dziesięcioleciu (mimo troskliwej opieki władz miejscowych, oddział został w 1876 roku zlikwidowany na polecenie najwyższych wladz państwowych) udało się sporo osiągnąć. W latach 1869 i 1872 wydano i rozesłano 2 kwestionariusze, na które otrzymano odpowiedź z 6 guberni (wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, mohylowskiej, witebskiej); pozyskano w sumie 642 opisy, które do dziś znajdują się w dziale rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Wilnie (sygn. F-34). Dopiero niedawno sięgnięto po ten materiał i zaczęto z niego korzystać. Poza własnymi ankietami opublikowano też rosyjski przekład ankiety znanego gdańskiego uczonego W. Mannhardta (1869). Od siebie dodam, że ankieta ta ukazała się też po polsku w 1864 roku w czasopismach Warszawy i Poznania. Wprawdzie w 1910 roku ten oddział towarzystwa został reaktywowany, ale w dziedzinie etnografii litewskiej autor nie znalazł w jego działalności niczego specjalnie godnego uwagi. Zresztą wtedy już inne towarzystwa zarówno polskie, jak i litewskie wiodły prym w Wilnie. W rozdziale II (s. 37-42) V. Milius zanalizował skromny dorobek wileńskiego oddziału Ogólnorosyjskiego Towarzystwa Technicznego. Historyk etnografii zainteresował się działalnością tej dość efemerycznej instytucji praktycznej, której chodziło o popieranie rzemiosł wiejskich i miejskich; co prawda towarzystwo zostało założone już w 1874 roku, ale oddział wileński działał jedynie w latach 1898-1906. Jednak opublikowano 13 zeszytów sprawozdań, w których znalazło siC; nieco materiałów pożytecznych dla etnografa, które autor wyselekcjonował. Najobszerniejszy jest rozdział III (s. 42-87), poświęcony Litauische Literarische Gesellschaft działającemu w Tylży w latach 1879-1923, a powolanemu do badań nad językiem, etnografią i historią Litwinów żyjących w Prusach Wschodnich; obawiano bowiem się ich całkowitej germanizacji. Później program ten zmodyfikowano rozszerzając obszar zainteresowań na całą Litwę. Jednakże co do Litwy Pruskiej, to przewidywania twórców towarzystwa niestety okazały się słuszne. Towarzystwo powstało staraniem głównie uczonych niemieckich lecz lista jego członków z przelomu wieków obejmowała czołówkę światowego językoznawstwa (dla polskiego czytelnika podam, że należeli do niego J. Baudouin de Courtenay, J. Karłowicz, A. Mierzyński, W. Porzeziński), kilku profesorów królewieckich, miejscowi nauczyciele, pastorzy, przede wszystkim superintendenci obszarów zamieszkałych przez Litwinów Pruskich oraz jako członkowie korespondenci inteligencja litewska zewsząd. Towarzystwo zgromadziło zbiory muzealne, bibliotekę, wydawało swoje czasopismo "Mitteilungen der litauische-literarische Gesellschaft", którego w latach 1880-1912 ukazało się 6 tomów; poza tym ogłosiło drukiem jeszcze kilka cennych wydawnictw, m.in. zbiory melodii pieśni ludowych oraz kościelnych protestanckich, wartościowe opisy etnograficzne etc. Do współpracy i członkostwa wciągnięto też pewną liczbę rodowitych Litwinów, z których jednak tylko nieliczni znaleźli się we władzach towarzystwa. Najwybitniejszym z nich był językoznawca i etnograf Aleksander Kurschat-Kursaitis (1857-1944); w ciągu całego ćwierćwiecza był on prezesem towarzystwa i opublikował tam cenne prace a także pozostawił w rękopisie 4-tomowy słownik litewsko-niemiecki, wydany dopiero w latach 1968-1973. Bardzo ważnym osiągnięciem było wybudowanie w 1905 roku tzw. Domu Litewskiego (Litauisches Haus), w którym pomieszczono bogate zbiory etnograficzne, gdzie odbywały się wystawy sztuki ludowej, organizowano pokazy tkactwa etc. Ponieważ myślano praktycznie dom musiał utrzymywać się sam; zatem po zapłaceniu jednorazowego podatku uzyskano zezwolenie na pobieranie opłat wstępu oraz koncesję na sprzedawanie mleka i przetworów mlecznych. �299 Dzięki tej koncesji handlowej Dom Litewski przetrwał zarówno rozwiązanie towarzystwa, jak i wszystkie zmiany ustrojowe w Niemczech. Działalność towarzystwa zaczęla słabnąć już przed pierwszą wojną światową; i chociaż w 1920 roku na ostatnim walnym zgromadzeniu postanowiono kontynuować dzialalność, to jednak aż do rozwiązania w 1923 roku nie wykazano już żadnej aktywności; w rezultacie nie bardzo nawet wiadomo, kiedy się ono rozwiązalo - w 1923 czy też w 1925 roku. V. Milius omówił dzialalność LLG w następującym porządku: historia towarzystwa, zagadnienia etnograficzne na zebraniach towarzystwa, zagadnienia historiografii etnograficznej, badania nad historią etniczną, badania nad kulturą materialną, badania nad zwyczajami i kulturą duchową, zbiory etnograficzne i ich popularyzacja. W sumie bardzo wysoko ocenił dorobek tego towarzystwa. Dla polskiego czytelnika najciekawszym jest rozdział IV (s. 87-117), poświęcony Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. Autor rozpoczął go od przedstawienia krótkiej historii towarzystwa oraz odnotował, że "Lud" jest najstarszym polskim czasopismem etnograficznym. Kolejno, dość szczegółowo zreferował opublikowane w "Ludzie" - niezbyt przecież liczne - materiały lituanistyczne wraz z recenzjami. Do ważniejszych osiągnięć PTL dla lituanistyki autor zaliczył wydanie w ramach 53 tomu DWOK "Litwy" Oskara Kolberga; omówił dość szczegółowo ten tom, historię wydania i zreferował zawarte w nim materiały. Jednak najwięcej miejsca, bo 20 stron, autor poświęcił omówieniu życia, działalności i głównych prac lituanistycznych Jana Witorta (1853-1903). Z wielkim uznaniem należy podkreślić fakt, że Miliusowi udało się dość dokładnie odtworzyć życiorys Witorta, stanowiący - jak dotąd - najobszerniejszy życiorys tego badacza (należałoby też udostępnić go polskim czytelnikom, co zresztą będzie uczynione w innym miejscu). Z równą troskłiwością autor zajął się też pracami lituanistycznymi Witorta; zreferował 7 jego prac opublikowanych w "Ludzie", 3 prace z "Wisły" oraz po jednej z "Ateneum" i "Przeglądu Powszechnego". Tak więc w sumie zostało scharakteryzowanych 12 prac Witorta. Najwięcej miejsca autor poświęcił naj obszerniejszej pracy Witorta, Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego (wyd. 1897/8). Milius bardzo wysoko ocenił tę książkę, która dzięki szerokiemu doborowi zagadnień tam poruszonych, obfitości wykorzystanego materiału oraz konsekwentnej metodzie nie została - jak dotąd prześcigniona. Omówienie kończy się uwagą o skromnej recepcji tej książki. Nałeży więc mieć nadzieję, że dzięki V. Miliusowi zwiększy się zainteresowanie pracami Witorta na Litwie. Warto też odnotować, że w ciągu ostatniego lO-lecia w Polsce nieco uwagi poświęcili Witortowi etnograf W. Baranowski i falkiarystka H. Kapełuś. Rozdziały I, II i IV poświęcone są działalności obcych towarzystw naukowych, które tylko marginesowo zajmowały się kwestiami lituanistycznymi; jedynie Litauische-Literarische Gesellschaft (rozdział III) zajmowało się wyłącznie tematyką lituanistyczną· Natomiast dwa ostatnie rozdziały autor poświęcił dwom towarzystwom litewskim. Zmienia się też tutaj sposób referowania - zamiast szczegółowego charakteryzowania obcojęzycznych prac wystarcza zwięzłe sygnalizowanie konkretnej problematyki etnograficznej "wypreparowanej" niejako z całości. Najlepiej widać to w rozdziale V (s. 117-127), gdzie omówiona została działalność etnograficzna Litewskiego Towarzystwa Naukowego (Lietuvil) Mokslo Draugija) z lat 1907-1940; jego organem było czasopismo "Lietuvil) Tauta" (w latach 1907-1935 ukazało się 5 tomów). Jego pierwszym prezesem przez 20 lat był lekarz i folklorysta dr J. Basanavicius (1851-1927), jedna z czołowych postaci litewskiego odrodzenia narodowego, on też nadał kierunek działalności towarzystwu, któremu pozostało wierne do końca swego istnienia. Była to organizacja naukowa, oświatowa i kulturalna, a także pierwsza litewska instytucja, która planowo zajęła się gromadzeniem folkloru i etnografią litewską, wciągając do �300 tego szerokie warstwy specjalistów, jak i amatorów, zarówno uczonych, jak i gimnazjalistów. V. Milius skoncentrował się wyłącznie na pracy etnograficznej towarzystwa. W ostatnim rozdziale, VI (s. 127-143), autor zajął się działalnością Towarzystwa Krajoznawczego wSzawIach (Siauliv krastotyros draugija) istniejącego w łatach 1927-1944, omawiając kolejno: dzieje towarzystwa, gromadzenie materiałów etnograficznych, etnografia w wydawnictwach towarzystwa. Ta organizacja kierowana przez prawnika P. Bugailiskisa (1883-1965), licząca około 160 osób - z czego połowę stanowiła miejscowa inteligencja - potrafiła rozwinąć bardzo owocną działalność: 1. przejęła i rozwinęła muzeum krajoznawcze "Ausra" (bodajże trzecie miejsce na Litwie pod względem liczby obiektów etnograficznych; 2. już od 1925 roku zaczęła planowo gromadzić - obok obiektów muzealnych - dokumentację rysunkową, fotograficzną etc., ważną z tego względu, że oblicze wsi zmieniało się wtedy bardzo szybko w związku z reformą rolną. Organizowano też krótkie wycieczki penetracyjne kilkuosobowych grup. W sumie, w ciągu pierwszego lO-lecia odbyto 156 wycieczek lub wręcz ekspedycji badawczych do około 500 miejscowości, podczas których zgromadzono (oprócz obiektów muzealnych) prawie 2000 zdjęć, około 1000 rysunków i planów oraz opisy pochodzące z 53 gmin; 3. rozwinęła działalność instruktażową, pierwszy, ogólny kwestionariusz ogłoszono już w 193] roku, a w latach 1932-42 ogłoszono 22 ankiety tematyczne; 4. wydawała własny periodyk "Gimtasai krastas"; w latach 1934-43 ukazało się 3] numerów o łącznej objętości 2400 stron - 60% z tego zawiera treść etnograficzną. Z czasopismem tym współpracowało 85 autorów z całej Litwy, z tego 62 pisywało na tematy etnograficzne. Zrobiono bardzo wiele, mimo że do dyspozycji towarzystwo miało tyłko niewysokie subwencje samorządowe lub ministerstwa oświaty. Godnym odnotowania jest fakt, że nie tylko sami byli dobrze zorganizowani, byli też inicjatorami i organizatorami 3 kolejnych zjazdów krajoznawców i muzealników litewskich, które odbyły się w latach 1928, 1933, 1935. Książkę zamyka podsumowanie, w którym Autor z uznaniem podkreślił współpracę międzynarodową oraz zakończył apelem o potrzebie publikacji najwartościowszych materiałów w języku litewskim. Dla zagranicznego czytelnika bardzo pożyteczne jest krótkie streszczenie niemieckie: "Wissenschaftliche Gesellschaften und die litauische Ethnographie" oraz dodatkowy spis treści po niemiecku. Przydatny jest też indeks nazwisk, z tym że oryginalna forma nazwisk obcych umieszczona jest na drugim miejscu. Podsumowując należy stwierdzić, że V. Milius w swojej książce napisanej bardzo zwięzłym stylem dokonał nie tylko gigantycznej pracy rejestracyjno-weryfikacyjnej. Wprowadził nowe fakty, a swoimi bardzo wyważonymi sądami odsiał ziarno od plew. Tak więc w sumie powstał znakomity przewodnik dla wszystkich zainteresowanych etnografią litewską. Wobec tego należałoby wyrazić nadzieję, że autor zechce rozszerzyć krąg swoich czytelników i opublikuje swoją pracę chociażby w obszernym streszczeniu - w którymś z języków kongresowych. Witold Armon Slimane Zeghidour, La vie quotidienne Hachette, Paris 1989, ss. 447. a la Mecque de Malwmet a nos jours. Jednym z podstawowych obowiązków muzułmanina jest pielgrzymka (had:d:) do miejsc świętych, z których za najważniejsze uznaje się Mekkę, Medynę i Jerozolimę. Dla wielu wyznawców Mekka jest "Domem Boga" określanym jako Haram, czyli "sacrum �301 i zakaz" l dla innowierców. W ciągu wieków jej wielkość i swoistą świętość opiewano w poezji, przcdstawiano w opowiadaniach, w relacjach z podróży ukazując specyfikę i atmosferę, w jakiej wypcłniany jest jeden z fundamentalnych filarów islamu. Próby odkrycia tajemnicy pielgrzymowania do Mekki notuje się w XIX wieku. Wówczas to pojawiły się reportaże pisane przez "fałszywych pielgrzymów". Za najslawniejsze uchodzi dzieło Brytyjczyka, F. R. Burtona pl. Personnal narrative of pilgrimage lo al-Madinah and Meccah2. Teksty pochodzące z ubiegłego wieku pełnią rolę swoistego dokumentu. Informacje jakie przenikały z tak szczelnie zamkniętego dla innowierców świata, niestety, najczęściej były niepełne, pobieżne, zbyt ogólne. Slimane Zeghidour, Algierczyk zamieszkały we Francji, w książce La vie quotidienne ci la Mecque de Mahomet ci nos jours (Życic codzienne w Mekce od Mahometa do naszych czasów) opisał własną pielgrzymkę do Mekki, jaką odbył w 1988 roku. Jest to reportaż, oparty na materiale historycznym, wywiadach, obserwacji uczestniczącej i danych statystycznych. Książka składa się z czterech części. Pierwsza zatytułowana "Aller a la Megue" (Droga do Mckki) wprowadza czytelnika w historię miasta, jego związki z islamem, ukazuje znaczenie świątyni AI-Kaby, stanowiącej orientację dla wiernych całego świata - "Kibla to jest kierunek Kaby, ( ... ) błogosławieństwo (... ) i początek drogi ludzkości ku przeznaczeniu. Skrzyżowanie boskich objawień" (s. 6, 8). Odwołuje się do Koranu jako niepodważalnego żródła traktowania Mekki w kategoriach sacrum. Równocześnie Autor przybliża czytelnikowi specyfikę i organizację pielgrzymowania. W islamie rozgranicza się dwie formy pielgrzymek - Mała (umra) i wielka (hadżdż). Autor opisuje obrzędy wypełniane przez hadżdża. Interesująca okazuje się wzmianka o zachowaniach obowiązujących muzułmanina już przed opuszczeniem własnego kraju. Otóż o podjętej decyzji informuje on wspólnotę, zapraszając na specjalny poczęstunek. W atmosferze szczególncj radości podkreślanej okrzykami you you (zagharidy) wierni realizują nakaz tradycji zawarty w formie "sól i woda" co oznacza: "zaprzestanie obelg, zanikanie sporów i zaciskanie więzów przyjaźni" (s. 27). Równocześnie przyszły hadżdż przed wyjazdem do Mekki ,,«musi zmicnić skórę», co czyni w hammam (łaźni), gdzie rytualnie dokonuje ablucji całego ciała" (s. 45). Autor zwraca uwagę na prośby najpobożniejszych o wodę ze źródła Zemzem. Wkraczaniu w inny świat sprzyja już atmosfera w samolocie, wszyscy pasażerowic, podobnie ubrani, zmierzają w tym samym celu. Jednoczy ich ihram, co "równocześnie oznacza stan sakralizacji, jakiemu musi się podporządkować pielgrzym przed wejściem na święte terytorium oraz jego obrzędowe ubranie, które składa się z dwóch długich białych części nie zszytych, pełniących rolę opaski i szala" (s. 418). W relacji Autora Mekka ukazuje się uduchowionym miastem. Muzułmanin czuje się zespolony z ideą wiecznie trwającego czasu, rozumianego jako codzienne powtarzanie przeszłości (s. 18-19). Równocześnie świat nacechowany sakralnością współistnieje i roztapia się w kupieckiej codzienności. Życie toczy się podwójnie, wyznaczone czasem pielgrzymowania i zwyczajnością, która nota bene zakłóca rytm czasu świętego: "Wypełnianie obrzędów piclgrzymkowych zmienia miasto w najbardziej handlowy stragan świata ( ... ). Wiek złoty staje się wiekiem pieniądza" (s. 16). Związek z przeszłością, "powtarzanie czasu" oddaje zdanie zapisane w epoce średniowiecza przez palestyńskiego geografa Maqdissi (zm. 988): "W Haram królują niesamowity żar, morderczy l Harw/J w języku arab. oznacza zakaz. Terminem tym określa się święte miejsca islamu Mekkę, gróh Mahometa w Medynie i obszar wokół niego oraz dwa meczety wraz z tarasami w Jerozolimie. 2 Dzieło zostało wydane w Londynie w ł893 roku, w 2 tomach, wydawnictwo Tyłsan and Edwards. �302 wiatr i roje much" (s. 73). Zdaniem Autora "ta szokująca formula nie straciła na aktualności" (s. 73). Część drugą pL "Dans łe jardin de Dicu" (W ogrodzie Boga) tematycznie można podzielić na dwa podstawowe problemy realizowane w odmiennej perspektywie czasowej. Zwyczajność wiąże się z wielogodzinnym oczekiwaniem na lotnisku na kontrołę paszportową. Sakrałność nadzwyczajna pojawia się w obszarze Świątyni Kaby, do której przybysze powinni dotrzeć, zgodnie z nakazem, natychmiast po dopełnieniu formalności organizacyjnych. Centralne micjsca zajmowane są przez mężczyzn. "Kobiety pozostawione w oddaleniu, tuż przy ulicy, lepiej słyszą jazgot samochodów niż pochwalne okrzyki wiernych. Niektóre siedzą spokojnie skupione, inne śpią owinięte prześcieradłem (s. 155). Autor podkreślając zasadę separacji, akcentuje aktywność mężczyzn. Kobiety w jego relacji ukazują się jako istoty, dla których "Płodność jest jedyną radością. Mężowie mogą je traktować jak służące, dla synów są jak królowe, a dla córek wzorem do naśladowania" (s. 156). Tłum na placu wokół Świątyni Kaby tworzy tak hermetycznie zamkniętą przestrzeń, iż praktycznie nie ma możliwości swobodnego poruszenia się. Zdarzają się zawały serca, zadeptania, wylewy i inne nieprzewidziane zgony, ale śmierć w tych okolicznościach traktowana jest jako szczęście: "Umrzeć w Domu Boga daje natychmiastowe wejście do Raju" (s. 157). Interesujące okazują się opisy: czarnego kamienia, jego siedmiokrotne okrążanie, recytacja Allah Akbar (Allah jest Wielki), pokłon przed "stacją" Abrahama i wejście do podziemi z wodą doprowadzoną ze źródła Zemzem: "Wierni ustawiają się przed ścianą z kranami, z których płynie zimna święta woda ( ... ). Rytualne mycie orzeźwia ( ... ). Jest to moment odpoczynku i zapomnienia o codzienności (s. 170). Kolejny etap prowadzi pielgrzymów do skały Safa, położonej u stóp góry Kabaz, gdzie wierni zwróceni w stronę Kaby z całych sił chwalą wielkość Boga. Tu też pomiędzy dwoma wzniesieniami zaczyna się i kOllczy rytuał. Szczegółowe opisy dotyczą kolejnych rytów, wypełnianych bardzo skrupulatnie. Łączenie różnych tematów na zasadzie dygresji pojawia się w tej książce wielokrotnie. Na uwagę zasługuje refleksja dotycząca postaci eunuchów, czyli "strażników świątyni". Otóż kastracja, znana już w czasach antycznych i Arabii przed islamskiej, nie znajduje uzasadnienia w islamie. W świetle kronik arabsko-muzułmańskich "eunuchowie", niewolnicy biali i czarni, tworzyli liczną grupę w Domu Islamu (... ). Źródła są bardzo dyskretne o ewentualnych praktykach kastracyjnych w środowiskach islamskich (s. 229, 230). Kwestię tę Autor omawia w aspekcie historycznym, odwołując się do wielkich dynastii Omajjadów z Damaszku, Fatymidów, kalifatu ottomańskiego z XV wieku. Stwierdza, iż współcześnie notuje się 17 eunuchów w Mekkce i 19 w Medynie. Ich tradycyjne zajęcia obejmują funkcje dozorcy, sprzątacza i strażnika. W części III pL "L'exode" (Eksodus), podobnie jak w poprzednim rozdziale. w prezentacji poszczególnych etapów wypełniania obrzędu, przewijają się sprawy zwyczajne i dygresje historyczne. Podczas całej pielgrzymki uczestnik musi tak postępować, aby nieustannie trwać w stanie czystości. Strach przed jego utratą urasta niekiedy do rangi swoistej obsesji. Wśród wiernych prowadzone są nieustanne dysputy czy ów nakaz nie został naruszony. Stan sakralizacji zakazuje wiernemu m.in. "drapania się w głowę i obcinanie paznokci" (s. 257). Stany lękowe manifestują się szczególnie na pustyni. Zgromadzeni wokół świętej skały Arafat naśladują gesty Proroka i z niepokojem oczekują zachodu słońca, albowiem pielgrzymi zgodnie z rytuałem (ifada)3 zobowiązani są jak najszybciej dotrzeć do Muzdalify, kolejnego etapu pielgrzymowania. Napięcie, emocje i pośpiech powodują często, że dla słabych i chorych pielgrzymka kończy się w Arafacie. Podczas nocy spędzonej w Muzdałifie przy blasku ognisk 3 i{ada w jęz. arab. waczy szybką procesj~. �303 i sztucznych świateł wierni muszą zebrać 49 kamyków wielkości bobu. Służą one do obrzucania posągów szatana w Minie. Pierwsze promyki słońca wywołują ponownie atmosferę ilady, albowiem w popłochu wierni zmieniają miejsce kierując się ku Minie. Tam też spontanicznie dokonuje się rytuału kamienowania Wielkiego Szatana siedmioma kamieniami, pozostałe 42 przeznaczone są na wizerunki Małego i Średniego Szatana. Jest to kolejne miejsce, gdzie muzułmanin może zakończyć swoją pielgrzymkę. Aktualnie pobyt w Minie trwa od dwóch do trzech dni i stanowi przygotowanie do wypełnienia ofiary z barana. W ostatnim rozdziale "A la cou du roi" (Na królewskim dziedzińcu) Autor przedstawia Mekkę jako typowe miasto współczesne, przede wszystkim wielką metropolię handlową, gdzie dokonują się wielkie transakcje oparte na sprzedaży "złota, srebra, jedwabi, ziół i tradycyjnych medykamentów oraz różnego formatu dewocjonaliów" (s. 358). Istnieją jednak towary objęte zakazem sprzedaży. Są to "instrumenty muzyczne, futra, lalki i pluszowe zabawki przedstawiające żywe postacie, prezerwatywy i inne środki antykoncepcyjne oraz napoje alkoholowe" (s. 358). Mekka, w relacji Autora, wydaje się mieć wizerunek podwójny: sakralny i merkantylny. Liczne meandry tematyczne (historyczne, religijne, handlowe, polityczne) wzbogacają niewątpliwie wartość książki. Nie jest to tylko sucha relacja, ale fascynujący reportaż o życiu codziennym. Nadzwyczajność tkwi w odsłanianiu innego świata, ukrytego w modlitwie kierowanej do Allaha. Tekst można uznać za kontynuację reportażu Rihla (czyli wędrówka w dalekie kraje), który nawiązuje do tradycji średniowiecznych, a konkretnie do pielgrzymki, jaką odbył Mahomet w 632 roku. Sposób prezentacji problemu wydaje się zmierzać do zamazywania białych plam związanych z pielgrzymowaniem muzułmanów do Mekki. Kończąc omawianic tej niezwykle interesującej książki, należy zwrócić uwagę na jej formę edycyjną. Wprowadzone mapy muzułmańskich miejsc świętych oraz kilkanaście fotografii czarno-białych nadają tekstowi walor wizuałny, dane statystyczne z lat 1986-1987 dokumentują liczbę pielgrzymów z poszczególnych krajów. Arabia Saudyjska, w świecie muzułmańskim uznana za "strażniczkę miejsc świętych" (s. 35) realizuje własną politykę związaną z pielgrzymowaniem, przydzielając każdemu państwu muzułmańskiemu określony limit uczestników (tzn. 1 na 1000 mieszkańców). Koszty uczestnictwa pokrywane są przez poszczególne kraje. Polecana książka stanowi zatem interesujące źródło wiedzy z zakresu orientalistyki i etnologii. Anna Barska Vaclav L. Serosevskij, Jakuty. Opyt etnograficeskogo issledovanija, wyd. 2, Moskva 1993, ss. 736, ił. (przedmowa - S. A. Stiepanov, komentarze - M. K. Zornickaja, S. F. Muchamed'jarov, opracowanie graficzne - V. K. Kuzniecov, indeks osób i nazw geograficznych - P. N. Jakovleva; wydanie sponsorowała Spółka Akcyjna "Zoloto Jakutii" Republiki Sacha). Pierwsza edycja tej książki ukazała się w Petersburgu w 1896 roku nakładem Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. W nieco zmienionym kształcie dzieło to autor ogłosił w 1900 roku w Warszawie pl. 12 lat w kraju Jakutów (rzecz później powtórzono jeszcze dwa razy). Dzieło zostało zaliczone do klasyki etnograficznej i we fragmentach było drukowane w innych krajach (np. w 1901 roku w Anglii). W najnowszej edycji wstępny szkic S. A. Stepanova nosi tytuł: V. L. Serosevskij i Jakutia. Informuje on czytelników o autorze książki i jego 12-letnim przymusowym �304 pobycie na zesłaniu na Syberii. Podaje także przegląd publikacji Sieroszewskiego, w tym wymienia ogłoszony w 1902 roku szkic W kraju Sacha. Podano również informacje a wyprawie Sieroszewskiego do Japonii (razem z Bronisławem Piłsudskim) oraz o losach autora po powrocie do kraju rodzinnego. Podkreślono ponadto. że w opracowaniu - w tym w komentarzach - starano się możliwie wiernie zachować osobliwości tekstu, głównie - dziś już zapomniane - stare słownictwo jakuckie. Wszelkie odstępstwa od oryginału zostały starannie opisane w komentarzach M. 1. Zornickiej i S. F. Muchamed'jarova. Komentarze umieszczono na końcu książki, odwołując się do odpowiedniej strony tekstu opracowania Sieroszewskiego. Na końcu znajduje się także indeks krzyżowy, obejmujący wszakże tylko tekst Sieroszewskiego. Wartość niniejszej edycji, dziś przecież źródła historycznego, polega na treści komentarzy oraz indeksu. Wydawcy dysponowali bowiem literaturą (w tym także opracowaniami kartograficznymi), które poza Syberią są praktycznie niedostępne. W przedmowie i komentarzach wskazano ponadto na opracowania uwzględniające wątki ledwie naszkicowane w opracowaniu Sieroszewskiego, a stanowiące przedmiot studiów etnografów rosyjskich po ukazaniu się książki Jakuly w 1896 roku. Nowa edycja dzieła polskiego zesłańca - wydana w 40 tys. nakładu - na pewien czas zaspokoi zapotrzebowanie etnologów z różnych krajów. Z pewnością pomoże także polskim historykom nauki podczas kolejnego wznowienia tego opracowama. Jakuly. Opyl etnograjiceskogo issledovanija Sieroszewskiego to książka o ogromnej wartości, także historycznej. Jej autor w 1880 roku, gdy po raz pierwszy zobaczył ziemie jakuckie, nie miał przygotowania do tego typu badań. Mimo to drogą samouctwa posiadł ogromną wiedzę przyrodniczą, wypracował własne metody studiów etnograficznych i przygotował do druku opracowanie porównywalne tylko z Edwarda Piekarskiego słownikiem jakucko-rosyjskim. Zresztą Piekarski, podobnie jak i Bronislaw Piłsudski, oraz wielu innych zesłańców, byli również samoukami. Osiągnęli jednak więcej niż kierownicy wielkich ekspedycji badawczych. Dokonali tego. jak to wnosić można z ich tekstów, dzięki serdeczności do - na ogół pogardzanych przez Rosjan tubylców. Książka Sieroszewskiego Jakuty to również ciekawy dokument historii etnografii z końca XIX wieku. Zwraca w nim uwagę wstępny rozdział o elementach środowiska przyrodniczego (położenie, klimat, świat roślinny i zwierzęcy), któremu podporządkowano kulturę materialną i duchową mieszkańców północnej Syberii. Autora interesowały także problemy natury bardziej ogólnej, w tym pochodzenie plemion, cechy antropologiczne, zajęcia, ubiory, wierzenia itp. Marginalnie - co zrozumiałe - przewijają się kwestie związane ze stosunkami tubylców z ludnością napływową. Pod tym wzgłędem wiele istotniejszych informacji przekazał Sieroszewski w artykułach, które nie weszły do opracowania podstawowego. Republika Sacha (Jakucja) jest częścią Federacji Rosyjskiej o dużej autonomii. Jej władze czynią wszystko by utrwalić w druku klasyczne opracowania dotyczące tego kraju. Czynione są starania o druk licznych rękopisów Wacława Sieroszewskiego, zachówanych w archiwum Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu. Jako pierwszą wydano omawianą książkę. A może wydawcy tej publikacji podjęliby trud zorganizowania międzynarodowej konferencji na temat wkładu Polaków w poznanie Jakucji. Sądzę, że i strona polska sprzyjałaby tej inicjatywie, zwłaszcza teraz gdy bez skrępowania można mówić i pisać o dziejach Polaków na Syberii. Zhigniew J. Wójcik �305 Dusan H o I y, Ctibor N e ć a s, Źalujici pisen. O asudu Ramii v nacistickych kancentraćnich tóborech, Ustav lidovć kultury, Straznice 1993, ss. 152, fot., diagramy, nuty. Praca zawiera sześć rozdziałów, trzy z nich są materiałowe: Pieśń "Ausvicate hi kher baro" (Wielkie więzienie oświęcimskie) z komentarzem śpiewaczki Rtizeny Danielovej, drastyczny opis działania cygańskiego sztubowego, dwie improwizacje z życia w obozie śpiewaczki Heleny Malikovej. Obie przeżyły Oświęcim, zabrane z rodzinnych Moraw. Rozdział historyczny opracowany przez C. Nećasa omawia losy Cyganów na czeskich ziemiach od 1921 do 1942 roku, to znaczy do pierwszych transportów do obozów zagłady, oraz życie Cyganów w samej Brzezince. Dalej życiorys Rtizeny Danielovej, cygańskiej śpiewaczki, napisany przez Dusana Holćgo. Cykle pieśni, tematycznie związanych z zagładą Cyganów, szczegółowo zanalizowane są również przez D. Holego. Widać w tej pracy, jak trudno połączyć rozumienie i metodę folklorysty, z pojmowaniem i sposobem postępowania historyka. Autorzy sami to przyznają we wstępie, dlatego położyli nacisk na stronę dokumentacyjną. Słynne zalecenie H. Himmlera, żeby akcje przeciwko ludności żydowskiej i cygańskiej wykonywać z "całkowitym brakiem humanitaryzmu", ilustrowała codzienność obozowa. Jej szczególnym przejawem była niedziela 30 maja 1943 roku. Po przyjeździe do obozu tysięcy Cyganów, Mengele pozwolił im żyć kilka dni spokojnie w kręgu rodzinnym. Właśnie w niedzielę zachęcał ich do tańców przy ogniskach. Do rana. Rano musieli zdjąć ubranie, ozdoby, złożyć instrumenty i przejść do "kąpieli". Niemieckich Cyganów kazał zaraz żywcem spalić. Likwidacja obozu odbyła się równie "po ludzku". Ponad 3000 starszych, matek z dziećmi i sierot, po wieczornym apelu 3 lipca 1944 roku, zostało zagazowanych w piątym krematorium. Do końca się tego nie spodziewali, byli łatwowierni jak dzieci, dlatego ich likwidacja sprawiała trudność nawet oprawcom. Czeski Żyd, lekarz w obozie, opisuje panikę Cyganów, gdy poczuli zbliżający się koniec. Piekielny wrzask zbliżał się do kolejnych bloków, które opróżniano z więźniów. Esesmani byli pijani, każde zachowanie brali za osobistą zniewagę, podobni diabłom miotali się wśród ludzi. Cyganów w Protektoracie Czech i Moraw było około 7000. W Czechosłowacji byli ewidencjonowani od 1927 roku jako aspołeczni. W 1939 na Morawach we wsi Hodonin i w Czechach we wsi Lety zostały utworzone obozy pracy dla osób powyżej 18 lat, unikających zatrudnienia. Więźniów - Cyganów było w nich od 10-25 procent. Te obozy przetransportowano do Oświęcimia w latach 1942-1944. Spis Cyganów, cygańskich mieszańców i ludzi żyjących "cygańskim sposobem" zaczęto 2 sierpnia 1942 roku. Dostali cygańskie legitymacje zamiast dowodów tożsamości. Byli jako niearyjczycy z góry osądzeni. Obozy pracy zostały zamienione na przejściowe, które miały gromadzić Cyganów do wywózek. Celu i przyczyn deportacji Cyganie nie znali, nade wszystko nie byli w stanie tego zrozumieć. Najwięcej umarło w lecie 1943 i w zimie 1943/44 roku. Więzy rodzinne, tak drogie Cyganom, rozpadły się. Głód, pragnienie, zimno, nieustanna groźba śmierci - komin krematoryjny był ciągłym tematem rozmów. Naziści niszczyli tych ludzi ze względu na to, że nie umieli się wyrzec tradycyjnego sposobu życia i stanowili mniej cenną rasę, którą trzeba wygubić. Na 5500 zatrzymanych uratowało się 500. Może zbyt dokładnie streszczamy historyczną część pracy. Aby przedstawić powstawanie i trwanie pieśni "Ausvicate hi kher baro", trzeba znać warunki jej funkcjonowania. Nie mamy pewności, że ta "pieśń skarżąca" została ułożona w samym obozie. Mimo potwornych warunków więźniowie grali, śpiewali i tańczyli, kwitły miłość i zazdrość. Cyganie wykonywali pieśni czeskie, niemieckie, słowackie. Część Cyganów nie mówiła dobrze cygańskim językiem, w rodzinach go nie używali. Pisowni cygańskiej 20 - Lud t. LXXVII �306 praktycznie nie ma. Późniejsze zapisy tej pieśni są dokonane przy użycIU języka czeskiego, słowackiego, polskiego. Kiedy więc pieśń powstala i kto ją zlożyl? Ruzena Danielova (1904-1988) uważała ją za swoją. Ułożyla ją ze smutku po stracie męża i dzieci. Ta ośmiozgłoskowa i siedmiozwrotkowa lamentacja fragmentarycznie przedstawia życie w obozie. R. Danielova była analfabetką, podobnie inne śpiewaczki wspomniane w książce. Mogła sama dostosować słowa do znanej melodii, pieśń chyba nie jest oryginalna. Cykl "Ausvicate ... " obejmuje 9 pieśni. Mi~dzy morawskimi. polskimi i słowackimi wariantami występują podobne motywy lub ich połączenia. Strona muzyczna przypomina pieśń cygańską z "Dade (ojciec) Zingaricum" z 1639 roku i pieśni nabożne z XVII wieku. Bezpośrednio melodia wzięta jest z więziennej pieśni "Oda kalo cirikloro" (Ten czarny ptaszek), która jest ogólnie znana. Popularna pieśń jest najczęściej krótka, pieśń obozowa - długa. W cyklu pieśni o ptaszku nie zawsze słychać o więzieniu. Porównania autor nie przeprowadził dokladnie z powodu niepelnej reprezentacji pieśni "Oda kalo ... ". Inny cykl stroficzny "Andr'oda taboris" (W tym taborze), również zawierający pieśni o zagładzie, sięga głęboko w XIX wiek. Dokładne prześledzenie cykli pieśni cygańskich jest utrudnione z powodu migracji powojennych. Pieśń mogla powstać we wschodniej Słowacji, a za kilka dni śpiewali ją w zachodnich Czechach. Trzeba tu zaznaczyć, że slowaccy Cyganie nie byli objęci eksterminacją. Jeh pieśni mówią tylko o więzieniach i obozach pracy. Przywiązanie śpiewaków do "ich" pieśni polega na "ćaće", czyli prawdziwości. Miesza się tu rzeczywistość ze snem, chęć ze spełnieniem, przeszłość z teraźniejszością, można być w dwóch miejscach jednocześnie. Cygan śpiewając twierdzi, że pieśń jest jego i jednym tchem, że jest stara. Prawda pieśni opiera się także na wydarzeniu, które opisuje. Powolne śpiewy mają oprawę rytualną. Poprzedzone są prośbą o wysłuchanie; po wykonaniu śpiewak wszystkich pozdrawia. Typowe są wyrażenia skrótowe. zmiany występują zależnie od nastroju. Autor sugeruje, że pieśń obozowa zaniknie wraz z naocznymi świadkami, co najwyżej zostanie zapisana. Cyganie będą śpiewali o innych wydarzeniach, trzymając się tradycyjnych mclodii. Na końcu książki umieszczone są powolne, niestroficzne improwizacje, właściwie lamentacje Heleny Malikovej, utalentowanej poetki. Zawarte w nich nicświadome oskarżenie brzmi mocno, będąc wezwaniem, byśmy myśląc o Cyganach pamiętali, że rasizm jeszcze nie umarł. Wojciech Dudziak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d5c7d06bdf1714cda6b35e4b8984b73.pdf 4cfb88c273bd2654e164ca9d6d195edf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2021 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.259-303 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 IV. RECENZJE Carlo (i i n I b u l' g. I/('Xcnsabbut. Ent::ifJerung I a,chenhllch Verlag.. Frankfurt am Main 1993, ss. 460. einer ndch/lichen Geschichre, Fischer \\ iislPpaJ/.ie 1993 roku nicmicekic wydawnictwo Fischer Taschenbuch Verlag pod numerem katalogo\~: m :U,90 IV serii Cieschichte Fischer wypuściło na rynck pracę C. Ginzburga pl. !lć'.\(,Il.m!>!>a! r:Il/::il/erung ein£'r niich/lichen Ceschich/e. Carlo (,in/burg urodzony w Turynie w 1939 roku znany jest polskiemu czytelnikowi jedynie / c111('Khpo/.ycji I\ydanych \V nas/ym kraju - książki Ser i robaki i artykulu zamieszczonego II Ibior/c: iJieillli i h().~{{ci '. Picrwsze wydanie lIexensabba/ nie znalazło należytcgo oddźwięku II pobkic.i pr;l,ic J:ICIHl\\ej, tak/c picrwsza wersja niemieckojęzyczna książki nic została w Polscc i'IIedst;111 iOl1a i skomentowana '. Drugie nicmicckie wydanie wydaje się być dobrą okazją do i1dciwiJieni;1 dotychc/asO\vych lalcgłości i omówicnia tcj wartościowej pracy. l'OI1l\ ,I podjJ,:cia bad,lIi uwieliczonych omawianą publikacją zrodzi l się w latach 1964-196:'\ i clClgk pr/cllijal ,;ię II ró/nych etapach działalności naukowej C. Ginzburga. Pierwsze namaCClil1c'ckkl: badali I.nala/ly wyral IV s/kicach przcdstawianych na seminariach prowadzonych pr/o.l. I.c (;olra II (cole I'ractiquc des Ilautes I~tudes i.l. P. Vernant'a w Centre de Rechcrehes Ci1ll1parc'cs sur ks Socićlćs Ancicnncs. Tak/c inne rozlicZl1e spotkania, wykłady i seminaria :'lled/: 11,lllldO\\c (ldbytc II lalach 197:'\-1987 mialI' wpływ na kształt i zawartość książki'. CI;mHlnicc i CI.<lrO\\Ilicy I.bicrali się nocami w miejscach leżących na uboczu - na polach I e"r,lCh T<I~ic pol(lienie miejsca spotkali wymuszało na uczestnikach specyficznc metody docier;lIlia n;lIl. Nocnc 101: na miotłach, trzonkach od łopat, na zwierzętach lub też bez rekwizytów ,[a h ·,i.,:nicodl;lc'In,! L'l.J,:ściąwyohrażcilia sabatu. Specyfika topograticzna umiejscowienia sabatu 111;:\<l/lal;lklL' uj;cic w pO\lsl<lniu milu o mo/liwości przemiany wiedźm w zwierzę i w tej postaci Pl/clllicr/'lnill leśnych OSIJ,:PÓW Innymi elementami sabatów były też: wyrzekanie się wiary c;ll/c~eipliiskicj pr/cl nowych uczestników zgromadzenia, bezczcszczenie sakramcntów, sl..:ładani,' oli;lr lud/kich IlIh /llier/.J,:cych. uczty. tmice, seksualne ekscesy a także przyrządzanie rnagicz;l\Cilm<l~ci ,kl<ll\;Jj,\c\'Ch siJ,:g.łównie I nicmowli;ccgo lub trupiego tluszczu i innych odrażających jn~r.:dil'Jlc.ii. S.! lo elenlClll\' POdSI;I\I'()lIe składaj'łce się na wyobrażenie sabatu. Oczywiście istniały różno:"dnc II ;lri<lnty lokainc. Iec/ zr"b pozostawał niczmienny. \\ IlaNII ic Ilwhalncj tak/c mol.na zaohscrwować pcwne różnice. Obok stosunkowo mlode~" tCllllinu ..,abat" (s<lhhaL sahalh). którego etymologia jest niejasna, funkcjonowały już wcześi11C1UClonc' okrcślenia ..S<lgarlllll synagoga" czy ..Strigarium convenllls", które w łokalnych 'l!td\CI!ICh IlldO\I\ch pr/y.J111ollaly formy najróżnicjsze: "Striaz", ..HarlotC', ,.Akelarrc" ". Choć lid/II' hy'II~t1yn'l/Ile. to Ilyohra/enic sahatu pol.Ostawało dośćjcdnolite i spójne. Od pOCli)tkll XV \\Iekll do klllica XVII w miej Europie prowadzone bylI' procesy przcciw C/!1IU11nICOIll. powstawaly traktaty teologiczne na ieh tcmat '. Z akt procesowych i rozwahui ,!uehl1\lnych lICIonych 1I}lania się jednolity ohraz nocnych zebrań. Ostatecznie doprowadziło to ]'ll·I\\ ..... I\: \\.\Ii l' (ill\/hu[~> Jllfll"'iI: ..'.)~f() \'(')'1/11, Torillo 1976: artykuł: C Ginzburg, K()lIwer.~l(/ 7.\d611':: Allil orkI -.~!,; i f.. \jh'l"I/ł/r'/I1 II 1t/\/dUi !J •.\(fltI"grll/i" \'t" Hl4'dJ1l i /w,!.:,(I(/, red, M. AYlIlard 1 in., Warszawa 1992, s. 21-31 ~l. ('IJl/huq.! .'(onu lI'IIf/lr/l1f 1·'!liI de:_:i!rlfCf(J/ll' del sahha, lonna 1981); I wyd. niemieckie, Ikrlin 1990. \! III \\ ~ "bd~' I (ldc/~ I~ \\' Villi Le.:r Foundation w Jerozolimie, College de Francc, uniwersytetach \\" GCIlC\\'IC. :\ !1r'!llr~lI. ') ak. HlllolllI. Pm h.:""l011_S,lIlla M{lIlICa I ill . J 11,1I!:,""ll. 1.1111'111'1I flIul' '·wl.'rslfchllllgell :111' (;(,,\(:/IICIl(: des /lcxl.'lIU'C1hns 1I/uJ del' l/cxCIIl'f ..'ljo/J.!,II11J.!, 1111 ,\ /'''elllller, :3 ',l·: ] 'h' i !Ild~\.:-.\ IIndł'ilM.lul.. _'"()C)5: P F I.nlll1li~r, FI)'IJJO/OJ.!,/(' tle .\uh/wl ,.rhlIIiolI n/ucl/c (h, .wrn!'r,\' ", l1ibliolhequc 4,' .: / ~l'lr ~:; ! •... i'l...- d ..... '" 1.,'11.11'11-:" I~"I ·:,tI;; I"XI Il' .... l\\leld/l.·lll~ it .//, /1\ rllll (','1111",'\ . ..., :·17 ..:.~{) hal d/li ll~l)llle lIJ1t1l"'ł'ljJ!lITfC.\, Ił,,'(.,/lla 'Jotrzehy omówiellla możliwe- do przyjęcia, szerzej o cd n Ankarloo, G. 1lclll1ingscn, Oxford 1993, passitll. Iylll \\' /;'llr~l' ,~'10l/('1'I1 �260 do uznania czarownic za sektę religijną i masowego ich prześladO\I·aniil. l'''i-'Lllh o II rogiej i spi.'kowej wręcz działalności czarownic istnialy nie tylko II' wiekiIch X V -X V li. Icu I'llll niL'1 Iml;ih częściowo przyjętc przez naukowców XIX i pocziltku XX lIieku .Ii1skrilll\Jll lego pr/:- kl;llkll' moi.e być kuriozalna praca M. A. Myrray. The Wilch-( '/111 III lI'e.l'lem le/lmlw. (l\ I<'rd 1')21 .Jak i dlaczego doszlo do skrystalizowania się takie)..'o obralll silbillU') ( " si~ krYle Id 1:- n' obrazem? Na te pytania odpowiada praca C. CiinzbuIWI. .lei lIylhlnie popl'I:cdmnc 111I" drukowaniem drobniejs/.yeh rozpraw mieszez,\cyeh się w pow,Iięlej teJlliltycL' ". .Iilk Ile "'I~'pie d" drugiego niemieckiego wydania napisal aulor s/.Cl.eg()IOIle ro,lllii\lilniil konc<;pc::ine pOl1lied/\ trzema kolejnymi wznowieniami ksiąi.ki byl)' Ilcryfikl)\\ ilne i CIęSIU dOj1"uII ad/;l!l' 1(> d" istotnych zmian w treści. W efekcie wydanie z I99] roku jest II istocie .lui. niL'l1lil! nOli il pritel Kilkanaście lal naukowej pracy C. Ginzburga nad lematyk" cIarOIlIlic doprollild/ilo do lego. IL' otrzymaliśmy książkę o pierwszorzędnych walorach naukollych. Zakres podWI:-ch badali ulll"illwil calościowe pr,ledstawienie dziejów i ewolucji pewIlego Icnol1lellu. I lak pk lil)..'ildnlenil· .1'>\ obszerne i wieJopłaszC7:yznowe, tak i dziclo wioskiego badacza uka/uje IIspomlliilny Il:nonlen ilL' wszystkich jego wymiarach, zarówno chronologicznych jak i lopogralie/nlch. W~/cśllie.i ":- l1lienione elementy fundamentalne składające się na stereot:- psabalII L'lilH1\\nie poddilne I"stah w pracy C. Ginzburga interdyscyplinarnej analizie. ł'O/lIolilo lu na uj;"1 nicnic iSlnlenl;1 II 1\ m obrazie elementów mitologii całej Eurazji. Po hliższym pr/yjr/.eniu się Ilspolrllliillll'lnu 'l<:r<:,\typowi udało się wyodrębnić z niego m. in. gerJnal1skie OpOli ieści o ..d/ikim !'ilnu" (II ilden 11..:1"11. mityczne orszaki greckiej bogini Diany, eurazjatyckie praklyki S/am;lJ"lskie. Ul hliiS/e naS/el11il kręgowi kulturowemu mity o przemianie ludzi w zwier/.ęw (ball\'cb milolo~I;1 "ilko!;ICIII;li Wszystkie te odlegle od siebie czasowo i przestrzennie clementI POliiUI II ,iI; II .Ies/ue di" powszechnie znany obraz nocnych wojaży i spotkall czarownic. I )mgajnhlk do Ic~,\ ,III ILTdzenia była bardzo długa. Swe rozważania C. Ginzburg rozpoczyna od analiz:- podubielisIlI' l.acIHlllal·1 llid/klch ""hL'C określonych grup ludzkich. Pierwszą grupą spoleczną Idaniem II loskic~o b;ld;lcza. "II \ bL'/I'II;'" ze spoleczności lokalnej, a następllie również pr/.eśladollillli\ hyli trędll\\aci. t\aslępnc II iek: przyniosły innych - szalel1ców, i.ebraków, kryminalist(l\\. i.yd(l\I· \\'.S/yscl oni hyli n;l/naCl"ll:. izolowani i ostatecznie zwalczani. Jcśli idzie o trędowatych to bardzo znamienny .jest ClilS i miejsce (okoliunuści) pIL'lIlSl>l'i: koniaktów spolccZllości europejskiej z nimi. PojawiCl1ie się triIdu lIa kOllt:- llelKie IHIWjC ,iL' n.: XIII/XIV wiek. a rejonem, w którym się pojawili pierwsi trędowilci 111Iii pli.-/ach I:ranei;r \;hiłająec się kontakty ze światem arabskim doprowadziły do pr/eniknięcia kj lropiblllcj clll\1(\h\ d" Europy i odtąd by la ona utożsamiana z wrogami religijnymi i poiil>czn\'ml. Slild tCl i Irędo\\;I'" f:uropejczycy 7.yskali nowy wymiar spolcczny - hyli postr/.egani j;lko a~cllci ar;d)scI. kll'>rl Lh zadaniem miało być m. in. zatruwanie studni i źródeł. f)ochod/i 1 do lq'o odl'aiajqc\ "I gl~I'! i nicprzyjemny zapach ich ciał. Podobnie sprawy się mialy I Zldalni. niechęć do nich 1)ć\IL'g,,wana była przez ich monopol kredytowy. Okrutna klęska glodu. klóra nawiedziła francję (II' slCleg<'llności .jej rejolI pd-I;lcll.) " lalach 1315-1] 18 zaostrzyła nienawiść wohec Żydów. StopniOlI'l) dopnl\1 ;Id/ilo to d'l 1I;lI/l1ecni;1 II~; obowiązku oznaczania ubrail jaskrawymi barwami. mimu że i.:- d/i IC II Igkdll 11;1specI Ij~" religijno-obyczajową swej nacji i lak różnili sir; zel\llęlrl.llie od spok'ClnośCl jok.alnc,ilu ,dc'l' nadmienić. 7.C próby narzucenia Żydom przymusu o/.nau.aniil IIhr,II1 pOdL'.I111oll;lnL' hl I: 11'/ wcześniej. W roku 1215 na Soborze Laterailskim nakazanI) i.ydom nilS/) II ;IĆ 11auhrania pskra" ( wstążki - żółte, czerwone lub zielone. Także i trędowaci mieli być spl'ejal111e 11;l/naUelll szare habity, szkarłatne czapki lub kaptury i cl.asem laki.e drelllliilne. IIldajilcc dOllośnl od~i,'>. chodaki '. Również w Nogarew 1290 roku nakazano lrędlmalym naS/\'1I ać IW uhrania Ii1.: (1 C. Ginzburg, Ihe 1983: Tenże, l'reSlllllpfifJłls NI}!,hf sur /.Jaules: la t-VifclJc.;I"~/f slIhhClf, "I\IIII(lles Wili .-Ij.!,J"{JrJa/1 L S C" R ('/lit., ."\C) 11/ 1!J1' SH/n'l!/l. 1<)~·1:lL:ILI.l.', 1)11' (/I/.f 'IITI'llft'ClUh i(/ł1.~(· ill( (i.'\( "FrcibclIler"125, 1985. 7 X Tenże, l!exenso!J!Jaf. 1:'IIf=!f!~~rllllg ClJHT//(IC!l'/ic!lcl/ (ic.I'c!l/('ilfc, Frallh..fll1t dill lJ. Robert, I,es sigl/L's {J'iJ!fÓI111e mi i\4oye/l .{t;c, Paris I sse;, s, 1 l ()O ~ l) I I.:łS l'vh\ll )\)().1 )(1 I ·t Ilfl' iffli! ,i{., j .;', f,'xc:!' li'r,;.· :1, �261 ['ichiacll luh r.,:ka\\acll) Cln\\on'! taśmy. Za oznaczeniami zewnętrznymi szlo przypisywanie ..\1: ląelOII\ m·· określon: ell eeell li/.yeznych i psychicznych skłonności. i:d/.i. k!llr/.y odn\/niali siy od olocz<:nia swą obyczajowością, początkowo sami tworzyli ,\10.i" odr<;hnc dzielnice (gcUa) dla obrony przed przcjawami wrogości, alcjuż po 1321 roku, jak piSie C C;in/hurg. ich gelta staly siy w istocie obozami internowania. [lolOrnie odlegle Oli tcmatyki czarowniczej rozważania autora prowadzone są zgodnie z zapoII ledliana \\C \\ stypie .jasn;\ i logiczną konstrukcją pracy. Rozpoczynając swe rozważania od tn;,\,'\\al: cll. /nkm I 111L1/.ulmaIH\wnastypne analizy przenosi na kacerzy i czarownicc. Pr/.y czym gl(\\\ n: nI \\;,Ik iem .icst tu \\ skalanic na tożsamość mechanizmów zachowail spolecznyell \I odniesieniu do ;1I1;Jii/o\\·anycll grup. Druga eI<;Ść ksi;l/li poś\\·io;cono c\\·olucji obrazu i dl.ialail czarownicy 1.C wskazanicm na rozmaite tego implikacje antropologiczne. Omówiono kolejnc wcielenia cech, klórymi zwykle obda1'/;1 si..: Qanl\\ nic.,: Od Diany-llerodiady przedstawionej w .,Canon Episcopi'· i jej germariskicll \\arianH\\\ .... I:ra\\ Ikrtll..:". ,Traw I klt--. przez mo;ską ich odmianę "WUtischend Ilcrr-- aż do ILkl,'lIl1o\\anego pr/.LI czas i wyohra;ni.; ludową ich XVI-XVII-wiecznego wizerunku czanmnic\ Idic I k\l'. Ihe Wild1. La Sorcicn;). Komparatystycznc ujęcie poz\volilo na ukazanie pelnego ,pektnll11 lLrytoriaill..:go i chronologio:nego I'enomenu czarownicy (od Chin do Anglii i od eza,,1\\ alHyeln: cll do ery Ilowo/.ytncj). Kolejne rozdzialy ukazują czarownice ukrywające się pod '\ Ilri10IiCln\ IJli maskain i I.\\ier/.ąt i stworzcli zapełniających demonologiy łudową. l tu również. pr/ehadany material pod \\I.gl,,:dem ilości i różnorodności może budzić podziw. Ostatnia Cl":ŚĆ ksi;l/ki nosi t)IU!: ..I·:urasische Konjckturen". Ty tul w pclni odclale zawartość ;ej Clcsl'i. (·harakler ro/\\ ai.;lIi lU za\\artyeh jcst naj hardziej spekulatywny. Autor doskonale Id~l\\al sobie I lego sPr<J\\c. leC!. stara I si.; przedsta\\·ić jedną z możliwych dróg interpretacyjnych. Illaid/ienl\ m. in. pn\hy inlerpretacji znalezisk archeologicznych IV grobO\\cach scytyjskich. \I kt(\r:ch male/iono sl<lrle na prusz..:k rośliny Canobis sll/h·a i powiązania tych/c znakzisk / prakt: k;lIlli ebtill: un: mi szamanó\\· (czarownic). Podobnie charakter domniemali mai'! r"/\\~lI.ania na lenl;1I implikacji kulturowych konIaktów w czasach antycznych cywilizacji cllrop"J,kiej I ludami ;Ilj<ll: ckimi. IV sl.czególności chodl.i tu o możliwość przeniesienia na grunt ,'I!ropei,;ki lransseksu:dn)ch i lrans\vestyckieh praktyk s!.amanów sybnyjskieh czy profetyunej II I cli!.) SC\ tÓ\\ \limo S\\ej ,I\skusyjności ostatni ru!.dzial pracy C. Ciin/.burgajest istotny, gdyż. wskazuje na llll\\l' IIHl/ii\\OŚCl i drogi poSl.ukiw;dl hadawC!yeh. NOwo7.ytny ohraz sabatów czanl\\nic ma. Jak j(l\\(1d/i aul(lr. kor/ellil~ niejednorodne chronologicznie i kulturowo. Trudno jest mówić o 1;lkimk,,11Iil·k cal"śc:(l\1 \ m i slrukluralnie 1.\\ artym archctypie. Przez przemiesl.anić rOl.proszo11\ ch elniC!nie element,·m i nakladanie anomalii doS/lo do I.aistnicnia w świadomości ludzkiej .Icdnoi ilego obr<l/.u nocn\ ch spolkali Clarownic i wszystkiego co się l. tym łączy. Praca C. (jin/.hurg:1 ,t;lra sic naś\\ ietlić wsz)stkie niejasności wokół problemu i. jako że udaje sic .iej to /nak(lnlicic'. j":sl godna polecenia nic Iylko historykom. lecz również etnologom. antropologom. ~II<lk/e po Cl<;ści i sdcjologom. f:r=ys=to(S=kllrlll/o\vski \lic(/\Sla\\ T r o jaiL IIjllDlllld:enie do elnnln,f~ii r'uropy. Orientacje. problem\', =aln::enia \\\da\\ niCI\\ (\ l!niwersy teIU Wrocławskiego, Acta Universital is Wratisla\·ićnsis \(,.'4. Ilhnolo~ic<l .'. Wroclaw I,)')·t ss.220. !'iielill> \" c:<'. KSI;!ikc ~1. Troj~III;1 mo/n:1 ch: ha potraktować jako podsumowanic pewnego etapu 1;llnl,'ICSO\\ ;11·1 autora prohlemal\k;! etnologii Europy i niwnucześnic próbę. pierwszą tak obszerną \\ n;Js/e.i lilnalilr/e (sl'ld pi,)uiersk;\). pr/edstawicnia rozwoju i stanu ..curopeistycznych-badal1 el!HliogiC!n\ch. 01'1;lco\\.anie składa si\, z d!.iesi\,ciu rOIdziałów, poświ.;conych kolejno: zagad- �262 nieniom terminologicznym. początkom badaJl, inspiracjom !llll\\nych kicrunk('m c:tnologlc/n.'el1 (ewolucjonizm, dyfuzjonizm, funkcjonalizm. strukturalizm) \1 studiach nad ludolV\'mi kulturami Europy. glównym w tej dziedzinie etnografiom narodowym, wybranym prohl..:moln Ilar,lll.' tcoretycznej \V etnologii europejskiej, mctodologicznym aspektom hadali, pot!ejmO\lan) m analizom niektórych slCr kultury (budownictwo, pasterstwo, obrzo;dollosć rodzinn;J. /vci..: rodzinnej. próbom regionalizacji ludowych kultur Europy. monogratiom spoleunosci lokalnych i IITesLLie .,ideologieznemu" kontekstowi badań nad europejskimi kulturami i spoleczl]()~eiami \\ieio,ć poruszanych wc Wprowad::eniu do etnO/aRii feuropy I.agadnieli (zlVi'lzana zres/.t'l ze /Io/ono~cla samego przedmiotu analizy) sprawia. że ograniczy siC; III tylko do dll (')ch najog<">lniejsz.' ch kwestii: charakteru opracowania i prezcntowanej w nim koncepcji "etnologii Furop\" O źródłach powstania książki sam autor pisze "moje l.aillleresO\I·'ll1ia Iym lenlalćm wywodzą się z dydaktyki", zaznacza. że jest ona utrwaleniem własnych doslliadCll'!i /d(lhyt\ ch podczas realizacji uniwcrsyteckiego przedmiotu nauczania "c:tnoiogia Furopy" i. jego zdanicm. "Praca ta może więc pełnić funkcję podręcznika-skryptu" (s('). (ltM tej roli wypclnić nic 1Tl(l/e. WprolVad::enie do etnologii Europy M. Trojana, co uściśla podlytul. jest II istocić OpraCl)lIanlCI11 tylko z zakresu historii samych badań w obrębie lZlI' etnologii I':uropy. I to I'aczej lI;tsko i II'~Idycyjnie rozumianej. Dość umowne pojęcie ,.etnologia hIlOpl'" ma IHlLill(·'.jn;\ konolac!,;. Il',I nu zwą używaną dla określenia z jednej strony ..przestl·/ennie·· wyd/ićlonej d/icd/iny podcjnh'wanych przez etnologów budail. z drugiej samego przedmiotu hat!a\lc/ ..'ch /;Ul1lcrĆ:;(lll;1I1 (z powodzcniem realizowanych także przez nic-etnologów). I Jniwcrsyleeki pr/.edmwl nauC/an!i: .,etnologia Europy" (ze względu na wymiar zaj,,:ć i zakres problematyki. lilktyClni..: IIpr,)1I ad/cnl~ do niej) winien być raczej zwrócony w tym drugim kicrunku, a eclem I.aj:;l· pOll inno być II S/Clególności ukazanie w ogólnym zarysie historycznych procesów kS/wltO\lania SI:; kuliUIO\lći!" i etnicznego oblicza Europy oraz przcdstawicnie niektórych aspeklllll /rll/nicowani:1 i .ićl!lh)~ci wybranych elementów "iudov,rych" kultur w Europie, Pewną próbą czynioną dziś w Europie rozról.nienia etnologii I:urop) .jako d/il'll/ln\ h;llL:!1 uprawianej przez etnologów oraz samego przedmiotu analizy .jest określanic tej pienl's/cj tenninem "etnologia curopejska·'. Nie jest on oczywiście jcdnoznaC/ny, ale \\'\T:I/anll pr/u. \1. irojand jego zdecydowana negacja (s. I O) musi budzić zastrzeżenia. W nomenklatur/c zachodnloeuwpClskicj to poj:;cie odnosi si,,: przede wszystkim do europeistycmic zorienlOIl;lIlej ćlnologii la nic etnologii uprawiane.j w Europie). jest wyrazem odchodzenia od tradycYlnćgo Il<Ue\1I1iel\\d. COI;'I szerzej pojawia siO; nie tylko w tytulaeh oplaeowali, ale i nazwach ćlnologiClnych in:;l\ IUI,"\I (np. w Rerlinie czy Lund); co wi,,:cej formę przydawki przymiotnikollcj stosujc ,i:; \"nl tabe ,!i~: okrcśleniu ..narodowo" !.Orientowanej etnologii w pos/czególnych krajach (t~lkl cl1;lr"ktel 111;1,i:: np. terminy "etnologia szwedzka" lub "etnologi<J francuska") Etnologi:; Europy M. Trojan traktuje jako wydzicloll<l subdyseyplll1:; etnologii. ogl;JnIClon" glównie do "syntetyezno-porównawezych studiów nad kulturami ludO\l\lllI n"s/ćgo kOnl\nCnlU" (s. I O). /. tym równicż w pełni zgod/.ić si,,: nic można - ;Jrgulllellll)\\ doslarC/a ,am;1 pr~lcd P%stali my przy dwóch. Po pierwszc. przeprowadz.ona pr/.e/. :Iulora ;Jnali/;1 ,IOS(1II~1I1\ch dlli;I'! \I' europejskich hadaniaeh porównawczych mctod i /.alol.ć!i lelll"el\Cl.uo-mctotlologiCl.n.' ch ,!:Ib" rysuje subdyscyplinarny charakter (specylik,,:) etnologii Europ\' (SI.koda. żć S/ćr/c.j nil' prlc'dstawiono prób jej organizacyjnego wyodr,,:bnienia). stll'indza - ..i:lnologia I:urop\ nic .ićstiedndj, w pełni swoista na tic ealej dyscypliny" (s.Só) .. kst olla raczej tylko d/ict!/ln;1 hadali. I lO o eharaktcrl.e interdyscyplinarnym. Po drugie. etnologi:; ":urop\" mo/na (na!ci.y) u';lktOIl;I( 1;1j.j, jako sumy poszczególnych etnologii narodowych - \lick partykularnych opr;lcolI ;JJi pOll -;Iail c:I~ w ich ramach dostarcza wil,:eej \\"iedzy o kultul7e (kulturach) Furopy i proJlo/\ ejl jC'j ćllll>l,'gic7.nej analizy niż niezhyt udane próby ogólnoeuropejskich UjC;l'p<>I"<')\1 lIall c/\ ch pi'l>: o 1\ Iii zresilą sam autor Wprowac/::enia do etnologii f~ill"()!Jl"..!.II;lezellić konkl'elll\ch Opr;ICtlll ;11; \I etnologii Europy zalcży od wielu czynników, ale nic tylko od ich Ill'II)IIII~IIIC1ćg(' >:h;lIaklc'ltl i ujmowania zjawisk w szerokim wymiar/.c przestrzennym. 'vV' tej d\·sc.' pl inie u,J:;ci:1 dol\"Clą(~ krajów i pojedynczych regionów zajmują nicjednokmInie miejSC": dOIliosIe. ;IClko!1I ick nić Inajd one etykiety "europejskieJ"' (s.IS5) Zajmujc si,,: \li,,:c np. an:i1i/;t ".' hr;JJ1\ch mono!lralii spokcz- �2()] nO~ll lokalnvlh w Luropic. klórej to cz.;~ci w pracy być nie powinno, gdyby ograniczyć si.; do prl.~j~ICj dclinicji wyjsciollej ..clnologii Europy" (szkoda. żc pomini9to w opracowaniu choćby kn')lkic OIJl('>wicnic etnograticlJlnych monogralii narodowych, nie wspomniano te7. np. o ..syntczic" _. !ro-'·o!kskulld". l:·urrJ!)(lIsc!le UI/u!er. Mlinchen 1963). W bi;lżCC dominujc statyczno-deskryptywne podejście do kultury i raczej wąskie jej rozumienic (VII. kultura IlIdo\\i\'chlopsh:a l. Chyba szcrzej należało zwrócić uwagę na obiektywnc \Jgranlll.cnia \\ rozwoju porównawczych. etnograficznych studiów nad Europą (odmicnne drogi k:;7[alto\\ania się etnologii narodowych w różnych częściach Europy i odmicnny w nich ,.stan" kultury chlopskicj). nardl.O kompetentnie przedstawiono rolę głównych środowisk narodowych \\ dzicu/inic etnologii Europy (Austria. Szwecja. Niemcy), zbyt skromnie. zwłaszcza angloalllcr~ k;lIiskiego. li'ancllskiego i rosyjskiego (radzieckiego). Właściwie nie zwrócono uwagi na cor,1/ pOll S/cchnicj \\ ~st~pującc w ctnologii curopejskiej rozszerzanie pola badali takżc na kultury i spoJccznosci curopcjskich cmigrantów na innych kontynentach (przykład szerszego niż geogrationc spojr/cnia na ..curopcjsko~ć"). We IFprowad:::eniu do etnologii Europy nie brak tab.e uproS/uel·l. nicdop(l\\ied/eli czy nieścisiości, np. środowisko muzealne z kręgu badaczy Muzeum .\ 1"1' II Paryżu nie moglo I.yskać na znaczeniu w polowie lat międzywojennych (5.77). skoro l11UZCUl11 po\\slalo II !1).'7 roku: M. Maget w Muzeum w Luwrze nie rozpoczął regularnych \\~k/;ldó\' / ctnolo,l!ii Is.7X). ale I. zakrcsu Vw. etnologii francuskiej (co bardzo nobi!itowalo to; d/lcd/in.,: hadali): l/W. dom halowy (s. J:i9-140) ma w istocie więccj wariantów (np. t\·y7.yjski). bard/iej zlożon<l .icstie,l!o ,l!ene/a: kloda wigilijna (bożonarodzeniowe polano) nic jesl tylko clemcntcm balh:ariskim (s 155). byla szeroko znana w świecie romańskim i germańskim. S7.koda. I.C bl<lżki nic laopatrz.ono w bibliografio,; - ciągła numeracja przypisów (ponad 7(0) hardzo lItrlldnia posz.ukillanic pcinego zapisu bibliograficzncgo źródla (niekonsekwcntne pisanie tylulll\\' cza.sopislll II cudz\'slowic. d/iwna maniera tlumauenia nazw miejsc wydania najęzyk polski). Pl)(z)nlone uII<lgi krytyC/nc nic umnicjszają znaczenia pracy M. Trajana dla etnologii polskiej. kj naj II io;ks/,\ wartości,! jest to. że IV ogóle powstala. żc jest krokiem we wlaści\\ym "-ie'runkn. i..c etnologia I-:urop~ stala się u nas dziedziną nieco mniej ..deficytową" niż dotąd byla . .!ac!!k Bednarski l!ilu!ogie /lo/JlI!ome. S~A1C"~ III I lro!}(}!og ii ll'spó!c::e,\'llo,';ci. red. Dariusz I--:r;lk,," I ')1).1. ss. 20(1. Czaja ... lJni\'crsilas". it. RzcC/y\\ iSlllŚĆ n<lSZ,1pcln<l .iest dziwnych rzecz)'. zjawisk. wydarzeIi. ludzi. Dziwnych. bo nic/lozllmiah-ch dla n'ls. pr/.ynajmmej IV pierwszym zetknięciu z nimi. Wielu z nas próbujc ową dzill ność os\\oić. umieścić \\e IIlasnym uporządkowanym świccie przekonali. znaleźć dla nich takie' II'~tlumaCl.enic. kt,'lre lIyda się nam możliwe do przyjęcia i zaakceptowania. Pragniemy 7H.\Zllll1ieć Droga. ktllra II iedlie do lego zrozumicnia jest nicrzadko barclzo clługa i nie zawsze prosl'l. I.ccz gdy majdz.iemy sic u jej kresu odzyskujemy spokój. czasami jedynie na krótką c!mile. I~o pr/cciC/n'lszc rozumienie rzeC/,y okazać się może tylko zludzeniem . .\ntmpologoll ie' i ci IIS/ySCy badacze kultury. którym bliskie jest antropologicznc spojrzenie 11:1rzcc/\ \\ isto~ć. n'l\\ Ilicż d.!ż.! do /rozulllienia lego, co się wokól nich dzieje. [)o zro/umienia d(\lhodz.i sic n;1 II iek sposohów. Jcdnym l, nich jest odnajdywanie. odkrywanie znac/eli. sensów zai:<tniah ch zjallisk kultury. Igodnie z. \"aSlUl intuicj'1 badawczą. Po dokonaniu tego następuje /azll~uaj prC/cntacja ollych intuicji. C/cgo przykladcllljesl ksi'lżka poci redakcją Dariusza C/.aji. pt I/I/u!,,!.!.!e /}{)/JII/"me. S~kice ~ (fl/lro!lo!ogii W,\pó!c::esllo,';ci wydana przez Towarzystwo \utl\r()1I i Wyda\\u·)\\· Prac Naukow~ lh ..l ini\'Cl'sitas" w Krakowie w 1994 roku. Na dzido to ,"-lada si,': siedcm artykui<'l\\ anln1pologów. pięć artykułów lilmoznawców. jeden literatnra/n:l\\c~ i jeden pisar/a. OpatrlOne s;ł one siowem wSlypnym D. Czai. Autorzy książki i'I!c'lbt:l\\ iaj;1 oyl<:lllikolli \\ lasnc analiz\' zjawisk wspl')iczcsnej kultury popularnej z zakresu �264 ti Imu, reklamy, telewizji, literatury, prasy. Dariusz C/.aja n,I/\'\\ a m\ c /j<l\l iska !Cnulllcll,llni kultury popularnej, czego podstawą zdaje si9 być pewna niczwykłość tych /jawisk. 1'.\\ \ CIajn\ ch przecież i powszechnie występujących. Fenomenami bowiem s,r Pal<lc Kultury i :\allki \\ \\<lrszawie, seriale telewizyjne "Dynastia", ..Twin Pcaks". ,,07 - zgioś si.;" MTV. pisllla crnt\CIlle'. powieści typu janta5Y. reklama. Autorzy tekstów zamieszczonych IV książcc. prz.edsta\\ i,q'lc i upisuj,!c !<:1l0Illc'n\ "Ulll11\ popularnej. próbują wyjaśnić je, zrozumieć poprzez odniesienia do mil{l\\ i Illilologii. kt<'lrc 'd odwiecznym i w tym sensie niezmiennym elementem kultury Niu.Illicnna .Icst lu \\ /,Isad/ie' treść mitów, przewijają się w nieh bowiem te same od wieków \I'It"i i prnhlclll). odn,i1cić' IllOZIl,1 te sam c co kicdyś archctypy i symbole. Zmicnnym wydaj c si.; 11\ć jcdynic kontcksl. \I jakim Inll\ są opo\\iadanc oraz sposób i forma tego przekazu. Od\\ icuność' mil(')\\ i ich .icdnoczC'lld zmicnność pozwalają badaczom kultury. w tym równiei. autorom oma\\ iall\ch ,III) "ul{m. lIa ppszukiwanie i odnajdywanie śladów obecności mitów w l'('lżn)ch przcja\\dch "Ulll1l\ pOPULIIIlC.! a to w warszawskim Pałacu Kultury i Nauki. a to w ja"imś serialu tclc\li/yjJl\11l. \\ rdl;lllllc' CI\ piśmie erotycznym. W poszukiwaniach tych prowadz.cni S,! oni pr/u \I lasn,! inluic.l';. Inluicii samej w sobie nic można krytykować. ale można to uuynić \V slo~unku do trop(·m. Ila J'I"ie' kieruje ona badaczy. Wydaje się, że wyobraźnia niektórych spośród autor{l\l' "s i'\i.ki punusi troch.; llaZI1\1 dalc"\l. kiedy pozwala im na dokonywanie wielce niezwyklych. zaskakuj"c\'\:h i daj'IC\ch \\ iele du myślenia, także o twórcy tekstu, porÓwnaJl. Niezwykłość ta bm\ iCIll nic l)(td/i 11\Ilajmnle:: zachwytu. a raczej wątpliwości co do wlasnej sensO\\llości. I)olyu~ to chocia/.h) prz\ r(l\\ 11;11'1<: bohatcrów serialu "Dynastia" do greckich bogów Olimpll uy Il)togl,llii n,lgich p:llliellck / Cia."" pism erotycznych do ikonicznych przedstawiell świ~tyeh. Rod/i si.; tli pytanic CI\ 1I"1\ Ie' znaczenia w treści obu porównywanych ~iawisk \V przcdslawion\'ch po\\yi.ej pr/y"bdach. ich istota i funkcje są rzeczywiście takie samc. a w związku z I"m uy /aprC/.ento\l allc tli 'Illalugic rzcczywiście prowadzą do zrozumienia opisywanych fi::nomcnó\l' "ultllry poplllal'l1ej·.' .kśli Ilic. 1\' nasuwa się kolejne pytanic o cel powstania tego rodzaju tcksló\\ .lak wynika z lektury mityczne znaczenia. sensy moz.lla liy pr/ypls;lć \\icllI \I'p('lluc'll: 11: zjawiskom kultury. Możliwe. że jest w tym jakaś metoda. "tóra lila dOpnl\\;ldzić do "oll"lu/i:. iż w dzisiejszym. tak szybko zmieniającym sic,: świecic, wci'li. nwi.lla odllalch Ic sam c CO pr/\'d wiekami wartości i symbole. Świadomość odwieczllości tr\\'ania i niCl.miellności pc'\\Il\ ch wartości dajc poczucie jakiegoś ladu, porz'ldku. a w kOllse"'\ellcii pOCIlIcie hCl.picClclisl\\ ,i .Jednakże Ilie wszędzie tam. gdzie byśmy tego chcieli. 1ll0Zlla odllalc;ć prastalc S) mbolc. () 1\ Ill. Jak również o picrwotnym waczeniu owych symboli. Ilieklór/y z.daj'l ,i.; z.;lIl1Hnillać'. CI) r,ljcm ,., ciala pięknych kobiet i równic wspaniale samochudy. Ilawel Jcśli 1;lsll·zei.cmy. Ie 1l1(')\\'illl) (l raJ L; kultury masowej (M. Sznajderman, Teologia piękllveh ko/Jicl). Met;i1llra pOIlIaga U,I"lIlli \\ ie'k zrozumieć. potrati wiele wyjaśnić. ale potrafi tak/e zapl·owad/.ić Ila trpp. kh')ry do zrP/.1I1l1icllla Ili, wicdzie. Nic na micjscu jednak wydać si~ może postawione pytanie i IlIC'/Hl/1I111IaL\ O\..a/'k powyższa aluzja w czasach. gdy wszystko można pO\lied/ieć. a slm\()m Iladać' sens i /llaClCllie' najodpowiedniejsze dla danego kontekstu. W miarę czytania kolcjnych artykułów można \\' pcwnynl nHHl1ellCie dOlllać' (l\ICllIC'i,lt:l"le'goś nadmiaru. przcsytu, wynikającego z ci'lgicgo powtarzania określollCi.'o sehelll:ltll illtc'rpICldC]1 rzcczywistości. odwołującego się do mitów, mitologii. symboli. arciJL'I) P(·)\\. "a\let Il1<IpC n.l uwadze założcnia książki oraz pomijając już problem zasadnuści użycia pm\ y/vcgo Illtl\kltw niektórych przypadkach. nasuwa sil,: wątpliwość Cly Ilie na/.h) I ch<,:lllie ';c'he!llal ('1\\ .ic'< wykorzystywany. Nadmiar. jak wiadolllo, niesie /e sob,! nicliC/.pieuel·lst\\U Zlllld/CIli,1. .\ teg" pragną chyba unikać wszelcy twórcy. Ijcszczcjedna uwaga dotycząca tym razem lekstul.bignie\la Iklledy"to\l iua. 111111110.'1'11,/':.,: .1:\1'iata.I'r::vGvnek do antropologii \Vspólc::esl1w'ci.. lest to tehl. "t('H'\' pO\l'\lal pr/CI s"n')C(IlI(' arytkulu zawartego w ..Polskicj Sztuce Ludowej. KOIlIekst\''' Ill' I / I ()l) I 10"11 p"d t\ 111><1111\ 11~ tytułem. Wydaje się, że zabieg ten byl niezbyt trafil)', bU\l iem tekst z\/i/%.l'./I /)(i/i IIlui'll I prcz.entuj::jc obszernie Illit pozytywny istniellia Pałacu Kliltul'\ i ";Iu"i \\ \\;JIV;\\\ IC i \\'1'0;[11- �265 ndi~!c.icd: nic II kilku Idaniach II micie negatywnym. przedstawia nam w tym momencie niepelny ,)br~JI rA'UI II iS\<lści. Autora mo/na by II i.,:c IH1S<ldzićo nicrzclclny opis zjm,iska, jednostronność i II I hii\rupść. slu/~lq IIdOllodnicniu Cly /obrazowaniu jakiejś tezy. )larzutów tych oczywiście iJhl/ll~J hl IInil-.Il'll· lallJies/uaj'lc calość pierwotnego tebtu. I,si'lika lalI icra 1(')11 IJil'/ kilb nie/lych artykulów, w których dokonane są nic w/bud/njące II telu Spl/l'cill (lII llpis i in!clpl'clacja I\;nomelH'lIV kultury popularnej. Dla nich mo/na si.,:gnąć po [C'II Ibi(lI, ~I Iektllra il'h I pCllności.\ zmusi czytelnika do refleksji nad otaClaj'leą go rzeczy\1 h!\lściil i In l' mOle doslillC/\ mu r()IInió przyjemności. .Halg(),.~ala :Ilaciejell"ska * '\ic' majcdncj IIpllll ieści o r/cuywistości ludzkiej. Jest ich raczej tyle, ilu Jest przedstawicieli 11~lllkhlllllanist\un: ch. Tladycp akademicka spowodOlvala wielostopniowc pod/.ialy na dyscyp:111\. sllbd\ SC\plill\ i II il:h IIbl\;bie rllnkejonuj'lce nurty C/.y prądy. Podzialy te, chocia/ lale/ii od ull\\ ,i1llnych pl~lkl 11 b'ldall ulch. apar<lt ury poj.,:ciowej czy ,'akorzclI ionych paradyglllatóI\, <I Ulllll\\ nl' II Ie!,'a.iil billi icm Imianlllll II wyniku plljawiania si.,: nowych sposllbób ujmowania ;\\ 1~ltaklllturl. pr/cllliiln postr/.cgania proCCSII wyjaśniania. Pojawiają si.,: nowe prądy, pr/.eks/talC"j;ICc',ic u'lscnl II salllOd/.il'lne dyscypliny . .kllni! I lakich dISc': plin. stosunkowo nicdawno zaistnialych, jest antropologia lI'spólczcsl1\hci. (·llOCi'l/ 11\ Ipnilil si.,: onil z <lntropologii kulturowcj, jej odn;bność jcst I.auwa/alna. Tak/c '~IIUi jej pl/cdstall icicle kladil n<lcisk nil je.i ccchy dystynktywne. upatrując ich, jak Wojciech 1\111'/1;1. prlcde Ils/\Stkilll II" I. spllsllbic'. II j.iI, i ,i<; bada Ijallisko, <lnic w jego przedmiotowym 7akresie, vlllcc intclplctacji. , "lllal!-,incS<lch" sl\;ladl, ktt'lrych !coria kultury nie podjt;!a, I mspililcji innylIIi d/led/inllmi nauki i sztuki, :i nlc,krcpOlI all iu przcd w:Tllzan i.:m S<ldów aksjologiczny.:h, h. \Ichl Llnlu sic od Ilj<;Ć"stcmatyC/.nych, micszaniu sposobów i poziomów wypowiedz.i. .\lItropologla wsp('llClcsności jest dyscypliną niezbyt I.naną i działką wą~ko raczej uprawianą. !dl. dot'ld w Polscl'. I)orohck w jej lakresie jest jeszcze bardzo szczuply. Tym bard/.iej cieszyć ;111l/C lilkI. i/ pojaw i1a sic na rynkll wyda\lniczym p07:ycja nawiązująca, ba, programowo w'Vcz :c.d I/uj'!GI w~I/.nicjS/l' I.ilo/cllia w sbzallej powy/ej cłyscypl iny. Mit%gie popu/arne IV) clanc w I ')')-1 roku noS/.! pod t: lui .\~/..ic(' ~ IIn/m/)(}/(}gli \j's/)(jlcesl1o,~ci i są pracą zbiorową, skladajflCq ,ie' I kilkllll;"tU csejllw. ()g('llny proiii i sto.sunek do badanćj rzeczywistości przedstawiony jcstllc '''lcpic prlCl jcj rcdaklora Dariusza Czaj.,:, Czytajilc ów wstęp staralam sit; wychwycić stosunek ,h, tr ••d:cii hadawCll'j. do Ja.stanych" praktyk naukowych. ustalell, dorobku. \\iszak l. punktu \lld/Cniil antmpo!o!-,i i tr'ld: c:Jnc.i, antropologia wspólClesności może być postr/cgana jako nurt luihardzić,i kl\ 1\ unl. nicmal/c rćwolucyjny Autor wst<;pu bardzo delikatnic, ale i stanowC/o, !"'lkjllllljć pmhknlillyk<; spćcyliki antropologii współczesności i jej odniesienia do tradycyjnic ul'rdlliiUJĆJ antmpologii kllllllmwej U) etnologii: "Nic chodzi rzecz jasna o jakiś radykniny. "dWi"('11 od «nju')1I liilO/\cicli». od klasyki etnologii". Raczej podkreśla odmicnność w podejściu d" hadan\ rh lag<ldnic't"\, dostr/.egając takic wyznaczniki reprezentowancj gałę7.i jak sztuka Id,l/ill ic'nia i surrcalist)un\ sposób poslr/.egania kultury. "Iączący sztukę i metodę, wyobra/ni,,: i intekkt" ,,'10 opow icść o ohrości swojskiego, o niczwyklości zwykłego, dziwności banalncgo, '.1 ~1/11l\'U IlIl'wazne!,'o ,,1\'lko" w jednym akapicie mo/cmy spotkać 7.arzuty w stosunku do '1'111 dl pmccdllr had'I\\CI\ ch. "Tc siekicrą robionc podzialy więcej zdaj" się mówić () ich Iw,',rracl1 ni/ o r/cuywistości. kt('lril usilują nazwać. Arbitralne dekrety byly jedynymi .. tlIlW o,\;nlli Ila istnienie» t) ch kultur". Ostra to, ale nicrcwolucyjna obrona "rzeczywistości" przcd nar/llceniclll nil ni., si'ltki pOj<;l' w postllci grubych krat i przed dowodami wyssanymi z palca. Nic �266 jest równ ież radykalnym odci~ciem si~ od klasyki (wrycz przecil\l1ie) UpalI') Ilallie "kollklctll,'~' \ zysku poznawczego" w "zbliżeniu kultury popularnej do kUltiii'\' ludollcj", chocia/,. ,I mOl,' zwlaszcza, gdy ..najistotniejszym wyznacznikiem" ki dlugicj hlabl ..mit)Clna perccpCl,1 rzeezYI\istości" Przewodnim lematem lej pracy jest kultura popularna i ,ic.1Illilolol-'lCllla percepcj,1. \\' ram,lch tego poszczególni autorzy star'1ją siy wydobyć symboliClny. 11Iitolol-'iClnl 1II'IlIial eakgp wachlarza zjawisk funkcjonujących w kulturze, Od serialu telcll izyjnego, Ili(kokllPU, l'Opl/O ró/ne aspekty reklamy. literatury po kompuler i Palac Kullllry, Ponlella/ anlojogi,1 ,klada SI, I 1-1 esejów. nic b~dy omawiać poszczególnych szkiców (krótkie proentacjc lallarte S,! lIC lISkpi," Nic ehel,: robić wyjątk<lI\ i wyró/niać jakiegokolwiek artyklilu, ol-'lanie/e si, do kl,)tki,'~" scharakteryzowania lej książki jako calości, .Jest to praca o charakterze interdyscyplinarnym. o Clym Śll iaduI 1;lkl. i/ pololla e"ejl'>" ie't autorstwa antropologów, druga zaś - lilmoznaIIC(lI\. litelaturo/llallC) i pisalza, !n'lJdui,' 11' zdecydowanie wyraz w charakterze pracy. którcj różnL' ohliua pml i'iI,"IL' S'l z grllbs/a I dl'lra:"· terami dyscyplin uprawianych przez aUlOrów, Mamy tu do c/Ynicnia nic lIlko, ,iak laUIl<l/d D, Czaja, z hranżowymi różnicami. odmienności,) stosol\anycb j,z,'k''>11 i Stl 1t'1\11111'0\1icdzi, ak i z doslrzegan'1 przeze mnie różnicą w rozumieniu antropologiunego pode.lści,1. .Je,l lo laU\l a· żalllC wyraźnie, gdy zwrócimy uwag.; czym jesl milOlogia II' IlJyciu povl'I.cg(',ln) ch aulorÓI\ Z jcdnej strony mamy mitologiI,: pojmowaną szeroko. pko pe\l ien Spos(',b \I idzcnia Śll iata, ,i:lk,' pewne struktury myślenia. b~dące podslawą kulturowego ur/'ldz,enia rzel'l.l'\I isloścl. I drugi,'l strony mitologia traktowana jest w'1sko i sprowadzana jest do OpOlI ic:~ci, 111i11')\\, kOllkrctlll,'h systemów mitologicznych, Owocuje to oczywiście pewnym rozdilli,kielll eksponO\I anI ell Ihl'ekI{jW. ukazywanych kontekstów. tworzonych obrazów, (jd) .Icdni koneentrllj'l sil; na od,I;lni,lIl1t; milOlogicznego porządku naszej pOlOczności, s/,ubniu milolo!!iuncgo proc,"11 \\ C111l/iel1llln~ ludzkim myśleniu. drudzy usiluJą odnajdywać analogie pomil,:c.!/\ konki'L'tn) mi IdIlI/Clli:lI!ii. /;Iklami. sytuacjami l, kultury popularnej a konkretnymi histOrl,lIl1i, prz) pOll iC"eianll, 11I11.111i: Oczywiścic można tak i lak, Pojycie milU .lest \\Ieloz.naC/,ne, II leloplavC/1 InOlIL', symhollonl,' wyrzucające nas w kosmos, Nic mam nic przeciwko prost) m IInlllol-'ll\lIl, dO'/ukill:lI1iu ,i<: Ie'!', II badaniach nad kulturą .Jednakże gdy do mitó\\' podcllOdziml wII'IOllic: II lcn SI"'''>!'' dokonujemy pewnej redukcji, pozbawiamy opis sll'oistego II I lIlIaIII :lnlrol)(,loglC/n,'~,' Pomini.;cie szerszego kontekstu milologiczno-kullurll\lego 111:1.leSICIe d,dsze konsL'k" en<:;<: Sprawia ono. ;i.e brakuje pewnego zaplecza kulluroll'ego. w kt('>rYIIl mO/na l" osad/jc' IIS1,d(l11l: analogie, Uniemożliwia lO jakiekolwiek odniesienia do rzeC/YII isto,ci, lalI ieva mil i ,iego anall" gie w radosnym żonglowaniu, Sprawia to. że "konkrelnl I,ysk pOlnalICZY" 11'1\1n:1 sic lelII, II pl" czynione konstatacje stają sil,: ..arbitralnymi dekretami", Ale i II laki '1)('S1,h 1110/1111n\llIlle'l opisywać rzeczywistość, Antropologia \\'spółczesności dopllvcza sąd\ odalllorskle (" tl m 11:1\1 c' te aksjologiczne). ale docenia intuicjI,:, Naciągając troch, to ostatllie l:do/clliL' mo/liii j,'. stwierdz.ić. że niektóre artykuly odważnie podjyly postulat) anllOpol(\gii "'IH\lueSlIO,ci, ,\ ,Ic,:: wzi,\ć poważnie zalo/enia wst<,:pu, dotyczące po/.l1a1IC/ego charaklClu dl snpliny i odnOVelll,j sil,: do rzeczywistości, to zdecydowanie nawet je prz.ekrouyl', .lilka to zlltClllles[ PI:I<::I' Pomijając zbyt dużą polaryzaci.; antropologicznego W) miaru nW/lIa VI określi<.: ,jako Ib\ [ nieśmialąjak dla antropologii wspó1czesności i zbyt nienaukOlqjllk dla anlropl>!ogii klllsle/l",! Dużym plusem tej książki jest obszar poruS/anej tematyki, KultlIla popld:lIlla .Iest.jllk pi'/c D, Czaja. bardzo istotnym nośnikiem znaczcr'l. SenS\lI'. l1\'ć n1\\/e naj lepie,j II I r<l/ai,lcI ch [", co nazywamy wspólezesnością. dlatego nic mo/na lwierdzić,. iz ,1:11111\1 i lelIlai IIieiSlotnI , hLlhl �267 ,\ndl'le.1 ,1 i I' ~ d. I.eeh I I' Ó l. C\r,a17ie OdllliC'17I1(),vĆ \;Iukolle I'\\\:. \VdrS/,l\Id Il)')". ss. :n(l. rot.. mapy . ..../lIi . ./o,i·kllll·i. i'ro"\, ,',I{)1'1111 l'III/TklJl!'i 111'ro.v!i lIie ::nając I.. ) II' ohl'lJllie l\, 1!/.1·IIIi.illll' "::\,.1/11 hrllklJ\!'alll Ulllilj('tllll,VCl 17ienmFi,ici IIdr::uCOIIVCh, adresując i lIieIOlel'llllc/a. i he:: lI'rogo.ici ją do W) uall nietl\o do «ohcyc!IJ" llie-Cvga17ó1F, lak::e In'h. tolerilllcji" Ikd) kaC!,1 skicrollan<l do SI\(lich d/ieci pr/el Andrzeja Mirgy i Lecha Mroza i przedostatnie (,Lillie I ich bi,vki (\1:(1/1/('. ()c/llllellllo,vei Ilielolerancja. precyzyjnie wskazuj,) na intencje pr/l ,II iC'GIj;lcc' illl prl) pisaniu pracy. Podtytul laś jasno okrcśla poglądy tych dwóch etnologÓII. l'r/l,idcllll. t"g,1I1<l i Polak<lnd istol.,: stosunku do Cyganów ich niecyga(lskiego o\ouenia . .\kt) II n<l pOSI;111d haddua kultury pr/.ceiw Ilu. niesprawiedl illości spotykajclcych pr/edmiot .'c~o h,l,hll'l c/lml ieka 11\'1<1II polskiej elnoJogji obecna "od 1'1I\·s/e". iero/dzielnie blczyla si.,: I !J'lIlk,!. ellllćhl II Gd) ni /ycill !arii /namierowskicj-Prlil'krowej, ze by przYllolać tylko postać. klllr,l II ieb/ość I uas Jeszcze pamiyla. Przymajmy jednak. ;ie postawa laka 11')'lVolywala nic Iylko '/;lcunek środml isk,\. ak kto II ie cz.y nic c/ ..,:ściej _. także pCII'Il<: lekcclla/.cnic. posąd/.cnic " br<lk "n<lukll\1 ości" I>latq~o. nail cI gdy pisal iśmy o ludach, na których dokonano ClI idcllIn\ ch Ibl,)dni. <lspc'kl mOraiii) poj,l\I ial si<; co najwy;icj gdzieś w dalekim tle. mocno zazllyCl.aj 1()/Cic'lic/oll\ I l'llllć Ilid<lć lU 1\)Ta/nic wplyw nauki pOlytywistyczncj (a mo;ic tylko kompleks i1llnl<lllisl\ Ilohec' PI'I,IT<1Llnika). lo jednak cz)nili tak równicż ci z nas. którzy od zlviqlkll\\ ( PI'/I II II i/lllelll glośno si<; od/egnyll<lli, / pc't ik ch\hd rO/umi;1I1cJ ..naukollcj ohieKtywności" zaC7ynamy si<; II·y/llalać. Wystqpienie / "Ii iSokokIl icz II roku Il)l)·1 nd kon l'crencjach II' Poznaniu i WarS/all'ie o postall'ic etnologa ,,,,hc'c /hrodni lIojenn\ch II In lej .Iugoslallii. pelen pasji glos Mariusza Kairskiego o losic Indian \111<:1'1 ki PoludnimIej i ludności niekt<irych krajów ali·ykmiskich. przejmui'lc)' referat Michacia \hdalli o ckslcrlllin<lcji /\sITI.ju\'ków wygłoszonc na tychże sesjach ". a pr/.ede IIszystkim i'"rd/o 1\ ulilIc. <lkeeptuj;lce prz)'j<;eie Iych wystąpiell przez wi<;kszość zcbranych. 10 przyklad\' ,II i'ldc/ącc. /c. sklani<llll) si<; II' slrony bard/.iej otwartego lączenia postawy etnologa - hadau.il kuliliI') I post;III,! IIHlI,tlncgo/.aanga/owania. W takim też duchu napisana I.ostala ksią/.ka Adama IJ<l11I"/,1 pod 1111ll(\\ln)'llll\lulem ,\'ii' h6i sil' Cvglllla "', PI'aea Andrzeja Mirgi i I.eeha Mrn/ajcst 'ol !cc pr/e}lllelll "g,linic.js/ci tendencji l'(\j,lll ienill Sic'. :1 1·'luc.i lIasileniu. ,Iktywnyeh, wartościujących poslaw etnologów wobec h;l,\;[ncl I/eUI II IS1(\.śL·iIllUS/,t 1(\\larz) szyć dwa pytania: czy takie podcjśeie nic ciqży ujemnic na '1;11'1"Ś<:ilI'IUk(\\le.l ich pracI" or;ll uy jes!. II Janym przypadku. potrzeba I.aj<;cia takiego lIlaśnie '['"1(\11 i,k'I" "si'!//..<I .\ndr/ep r--jirgi i I.eeha IVlrOl.a jest I.nakomilym przy/..lackm. je zaanga;i.o\\'anic 'k'/lICioll e ,1111(\1"')\\mo/.rl<l p"iąu.) Ć I wysokim poziolllcm nilukowylll . .Icst te/.. co przy s£eruko ,,,lr<:.'lIll;11111ll pr/.c'slalliu b'lI'll/.o istotnc. napisana w sposób przyst<;pn) dla przeciylnie [lIleligclllll<:gll u.ll)\\ ieka. \utor/l skupili si<; kolejno na genezie Cyganów. ich jyzyku. strukturze wewn<;trzncj i wiy/i c'tlliullc,i. ,poleuno-<:konomiun)'ch ralllach kuilury Cyganów. ich religijności, tojsanlOśei ,'llIlc/llei i ohccllości II kulllll'ZC nie-Cygallów. PodziaJ len pozwolił im w sposób systematyczny l"prezcllloll <I': lIa.lII<l/.lIicjs/c clelllent)' d/.iejów i najbardziej charakterystyczne cechy kllltur)' \1'1\ slkicll (" g'IIHill. ze s/uególnym jednak uwzglydnieniem Europy. a zwJaszcza Polski. Wąt!'IIIIO'CI 11Ildzi 1\ Iko z;\.S<ldnllŚĆodd/,ielenia części ksiąi.ki, poświęconej strukturze wewn<;tr/nej I II [ę/i etniullc'j od u.,:śei olllall'iaj'lccj toi.salllość etniczną Cyganów. m/dzialami na temat spllke/no-ekonollliczn) ch ralll kultury i wicr£eJi. ",tlei.\ podkrcślić. /c Andr/.ej Mirga i Lech Mróz nie tylko przcdSlilwili nam aklualne 1I.'lalelli<l Śll ialoll'l:j c)ganologii (por. przypisy i bibliograti<;). ale te/. wnieśli do niej swój istotny. " \1(1\\.1 ',;kll "':/':'1 PIIL'/ III tl kOllk'IL'l\q;ll:h 111"1\1111I-:llIl)It)~~11 l In ....1.\ lIII 1\ILllL'olo!-!lIll:lIIPloglll'i\N :":\ pob!.." 1I11c:Jzy ludoznawstwem i alllropologi;:f' (zorganizowanej \\" maju 1()<J4 Kulturowej łlAM w Poznaniu) i .,Konflikty crnic7.lIc" (przygolo\V£llIcj \\' grlldullI \V Wars/<lwic) Malcrialy' z ohu sesji \V druku. .. Ll1HJI(l~la t\lIllOpologii H;1I1os/. .\"/(' h,i! \I~' (·l,'.!,lllltl, SeJIIY ]l)t)..l �"It .. \\; '1':'0.1 JIf\,lfti iI' \\ -1.lIl1ill.y I" T!,','ltl)S I \'!-),'IP 'Dl '111'11/ \\\ -I."'IIIO~ IlJ,)1II ;lIII I.)~O/S~,'>III ,);lqll.'\1 ?~Ol;bltl [;I[lIll1rl!lI od m ,,[I;];lll!.IIS Iq [/PIHI tl"I.")~11 ''1 I"!,II\\I "I -/''.'I.IU \I yl !""I [ "!,!I II Ul li!;] \) >,'II.'I.','1.1U \' '" "P '1'\/' 'q,w \1I!I\p"d l.1Sllllll;]qJ,1 I'JI \, I" "I II IlIhl:O l,ul'\ 'I,)" 1 0,),1 II 01",~0 llI"I'j:JlqO IllU/,\jHUIl.l :JlI.plq'jll l[,)['ISllI:;],i:111 Dl \, )-:111111liII -iii/,WI[1 :'lIS i:['Il'jIlZSO(] ,ii'sqlqs \'!"I,llod 'I,'! ','!llIl!d /,'1 " 'IV1!,,~ ll'j:lIUP /:J/.ld ~i1II'''" ','I/p;]) -1"'I.\lolil'o \/.Ill1'lI: 1\\.)r.'l/p i'II!I\lI!UI!ISI!/ HU 'Ille,!)! r.)DI!}1 [ II pll I ',)IIlJlo'jod :11:1"/.1] '" Z 'j:1Z\',t\11 ,II oii~:lHIlUllUOp '(I';-,,\lo'jUl 'jRlq 1I0.l]S ljJ'\i'Sqlqsleu IIJlo,\\S "/I'wq """'1 I 1I:1,\IIA1:J.I'jI1D;'U'j ?:'lIUltld 'lIpIlI lj:l,\1 \lIP I~ZSr:lIUl0ISI m\IIZ:1,(.Illlslq unw'jJz.lu IIIJllAI.I]1l "lU :Jllle;}.i,) SIl'l IIBJ~IA\~od IlunS i,) \lOlll,'lIl')I" 'lIE'j:JI:lOp 'I,) \1I11111~ [ [1.10)>;[11 0l' iill[ '1II')I''1''''.I~lh'U l'i!IOI' q,"!,1I11~JI od i'IlI' "l.nIlJ;] 111I l'r,)I!I~ld"'llll l[lI"".IWou "/!'II:q EIII:JI;]0IOIl),' m) ljJ,(zsIHP IlUt~'jllll.l;'lI'j IUI;\,IIII'(OlU illl\l;}:Jl:Jzsod pllU OU~OI<l:\1S OUJOIU '1IlUp:Ji'l:q ,(Z::lUJD I'.IIIJIB]Sn luoq9.1c1 ;lJ1:zs,\Z.W\\01 'II>V 1![III~IO\\PO "lIpOąOAIS ?~OP Us "UBISZO.l :J:Jzl~ls'j r"lll.' ~I!I' 'IS"r \I'!IUlIlIO.l/ qo,ou, " 1I11E'jdl:UI IIU,illIJI,\'n 'I~I Illuds I ,(zszlją :JIUZJlllli' Z UI.(p('ll'j :\IS "rl!)S HIU:JJ,,(j\\lj:111Bq9.1d o;bz.I;)r 1l[IIr.UO'jOp IJ~:\Z:J Al PA\IlN oq ':J'(:J/,ljSOp oil OIl\)Eł 'jllll:Jj,,(/,}) I:llnSOU 'II ~BI ,11\ljl:l/pLO.l 'lj:l,(lId~lS0p U'j11l1:J),(ZJ Iqp q:J1 'O;bDISAIO:1IJ IUI'js~m;}'\:1 r:JuOJ~I,\I~od 1,'pIUi' 0l' ;\1Si~I'1l10'''PO\Z.lOltW lHIOLS'j:\I.WI. (M\O'jll~P()P 1:1~O,\\()IPL\\Il.lcl '1J,\J\)lhd;')lS'\M [ E)sii'.lbi'.ld '1IlOllllql!'jS ozp,mq IVI 1';-,]llI;1.10Il!.\\ q"HII:I./PZO.l 11\ ·1:J~:J.l1 ?~oll.\\o,ml)l) i:1l/p.lEq I!:1I!illll"~,T/.Id ,)111111.'1;) bl,WUO '1"1 'l[] \1I/')~IE.I;]Ol'[I!,1 lI,'!,!IS[) 'l';-,III{l}d 1lI.l\l\\'I. 0'11'.1' '1:JIU]S1Il/ O.l"IUOp ''\I~).lOlIlV UlI HI~pIW :1111 iiz.lOII1Il :lZ '?II~J.I'jpod lp.\IIll:J:\I.\\~od J!~lU,') \11l!1I/,,,1 01'!1Il 1l\IO~li?r,i \I 11:11 ,v ! 'II"II.P"I.\\ :JIU ,i:1qo IIlJI:1,\Q.\'I,td ll:Jz.ld I1S;'I.I'jo lP,,(JUZ:J,\)OP HZ:JZS""'\\L 'j:Jp\)J'( q:JllI b[l!1 ;\IIE)SOd \"0111 I>UOIII\\I!,ldIlJIU '1"1 1 .\lOIII~;1i,) bZ:1I~.1Hl Z lwp:Jr H/OU I:Jl~;';:\1SO'jpH/.I uU'/:JI;]'0II::lIl:1;]' lj~J(),\IS AI lUI P~oIlD"lods ,,,<lII".1 :1:Jqo'\\ I1PIlI '('\J\l.ld ,ii \lI)O)" I/\q 1'110.1'1L\lO'jIUI::l],\/.;) llI:illHp rnZJ,\"'ZW; 0p\IIl.ld IpE'jIlIO.l'j IIIV ',\'D"Z,I b'joą:'lI'J 'lll<lII:J.I huu\\O,ml'j:lp ,II :J/S,\\I'.Z Ipi\:Jbl:(z 'j1!1' '1I11)ISIlI r",1S ;lIS,'.I~O Illil\\ \do.lll'lllPIIOIII!;]\,) \.l111111~ 1"'1~"n:;] ;,"1I1'0'l,'!!/ q,'1l11 ,'IN 1!/sld 1~II/.1):'lU,II:JZ IlZ :\IS 1J:J[zp"IAlodO p\.qii"'I.lu l:uI~.\\,izt~u 'lp,iW\\OUL\\od III 11 I.Ill1 \.IJI '1!,)SI','[11l0/111' ) \q/ '[I!.Iq \nl~IIlI1[1 "'Dlqmq po I:1S01l/')II:1 1,"/llp I.'[,),V,IU II~[II "1"[ !~[I! '\I','IlI!;]\,) -,'I I I i!rlll.l:~S\\ li') \1I1!/1!1.111111[[[ /lqOP\D "llil![lll":'1!/[[ '1,'lll \.I01l"0.l011ll! o3;nll'I;lII".1 I f:J1l),,(jSU 1 "UOJ]S :JI OU'\\9,m'l If:JUldHP1! UIIVjsod ,II) ""I1!\lllllIl'\/.ld ll;]",)qo Allp,I:JL\\OUUI 'llLUZ,\]tąU;}OP 0<1,,1''I Il'j'lh\\z 1,'Il[,)) I!II l:i'p,)[ II )s~I' I [;lOloUI:<l,\:1 h\IOII:I,II~ 'S) I!II!,!IIIOI '''Z.lOl I J;)SO/ 111)UI:;i\,) ,\'DU:J;; 11'j'/llL\\Z ~Z:l)Ol!Jlj HOAIS '11.\11nsp:J'I.ld li ,)II 1 /,'1,11' '1!III,V,)"IO 1lI1 ,,(U1rlu'jl'(,,,/\ pO :J1S".I'jO ,II bl:'l~OUrl;)II;)J 11~'pi!I;)OU (1II,iIlD,\.I0]SIII I!II r:J1 Z "',(.)lIn lU.il Al JUUI ~['flS,(I.SNI I 'jn[' 't?) 1U:l)ocillj I 1!;],III''\ 1':1/.1pIlV 'l~DU:1;] h~sL(pul 'IIIHII!;] lj:ll rJUAI,,(l'jl'. 'I'j('his'j IlUnSHZ:JlU,\lIIl'j,\)ods Op l:niq.ii'.Id \:W.l11li' I 1:1,\I0:1SI'''"11op) lll\l'lE'j'\PIU 'J"~.I'j1U \dIUII:'1 ,rJB1HOllkp ;lZ :\IS 1IIlIS :JIU 'i\\9'j,(PJ::llj,\z;, I.',,"[I[;-;[[",I '( Lt'- L~' A\ P,\\ IlHU:JIU 'Jlllllpl~ISOU 'jI'.Up:lr I 'j1~1''lj:J,(urriill::l.l (,,;l'l~.1 '1Il,)pi!I;]OlI 'l[,WIlI,V,[,'''' po qSIA\OpO.l~ I'.'jll~ 'lhl?lU.lOj:J.I 'I:1\\IO;):1D/S Op :1IU l~llI) '''''lil!,~\.) [ Iq \li ,\1 'hl:l~lll.l lj:J,\:Jhlp.L(Z.ldSdIU ozp,lllq lj:JI mphnocl "[il'!lI/\\I :",,' I';lUMHp ,\llIr.U/I [':'>zsnll :l:140,11'''I:J~IA\,,(Z:lO j;)IU:JZ:'lZSO.ldll :l1'jI:1L\\ Ol 1'j:'lIZp '\I'),'\lI!II/\\\ lI;l1 1:111\\.1;]0101l1!;] \,) \1U.''1''qlll lU,,(1 '\nu [':JI:1~ll.ldrell '['''Url;)'1:J.I J;)~OUi'qOlU lj:'ll '''III;);)qO ,)i:II~11I1l 1111 1!!'1'"1/0d If)!! 11I!1"'1l1II ,,0,'1 'Al9.10l1W HIUJZOIHi' 1!lq:\p'l ':Jr<1I1.1p Od '(l~III;)ZpOJpO lj:J\l'łII~z:Jod I 1lZ;):1I,\\ O ,\/p"I.II"11I 1,'[l'I!1 II 1I:11l1OI,IU :"\',\lIIl,V~,IIh!/ 1\ r~I'jS~m<l,,(:l ?~oql~łs ,(ąoIUZ:lUUZll O:l 'IlIU:JZ:1010 lldlhu",\q:JSUO~"IU nJi'.1 II,' \lli! II ,)sOI' I!II 1",,1 nll:do / I I[;)q",[ \!:-jP.1 ~/J,1. l';llIIOdSOU/\Z:XlZł! 11;]'1:1.1r:dd'I1I1I1UOp :JIUIl!\\OlIlL\z.lU i':11' ':1/\II,I,1IU '1!1I0\1"1![ "I!\ I II.' \1I\"OIIHI, Wlli,'l .'l1nl1 ,,11,)\I"'~IIII!1UI~,\IOS".I"]UW/ IIllly \1','!'I,'[I[ (i,)[';luuo.lqo" 0l,\q .'1:IIlll,).IU.I:>III[ ,)i!"!/,w.I~\\ !!'I[J!I~I"I"Il[ -/,'llI Oi'.IU 111[111111 1[;\11'1[1111 II;]"WI)S ':.I'I.IIi'! IpH'jUll.Ir.,\1 1,'11111[11'11 \/.IU Ol,\q ~In Ji' ',\n;1Z.llh~z 1 11l;l1~IlIlIJd [[Iqllll ?;\z:mlllnll,,('\1 A\ '\Pr.PI'\Z.lU ,)[UO,IWI OU 'F\I\l.lP:\AI q.)\lIrl;]'1~.1 "IU,h',I 1.'111110.1 \lUIII!;) \,) -'lI! ,\1 IWHAlo,mppp q,)IUpOq.'S,'\1 1';-,1'I~U ez:JzslqAlZ) 'PM" ~ 1!J\\P.lsod \IS ~/,I,'II11 I':Vl1p ,II Ol '1llllZII!pl1I' ;lIUI~A\,IP.lU HZJZSUIA\ZE '.,(dOJI1::!r;lZSr:JISIZp ?~IMI \I 1,'\ll!1I l! 'IIOIII!;]\,) -"llIp,'[' n:ll~fHtlo:-jJZ_1(1~ ;)~IU;:'lZsqo ozp.mq '1 pllpl~'I~/1l q~l~jEl ·~861 l!A>tSOV\J <.I0J>!P!/II.Y_,'/lO'if:I:J :,lI';;'O.IOp ,l 'du qeZBJAA\ PCI;lod . \lIqopod '9 (( '5 LI ~~i\\O.lI~-,1l01ll,) 1!11I~[lIjSlIOUSII O;]~UpO;JZ :'l,mllll II ','I.)~/.I) ','~" I\I[UP! II ,"":;\) '(IPI!Olql1.1 [!I \q ,Vo;\lIV -"[lIl'lI/\\lO[,)[ '/(.).llAJ 11~.I/f,H) 'I.' \li!IS~I/PIIl~1S0 'WI' -I!II ,V 'I!\lI)"PI!1 'V ~ :111.1(1 J ,\:n"!Zpl!.l " .I:1f'S:I!) 1 l1~JII/J;"\. J 1f-'1 o;bll."'liO 'r:'tluII'\/.IU .\:WJtf f.Y~fJY.': o '(,,(UI:JJ;1Z.I 'I rJE):1.1 U.I:JI U1 I Al ,(UZ:10PL\\ PHI'j,'\ ,\UI'Hllil,\.I0 �269 1'1/\ n,lic:iność cz.;ści polskich I,owalów do świadków Jehowy? Wreszcic, nie plzeprowadzono I'I/-:cici. pclnych. I/ctclnych hadail nad Ieligijnością współczesnych Cyganów. Wiadomo . .i.e s,! "ni ()d lal ..ohieklclll·· ,Iktywnych oddzialyw,1I1 kościolów ehrześcijailskich (co zreszl'! autorzy /all\\<liy li 11l1la\\'iaj'lc innc kwcstie) Dlaczego więc po Iekturz.e tej książki ma się wrai.cnic, i.c po'e'ci,' Iloga i .rvlatki noskiei lo dla Cygan(m krcs możliwości religijnego poznania'! Andr/.cj Mirga \\ '1,,')l<nltOl"Ollla\\ianc.i pr,lC\ -- pr/.c\Vodzil cygalIskim pielgrzymkom do papicża. Świctnic ,IUinIOI)] /n,n1\. /apI/.yjainiony Cygan j<lko katolik (i Czlowiek) zostal chrzcstnym ojcem moje.i c,"ki lid. ilp. Kicd\ b,ldalcll1 stosunek Polaków do Cyganów, slyszalcm Cl.ęsto opini.;: "Cyganie. i--illJ\ch /n'lIl1. S,( inni nii leS/la (un t<lcY.iak my. dobrzy). alc pozostali odpowiadaj'l sten;o1\ 1'0\\ i". ('/\/hy allłor/y ksiąiki 10 podeszli do przedmiotu swych badalljak moi rozmówcy') Istoln,!- \\Iaśei\\ ic dominuj'\C<1 warsIwą pracy Andrzeja Mirgi i Lecha Mnll.a. obecną II C \\ >/y sl\..ich 1"J)/.d/i,t1'lCh. "I ro/.\vażania na temat tożsamości kulturowej Cyganów i możliwych J" /<lSI(',o\\ani<l \\ odnicsicniu do nich klasytikacji . .icst to (wraz zc sposobem przedstawicnia \'ldblclllU) \1\ slarczaj'l"y PO\\ (·lli. hy ksi,!żka ta stala się obowi'IZkową lekturą sludiuj,\cych nauki " kllllllr/c i /nal,I/I,1 \\ hihliotekach hadaezy problematyki clnicznej. Cyganie są bowiem przy\..I'hklll hldu \\\IJl\bj,!ccgo si.; wszelkilJl próbom sztywnej klasyfikacji. Autor/.y książki \\ spo,(\b 11<11d/oC/Ytclm pr/cdst,J\\ili nam skomplikowany problem tożsamości tego ludu. rozmaitość !uI1kcjonui<lc\ch pl'lsl.cz\z.n .icgo pod/.ialu, omówili dotychczasowe próby klasyfikacji. zwrócili ll\\<lg~' Ila \\l.gl~dn,! 11"\\i1lość i adckwatność nazw wlasnych (zwłaszcza, alc nie tylko, odnosząL'\ch ,i.; do kr,Jju i1klll;i1llcgo pobylu). W odnicsicniu do terenu Polski wykazali. wbrew inti1l'lmlCI,'ln .lcr/cgo lico\\Skiq~<l. niclStnicnic grupy 8ergitko Roma i niewłaściwość wprowadzonego I"k/,' pu:c/ Il'!-,Oh'ldaC/.a IlTlllinu (\fl.ollie Ili::inlli. 131.;dy cyganologa tak wielkiej miary jak .Jerzy lil'O\\ ,\..i \\ illn\ln ś\l"ietk s(,I\\'iaj,! nieporadność pozn3l1skiej milicji. która w latach sicdemd/i,',i'lly cli Ollnotll\I<I!<J obccllOŚć w Wielkopolscc przedstawicieli s/.czcpów LobwicI' i RIIIIIIII1,f!,rV /,III11<I,tSlI.ITI/,lI {<"1I111 i {',,/s/'lI N"1/1lI ". \\" lc~i C/.;ści ksi,!iki napotyka czytclnik na trudnć do zaakccptowania lenniny ..szlucmic '[\\Ol'/on,j spokC/ność··. ..vlucznic stworzolla kultura" (odnicsione lu do spokcz.ności \'(\\\\Iilhch / C\!-,i111>;\..ieh ni,'\\olnikó\\ II' Rumunii i Murl.ynów pólnocnoamerykailskich - s. 102III; I... S/IIIC/IHJŚĆ·· t\ ch spolcczllości. kultur ma. zdaniem autorów. wyplywać z I~lktu. i/ loslaly "liC .. s!\\m/ol1C·· / pr/edsta\\icicli r()i.nych grup. z wykorzystanicm ćlcmcntów odmićnnych kUlili!". \\sktlll'\.. silowcgo Olld/ialywani<1 zcwn.;tr/nego otoczenia. Dalibóg, przecież to "najnor:ll,dlllCIVC \\ ,\\ iecll'" pJ"lll'csy kulturowel Nowe jakości kulturowe to przecież żywe spokuIIO'CI. \..ultuJ"\ / \\ I<I:;n,( toisamości,!. stworzone przez Cyganów i Murl.ynów w konkretnych l!\\;lrul,\..o\\aniilCh spokC/nych. hislOrycmych. a nic wymyślone i sil" im nar7.ueone przez lowL,"\\ i \\ laścicicli nic\\olnik,'\\\ (choć ci mieli niewątpliwy wpływ na okolie7.ności towarl.ysz.ące liilmd/ill\\1ll 1l11\\·\"ch.jilkości)' Id/i\\ icnic C/\"ll'lnika. /\\'I<IS/cza I.dająccgo sobie sprawę I. fachowości obu autorÓ\v. uzćwn(lr/ni,III''j \\e/l'śnicj pr/y \\ ielu okazjach, Jllusi budzić stwierdzenic, żc: .. Istniejąca terminologia (Inoh'giczn,1 zdajc si.; być nicl.byt dopasowana do możliwości nazwania poszczególnych p,,/i(\nH"\\ /.re·)iniCl\\\i1nia i (Hgani/,acji spolecmej Cyganów" (s. 102). Można by w tym miejscu ,\ck,I;IĆ autm()\1 do odpowicdniej literatury (choćby I. międzywojennej Polski, w które.i Ill/\lll.yg'IIlO nic Illlliej skolllplikowanć problemy) i wykazać. żc już kilkadziesiąt lat tcmu ',1 \kil/Y\\ ;IIlO Ila \\iclopi;rszczyznowość lakich formacj i kulturowych. jak lud cl.y grupa etniczna. !),I \\ j,'lmilkic IlH)/liwc ich uklady z takimi formacjami jak szczep. plcmii; czy naród. Można by. ;Ik po co. skoro \\iadomo sk;\din'ld. żc autorzy w literaturze tej świetnie się orientuj,\, a poza tym. wyłącznic z illfonnacji uzyskallych od Lowarów (dokialIna lIa podstawie infoIlllacji od innych Cyganów). f.lI/lilllCt' to .Jedna ~. \\~I":1I Jl(l~;lld!l\\c~(l przl'/\\I:;kil OdlHJ.'V.OIll:goI.\\'y~lc do Cyganów z Podkarpacia, H//II/l1I1p'IY to najpewllicj przcnie:sicnic :.I~I.~ P"'J\II.Il\wllcgo o~r"'~kllla /,.IIlatllill'Y·Zll\\'ttllych Cygallów węgierskich (NUIJIlIIl}!.ro). Takie CI nie inne odniesienie tych .'~I"'"klldo .'"'''llko NUl1IlIl /',,"klf No11lo ptViłwalfl przypuszczać, ze \V opinii Lowarów zmadzial)'zowtlni Cyganie węgierscy ;': li Icdlla" hald/il'j _.CY~;IIISL'\·" od mil's/kilJllCYL:h Ila naszym Podkarpaciu (por. W. Olszewski, OyS/(fłJ.'· C1J71c:ny /)a/u()' ,':(/1/11" I/ł//'C\ k/(/rI~/i' '/:"11'/111("\ I'O:IIt1/1W, praca IIlIl!!.istcrska \V archiwum Illslytutu Etnologii i Antropologij Kulturowej UAM I, \\ :->/\:-.ll-tl \\-'.!-,;lllllt.: ;"..1\..;1hkdu.J 'I, !>O/Il:lIl1l1) F1ClI\\ "klL:~o. Ie PO/llilfl';cy lIlilicjanci ,.twOlI"jCl'i-!O·' H£'I).:"/.:(I korzystali Humu �270 używając przyjętcj w etnologii terminologii. świetnie sobic z kl<ls~ lik<!cj;l !-,rup c~ !-,;!Iiskidl poradzili' Ol. zwykly lapsus. Wspólczesna polska cyganologia znana byla ogólowi glówllie z. kSI'Vd; .lcrze!-'u liu)\\skic!-'I\ (a takt.e Alberta Pawlowskiego i pierwszej ksi;\żki I.echa Mroz;I). b.;d;,cych ukorollO\\;lnlcm badali znacznie już odległych w czasie'4 Później. przez lala. manikslll\\;i1<1 S\\;[ Obc'UHlŚC:'jcd\ ni,' na lamach specjaiistyC7.nych czasopism. Wydana w roku 1')')2 ruz.pr'l\\a habilitac\.in" I.cch;: Mroza (niestety. mało dostępna). książka Adama Bartosz.a z roku 11)1)'1 I' oraz oma\\ i,lna lul"l praca Andrzeja Mirgi i Lecha Mroz.a (niezależnie od uczyniollych ;Iuturolll drobllych U\I ag) ,a zewIH;trznym świaclectwem owocnego rozwoju polskiej cyganologii. a lakże. plHlkreśll1l\ lO r;J7 jeszcze. ważnego miejsca, jakie autorzy tych prac zajmują \1 CV!-"lllOlogii Ś\\ "llm\Cj Wskazaliśmy wcześniej na koniecz.IlOśĆ postawienia lu jeszczcjcdnego ,wl;mia: eL\ zai,'clc się historią i kullurą Cyganów wymagalo od elnolog()\1 posta\\~ IllOr,i1ne!-,o zaang;I/.O\\;lnl,1 IV obronie przedmiotu ba(hlli~ /\ndrzej Mirga i Lech Mn',z \\ uzasadnic'nlu S\\ ej pustin\ \ koncelllruią się na przykładach ze wspólczesncj Polski (choć z.azn"cza.i;'. zc nie .ic,1 lO kr:l.i 1",,1 tym względcm wyjątkowy): pogromy Cyganó\\ IV I 'Jl{I roku \\ f..:unini\.'. (h\\ I ,'C I/IIIII. \Ilqbku. niedawny pogrom w Mławie. Jednostkowe prz.ypadki'! Na pC\lno lIie' \\' !;11,lchsledcmd/ic'S"li\ d, lirz."dnik palistwowy odpowiedzialny za Cyganów \\ duż~ III mi,'śL'IC lal'ilOdniej Puhk: przedstawi I mi program działari administracji: __ a doroslych pllsla\\iliślll\jllz krz~ Z\ k. la" Jl11lujemy mlodych za pomoe;\ szkół i dom()w dz.iccka i probkm C\!-"II'"ki si.; ,kll(leL\" \\ lIlilic\;no-urz ..;dowym sprawozdaniu o mies/.kaj'lcy'Ch w tymmicścic S"srl!'" /(1I1Ii" 1I,IplSilllll .. kh dZ]((1 chodz'l do szkól i jesl to jedyne dobrc. co można o nich ptmiL'dfiec'-I l;dci. 1\ Iko dlalc'~". żc mieli licznc rodziny, a w palistwowych I.akladaeh pracy malo zalabi;dl. st\\ll'ldZOII\I. Ii I\j'i Z kradzicży, gwałtów i rozbojów, choć w ..okrcsie spra\\ozdawC/..\ Ill" IIi,' pllpclnili ndllcc'" przestępstwa ani wykroczenia (pisanie slowa Cygan prz.C/....c" to 1'1'/\ I~III dl"llIlO'lb). \\ :-'[;1111,' wojennym w wojewódzkim mieście Pomorz.a ad\\-iślaliskiq~o SJllżh,1 IlczpicczCllS!\\a pn',b,,wala, za pośrcdnictwem prasy i KM PiK. podburz.yć micszk<!lidl\\ przcei\\ ('~ g;lnolll Schem"l h\ i prosty: "Ci"żko pracujecie, a żyje wam si" źle bo Cyganic kradn;l". W ,Ikcj i ICJ pr,\hll\\;IIW wykorzystać także moj;) osobę i.. książki Ficowskicgo. W Iym/c lIlie';cic od z;lI11ic'jsC\l\\\ ch Cyganów pobierano odciski palców i telegraficznic przcsyłano do spra\l'dzenia II miej,cu zameldowania. Uczestniczka odprawy SB i MO przcd akcj'l na lobi rozr\ \\ km\\ hCl skr.,:powania na lamach prasy cytowała roz.kaz: ..l.atrz~ 1I1y\\aĆ II sz~ slk Ich hOJllose"'";d i,I('\1 Arabów i Cyganów" !h. PI'zyklady można mnozyć bez kOliea. SlolVo J\ ganic" zroslll si.; lak nl\.eno I hilldzll Iii 11\ wizerunkiem tego ludu. i.e niektórzy działaczc cyg;lIiscy nie \\idz;l illncgll \\yj.ści,1. .1'lk IlSlIllal.I" z nasz.ego jęz.yka i zastąpić clnonimcm ROII/owie, pochodzi\cYIII od n;I/.\\ \ IIJasllcJ C/,<C! Cyganów·- Roma 17 Nic podziclam wyraż.onego IV podtytule ksiąiki ( )dlllicnlHlść i Iliclllkl,ml.pi Illllilll Zd<llll(ll1. zbyl uproszcz.onego poglądu Andrzeja Mirgi i Lccha \ilroza lIa istol,' kOIlI1Jklll\\ c'tnILLII\l.11 Przychylam się racze.i do tych badaczy. dla którydl wroga posta\\;1 \\ohcc plZelbla\1 ieiL'li in II ,'.1 grupy nic jcst prostą funkcją odmienności. lecz wynik<! z pl'zl'kollalli<l plldllllllltl o i,llllclli" konlliktu wartości. Badaczy, wcdlug którycll. postawie ot\\artc.i 11;1illnc kullllJ"\ naibard;;"1 sprzyja silne, niczagrożone poczucie wlasnej toż.samości narodll\\ej. ~vl;lIn tu \\;llpli\\o\ci. CI\ można oceniać przeszłość. zwłaszcza odleglą o wieki. we wsp(,lczl:snych krYll'liac:h Illor;dn\dl. w niewielkim tylko stopniu uwzglydniając - na prz.yklad z hrakll i.](·\del 1)\\ Ul'sm klllllc"'l 14 J Ficowski. (}'gul7ie IW 1M/skich droj!.(lch, Wc'lr.szaw(1 It)()) I ",\'d 11;1.'\!. \l1n'l/. ('\,~~(IIIII \\'iI1":-'/,I\\,1 1"A. P(lwlowski. ();,!!,lInie. ,\ll1dlll Hud jJr:('s1(;lJc:().~Clą. lidona Góra I(J7'-; 15 A. 8Cłrtosz. Nil: htiJ si\. .. , 0l) CIf.: L. Mró/.. (;L'JlCtl ('yg(l/}(!\\ .. 0Il. tl/ Irl Przykłady z materiałów wlasnvch. 17 W ;locie -redakcyjnej napisane; 0/\. Mirdze ..urodził sil; \ ••..rod1.11lic CY~;I1'l;-;h:.ICI IW SP1~/,l\" S<'Ill1l ;llll1ll/\ wyra/iii :'1',.-" M LakatoslI ..pisarz w<;gierski cygallskiego pochodzenia" Czyżby Ilc!:-,:al)'\\"IIL' kOllotacJI: slo\\<l ("Tall b~ Iy ;lI l;lk ,jJ:k'. /~. nawet w tcj książce użyto, przyznajmy, dość bclkotliwydl eufemIzmów. lal1l1;ISl 1l;II)l~;II'::po plO:--11Il"\r;lII II..:. \ph/;1. C~~'r1I;';"; i polski etnolog; Cygan l Węgier. węgierski i cyg.a(lski pisarl.'} �271 kulturol\\ ,\ lak zlbrzalo siC; uynić autorom bi'lżki. między innymi kiedy pisali o zwrocie \\ 'i(l,unk,lch Luropy l.acllOdniej do Cyganów z końcem średniowiecza i poez<)tkicm renesansu . .Ie'si lei oe/yll·iste. ie nic wszystkie niesprawiedliwości doznane. takie wspólczeŚnie. przez. l\~iIlHl\I. ,polkal) ich tylko dlalego. ie są Cyganami (na przykład cZC;Ść represji jakich dll~\\ iaduyli II PRl.. II mika!;1 z relacji pailstwa do spokczeilstwa w ogók. na płaszc/yźnie nic ł1laji\Ce.j/11 iiI/ku / elniunością: bylo to zreszq paI1stwo antynarodowe także dla Polaków). :\ie /[nniejSl.a to .lednak ogromu kr/.ywd jakich doznali w historii. skali popelnionych na nich /hrodni. \lic /mienia I;[ktu. ic w \\ it;kszości hajll\\i zajmują upośledzoną pozycjt; spokczną /e 'iI \\ciąi odtri\Cilni pr/CI II'it;ks/OŚĆ SpOICCl.CllstW. spotykają się czt;ścicj niż inni z nieu/.a"adnlon\ mi pr/ej,l\\ami niechc;ci. przemocy. ie stosujc sit; wobcc nich powszcchnie zasadc; l'dpo\\ iedziahlOści I.bionll\ej. :\ie mam wic;c wąlplillo~ci. ie elnolodzy pisl.ący o Cyganach nic tylko mogli. alc IIWU nlu,ic'li I.a.l"ć akly\\nil postallC; moralną i.e każdy z badaczy kultury zabicraj,)cy glos na lemal lc'~(l ludu. 1lllas/.Cla II swej działalności dydaktycznej. powinien. tak jak Andrzej Mirg,L I.ech \lnl/.\dilll1 Ililrtos/. II liluyć w sw;, wypowiedJ. apel: ..Nie bój sit; Cygana". IVojciecli O/s:cen·.I·ki h a J) a I i d o I :1. (·c.llr NOlllil NOIIWIIO f)rolJ1 /945-/990. Olomouc 1995. ss. 244. iJrlJ:" i /(Olllf;lI". lak .jesl latltulOlI ana najnoll s/.a książka Evy I)alidovej. która naki.y do ,/Pitl\1 ki naj IePS/I ch /na\\ CI"\\· romsk iej kilItury w Czechach (i w krajach bylcj Clechoslowacj i). 1'1iI IJal idol:1 lo jcdl10ucśnic jcdna z pierwszych osób. którc zajt;ly sit; szczególO\I")'mi had,II1iillni kulimy ('y~al1{)\\ 1.'lmic'szkujących Czcchoslowacjt; jcszczc iii lalach pi<;ćdzicsi,\I) ch. '"1'1" nadania koncelllrollala glbwnie na Slowacji. gromadząc ogromny zbiór m,llerialbw .fe/\ ko\\ ych. oh) CI aj OlI \ ch i Illlk loryslycznych. Jest alItorką wiciu opracowali lolklorystycl.llych. taUc' inicjatllll'l i picrll SI" dyrcktork" Mu/cum Romskicj Kultury. Powstało ono w 1991 roku \\ [lillie. i choć du d/i~ nic udalo siC;pracownikom tej placówki utworzyć stalej ckspozycji. to jest 1')1,11-. d(ltild jcdy'nc olicialnic powolanc [llll/.cum cygailskic w Europie. Ksi,tik,1 I,:. 1)011 idOl cj \\\Tosla /. jej wieloletniej z.najomości kultury Cyganów. ich ji;zyka. :<ld/'lcy dl si~ prohicnHiw na styku dl\u kultur - cygailskicj i niecygaliskiej. Składa się z -ł cz.t;ści. \\ PIU\\ Slcj Autork,l charaktcryzujc sytuacji; Cyganów/Rolllów jako grupy etniCl.nej. omawia ich .ic!' k. pr/edslall ia inlcrcsuj;lcc danc dcmograliCl.ne na temat Cyganów. analizuje przcjmly \\/rasl,lj,lccj ś\\ iadomości ctniczncj. narodom;j Cyganów w Czechoslowacji. Próbuje też dokonać 1)I/e~I,!du ~rup \\ ystC;puj'lcych na tcrcnic krajów czcskiego i slowackiego. podzialów rodowych Iii' [)Iu~a lICŚĆ Si,IIW\1i pr/cgl"d tradycyjnej kllltury Cyganów z charakterystycznym dla dawncj c'l[lll~I:llii pudziaic-llI na prokslC. lllicSlkanic. strój. religijność ctc. Bardzo interesujący Icst i\l/d/[al trilktujilCY o rOLilinic. pohcwiclistwie. strukturach rodzinnych i mit;dzyrodowych. tcrllliIi,Ji()~ii rod/inne.i. Kuicjn). nielviclki rodzi a!. wskazuje na sposób nazywania jednostek lIasolI\ch i Ilakto\I,[nia liasu II kultur/c Cyganów. (/~'Ść tl/cciil PO.ś\\lI;Cunajcst proccsowi migracji Cyganów zc Slollacji do Czcch. 1'0 1945 I"I-.U II (/cchach niem,t! nic hylo ("yganóIV. joslali wymordowani prIcI. Niemców w obozach ,m[clci. g/(")lInie II" ()S\\ il;Cillliu. Slowacey Cyganie żyjący w ..niczaicżnym" paristwie ocaleli \1 l)~rolllncj \liC;ks/ośc·i. C/cchv staly sic dla nich ziemią obiccaną Tysiącami mignl\lali do illlasl. do o~rodkl')\\ przclllyslolvych. do regionów opuszczonych przez Nicmców. NalWit;kszYIll ,kupiskielll C) g,"Hill slala siC;Ostrava, gdzic i.yjc ponad .HlOO Cyganów. w Karvinic i.yje lIit;cej 111/ 2.()()() (\·gal)(·)\\. XO"·;, I\szl'stkich zalllicszkalych I\' Czechach Cyganów micszka w miastach. \\ !c'j Cl0ci :\ulorb analizuje stosunki My - Oni. Oni - My. Rclacjc te rodzą sit; na styku CI g,lI1 nic·( 'y gan. spolcClność e\'gal'lska - spoleC!.ność niecygaI1ska: Cyganie koczownicy �272 osiadli. Cygan - spoleczność cygarlska. R07.(izial jest bogato iltl.st.rollall\ pr/\ kl;,(1;11111t.; l'h relacji. także rodzących się kontliktów. aż do pogromów wląemie. CZyŚĆ czwarta odnosi sir; do losów Cygan!)\v pr/edstawion) ch od slron\ r/qdoll \ eh zabiegów, które mialy na celu-· w różnych okresach - produkt.)"lVi/aejr; (·yg;lIll·l\\. ieh as) l1lt!acj". umożliwianie rozwoju własnej kultlIIY ... Już w IW)') roku powstal II ('/l'choslm\ ;Icj i III iaZc'k Cyganów . Romów. który jednak rozwiązano IV czt.ery lata pl·l/niei. 1\\ 1 t.o /;t!;l/ek 1",lit.\C/neg" ruchu Romów. który pod koniec 1989 roku zaowocowal pOllstaniel11 lie/l1\ch pdil.li. ,tO\\"I/\' szeli i organizacji, Rozd/ial ostatni podsumowuje wiedzr; na temat polilycz.ncj i knlturalnej d/I;t!;i1no,ci (\:,';1' nów, zarysowuje skomplikowane ich p%żenic IV nowej politycz[lL'.j s; t.11;lcji. Książkajest bard/.O bogato ilustrowana (okolo J'iO II)\ogr;J1ii· gkl\\nil' !\ulmki ksi;!żk,) l p". siada streszczenia w jr;zykaeh: romskim. angielskim i niemieckim. Joseph and Yehudit S h a d u r. .Jewish /'opel'cl//s ./ !lis/on' 111/1/ (;I/Ii/ Muscum. Berkeley. California. Gefcn Publishing Ilouse I.td .. ,lenJs;i1e[n I')')!. •.. Judah!. \1;'12l1l" Wycinanka w papierze jest jednym z bardziej interesuj'lc)ch pr/\kl;)(km Ir;)(he).jnei '/I;;k; żydowskiej. która nic zaginr;ła. a nawet wprost pr/.eciwnie. roIllIp ,i\' /\ 110 n'l\\nil'l i II O;I'''cJ, współczesnych. M ima. że lradycja wycinania w papierze l.nan;1 byla II śn',,1 II il'ln grup l; dOli Skki diaspory. została ona stosunkowo pó/no odkryta i lcmat ten nic eies/\I SIC \\ icks/\'111 /ainler," sowanicm badaczy. Literatura. zarówno na temat lrad) C)J ne.l Ż) dm'Sk ic.l II) cllI;lnk i, .lak i IlJ wspólczesnej. jcst niezwykle skąpa, ogranicza siy prIede II slysk im do kal;liog,'l\\ 11\da\\<1I1\l'h I. okazji wystaw. Jedynym dotychczasowym calościO\\ym opraeo\\'aniem probknlu 11\Li mOll'" gralia Ciizy Frankel ". znanej pionierki w zakn;sie hada['1 llad /1 dm\sk., \\ I ci Ilallk:t. ;llll, 'lk i licznych artykułów propagujących tcmat. Tolc/. uk;l/.ani,' si,; prill') 111;Ji/c'li'I\\;) Sh;""li lI;du:powitać z prawdziwą radością Praca. jak podkreślajq autorzy. l,ostała napisana wspólllie. lesl I'll;) Il'lllllil!c[l1 \\ Il'llolC:lnl"]: zainteresowall badawczych nie tylko żydowsk;ł Ilycinanką ;i1e problelllem \\\CIII;lnki \\ o~(,k Do glęhokiej znajomości prohlenl<1tyki pr/.ycz\'nił si.; nil pe\\no 1;lkl. /c u Y,'hlldil Shildll: f~lscynacja pi<;kncm tradycyjnej wycinanki rozpocz.;la sit; od pr/Cl\ ci;) 1\\(')JCle).'o \\ I '}I,(, ll'i..~, zrobila ona duży //li::rach. którym ozdobi la sl/kr;. SI.alas /blldo\\;)II) \\ kibllUl SdL' l\okeT IIi. świyta SI/kko!. W tymże szalasic przyjmowal gości byl) pll'min I/I;I,'/;r I );111id Ikij-( r\lli"li Pomysł I.astosowania tradycyjnej wycinanki jako centralnc:go nlllllllll /dobllil'/e~o "poibl ,I,' I. niezwykle przychylną oceną zarówno Ben-(;uriona. j;)k i je!,'o )."lsU. u' 11I/l'koll;llo YeJllldit Siladur o slusznośei wyboru, Od tego czasu jej zaintl'reSoll;)nie tm'lrCle \\\ cin;l11kq ro/II inl'lo 'l,' Wypracowała swój własny styl i stała sit; jednil I n;lj\\ ickSl\L'iJ \\ sp"lc Il"11\ ch ;)1'1.\,Ic'h pracujących IV tej dziedzinie '''. Omawiana praca dzieli siy na dwie lasadnicze Clt;śei I'iellls/il oln;11I 1;1ir;ld) C\.I[lil /"Io\\,k;, wycinanky w ogóle, w drugiej artystka dzieli sit; I. Clytclnib[l1i dO;;1Ii;l(k/c'nie[11 1Ii1 !cmiII wlasnych inspiracji - pracy nad wycinanką proccsu IlIor/ellia i ploblem")\\ ledllllCln\ ch. I kt(·,· rymi sir; boryka. Ksiąi.ka przcmaczona jcst dla masowego odbiorcy. nic Iylko dl" h;)d;IClI s/llIki l;dm"kilT zawicla wir;c szereg wiadomości ogólnych. koniecznych dla Irozlll11ielli;) c';Jio;;ci prohlem;'l\ ki Prace Cj. Frallklowcj Z!laIlC są polskie1llu czytelnikowi I. oprdCO\\;11l )1'\'('11111111,11 :\'I/f!\I\kl/ \1 /'1)(,11 ( I lid" I l'!:, :ydoll'sku, .. Polska SZluka J.ll(lowt1·' R. 19, z .\ 19(,). Calu.ścIO\\\JlI llIJl,1(lI\\,lIIIL'111 11IOhk11l11 IL,,1 1-."1.1/1--.1 _~JI-':'::,: .\:ljur. 011/(111/11 }('1I1I"1101l1011l;/ (Wycinanki \V pi1piLTZl.'. /.ydow:-,ka "'/lllhil ludm\ill. :-'·L1s~;ld;l I d··:\\ 1\ II}S~ l') 1.nanajcs! ona nic tylko \\' IZrrłclll, ak równicz \\' Wlchl kril.iach 1-:11101'\· IHil/ \\ ~1;t1l,lch Ill·d,IlIC/PII\I·h l'I,l;...l'lt:llY,h {(I !latem wiciu \\·yst£lw /.arówllo indywidualll}'ch. jak i zhlOrowych la~ \\·1-.1",1111.1;11, 1 /;1 ~~Llllll.a \\\<.:111;1111..1 Y SII,n!;lr hh·!".: wll<;lrza izradsklCh al1lb(tsad, urz\=dó\\, p£ll'lslwowycli i innych iHst.\'IIIl.:.lL Hll' IlHJ\\ lill" P /!lłtll.lcll pl ~\\ ;1111\dl I~ If\c/łJUJ1ku �273 I'<'nadto ;:aopatr/llnajcst II slowniczd: tlumaczący podstawowe pojc;cia z zakrcsu judaistyki. II I ,t,,:pu.iące \\ ll'kście. "-si'lik.,: ollliera ro/.d/ial o hislorii Iv)'cinania w papier?c. w którym podkreślona i uwypuki'1I1'1.lest rola h,!l'lII \\ rolwoju lej s/.tuki. I.najdujcmy tam równie7. krótkic omówienie historii. lllnkc.il \\)cinanki i jej podstawowych l<lrIll w poszczególnych krajach, gdzie sztuka ta była lub IC,l ro/.\\ini.,:ta Mam)" IVi.,:ckrótkie opisy wycinanek spotykanych w Cbinach, Egipcie, Imperium (l1m1w,iskim , w Stanach /jcdnoczonyeh Ameryki Pólnocnej, oraz w pojedynczych krajach lCuropy.jak NicnlC). S/.II<lJcaria. Ilolandia, Polska. Opisy te ilustrowane są przykladami. które ;'tl/ll,i1aj:j czytl:!niko\\ i ;:apozna': si.; z podstawowymi różnicami w zakresic technik i motywów. \utor/.) sluS/nic nil' lr;:)'maj,! si.,: jednego. ustalonego z góry schematu w opisach sztuki II \ einania \\ papier/.e. ro/.\\'ijaj;(cej si.; w poszczególnych krajach. Przeciwnic. podkrcślają oni ;:.111 'IC okrcS'. na kt()rc pr/.ypadal szczcgólny rozwój wycinanki, alho te, w których uwidacznialy ,ic problemy \\sp(llnc dla poszczcgólnych krajów i dla wycinanki żydowskicj. Tak wic;c w tekście JOI\cząC\ln '\liemiec s/czcgólnie omówiono XVI i XVII-wieczne Spii:;enhilder. gdyż znane są ,\nc i \\ tralheji zydOlvskiej. W tekście dotyczącym Polski autorzy skupiają uwage; na od\\'iecznej ,h skns.ii. c/y \\ycinanb polsb powstala pod wpływem wycinanki żydowskicj. lub byla przcz. nią iIl,pirol\ an.!. CZI' tei proccs 11/.ajemnych /apo;i.)'c/ci\ byl odwrotny'''. Autorzy omawianej pracy pl)dkrdlai;l podobiellst IVa pomi<;d/y prostszymi formami wycinanki żydowskicj i polskiej i sklasi.,: ku tl\ierd/enin o \\plywie wycinanki żydowskiej na polską Problem ten zreszt'l jest 1\ 1\-.11/.;I;IIHlnS()\I<In\,II książce. Naleiy ;i.alowa':, że wycinanka polska jest potraktowana w om<l\\ 1;lne.i pr<lC\ niczwykle skr(ltmV(}. Poświ.;cono jcj tyle samo micjsca ile wycinankom szwajcar,~im. CI\' lei holenderskim. Fakt. ie wi<;kszość ZIlanych nam dziś egzcmplarzy tradycyjncj III eilwnki ż) dm\ skiej pochod/.i wlaśnic z tcrenu Polski oraz. że sztuka ta najintcnsywniej Ill/\\ i.i;da si.,: \Iśród polskich /ydów, wymagałhy bardziej szczegółowcgo omówienia polskiej lradleji 11)'Cinania \\ papier/c. ora/ przytoczenia więcej przykładów polskiej wycinanki ludowcj. :\utlll/Y ilustruj;, Sl\(·\.j lc\-.sI Irzema polskimi wycinankami, nie podając nawel regionólI. I klór) ch one pochodzą Ilustracje Ie nic są leż moim zdanicm właściwic dobranc: dwie z puhlikl\II;II1)ch \\ycinanc:k to pr/.y\-.Iady wycinanki lowickicj, wiclobal'lvncj. wykonanej odmienną od pllll szeehnie stoS()\\anel. lechniką w/.bogm:ania wzoru nakle.ikami w innym kolorze. Wydajc mi 'I'~. /e ohok tradycyjnych lowickich kogutów, nalcżałoby pokazać te odmiany wycinanki. którc \I 'II ojej Jlllll1ie n'lwi;(l.uj'l hezpośrednio do żydowskich roi:::elech. Również okrcślenie ch araklcl'\ Sil l'Illcgo dla polsk ie.i \\\cinanki kolorowego błyszczącego papieru jako ..tani". jcst moim dalllem dyskusyjne. na pelIno nic byl on 1;\IISZY od białego papieru, używanego w tym samym ,)kresie W/CZ i.yd(m. u/.yskihancgo najcz.;ściej z kartek zcszytów szkolnych. I nic ccna koi'l1'\lllegll papieru moil' stanowi': jakikolwiek punkt wyjściowy dla dyskusji o walorach c,let) Cl1l\ ch I,mic\-.ie.i \\')'Cinanki. RO/.d;:i;d dlllyCZ'IC) historii żydowskicj wycinanki potraktowali autorzy niezwykle troskliwie: ,lIll<Illiaj:1 ;:;Iró\\no Ila.islarsze /nane nal11 przykłady wycinanck. jak i iródła inspiracji wycinank;II/\. kt('\f~l11i jak widonw hyli pr/.ede ws/.yslkim uC/lliowie chcdcrów i jeszybotów. ich i\<lIIC/\ciele. Cly tei pis;II'/.e. biegli II pr/cpisywaniu I'ięcioksiągu. czy innych tekstów judaistyl'l.11\ch .Iako na.i\\ażniejv.e ;J'(·lllla. /. których i.ydzi czerpali wzory, autorzy książki uznają mai owi did \\schodnilleul'Ope.iskich synagllg, przcdc wszystkim drelVnianyclL clementy wystroju architeklLiI\ S\nagllg;dnej. (·I.erpanie \V/.orów z architektury podkreślają autorzy szczególnie w przypadku /\d(lIIskiej Ilycinauki / p(')lnllcnej Afryki, tak zwancj menorv. Wplywów w zakresic stosowania ;','s/.Cleg('llnych mOlYllllll' i kompozycji całości dos/.llkuj'l si.; autorzy książki lakie w bogato <l/d••hion) ch stl'Ollach tytulo\\'\,ch starodruków hebrajskich. które jak wicmy można było znaleźć n;1\\ et \\ mail'Ch gminach żydm\skich. Koic.jn) l'O/d/i:r1 ksi;IŻki omawia poszl:zególne rodzajc wycinanki i ro/maile fi.lI1kcje. jakic ,'dgl) \\ala II trad\ cyjllej spoleczllośl:i iydowskiej. Ponadto w rO/llziale tym <Iutorzy o m;)II iają na.iCl..;ścicj spolykalle. wkomponowane w wycinanki tl:ksly oraz. poszczególne symhole i powta'li J)\'sl\lIS.l\': h; 1';" "l:': kllll1L"t.:/l1\"l11 ił' Lud t. LXXIV SI.Cl.c~{·)lo\\o pOWI;lI/illlil.: s\!cSlill\. Illachllwskl \\' pracy f'o/ska lil/. polskiclllU czytelnikowi 1L"ljcS/C/c ~lYCIIWJ1k(/ luduwo, Tonu'l 19S6, s. 11-13. Nic wydaJe �274 rzające się powszechnie motywy zdobnicze. Ten o.'itatni temat potraktowanyjc'it raucJ popularnie: jedynym oryginalnym wkładem autorów są tutaj rwwa/.ania nad motywclll bukrcsncgo węzla. znanego w ikonografii żydowskiej z terenu Europy Wschodnicj nic Iylko I lI\cinankl. Motyw ten lączą autorzy z pojęciem nieskoi\czoności. CZl,:sto II ystl,:pui'lcym w ro/.1I ,liani,lch kabalistów. Interesującym i nowym w dotychczasowych opracowaniach iyd()\\ skicj II: cinanki .. ie·'1 rozdzial poświęcony sylwetkom. Autorzy zcbrali jcdyny w SIVOilll rod/aju Il'stall II: Cln,ll1\ch portretów sylwetkowych. pochodz'lcych ziJrówno I Europy. jak i Stan('lII /iednoc/On\ ch I drugiej polowy XVIII oraz pierwszej XIX wieku. Portrety Ie pr/cdsta\1 iaj,( la"\IIIJ() Inanc osohi,tości świata żydowskiego. jak np. sylwetka atana 1. Rots/.ylda. Jak i bli/ej nic lidcllt\ likowanych iydowskich mieszkai\ców miasta Kassel. sportreIOl\an: ch 1\ IX27 roku. RO/d/lal ICII doprowadzają autorzy do pierwszej połowy naszego stulecia. publikui'lc I\:cinanki \'1 (iur-.·\ril· przedstawiające życic pionierów w kibucach przed powstaniem p,n1stl\a Izracl 'i W kolejnych dwóch rozdziałach autorzy pisz'l o kokkejach I\ycinanck. zn'lIduj,!c:ch SI, w poszczególnych zbiorach. przede wszystkim muzcaln: ch. o I\ain iejsz: ch II \SIalI ,Ich i\ d'lIlskiej wycinanki. oraz pojedynczych artystach biorących II' tycilIc 1\\SI,II\,lch ud/ial l'on;ldltl zwracają się do ewentualnego posiadacza. czy znalazcy tradyc:jnej ":cinanki. tlumac/'l na CI\m polega jej wartość i udzieląją rad. jak naleiy obchodzić się Ie Slar'l IIvcinank'i. aby nic ukgid zniszczcniu . .lak zaznaczylam na wstępie. oddzielną i nie/.wykk intcrcsuj'lGI kOl1cOlI<I uę.ścią pran ';1 rozważania autorki na temat procesu powstalvania wycinanki. Artystka stara się pr/eka/<lć czytelnikowi zarówno inspiracje twórcze wywod/,jce się przedc I\·s/\".-;Ikim I tr,ld\ CIi l: lhlll sk ie! i myśli judaistycznej. jak i ilustruje krok po kroku technikę wycinania. sztuk, dohoru odp()\\ ie'd· niego papieru i problemy kompozycji wZ.orll. Książ.ka zawiera bogatą bibliografiI,: dotyuącą żydol\skiej \Iyclnilnki. aUlorl: 1,lI11icŚCllidll Ie" listy prac. zarówno wykorzystanych w tekście. j<lk i nic wykor/ystanych pr/.el nich huposrclilwl. ale którc mogą być pomocne czytelnikowi. Podstawową wartością książki jest jej bardzo bogata slata ilustraC)Jnil (1:1.' i1uslrilc.ie U;trl1(lbiale. 48 kolorowych). Ilustracje wykonane są bard/.O dobrze techniunic. a co najll;l/nil·jsze. dobrane zostaly niezwykle starannie. Autorzy starali się równici dać niullykle dokladn,l dokumentaej9 każdej wycinanki. Teksty opisujące ilustracje lawieraj'l nic tylko pOdSla\\ OIle dilnc .. i"k rodzaj papieru, stosowane kolory. wymiary. ale wymieniai'! leż mic.isce ~dlll' I.najduje ,le: wycinanka. Autorzy starają si,. nieraz drog,\ bard/o drobia/.gO\\) ch docickal·l. ustalić na/lli,k,) i imię autora. rozwiązują hebrajskie daty powstania wycinanki. odClylui'l nierill bardzo slah() czytelne teksty i podają ich źródla. Daje to uytelnikolli lllożlillOŚć ITozlllnicnia caloks/wltl! problematyki I.wiązanej z tematem. Do niezwykle ważnych osiągni<;ć autorów należy zaliuyć i to. że 1\ iele ilustral'I i pllhlikol\ <1nych jest po raz pierwszy. Wyszli oni ze siusznego zalożeni,). ie konlynuilcji sztuki IllClnanlil w papierze należy szukać wśród żydowskiej społeczności St,lI1ÓI\ Ijcdnouou\ch. "I",lIn Inakili wiele starych egzemplarzy. zarówno przywiezionych z I':uropy Wschodnic.i .iCSIUC nil pr/clolllic X IX/XX wieku. jak i wykonanych w Ameryce przez Iych. kl('lI"zy s/tuk'l \,( lajllHlI\ali si, II Sl\ \ III pierwotnym miejscu zamieszkania. Po zapoznaniu się z całym opracowaniem pozostaje tylko jedno pytanie do 'Hlton·m. il nl(l/C ial za ograniczenia ram czasowych opracowanego lemalu. I"ak jak prilca (,i/y Irankcl. opracowanie J. i Y. Shadurów dotyczy przede wszystkim i.ydowskiej lI\cinanki trad:c\lncj. 1/11 tych egzemplarzy, które uszly calo z zaglady wojennej. Ale IV ro/ważani,lch SI\ :Th autor/\ nie" 'd konsekwentni. Piszą bowiem o wycinankarzach tworz'lcych II I/radu jcszuc 1\ lal;lch 70 ... idk .I. Crossbarc!, czy M. Reifel'. Wspominają wystawy wycinanki org,lnizollanl' II I/T,lclu 1\ l"liki! 19~W 22 czy też 1986-1987 2'. Jednak ten temat potraktowany mstal b;lrdm pohic/nic. it ,111\<I ]1 Jak wiadomo prZl:L (Hltoró\\ wycinanka wczcsnicj. ~~ Wyslawa sylwetkowa Konieczllość illdywiduahm lat 10 Ilaszego sllllccia me jes1 jak najkrótszego Y. Shadllr \V Jcrozolilllil:. tl,il;Cm prohklJlu nic h\"',»osn.:dllli! IHl/wilia IlII "'1l1l1\"lllIal:1i1 II;' d(I"'I;ulill-':.I-"/\ \\\(.:ill;IlIl'!\. \\ \ \\ Ill! ()llI;I\\'al:~L·!. �275 "'illln1l1i,Jni tylko II·YT\"\\'ko\Hl. Byloby na pewno z korzyścią dla książki. gdyby pos/.cr/ol1<.I I<hlala choćby królkic opracowanie współczesnych prądów w wycinance Inacla "'. "olk/;Ie olll(l\\'icnic nakzy podkreślić. żc otrzymaliśmy ksi'lŻkę cickawą. opartą na szerokiej ba/ic dokllmcnlacyjncj. kl(Jra I\nosi wick nowego do dotychczasowej wiedzy o żydowskiej \I \ cinancc II papicr/c. ° Olga (;oldberg-\Iulkie\l'ic \adi,J l. I a I a n o l' a - S I r c n k. /?odowod]!. Idea wspólnoty Wydawnictwo lJniwersytclll '/1(/ ".\·hl'llll."'/1 /1l1llel'il/le sIOl,-illliskilll). 1'J9.j. ,;,;. 1')2. \I' fJl'::eka::(/ch rodowodowych Wars/,awskicgo. Warszawa Od najdallniejszy ch uasl')\\' CI.IlJ\vick stara I siy przekazywać następnym pokolcniom wiedzy ,l ,"oich pr/(\dkach. Wicd/.a ta i.yla tylko d/.iyki przekazowi ustnemu. bowicm ani wśród niepi~lIliennych chlop"l\\. ani wśród mieszczan nic praktykowano ..prowadzenia" drzewa gcnealo"IClllegO Wspl')luc~nic probkmatyka poszukiwania wJasnych ..korzeni" poprzez rcjestraciy geneaiogiun,\ 10l1<'l\1 i rodzin budzi duże zaintercsowanie. Zjawisko lO w kulturzc masowcj up""';/ecilnih 1/11/1'.1' lIIerfiu. a pr/.cde wszystkim prasa i telcwizja. które popularyzują różnc f-,'nklllS) dOlYCl'łce Il'icd/y o protoplastach rodów. \adia 1IaI'\IllJ\·a-Sln;nk. HIllgarka. która w Polsce ukOllezyła studia doktoranckie i w UniII er,1 tecie \Varv.all skilll (na Wydziak Polonistyki) obroniła pracy doktorską. interesowala si.,: lI,p,)lucsnymi pr/.ekazami rodowodowymi (/.Ob. np. jej artykuł Relacje mdowodowe wohec !lrohh'llIfill' se/JIIl'flil'::lIl1ill'. II': A:ulegol'ia /~'uI'OfJYHl kulturach slowiwiskich, pod red. T. Dąbek\\·ignl\\l·.i i /\. I. rvlakollieckiego. Warszawa 1992) . .lej książka o ..rodowodach" stanowi wlaśnie Illliclli<)Jl'1 lI.:rsj.,: rozprall) doklorskicJ Zdani.:m autorki jcst ona ..próbą przcdstawienia typologii pl/.,:k<l/I')II rodOllodOlI yeh i IInikni.,:cia IV bogaq problematyky historii rodzinnych /. perspek1\ \I \ K,;/t<lltOlI,lIlych i II yraianych w rr'Ji.ny sposób wiyzi wspólnotowych. a takżc prób,! opisu ;11/eblll rmllll\odllllcgo pko \\(órnego .'iystemu semiologicznego" (s. !(i2l. Nakży zauważyć. lć pi'TIISZ'i n<l gruncie polskim praq, w której podjyto problematykę gcncalogiczną /. per'i'L'kt\\l: liJlklol'\stICln,'j. i do kt()rcj odwoiuje sit; Zlatanova-Strenk (przywolując w rr'Jinych ,'/c·"jach ~\\e) pran IICleslJicjSl.e usl,i1enia i wyniki bad<lll) jest ksi'lika Tcresy Smoli(1skicj !" ,d~11I1I"SO!>U' !-dIJor( sll'cm' 1I.I'!Jcklrorf~i/llrej Irlle/Feji kulturowej (Opok 199.1). I )mall i;lIla praGI 1.1;II<lnolcj-Slrl'nk sklada siy z Irzeeh czyści. W pierwSl.cj (o charakterze \I pl'l'\\ <ld/'I.I'1"·\m) <lutorb pr/edstall ia stosunek różnych dyscyplin humanistyki ..do tego 11"1"llego l,ia\\l\h.a. stoj'icego na pograniClu kilku jej gait;zi" (s. 9). jakimi "l leksl\ ",dolIodolle. \\\ mienia b(l\\iem lakic dyscypliny. jak: socjologia. historia rodziny. heraldyka. ".:nl';i1ogi<l. la/nac/a);IC .jednoueśnie. iż ..traktowanie rodowodów wyląclI1ie jako materia lu Iltldhl\\l'gO. nil' /a~jako osohnego pr/edmiolll badali jest eharaktcrystyczne i dla socjologii. i dla '11'!<lIii" t, III I)dllolujc si.,: n'lII'nicż do ba'\;lIl etnograliunyeh. etnologicznych i rolklorys"c/IlI,'11 nad hl\tmi,! rodzil1\. <I s/ucg,')lnie do prac takich specjalistów. jak .lózcr Ilurs/ta. /Illglli,·\\ .I<lSlL'1I ICI i Teresa Smolil)ska. Ilalanova-Strenk przedstawia równiei Ivyniki badal) 'Icl\lll) ch <lmcrlblhkieh Il<ld pr/c:kazami rodllllOdowymi. eksponując ich dorobek. który -jak Clili<l)C .. 11<11'1 jl'sl \\/i~'cia pod IIl1ag<; lakżc poduas badania kullur europejskich nie lyk /c II/gkdu n<l 1l\l\J'Il'b~' d'lceni;lIlia hadali nad ustnymi źródlami historii rodziny. ile przede \I ,II ,tki)Jl Il' lI/gl.,:dll na pOlli;vanic probkmatyki histl}['ii rod/.iny I. zagadnieniem pouucia c'lnlClnej t"i""110~CI (l·thnicit) j" (s. I.' l. W podnl/.dziak /atytulowanym ..Aparat pojyciowy i I.ai"lelll': IlJetodologlull':" aulmka por/.,\dkujc rclkksjc o rodowodach. ull1aj,\e i.e .. idea lIspólnot) '. \\ \..,lil\\;1 pod 1\!IIk-1ll .. \\\·ull;lIJk;IIl<l ; 1'11[\1\\11.11kl'-llkIL' (lpl.lCI)\\;IIlIL' s\\I~l"ic" 1.0r~aIllZn\\"(l1ltl prohklllll pl"/l.'/ w Ilallie. ;ł\llork~ ninil:jszcj rceCIl/JI, _.Polska Szll1ka 1.lIdowa" R. -il,"I.. ! - ..•. �276 wymaga posiużenia sit; podstawowymi pojt;eiami Sloso\\anymi do opisn I'tl/mail\eh ILld/~ich zbiorowości - od rodziny po naród - i definiującymi ogóln" Illlm,lnislyun'l ~ale~ori, \\spl'llnOI\ oraz instrumentarium umożliwiającym opis oraz systemaly/ac.;<; zarl)\\'no pr/ebzólI ,j'i~ i spost'bów wyrażania w nich idei wspólnoty, Są to poJt;eia l. dzied/in\' nau~ lajlllLlJ'IC: ch si, slrLl~tLlI',lIn~ spolccznymi. jak równicż nauk badających komuni~aci.; ~ullurową \\ Iym tabe ,j<;z\'~(l\\ ;1" (s. 20), Radaez~a wymienia wit;e i analiluje takie krmin) . .ia~: Illit. slcreot:p i II splllno\iL wyróżniaj,jc jednocześnie Iróżnicowane rodzaje wsplllnot. np \\spl'llnot.; I'tldLl. II spl\IIl(lI' ideologiczne. W dalszej części książki, zatytulowanej .Yragmatyb przebz.óI\ rodO\I odoll\Ch". llatanO\ ;1Stn;nk podj.;!a próbt; analizy pragmatycznej przekazów rodO\\'od\l\1 I ch. lIslal'li'lc lakre' pojęciowy tego gatunku. bowiem według niej podstawowe znauenie lila o~rc'śkllie granic Ic'LIlI i jego spójności (jedność autorstwa. odbiorcy i przedmiotlI). Sl,!d jedlI) m z. pwbkml\\I. ~ló"':nlll poświt;ca L1wagt;. jest ..k\vestia granic tekstu, a w szczeglllnośei delimitacja lckstll \\!'lści\lego oel otaczającego potoku mowy" (s. 33 l, Autorka wykorzystuje tu wyni~i hadar'l pols~ieh LIczonI ch. glównie Tcresy Dobrzyńskicj i Marii Renaty Mayenowej. choć I\ydajl' sit;. /.c dla syskmatyzac,ii przekazów rodowodowych bliższa Zlatanovej-Strenk jest koncepcja r(\żnorodnośei gelll'{;\I' /I/()\rl Michaiła Bachtina. która - jak podkreśla - .. wydaje si.; wyj'lt~oIlO (liJil'cuj'lca dla Ibiid,lIll',i irki wspólnoty zawartych w naj rozmaitszych wypowiedziach o lem,ll: ce rodollodoll ej" (s .'-1! W ostatnim podrozdziale pierwszej cz.;ści pracy autorka anal izuje wybrane przeka/\ rodll\\ odoll c pochodzące z Polski. Bułgarii, Macedonii, Serbii. Czarnogllry. I iL'rcl'g(l\1 in) 01',1/ l (IS!\ i kdnady. Zlatanova-Strenk pozyskala je w wyniku wlasnej penetr,lCji terenowcj orilZ ~lIercnt" arch iwaliów (np, herbarzy. "encyklopedi i" rodnwodo\\ yeh l. alakic Il1on<>gr;ili i gcne,llo).'iunl ch i zbiorów folklorystycznych. Drugi ro7.dzial książki. zatytulowany "Typologia przeka;{l\\ wdo\\(ldoll) ch z persl'e~11 11\ wspólnoty" sklada sit; z czten:ch ezt;śei, W picrwszej ( .. Wstt;p") alllorka piszc o U:IlI]lkacil decydujących o wewnętrznym zróżnicowaniu prz.ekazów rodollodoll )eh. tak iclL .i'I~ s: 11l,ląl ~(,munikowania wiedzy genealogicznej. odbiorca. cel przekazywania lIiedz) gene,Jiogiczllej. rebejc mil,:dzy nadawcą a treścią przekazu, materialny nośnik pr/ckazu II iedzy gClleal<>,l2.iullcj oral referencje rodowodu. W konsekwcncj i wyróżnia ona lrzy grupy przekaz()\\ rodollodo\\ \ cli: prywatnc. o charakterze przejściowym i przC7.naczone wylączllie do U/.yl~u pO/arodzillnegp Kolejlla część pracy "Wewnątrzrodzinne przekazy rodowodowe" dot)uy pr/.c~azll rOdl)1I oelpwego w wybranych rodzinach. Badaczka przytacza wiele przyklali<'m "wdzlnnvch roZIlHl\\' o krewnych i przodkach, uznając. że wcwnątrzrodzinny prze~az. rodowod()\\: ma kilka cech je"l dialogiczny, posiada charakter raczej historyczny ... ma hyć szczer,! pr,l\\d'l <>historii roclzin~" a jego celem jest przede wszystkim ustalenie relacji mi.;dzy krewnymi oraz uZllpelnienic' II iC'd/l o nich. Trzeci podrozdział (.. Przekazy o charakterze przejściowym") poś\\i.;con) jesl l: 111 przekazom rodowodowym, które wykraczają poza Ivewnt;trzlly obieg rodzinny. llatanll\a-S\rel1~ pisze tu o warunkach uzewnętrzniania wiedzy genealogicznej. zl\Tacaj;lc uwag.; ji ..odp<l\\!ednia koniunktura społeczno-polityczna. w tym zmiana ustroju spolecznego. moic 11\ Ć podq<l\\oll: n] czynnikiem sprzyjającym względnie hamującym ujawnicnie dziejów rodzinllych" (s (,-1) Iladauka powoluje się na wywiady. zjazdy rodzinne. ~roniki domolle. pall1i<;\Ili~i. II SIHlIIlIlicnla .ia~\; Iypy prze~azów rodowodowych. dzi.;ki którym dochodzi dn uzellllt;trzlliallia ()\\ej \\Ied/\ rodowej, Czwarta część pt, "Przekazy rodowodowe przeinaczoIle do u/.yt~u pO\\S/echllego" clot\ Cl\ jedynie tej grupy przekazów, która przcznaczona jcst dla sz,crokiego ~r.;gu odbioru·l\\. !\lI\(lrka zalicza do nicj "autobiografie oraz biogralic wybitnych osobistości. historie lokalllc. lI'spomllicnl:l o czasach i ludziach (rodowody\I' tym taki,e wlaslle rodO\\ody pami';llli~arzy Só!IUlra~\(lllan,' jako dokumenty historycznc, istotne dla rekonstrukcj i dzie,i(m \,spólnol\ szers/cj l1ii sam ","d I. sz~ice lub monografie i historyków w celach genealogiczne wybitnych rodzin, pisane przcz profcsjoll<llnycli hcraldl ~(')\\ naukowych: opowicści o rodowodach I.glaszalle Ila ~ollhlrS\ prasolIc (1/\1 pamit;tniki konkursowe) lub okazjonalnie na konkursach gawędziarskich, wreszcie publi~owane w prasie: OP(l\\ ieśei II )głaszane ze SC,'I1: rozmaite lbiory (cney~lopcdie) rmlowodll\\c, grom'ld/:l- �277 (( II i~(ci gcncalogi i poS/ucg6lnych docickaó I.latanovej-Slrenk znalal.!y (s. 117). W centrum szczególowych oraz mctatckstowc tych przekazów. rod/in i osobistości" si.; elementy tekstowe klllll' spelniaj'l II a/n'l funkcj~ fnacz'lc'l II i~'fi II spólnotowych. Dlatego wyróżnia ,! Illl,II111llle!e: .J·odolVody wpisane w ..puhlikollallc" masowo (s. 117 - 118), polcgającą mi.;dz)' innymi na wyrażaniu i ksztallowaniu ona trzy podstawowe grupy wśród tego typu przekazów, kroniki", biografie i rodowody wzorcowc, rodowody kt6rc s/czególowo charakteryzuje, ilustrując je wieloma 1'1/; kladami KynClewa, II fll"IClIIII(/ (np. I d/iclo /c,l'.cl/dll/l/iI. il!II-1 ·!I/"dcCl'." popa Minua kronikil I/('~csll/ICI' sl'isk/)Ir. dO/llOw(/ teksty /)~Iedl/s~vckich. Il'ir;::niowle slanl/. /e zbioru M. Pavicevicia CrnogorCl dzido .I. Bialyni-Chłodeckicgo 8i(ily- lVyc!loc/icy O ~ ~lel11i ujc:yslej, pr::oc/k(/('!I ""fl'li mil, SIe/al/iI ":ilr{/(/~." (klórego tylUł L.ostal zmieniony przez B. Nejkowa na ;( ~ycia narodl/). liunc biogralic bohater()\l narodowych (Bulgarów: F. Totju. Serbów: AjduKa-Veljka Petrovicia. \liloS<1 I'ocerskiego). prasowe rubryki rodzinne (tu przede wszystkim .,LącL.nik Rodzinny"). prasolI e konkursy rodowodowe. \\. o,latnim nlldziale ksi'IŻki. skladaj'lcym się z dwóch części (.,Przckazy rodowodowc jako 'ol' rai II i~/i IIsp(')lnolowych" i .. Symbolika wspólnoty"), autorka podsumowujc i porz'ldkuje IIClcsniejs/e rclleksje o pr/.ekazach rodowodowych. wyróżniając ostatecznie dwie grupy tckstów' op(llIic';ci natur\ ctiologiCl.nej (najCl.yścicj spotykanymi lU motywami ściśle rodowodowymi są: ,\111 clk<! oral 1\ cic pn1loplasly. zasicdlcn ie lub opuszczenie gniazda rodzinnego). wyrói.n ien ie '1\; danego mdu (rOLI/iny) lub utrata dawnych zaszczytów. opowieści nicetiologiczne. czyli OpOli ic~ci wspolllnicni(\\ve o różnych prl:ygodach poszczcgólnych członków rodzin)' (s. 157). IhdaClka Iliele uwagi poświ~ca również symbolom wspólnoty rodowcj, dzieląc jc na cztery podstallollc grupy (poslaci. a szczególnic wyróżnia tu ..protoplastę". symbole ,.imicnne. czysto i';I; kowe". np. na/II isk<!. teksty. przedmioty (herby. sygnety polskich rodzin szlachcckicb. 'lIandar; . clelllcnt\ ubioru " elemcnty przcstrzeni (toposy domu, ogniska. drzewa, pojawiające się ..lako 117.ajclllnic I.amicniainc symbole wspólnoty rodowcj") (s. 162). ,\utork<! \\ omalvianej pracy lIwzgll,:dnila cenny i zróżnicowany material. przydatny ella dal'I; ch badaó komparatystycznych nael rodowodami. genealogiami rodzin. Zlatanova-Slrcnk problem,!t;k,: genealogiCln;\ pl'lcdslawila w szerokim kontekście kulturowym, jak podkreśliła w tytule bieliki IllI IF\'hmtn'lIl /lllller/ale s/O\vimlskim. Ową nowatorską na gruncie polskim prac,: 111\11:11<1 ul:naćjako pn')b~ scmiotvClnej analizy przekazów rodowodowych. Doro la .~;wilala f'o/aCl' II'. ;\/"ld())l'ie 1I1I)IFią () sobie. wybór i wstęp ks. Edward WalewandcI'. Lublin 1995. 's 21J:2. i L Po I'(I/w'.\' sukcesie \I wydallniczylll No.l'Ii 1Ill!\\'ią II ;!l1dcra: dwa trzech tomów wspomnień opatrzonych wymownym tytulem (Lublin 1993. 1994. 1995, wszystkie tomy pod red. ks. E. WaleIllialy już drugie wydania). przyszedl czas na wspomnienia Polaków o sohie picrwsfe cglOtyClnej dla nas dziś Mołdowy, c/yli dawnej Radzieckiej Moładwii, krainy niegdyś hlslOl';Clnie Iwi,vanej /. dziejami I Rzcczypospolitej. potcm też nieźle znanej Polakom. którzyL IllasncJ \mli cly wbl'l;w niej - znaleźli się na tym obszarze. \\1 prezcntowanym tomie. który jest czymś w rodzaju WSlępu do kolcjnej konferencji organizo\\ancj przez Katolicki Uniwersytet Lubelski, a ściślej mówiąc przez znany dobrzc w kręgu badaczv zbiorowości polskich na świecie Instytut Badań nad Polonią i Duszpastcrstwem Polonijnym. pOlllieszclOno 7 wspomnień ludzi. którzy albo mieszkają jeszcze dziś w Mołdowie, albo pr/cS/li pr/.cl ty l.iemil,: IV różnym e/.asie . I pis/e autor wyboru i wstępu, fUI'!- że taili. na pogranielU .. Wspolllnienia odwiecz.nych stepów, wspomniany istniały już ks. E. Walewander diecczje. licznc paratie, - ( ... ) uka- klasztory - pla- �278 cówki katolicyzmu i w jakimś sensie też polskości, AdministnlcJa kościcln'l I'lJsl'l kied\ś"z\ hk" w pobliżu kresowych stanic i szła przeważnie dalcj niż sieć sz.lachcckich i magnackich n:zydcnclI Tworzyła swoistą duchową lorpocztę", Za to placilo się prześlado\\ aniami. zaró\\I1O \\ prZl"Zlości carskiej. jak i - jeszcze bardziej - w okresie wladzy slmieckiej Ale przedmiotem zamieszczonych w tomie wspomnieli jest nic l\'lko mal'l\'rolo~ia p,)lskil'g'\ narodu w czasach wojennych i okupacyjnych. jest lab,e ukazany los inny ch ~rllp, rÓ\\ nic prześladowanych przez kolejne władze, Mamy tu również nader cieka\\y obr.1/. kszta!to\\anla ,I c, wbrew wszystkim przeciwnościom. swoistej kultury polsko-l'lJw,jsko-molda\\,kie,l. a prz\najmnici swoistego slatus quo na obszarze, gdzie różne kultury. \\ yznani;]. J'(')żne systemy wartości islni.til w warunkach politycznej dominacji coraz to innych organizm(l\\' p,lI'lst\\()\\\'Ch, Najdluższy tekst. wojenne wspomnienia kapelana polskiej zbioJ'(\\\'ości \\ iVlolda\\ ii okrC:,lI II wojny światowej, ks, Stanisława Skudrzyka. niesie ogromn,! ilość piem,slOl'zędnego makri.till do dziejów Polaków-tułaczy, jest to również doskonale hódlo do zrozumlcnia Ich ,iiy l,lOrainc,i i woli przetrwania w najtrudniejszych czasach, Inne teksty ukazuj,! życic Polakl'\\\' w Ilcsarahll w okresie międz.ywojennym (T. Gaydamowicz). indywidualnc losy Pl)laka z K ivy nio\\;1. ';1 tu również próby o wyrainych ambicjach literackich (K, C,:upryniak) Tom Polacy w Mo/dowie mówią o sobie ma ef'ckto\\ny. ale nicco n1\I;ICI ly lUI. Polacy nU')II1<1 nic tylko o sobie. są na ogół doskonałymi obserwatorami calc:go otacz'IJ;lccgo Ichś\\ lilia, hl II ,I,i" mniej lub bardziej obiektywni w ocenie innych nacji. ale nigdy nic zapomina}1 o tym, ŻC z\11 I zyj'l wśród obcych, Ci obcy jednak. to przecież towarzysze doli i niedoli, IlItilie hard/o n'l/.ni. dk przecież ludzie, Z tego też względu wspomnienia Pol(lków-llllau,y ~'I integlllj'lcvm iJ'(')dicm dp poznania różnye[J kultur. różnych systemów w(lrtości i róż.nych posta\l \\ ohcc ŚWidl,,- prZCnHll'1 i zla. BareL/o to w sumie cenna, tak:ie dla etnologa. i wielce pOllc/,aj'lc.t Ie~tura, Teresa L c w i li ska. Kolurowy świat ::abawek. /ah{{\,-ki 111110"',, " D7. 82 il. barwne, liczne czarno-biak, /'o/SI'l'. Kil'lec: I ')'J.', ss, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. które w 1994 ro~1I ohclwdzilo pięln,l,loiccic Sil l'gO istnienia, wydalo dzit,:ki licznym sponsorom p07.yCj>; pię~n'l i \\ idce poż' leC/n.t Z'lrdzem ,Ic,! nl,l K()(()r01I~V;'wiat ::abawek. pierwsza oel wielu lal i przeznauon'l dla velv\cil J..1\,!c'<""odhllIlCI'" puhlikaeja o zabawkarstwie ludowym, Autorka. Teresa Le\\ ili~ka. starv\ J..U\IOV !';II'l~t\\Il\\l'~P Muzeum Etnograficznego w Warszawie. znana Jest l, lIieloletnil'j dzi;t1;t1ności had:l\I C/C.I. iC,1 glówne zainteresowania to ludowe instrumenty muzyC/,ne i \\ laśnlc zdh,1\\ k<tlst\\(), Wieelza o zabawkach i zabawkarstwie, nie tyl~o ludo\\y m. ,j"l II n;l' slosunJ..lIl1l1 slah.\. li II Il'le mniejsza niż. w innych krajach europejskich. gd/.ie iSlniej;1 \11 \pecj.tiiz(l\\;lIlc ilh!) lik),' zajmujące sir; wszechstronnie problemami dziejó\\' zah;lI\ki. ,jc:j 1'1In~ci()I](1\\ania itd, \limo ladle'ly ze strony nielicznych autorów. klórzy -, w mniejvym luh \\'Iękvy III '!lIll1lin IlId,,\\ \ 11111,1balikami sir; z,ajmowali. tu wymienić należy R, Reinl'ussa. T, Se\\n\ n;l..1 !l up k<!, nic lIlLti" ,Il' w Polsce tej dziedziny wiedzy oż.ywić, Być może om,l\\iand biVl'1 <lI;IZ, COldZ iiclIllcl'!" inicjatywy hadawcze i popularyzatorskie Muzeum /.ahawkar~t\la \I Klelcdch "I ś\\ "ldcel\\l'lll, iż z.la passa zosIala wreszcie przelamana, Praca T, L.ewillskiej ma charakter popularnonauko\\y. st;1Il0\\ i rodz<l.i bl'/prC!C1hIOnall1l'.1 gawędy na lemar dtiejów zabawki w ogóle. a polskiej \\' szczegl·)lności. g.I\lI,'dl op'lrtlj nic I-,Ik" na bogatej literaturze światowej i mniej bogatel pobkic.I- <lic: także \\, nlJ..<I.i:lcCJz 1,"hl,lL'g" kontaktu z zabawkami polskimi. a wlaśeiwie z, calymi istniej'lcyml \\ !,pbce ,1Śl'l1dk<tlni /<lhd\l blSl\\'\. Zabawka i zabawkarstwo to problem bard/,o iSlotny. choć pl'dĆ o nllll Inllzn;1 \I 'J1'hl',h lekki i zgrahny, "Zabawki - pisze T, Lcwit'lSka - znane S'l C/1()\l'ie~()\\ i t'lk dlu~lI, jilJ.. lin i'lnil',il' Są obecne na calej kuli ziemskiej. bez \\'zglr;c1u na kultu",;. ~1I11\1sk<')IY I lIsldgnlęCla ll'chnlonl' �279 :c'rupl ludzkie:j. Są uymś nie:zh~dnym dla dalszej cgzystencji, czymś wspólnym, co -- jak muzyka i ,/tuka lilUY wie:1kil ludzką rodzinę. Pomimo dużego zróżnicowania stanowią wartość LIniIIe:rsalnil. ponade:zasolvil" . .\utOlka o uniwe:rsalnośe:i labawek, ie:h występowaniu w innych kulturach, w odległych. IWIIe:t arche:ologiunych e:pokach, pisze: dość syntetycznic w rozdziale pierwszym: ,,Zabawki 11aj'lars/e:". Tu równie:/ I.najd/.iemy niceo informacji z dziejów zabawki polskiej. Gros miejsca II ksiijlce: lajmuji\ jednak dzieje: polskich ludowych ośrodków zabawkarskich: /ywieckiego. m,.śknickie:go, kie:kckie:go. rze:szowskiego oraz krakowskiego. T LewiJlska ukazuje genezę P(\SICle:g,-'lnych ośrodk()\\. ich specyllk~. prezentuje typowe dla nich rodzaje zabawek i wiele nHIII l o dallll\ ch i w.sp(lICle:snych twórcach. W rezultacie powstał prawdziwie "kolorowy świat lah'llle:k-- ty III pclniej staj'lcy pr/e:d oczami czytelnika, że obecny na licznych barwnych Iiu,traclilch Trzcha bOlvie:m psno powiedzieć, iż rzadko zdarzają si~ książki, w których si owo. kompe:kntne: aCI se:rI\OI\ane dość lakonicznie, tak zgrabnie koresponduje z ilustracją i jest przez. nlil u/upclnialK. Ilu \Ii\tpicnia, to pol,\czcnie slowa i obrazu, tak charakterystyczne dla albumów, II prClc l1t OlI alla praca w duzym stopniu jest \\;Jaśnie albumem, czyni ZCJl pozycję szczególnie illrakcljnll zan-'wno dla nielicznych, niestety, badaczy zabawek i zabawkarstwa, oraz dla miejmy nildzIew znaCl.llle liunicjszych milośników tej ważncj i pięknej dziedziny kultury ludowej. \IICJl1l1 nad/iej~. je: !\O/OI'Olt']' .I:wiol :;o!Jowek osiągając powodzenie na jakie z pewności'l DIS!lIgUjc ta I'zele:lnil i jcdnoucśnie atrakcyjna pozycja wydawnicza, przyczyni się również do III IckS/enia zaintcresowania labawką i zabawkarstwem, nie tylko ludowym, w Polsce. Rys=ol'd !\onlol' llillhilra j c d I n a k. ()!J\'Coie domu flo/skiego 11' cosoch niewoli 1795-1918, Lublin 199(,. 's 7--1. i I. I'rClcntowana praca stanowi Cragment większej calości, a moie raczej rodzaj konspektu do d/iela o \\le:k obszcrniejs/ego, prze:dstawiającego "dom polski", czyli właściwie polską rodzinę II "lllilcji znie:woknia narodu. (Jw polski dom w czasach niewoli pelnił, jak pisze B. jedynak, Inilllaju/ jako autorka antologii obyczaju polskiego i wielu wartościowych artykułów P11Ślli~cony ch polskiej kulturze. "wiek istotnych funkcji w życiu okaleczonego narodu: pozwolil pr/elrll ać. schronić pamiątki narodowe, wychować dzieci na Polaków, zapewnial elementarną Cg/l ,kncW J)z.i~ki domowi polskiemu zachowały się obyczaje, język, religia ojców. Mimo IraglC/ll\ ch los()\\ mial sil~ tWOIlenia nowych wartości w kulturze, byl gniazdem, z którego stale 1111I\(l II o zrywaly si~ do lotu COlaz to nowe, kolejne pokolenia, zawsze walczące o to samo (\ lIolnośC (Jplerajilc si~ nil rozwazaniaeh Staszica, Mochnackiego, Mickiewicza, Norwida i wielu innych lIulOrÓII. kreśli Il. jedynak wi/j~ roli polskiej rodziny i polskiego domu jako reduty, nilllstotnlejs/e:j placówki obronnej zagr%nego w swoim bycie narodu. Polska kultura mogla llllać i rozwijać si~ jcdynie w domowych pieleszach. Dom, choć nic by!, bo nic mógł być "spokojny m gnia/dcm", sianowi I jednak obszar prywatności, tu rodziły si~ i były przekazywane lIartoścl patriotyune. tu tWOIzono "wewn~trzną, domową tradycję", tu by la ona chroniona, tak '111110jilk pami~ć i wiara, wcdlug Mickiewicza naj istotniejsze siły zdolne do ożywiania i podtr/l 1\1\ willlia uuyć narodowych. Wokól domu polskiego, w sytuacji pocizialu życia na sfery: publiczną poddaną dyktatowi zaborców i prywatną, właśnic domową, w zasadzie wolną, choć (\granlc/On'l. lIytwor/yla si~ niezwykle bogata obyczajowość, a jej opisy znajdziemy na kartach pilllli~tnik()\\. lIspomnieli i listów, I których B. Jedynak czerpie znamienne cytaty. Owa obyczaI()IIość lostaia IreS/lil raC/ci lasygnalizowana niż opisana, co zresztą jest zrozumiale ze wzgl~du nil nlllkl skn'llm\\ charaktcr prezentowanej pracy. Jeclnakże nawet w tej formie niesic ona �280 interesujące informacje. np. na temat patriotycznego lIych(mania dzicci popr/cz ~J"\ i I.ah<l\\\ poprzez jakże malo znanc a niegdyś bardzo popularne zabawki patriolycznc. Praca 8. Jedynak. choć nickiedy robi wrażcnie katalogu prohkm(·l\\. choć l·aCle.j :;ugerllle sposoby analizy niż ją przeprowadza. choć roi si.,: II niej od nierozwini.;tycb sąd()\\ I opinii. Je'l niezwykle pożyteczna i wartościowa. Uświadamia ogrom i wajno~ć tematu. jego ~ci:;l: III ią/ek z caloksztaltem polskicj kultury (zarówno tworzonej w kraju .. jak i na emigracji) II okre:;ie zaborów. Uświadamia, ił. bez zrozumienia fenomcnu bytu domu pol:;kiego w tym eza:;ie nic <hi SI'; pojąć speeytiki i sily polskiej kultury w ogóle. nic da si.; zrozumieć fCnomenu jej pr/<:ll"llania \I skrajnie nicsprzyjających warunkach. Wi.;cej. nic da si.; zro/.llmieć odporności narodu polskie~o na wyzwania rzucone mu przez wiek XX. w cza:;ach hitlerowskiej i :;owieckiej okup;lcjl.jcgl' reakcji na próby odebrania mu tożsamości w czasach PRI.-ll. Opisanie polskiego domu. jego funkcji w okresie zaborów. opisanie hogateJ ob\'CI;!.i0llości rodzinnej, to zadanie niezwykle szerokie i trudne. Wymaga ścislych :;tlldióll. odel'l\Cu1\;1 ,ie od stereotypów i łatwych uogólniel\. Wydaje si.;. /.e B . .lcdynak jest do tego la)..'adnlenia II pelni przygotowana. stąd z niecierpliwością b.;dziemy czckać na je.j dzie.lo. kt("re~o lJhiecllj~!GI lapowiedziąje.st omawiana tu, cenna i bogata myślowo broSl.ura. Bogumila S z u r o w a. Pr::emiany osadnictll'{/ wiejskiego Illl ;":il'/l'cc.1'::ilIc \I' d,,/l/, pr::eduw/as::c:::eniowej. Zmiany uk/adll pr::estr::ennego 1"si. Kie.ke I (j')'i. ~;:;,14X. il .. map: Wspólczcsny obraz osadniczy Kie.lccczyzny powstał w wyniku pl'l:eohrażel\ ukladu prze.strze.nnego wsi dokonanych w czasie tzw. urz<ldzania wsi w polowic XłX Ilieku. Chlo urz<ldzanic wsi datowane jest na łata I R 15-1 R64. I)oln<\ granic,; slanOlI'i 1;lkl utllol'/cl1ia Królc.stwa Polskicgo. co omaczalo podstaw.; stabilizacji administracyjncj i POC/;llck d/i~dall mających zmodernizować wieś. Górna data zamyka ten okres. otwieraj;lc epok.; UlI bV.Clenio\\ a. W nią jednak wieś kielecka wes7.1a już przcksztalcona w sensie pr/.esll';:ennym. I uSlaloll\ 111 type.m zagród. z administracyjnie narzucon<\ np. bezkurnością chalup. I.l' ścislymi zahC/pieczcniami prze.ciwpożarowymi itp. Bez wątpie.nia ul'/.<\dzenie wsi, dokonane administracyjnie i dość kOIlSek\\el1\lIle. PI/\lIio,I" korzyści ekonomiczne zarówno państwu. jak i samym chłopom. m<ll c<llkOlI icic Imiellil" dOlychczasowy obraz osadniczy wsi kielcckiej. CI..;sto (k\\'i<łCYjeszcze II' śrctiniOllilT/n. /.1'1\\ isk,l lego nic sposób przecenić i nawet dziwić si.; mo/na. i/ dotychcz~l:; nic I("l~do II pl'lnl opracowane. 13. Szurowa z nadzwyczaj bogale.go materialu archiwalnego. r,,:kopi~llllcnnego i bl'logl'<lliClnego, zgromadzonego głównie w !\rchiwum Pailslwowym w Radomiu. <l dolYCl;lce~o proce,u urz<jdzania 276 wsi, wybrała dane. dotycząe.e 97. co stanowi 14.1.j(~"o \\SI.ystkich. J\i<lle.i pOl!:;!:11\Il' przeanalizowała zasady, jakie stosowano pr;.y ur/.ądzanill. a Ili.;e I\P kroj,')\\ n;lll/.ial()\\. ieh wielkość. rozłożenie w areale wsi. sposób z.abudo\\')' dzialki. ks;:t;dl I.a)..' rod: l;, o~roml'a plac;! pozwoliła autorce zapreze.ntować rozpraw.;. która odznaCla si,,: nad/llyCl;I.in'l r/etclności~1 i q~IIJl)' wi ważny głos w badaniach nad dziejami kultury materiałnej wsi polskieJ m;1I d;lie tio:;konab podstaw~ do dalszych studiów. Zgodzić się bowiem trzeba ze stwierd/cnicm I~. S/ur(ll\e.i. iż radykalna przebudowa struktury osadniczeJ WSI powodow;da dal:;/e konsek\\encje . .. Indywidualizacja gospodarstw i prac nicgdyś wspólnie wykonywanych plS/C ona ro/111ie'lczenie jcdnej społeczności wicjskicj przy kilku oddalonych od :;iehie drof!.~lch nie\\ ;Ilplillil' mialy wpływ na rozluźnicnie więzi sąsie.dzkich. l.Illiany II' sw:;unbeh spo!eCl.lIO-ekonomlc/11I l'h Oczynszowanie zaś ehlopów zadecydowalo o dalszym rolwoju veroko poj';lej kulllll\ IllLlo\\l'l' Z kolei dogł.;bne poznanie struktury współczesnych ukladóll' pr/estr/enll\ ch pOIlIoli n<l l'" �ni I'(lll ni<:i IIHaC<1 u\\a!,!.; autorka - na ich kpszą ochronę. a takżc właściwc z ich istotą zagospo- lbrO\\allil'. /nakolllit,1 praca 1\. Szunl\\<:j. konccntrująca się na przeobrażcniach wsi pod \\'zglęclem ukl,ldu !,!runlóll i b/.t,t1lu osad. I /.<Ilożcnia pomija kwcstię konsckwcncji gospodarclO,poku[l\ ch i ściśk kulturowych. dokonanych Imian. Nic obniża to w żadnym stopniu j<:j II '[r!ości. sug<:r()\\ac j<:dnak tu:<:ba autorce. by i t<: zagadnienia z czasem 7. równym powodzeni<:m plllii.;!;1. Rys::ard f.:ontor l.lihi<:ta K o l ,I l' ska ... /rll·.vci .I/Jod -"leech.". Wydawnictwo s, 2-lX. ok. 100 il. ni<:lllIlll<:nmanych. PTIX ..Kraj--. Wars;!")wa 19'J3. \\"i.;b/Ośc I...reportai.y-opowicści-I.cbranych w tomik powstalo w latach 1982-84. kiedy to :11[lnrk,\. Ie Ilz!,!i<;du n,1 slloje zainteresowania reporterskie i wcześniejszy dorobek. miala I,[()bknl\ I II e['yiikacjil i tylko lllicsi';Cl.nik krajoznawczy ..Gościniec" udostępnił jej SIV(: lamy. I),) Ilyd,[n[,[ ksi'Vk()\lcgo /OstalI u/.upclnionc i zaktualizowane. Najwięcej ich dotyczy rzdbiarzy I 11l'1!;lr/;. bolwtLr;lnli innych Sil garncarze. wycinankarki. pisankarki. kowale. podhalallski "1';1\1il'c i hall:I,lrl lara/l:lIl. piernikarl. Illalarka wlocławskich lajansów. wykonawcy tradycyjnych ;nslrUnlCnll)\\ IIlUZ; Cl.nych. koronczarka z Beskidu ŚI'lskiego. tkaczka dywanów dwuosnowo\llclL IHeS/cic rodlina krakO\lskich szopkarl.)'. Kilka opowieści traktujc o osobach. upra\\iajqL;ch rl'1\lnoicgic po kilka dyscyplin artystycll1ych. czascm oprócz plastycznych równici. poezję (II nlll/\ kc Dob<)! spccjalności odpowi,lda mniej więcej strukturze wspólczesnej twórczości lud,)\Ic:.i i nlc:proksjllnalnl:j. !lajwi.;cej bowic:m zwolenników znajduje rzdbienie i malowani<:. :\til,\rCC nic chod/ilo o odkrywanie nowych lalcnlów. wybierała na swych rozmówcóII' osoby I pOll <1/11\ m i uznanym dorobkiem. bowiem intcresowały j'l __przede wszystkilll ich biogralie. \Ijaki sposI"h detclluinują tllórcmśc. slają się tworzywem. jak dalece 7nając ich przeżycia l1Wicln) lrol.L1luicć ich d/.ich· (s. :s l. Stqd do każdego podchodziła indywidualnie. starając sit; I.:,:khić· .i<:.C'Oiwjsilniejsz<: pr/eżycia. I.aintercsowania i pasje. jego motywacjt; uprawiania Sl:\uki ! '11"IIIICk d" lllasncj I\\(·)rcmści. W jcdnym przypadku kontrapunkt stanowią więc wydarzeni,l lI"jennc. II inll\ch na pienIszy plan II'ysuwajq się tradycje rodzinne, patriotyczne. aktywnośc 'IH\kull<l b"di kullllr,i1na. !\utorka Iwraea uwagt; na pozycje; poszczególnych lWlJreÓw w Olacza:aCl'.i ich "poicunosci. kl('ml b\ wa ogrnmnie zróżnicowana. począwszy od pelnej sukc.esów pracy dla 'rodolI isl-.'I I 11/1',bnJ<1 sporego II' nim autorytetu. poprzez samotność z wyboru. do ealkoII ile;l'\ odr/llcenia. !\utlnb. obdar/Onfl talentc:m nawiązywania bliskich i serdecznych kontakt(l\\' I ludimi. polralil<l pr/<:lamac opon' os(',h zamkniętych we własnym świecie. zrolllmieć It;ki ; "hses.ic p,\chicl.ne. doccnić' role; tWlJrczości w życiu gluchoniemego. \\. opis\ ,,1\\ ciel-. os(')h upr<l\\i,lj'jcych tradycyjne r/.emioslo lub re;kodzielo charaktcrystYClne c1!:1 okll'~lonego rei-'iollll. \\ pkciolle loslilly ini'orlllacje dotyczące genc/.y. historii danej dyscyp11111.taUe lecI1l1["1 (lU. ill. IlIdo\\e p<llmajoliki i ich zdobllietwo, tkalliny dwuosllowowe o molyIIdch lii-'1II1ill1\cIJ.kmonk,1 kOIliakowska). czasem przyklady czy porówllania l. dakkich stron. Nic: I.a\\ 'Zl' \\ lllkiclJ pr/l plldkach [uoi.na si.; I.orientowac. C/.y są to opinie rozmówców. czy \I}CZY[;lIll' gd/il'ś II i,ldoluości (np. o Zllią/lu l<lIm piernikarskich z wynalazkiem druku. s. 91 l. \ Llkrilil Igmlu,ld/oll\ dmg" rcporterską. a pos/.erzony lekturą podany zostal bal'\\nie i inte"c'uj,!CP l,m"\\1l0 dl:l prorcsjonalisty. amatora jak i przypadkowego czytelllika. Na uwagę laslu.~lIie cl,!'-I\ C/Il\j,,?1 k kk,tll. kt'''ry od starallnego. literackiego chwilami. nabiera cech specyliClIII ch dla IIIIlIII III <nu') II . i'['zybliżaj,! i<:h rówllież obszerne cytaty wypowiedzi. W niektórych pr/\ p"dkadl I"pis magu<:\oll>no\\y stajc sie; osnową calego reportażu. 1',l/lh esej jl'sl u/llpl'lniony krótkim biogramem. wyrazistym portretem lotograflcznYIll h,h;lIer,1 01',1/ Idjcl'illllli .ie!,!o rc:pruentatywnych dziel. Poziom i dobór I<llogralii znamionuje �282 wrażliwe oko autorki, W sumie Arty.l'c! spoe/ str::echv, to Jedna z najlepszych dOl\chczas POi)C,i1 popularyzujących wspókzesną twórczość ludow'l i ..inIH'''. szkoda tylko. żc nic Oll'/) Illab bardziej okazalej szaty edytorskiej. a kolor pojawil si.,: tylko na okladcc. f..1I'1i Jerzy L i t w i n. Polskie s::kllln!ctwo IIle/owe XX \l'leku. (jd,u'lsk Fn,-I'ielrlis::kmlli 1l)'):'. ss .. ,7:', iI. Szkutn ictwo to. jak wiadomo. umiej.,:tność budowy ..drclI' n i,lI1ych KonstruKcj i ph II aj'IC) ćh lodzi i statków", Umiejętność ta. niegdyś bardzo rozpowszcchniona i II') SOKOL'cnlona Ie' II /gkdli na wielkie znaczenie transportu wodnego. zarówno morsKi<:goj;lk I śrl\(llqdollcgo. /;IC/(Ia zanikać od początku wieku X IX, Parowe holowniki i idazn<: harki II) rugolIal) wiślane SZKUt\, rozwój kolejnictwa pomniejszył roi.,: transportu wodnego, "Dziś - piSl<: J I.it II'in II idoCln\ ni śladem dawnych, wspanialych jednostek plywają<:ych Sil przypolllinaj'ICc ,i<: ksztaltall1i niL'lioll, już typy łodzi rybackich i komunikacyjnych, spotykanych zlVlasz<:za na Wiśle, W i<:h KonstruKcjach przetrwaly też pewne elementy lokalnych tradycji szkulniu) cb". ('boć oKr<:śknie "vkutnietwa" funkcjonuje do dziś w polskim języku. nic oznaCl.a jui bud()\1 y stalK(11I drnl nian\ ch. tradycyjny material - drewno ust'IPil już dawno metalowi i tIIOJ'/Y\\(11ll SItUOlI) 111. Autor prezentowanej pracy wyznaczyi sobie niezwykle trudn<: zadani,. postan()\lil dal' p,lnl' opracowanie zjawiska ludowego szkutnictwa polski<:go IV XX wieKU. lo J<:st II oasach. gd\ la szlachetna umicjytność trwałajedynie IV lokalnych warSl.latach, Ludo\\ i s/kulni<:y nie /.nali dOKUmentacji technicz.nej. nie ucz.,:szczali do szkól zawodowych. II S\vojcj prac\, cz.,:sto II'I'kOn) Il<lnl'i na marginesie innych zajęć, stosowali wiedz.,: zgromad/()n;l pljl'l pokoleni" popr/ednt!';(l\\ Rezultaty ich pracy służyły im samym i wspólmieszk,uieom nadr/<:Clnych lIsi. I.god/ić ,ię /alen: należy z Autorem, iż to szkutnictwo było iście ludowym. Dotychczasowa wiedza o ludowym szkulnictwi<: Sproll adlala si.,: do cCllllyeh. ku II :'UInll' drobnych przyczynków, stan dokul1lentacji IjawisKa b) I daleKi od /.'HI()\lal~li~lcego \\ ki S) IlI~kll Autor byl zmuszony niemal z detektywistyezm, wniKliwości" pr/cślnl/ic ploblem U ill)dl;:. co oznaczało niezwykle żl1ludne pOSZUKiwania terenowe. system'I!) un~1 pe:n<:tr;lcjl; d,11I11\ cb dr<'~ wodnych i rekonstrukcj.,: dawnych ośrodków produkcyjny<:h. ;\b) COkoill'ick j)()lIied/lL'l' o d/il'· ja<:h ludowego szkutnictwa w Polsec. trzeha bylo dOKonać gigantyc/I1l:.j dOKlIllleni<J',ii /~Ich()\\:tnych w nalurze łodzi ludowych. cz.,:sto po prostu i<:h SZCZ.,IKÓII. oraz rL~j<:stlacii IL'chnlK '10'0\\;1nych w lokalnych warsztatach, Ogromna praca, I nic d/iwne:go, Ie 1~lJęl;l ;\utOIlI\\ I I:' 1;11 Roultat przeszcelI jcdnak wszelkie oczekiwania, JcSI dOllodem. iż lIauk(l\\ a p;lsja. jloi'lcmn'l / 111,1,1dyczną starannością, moie przczwyciężyć wszelkie pr/.eszkod) , Nie sposób w krótkim sprawozdaniu oddać nad/lVyez.ajncgo bog;letll<l trcscl pr;K) .1 j il\lIn:1 Autor na wstępie daje zarys dziejów szkutnictwa w Polsc, do kOl'lC<1:\ 1.\ II i,KU i 11<11\ Iii lic dopiero analizuje szkutnictwo ludowe, Dowiadujcmy si.,: tei II iek o gcne/iL' vKutniclll;1. " ndlstarszych slowiailskich konstrukcjach pływaią<:yeh. o (hm nYlll SZlll!ni<:\1I Ie si,,"i,HisKilll ndd Baltykiem, a nawet o dawnych poludniowoballyckich statkach morSKich. P il'I'IIV; I uęśl' prac\ daje również czytelnikowi podstawy terminologiczne, a takie: sporo inllll'tl1:lcji o -;t;lIliL'b;,d,lIi n'I,; szkutnictwcm ludowym nie tylko w Polsce. ale i w innych krajach <:uropcjsklch. CZyŚĆ druga pra<:y. zasadnicza. bo prezentuj1lca ogromn\' m,lt,rlal /,hr;ln\ 1'1'/0 ,\U!"L:. stanowi systcmatyczny opis wspólczesnego, to jest dIlUcizi<:stolllcc/ncgo, SlKutnictlla IlIdoll",,\1 w Polsce, .I. Litwin przedstawia \\' uj.,:ciu geogralie/nym typy lod/i pr"duK<I\\;ln, PI/O'/KUlników ludowych, W pierwszej kolejności zapoznajcmy się / produKcj'l -;/.kulnicz;ln<ld dop" lIiIII:! Wisly. następnie nad samą Wisłą i Zalewem Wiślanym, dllkj .. nad Odr:!, iel doph 1\~II11,i hleIlem Szczeeiilskim, Nie zapomina równic/. Autor o lod/iach budollall\Th n'ld jL"zioralnl i ,tall;;mi. oraz tych, które byly lub są budowane na wybrzeiu morskim, S/o,g(')!ni, inl,rcslIp<:\ ie-' roZ(lzial o szkutnictwie ludowym na polskich ziellliach IIsl'hodnieb. chol' II 1\ III pr/\ pad;"'I. �283 C"lcst r/cu psna u/asadnionc, Autor opiera się na materialach zastanych, a analizę prowadzi t\ Iko d" r"ku I ')YJ. (lJlISo\lą uęść pracy lamy b podsumowanie, na które składa się szereg wniosków mających \llclkie Inaclenic dla hadauy dziejów szkutnictwa nie tylko ludowego. Czytclnik nic będący '!lCcjallsti\ laduma się hu w'ltpienia nad faktem, iż żywe jeszcze pięćdziesiąt, osiemdziesiąt lat temu ośrodki ludowego szkutnictwa dziś najczęściej należą już do tradycji. Mimo wszystko szkut11ICt\\" ludowc nic zaniklo lupelnie. choć oczywiście występuje już tylko szczątkowo. Należy lalO\\ ać. IC nic zachO\val się. przynajmniej w terenie, folklor szkutników. Być może należy go '/ubc IV Ibiorach I(llklorystycznych, choć nadzieje w tym względzie nic mogą hyć chyba zbyt e1U/C KSląi.ka .icr/.cgo Lit\\ina, wicedyrektora Centralncgo Muzeum Morskiego w Gdalisku, pięknie II \ elana. bogato ilustrowana. rewelacyjna pod względem informacyjnym, stanowi bez wątpienia 11\hltnc oSli\gnięcic naukO\ve na skalę europejską I?ys::ard Kanlor red. A StawalL 1992-1994. l/uli'l"/(l/1' do ('/I}(},~/'(//ii lilias/a. Ilulkl-LaskO\\Skicgo. /yralll()\\ Ośrodek Badania Kultury Miasta TPj im. P. \\ Litach 1')')2-1 ')')4. w ramach "Zeszytów Naukowych Ośrodka Badania Kultury Miasta IUI\iII/\ st Ila Prz)Jaei(ll /yrardowa", ukazaly się trzy zeszyty pod tytulem Materia/y do elnografii nIlUI/O. Rcdaktorl~m wS/ystkich jest Andrzej Stawarz, inicjatol", w połowie lat siedemdziesiątych. billtui nad /yrardowcm. \ /0(,1"/0/1 do ('/I/ogra/ii Il1wsla przynoszą teksty, które są przyczynkiem do rozwoju c:ttlllglallClll\ch hachu'] miasta. w szczególności społeczności robotniczych, Są to artykuły. Il1dlellah. raporty I badaó. ktl'lrych autorami są badacze rekrutujący się glównie z ośrodkćl\\ II dlS/il\\ skicgo i I.Ylaldowskiego, skupieni w OBKM, wspólpracujący także z badaczami z innych \>SlodKcl\1(Il)di. PO/niui, Olsztyn. Kraków) /eS/1 t picrwszy wydany w 1992 roku otwiera serit,: ,,Zeszytów Naukowych OBKM'". \\)oelll;hnione Sil w nim tlzy części: "Artykuly i Materialy", "Raport z badali" i "Stan badmi". [)(ldC!tkoIIO opatl/()ny jcst on "Wstępem" redaktora A. Stawarza i krótkim przeglądem dotychClasoll\ch publikacji z kilku krajów na tcmat etnografii miasta z lat 1990-1991. \. Sl;lllarl II slomc wstępnym przypomina krótko o znaczeniu ośrodka żyrardowskiego, nad kU'lIl1l1 hadania pl'/yClynily się w dużym stopniu do postępu w dziedzinie etnograficznych bad,lIi Il1lihta "ltV prucntll.ic kn)tko picrwszy zeszyt. Zawiera on teksty powstałe w latach 19S9-1991 Si! to tut\ kul) i s/kicc o róznym charaktcrze: opracowaó syntetycznych, szczegółowych. IlliI1c:riakll\. 1,lpmtóI\ l. badiul i stanów bachlli. les/) t drugi Ilydany II' ł 99.1 roku prezentuje taki sam podział: "Artykuły i Materialy", ..Rapon I bada(]" i .,Stan bachui". Szkoda, że zabrakło w nim zapisków bibliograficznych. leS/yt tr/.L'ci .\/oler/ll/riw do ellllJ,r,l"Ofil mios/o, dotychczas ostatni, wydany został II' 1994 r(lku i r(lll11 się nicco od pozostalych. Stanowi on zbiór pi<,;ciu szers/ych artykulów wraz z prze~ladclll publlkacii dotYCli]cych ctnogralii miasta z łat 1992-1994. \/o/e!"i"l) do t'il/ogm/il lIliasio zawierają w sumie ponad dwadzicścia artykulów. szkicc)\\ I \lprau)\\iul. SwnO\\it\ onc całość pod względem podejmowanej problematyki, jednocześnie k,lIcl\ 1 tckslr'l\\ tl',lktujc o innym jcj aspekcie. Dlatego tcż każdy z nich wymagalby osobnego (llm)llll'nia. Nil' spos()b tu jednak omówić wszystkich. Pragnę zwrócić więc uwagę na kilka 11\ bral1\ch pozycii. Ics/) t picrws/y I.awiera międ/Y innymi artykuł A. Stawat'za pt. W::ory zachowań )1' sfJo/ecm!J(}(IIICe! o.i'mdko /.)ml'i!(}\I'I/). w/rjkiellllicego /yrardów stanowi, na peelomie według dziewięlnaslego autora, typowy i dwud::ieslego przykład "miasta wiekIl jednej �284 fabl Vkl", którym można si<; poslużyć dla omówii:nia probkmatyki liICI10\\ iU" rohotuik,')\\ tlil przelomie dzicwiętnastego i dwudzieslego wieku. Aulor sIwieni/a \1 artykuk, IC ż:cic' SI)(,k<Juc' robotników IV dużym stopniu bylo okrcślone przLl organizację proccsu produkC\jllego Iilkliidu (rytm pracy) ora/. system rm:winiętycb instytllcji socjaln:cl1 i klllllll;i1l11cl1 l)(l\lolall\ciJ prlc'l wlaścieieli i zarząd fabryki (fundusz emerytalny, mali:rialna i socplua 1)()UlllC dla'(alv\ ch \I iekiem robotników. zasilki dla polożnie. ochronka dla dzieci, dmoc/Il;1 "g\l i;l/dKa" " ochrOliCe'. orkiestra I~lbryo:na, park t~lbryczny, w którym organ iZ()\\ilJlo /ab,1\\ \. lotnie I kOllcenl. ,alii gimn<lstyezna. biblioteka. chór). Wplyw<lly one silnie na okrcślellie i kvlalto\l;luic' ,i\' pCHbl,l"tIwych ram życia codziennego robotników żyj,!i:ych II (lSildzie lilhryC/ne.I, \:Ie l)milC/iI lIltedmk, zdaniem autora artykulu. żc wszystkie zachowania I ohyc/a.1c Inil ,klcmllnOIl allc pl'/I'I org<lniz<lcj<; pracy w fabryce i systcm j~lbrycznych instylL1cji. ISlniala Gila ,skril nicsform,ili/o\\,,nych zacbowali wplywającyeh n<l tworzeni.; się nO\l'ych IIllln'm klillill'\, k()rc' l)(l/ll;iI,lh robotnikom funkcjonować w spolceznośei, rozwIjać syslcm II/ajelllJlej PlllllOC\ 01;1/ lacllill\;:,' ..cykl obrz<;dowy". Artykuł ten korcsponduje z innym anyklllem lego s;1Il1ego aulm;1. /all iui\ Il~ IV zeszycie drugim. pod tytuit:m /..vcie cod::ieJllle ro/)o/I/iklill' II' /l'l'IIl'I/liII'lC 1/<1 /lCC/liI/IIC' II'fe/,il: t/::iewię/naslego i d1l'1It1::ies/ego, Można pO\viedzi.;ć, Ie anykul: li: II/ajclllllic' sil; 1I/lljle'llllal" ,"Iutor prezentuje w nim najbard/.iej eharakterystyc/ni: \llllry lilclw\I illl ohO\I iii/llnCe: \ISII 'ci rohotników żyrardowskich na przelomie dziewic;:ln<lste!!o i d\\ lId/iestcgo II'Il'kll. .Iesl lo 1;ld;lIli,' o tyle trudne, stwicrdza autor artykułu. że miasto jest or!!<Illizmcm Ilo/.()Jl\ II\. Oei/llilC/,1 'Ic' skomplikowaną przestrzenią i swoistymi struklurami spolcc/,n) mi. dlar,lkler\ IUjc' si\' illlell,S\ \\. nośeią kontaktów mic;:dzyludzkieh, ruchliwości,! spoleC/llil I silIl: 111 "dd/I;lh\\illllell1 \\ le'ILI rozmaitych instytucji. Naslc;:pnie. cofając się w historiI,', <Illlor prC/elilllle ill/\\'·l.l osad\ t;il1I'IUIl':: \I' Żyrareiowie w dziell'ic;:tnastym wiekll 01';1/ analizu.le c(ld/.iellllllśc lej osalh. ah\ lIkll/ac cccln charakteryzujące żyjących w niej rohotników, I'opr/,e/ opis 1':Inlll pr;ll" ob,"c i;l/lll;!C':;c" rubolnikó\\'. ram przestrzennych II' jakich żyli i sposobu or~alli/(\\\illlia (c'j pr/l:str/elli. doci]()c!/! do opisu życia rodzinno-domowego ora/ obo\\'i;vującycil II' nim \\/uroII' /achll\\ ii!l, Podsumowując autor stwierdza. że życic rohotnik(m lou: III sil,' \\ ,hl ('lch POdSI,I\\ (\\\:- eh phls/,czy/nach: ..hali fabrycznej". gdzie obowi;VY\l,iI\' 1(1I'I11;J!nienar/lICOllc' r\~(lJ'\ lIral ..d"1l1l1 fabrycznego", gdzic z kolei kształtowal się Iw)'c/ajowv i bupośredni lIklad st"stlllk,';\\ r"d/in:it" domO\I ych i s'jsiedzkich. W drugim przypadku, konlynllllwane hyl: Irad: c\(ne \\/\lr: /;lcil(11\ ;:11 naeiające spoleczności robotniezcj cechy trwa!osci, spoistości. ci;I!,dllsci i pllC/lICil' hupi~c/cllSIwa. Obok zatcm szybkiego i trwalcgo oddzialY\l ania II'/orot \\orC/ego 1;lbl'\ ki (11l1i';lslru"llIl ,\. c/aso-przestrzenne ramy pracy. regulamin użytkowania ..domil I'ilhrYClnegll") \\ /\ cill clld/lCl1nym robotników istniala wolna przestrzell kultlIrowa dla lacl\(l\\;II'1 opartlcil Ila niel<llln;ill1ccl: kontaktach, Tak więc. pisze Stawarz, IV życiu rodzinno-s,!sied/kim dhanu (l Iril,h c:jllc' \\ IlnOŚC!. klóre byly istotne dla stosunków międzyludzkich i poz,\\alal\' fllnkcjolHl\\llC II' Irtld Ile.j i /I'l/unc'! codzicnnośei. Autor artykulu uważa za ważne \lS/ecl1strollne hildillliil e:LJlllgriiliClI)e 1\ ci:: codziennego spolcczności robotniczcj, Innym artykulem temalycznie pozostaj;lcym \\' ż\Tard(\\\S"im kr<;gll .ic'st ,111\"lii ,\lIdr/(I,: Woźniaka z pierwszego zesz.ytu pl. Nad::ieja lI/)ogiei dllll!.'·, <'::.\-/io II/I!(/=i<, 1I',':l'Iiti~l'I'III'clo\1 Skil.; robotników na pr::elomie t1::iewięll1aslego i t/wlId::ies/<,go ll'iek/l .Ie,st to iln\ klll hogal() illl,lrl'wany materi<llem empirycznym zcbranym wśród llliCSZKallet'I\\ Ż: rardoll a ora/ praCII p;lIl1iellllkarską P. Hulki-Laskowskiego Mój /..vrard()\l·, A Woilliak pre/elltlljc ohrllz pr/emilln "I)\l'/~llll i wkraczania mody w ró/nc dzied/.iny /ycia zyranlo\l'skich roiJolnik,'l\\ Ol;!/ ,1;11';1,i,; IIdll\\ pdnlswoją tC/ę. że lata przed pierwszą wojn;\ świato\l,! to okres vyiJkii:go I Uliil/ velS/l'gp Ill/p.)\\· szechniania sic;: modnych zachowa"\. Dopiero okr.;s bied\ \I czasie piel'\\vc'j \10\11\ ,\I i;lIp\I,·., zahamował ten prou;s. M imo, że tematyka i.yrardolVska dominuje \\' ,Jes/yt;lch Ol II' fi. I" (/\1 IlIvC/;! \\ /C'I\ CI,' picrwszym), to znalazly się wśród nich również artykuly ocllH1s/'lce się do Illnych l'e~ipIH'\\ C/\ ośrodków IV kraju. Takim artykulem jest prac<l Haliny 1\rI1I1;l\\skiej Skąd III/S:: I'lid elli" "/'" . l10ści kill/lilY /r([{(vc)jl1ej li' rodc:inach imigraJ/hill lFiejskich II' lIIi(',\:('I(' Ilev\ t tr/,cci), St;IIHl\\ I lIl: część pracy H. MUJ'awskiej Imigranci 1JIiejscF 11' lIIie,l'cil' )Is/I\n. I()C).)) .Iesl lo kbt Op;lri\ "ol « �285 11l,11-:l'i,d,\cill,hl',lI1\ ch podC/as ohsclwacji uczcstnicząct:j wśród wybranych rodzin imigrilntt'nv \\ iL:jskicil \\ .kdll\m z miasl \\'Ojcvrództ\\'a olszlyi1skicgo \V latach 1987-1990, Zamiarcm autorki le'l 1\\n\CCIlIC ll\\agi na niekt()rc e1cmenty kultury tradycyjnej żyvrolne vr rodzinach imigranIÓ\\ \\ iej,kieil \\ mieście, PI'I: m/patry\\anill kultur: Warmii i Mazur nakży, zdaniem autorki, zwrócić uwag.;: lIa l;lk1. IL' pm"s\ kulturm\c, ,j,lkic mają mlejscc na Ziemiach Zachodnich i Pól nocnych, przebicgają d\\ 1I1,)n1\\o picl'\\ SIS nllrt st,movri,\ procesy \Vcvrn,\trzrcgionalnc. drugi. to oddziillyvranic kultur: ,'gI\IIl<'n:II'lll\O\\el IW te I'c~ion\. W ramach picIwszego nurtu przebiegają procesy adaptacji i intcgr,lcji illligr,ln!<\\\ \\iCI,kicil \v spoleC/ności miejskiej. starający się zyskać status pelnoprawnych ćllonk"1\\ ICI spoleC/ności. [\'limo sIarania imigranlóvr \\iejskich o zmianę stalusu i szy bkie przy,t,',O\\ anic "t; do n()\\'ych \\ arun I,Jn\ życia. au lorka odnajduje i prczcntujc elcmenty tradycyjncj kulllll'\ ladu1\\ anc \\ /: cill ich rodzin vr postaci Iegcnd i mitóvr rodzinnych. sposobu zagosp(lciar'\\\:lnia lllicvkani,1 \\ micścic. \\·icrzcli. przcsądów i \\Tóżb. (hlatnilll ,Irt: kuklll, ktt\ry \\\bralam do om(nvicnia, jcst artykul Anny SzyicI' Hocil/llia <:/17():':1'11/":11<' \l 1111/1\'111 lIIi(','"i(' (lcv: l drugi). Autorka przcdstawia w nim zaintcrcsowania. \\'arSZl<\t ; !,mhklll\ hada\\clL odnos/,jcC sit; do had,ul c!nograficznych w malym mieście, Przyimujc ona \\1"1 1I/:1S<ldnia Irz\ I,do/cnia vrstt;pne, okl'cślającc pole badali ma lego miasta. Po picrwszc to. l, l1\ak mi,ls\o rozumic j,lko spoleC/ność Jokaln:l, po drugie, że spolcczność ta charaktcryz.ovrala 'le: ci!> nicci:I\\ n,1 kultur,! tradycyjJU\ i do dziSiaj zachowala jcj clemcnty, po trzccie, /,c kulturt; trad\ C\jn'l male).'!> 1lll<I.,ta nalC/y analiz,ować l'lcznic z calym życicm spoleczności miastcczka. trakluj,ll'jL' Jako nicIO/.cr\\aln'l calość, Nast.;pnic autorka artykulu prczentuje problematyk, !'.td:I\\uą dokonując p((')hy skhlsylikowania różnych typów malych miast wcdlug przyj.,:tych i'r/u L'konomist,'\\\ i tlelnografów krytcriów. takich jak: losy historycZJlt:, struktura spolccznoI,,\\odm,,\. migracjc i rnchli\\ośl' spoleCl.na. funkejc miasta w stosunku do mics!k<JIlcÓW i otaL·/~I.i'!ClgO1crlllll oral "dkglość od dll/ych (\środków przem)'slow)'ch, 1'0 wyodr.;bnicniu. na pod,l~l\\ i-: p",lall\ ch kry Icri,'\\\. ki Ika Kalcgori i malych miast. slawia autorka kilka podstawo\\ ych In \;II'l had,l\\ cI\ch: I .!'lk \\ \gl;[da st"pidl 1,lchO\vallia i funkcjonowanic spolcc/l1ości lokalncj: 2, l '1\ i \\I:lkil11 stopniu lachll\vala si.; kultura tradycyjna (Jak przcbiega proces przcmian kllillll'm\\ciJ'J I'od \\ph\\cmjakich C/,ynnik(l\\'!): .i:ik'J role \\ ZaChl\\\,lnIU spolecz.nosci i clemcntów kllltury tradycyjncJ odegrala tradycja: ~ ('/\ Ijak sp"lcun"sć Illalego miaS\,1 i jej kultur,l oddzialujc na otaczajqcc wsic: :' .i'lkil S<\pcrspckly\\: roz.\\·ojo\\e malego miasta, \;lSt,:pnic aUlorka pr/.cchodzi do spraw warsztatu badawczcgo, podkrcślając konieczność I'(ltkiscia lntcrd: 'l': plinarnc).'o \\. h,ldaniach nad malym miastem. Wynika to z konicczności (,t!ll:-ci,,\\cgo SPl\II·I.cni<t na ,poleC/ność i jcj kulturę, Stworzenic monogralii ma lego miasta \\\nl<tga h"di \"p('\ln\ch dzialall 1;IChoWcll\V różnych dziedzin. bądi. jcśli pracujc nad tym tylko clilOgial', dokladnc).'(1 \\ \ korzystania hódcl z innych dyscyplin. Wedlug autorki przebadanie i'L'\\ IIcj liul" l11al\ ch miast. reprczentatywnych dla okrcślonych typów. możc st,lI1o\\'ić \vkhld Il,lllko\\: do lc"rii kllitlll'y i poznania zachodz.qcych w nicj proccsów. l'"d'lInlO\\ nnc pl'zcgh!d wybranych przczc mnie artykulów z il/mcria/,!1I' dlJ e/illJgmjii "1111\1<1 pragn, .ICS/Cll' rai podkrcślić, żc prace publikowane w ..zcszytach Naukowych OI"nM" 'l,il1"\\ iii ISt"tll\ PIZ\ C/ynck w rozwoj u tcj młodcj dyscypl iny etnograli i jaką jcst ctnogralia IlIdkgo l11i<ts1a. '\a konilC \\,Irt() dmbl·. zc \\ roku l')'):' uKazal się picrvrszy. z projcktowancj scrii. zcsz.yt I 111,lIcriahllni do l'tnogralii miasta \\' wcrsji angloj';lyczncj, ..Journal of Urban Ethnology" 1(1p,riod: k niluko\\ \. który ma nkazywać si.; raz. dwa razy w roku. Zcszyt zostal vrydany prz.cz \III/CIlI11 ,'Icpodleglości \\ Warszawic wc wspólpracy z Oddziałcm Warszawskim Polskicgo !'(\\I <tr/\ st \\ ,I I,1Id"zn:l\\ czcgo. Redaktorcm pierwszego ;,cszytu jcst Andrzcj StawalI ..J ournał of Irb:il1 LtllllOit)g\" la\\ icr,l sicdclll artykult'l\\' pracntuj'lcych rczultaty hadail polskich nauko\\({I\\ l.tjIIlUj'\l'\ch sit; ctnograli,\ malegt\ miasta. (..Journal of Urban Ethnology" No I. Musculll �286 of Independence, Branch). Warsaw 1995, Publishing cooperation: Polish '·:thnologicai Societ" WarsalI " ;\/ir()s!{f\1'1I F()!11110\l/1 ~ Jacek K o I b u s z e w ski. Tatry Literacka trodnja lJ]ol\'l1'/I ."tir. I,r:lk(')\\ i ')<):'. s, I'),. il . Witold P i k s a, Spojrzenie na Tatn' poprze:: wieki. Od I)ier\l's~vc/i "'~lJIilllld do 0''''/('«('11/(1. Kraków - Wrocław 1995, ss. 1 16. Jacek Kolbuszewski, wybitny znawca Tatr i ich obccności w polskiej literaturze, opublikOl,:1I kolejną pracę z tego zakresu, a tytuł jej mówi właściwie prawic wszystko. Obecność Tall' II literaturze polskiej, to w praktyce obecność ich w świadomości spo!ccznej, a przynajmniej II lej CZęŚCI świadomości, która może być kształtowana przez. literalur<;. I\naliz,,- ollcj oheenośei prollad/I J. Kolbuszewski od czasów r Rzeczypospolitej po dziel1 c!J:isieJsz\', co II kategoriach dzic,it'l11 literatury oznacza analizę obecności motywu gór zarówno IV lileralurze SIaropolskiej. romantycznej, w pozytywizmic, w szczególnic bogatym pod lym wzgl<;dem okresie Mlockj Pohki. poprzez literaturę Polski Odrodzonej do twórczości nalllOwszej. I. pozoru i w istocie przedsięwzięcie ogromne, wymagające nic tylko wielkiej erudycji. ale i sporo miej,c;\ W rzeCl" II i,!Ości praca ta jest objętościowo skromna, lecz niezwykle skondensl)\\·ana. n:IS" cona kapitaln" mi i celnymi sformułowaniami podanymi w zwięzłej i dost<;pnej laikowi "limie. I'I'aca pod \1 iclom:1 wzgl<;dami nowatorska, miejscami dyskusyjna, jesl jednocz.eśnie pozl'cją popu !aITlllllaukllll:1 Wielka to sztuka pisać tak. aby harmonijnie lączyć r/elc:lrq naukowość z godrq pod/iII LI kkkością popularyzacji. "Największą literacką «ważność» - pisze J. Kolbuszewski ... osiągn,l)' Talry IV polskim /Ielll z.biorowym i IV literaturze polskiej (".) IV okresie Mlodej Polski. l.illlllaiaji!C I;,kt. ii tak ,ilnie utrwaliły się one II' kulturze i literaturze, W,lrto równic;; wyodr<;bnić dll ie lIajistotlliejsze tendcncje dostrzegalne w dziejach tego tematu. Jedna / nich II iqic: si<; / art\Sl" c/nIm II I Zll<In1,'111 rzucanym przez sam fakt istnienia tych gór i dotyczy różnicolI ania ,;i<;,;po,;ob(')\\ literackiego Ich pr/.cdstawiania ("opisu"). Przebiega ona od wcrbalnego lylko naz)'lI<lnial atr do an:tlilyczn" ch konkretyzacji drobnych s7.c7.egółów w dwudziestowieC/.nym pisarstll ie tatcrnickim. i)o,;trzce III można nieprz.erwaną, trwającą faktycznie kilka stuleci, roZWOjOWi! ci;lgiośl'. Takiej niepr/enl;lIl".i ciągłości nie wykazuje druga z tendencji. polegająca na symbolicznym pojn1l1llaniu Tatr pkl) swoistego znaku - pomnika polskości, jako źródla odrod/.enioll)'ch sił dla narodu" ""'u,?, przymać, iż właśnic ta druga tendencja, ukalana p1'lC/. aull)ra II Spos(')b nad CI' intete,;ujqc\ .iu/ IV literaturze staropolskiej, wydaje mi się szczególnie ważna II konlek.ście "<Idal] lego. co na/Iwam)' przestrzenią narodow;j i narodową świadomością Celne stll'ierdzenle .1. Kolhu,;zC:lI,;klegll. iż: "Literatura staropolska pod piórami Macic:ja Sarbiewskiego i Wc,;p:llj<lnd Koclioll,kiegl1 slwol7.yła (".) zalążek tradycji, której kontynuatorami byli pó/niej SI,mis!:1I1 St:h/.iC. \\ine,'nt" Pol. Franciszek Nowicki. Za spraw,! Sarbiewskiego i Kochol\skicgn lain L .. ) z\Skah pClln,' zIHleLeniowc nacechowanie narodowe", oraz myśl. iż "ci'lglość inlnprel<tcji lalI' pko pol,;kiL'il gór świętych jest faktem historycznym" daj;\ etnogral(1\\i intc:resuj:lcy m<lteri,ti do przelm śkIJ i inspirację do własnych łiterackich posz.ukiw(1I1. W konsekll,'ncji naturalna lIyd:t.le się konklll/J:1 autora, podkreślająca, że "ważne jest. iż. literalura ta stll'orzyla z.r<;l1\ dla s\'Il\boiiunej ich Ol i :111' - R.K.) interpretacji jako narodowego, polskiego sacrum". \V'lt<:k kn przccicz II)Ta/nie i !l:trll1(\nijnie przewija się IV kolejnycb okresach literackich. widać go IV ronlantyc/.llc.j postali ic lIuhe,' Tatr. któralączy się z tendencj,! do narodowo-patriotycznc.1 ich inlnpl·clacji. szC/.ególnie po upadku powstania listopadowego. W okresie pozytywizmu Tatr\, .jdk pisz.e .I. KolbuS/clI,ki. "staly się raktem społecznym w polskim żyeiu zbiorOllym, co hy/o n:Ji IepS/I'm I'rzygololl alllel11 do ekspozycji małopolskiej poezji tatr/3i1skicj. będ:łcej jednym z najdzillniejv\ch knOIl\en('1\1 w dziejach kultury polskiej". �287 l\i<: sposób rd<:rować tu ni<:l.wykk przemyślanej analizy. która wr<t<.:zpo<.:hlania uytclnika. 111<:pO/llal,lją<: mu Olkrwać si.; od kktury. PracęJ. Kolbuszewskiego tr/eba koniecznie nic tylko pr/c(/;tać. ak i pr/ ...:mYŚkć II kont..:kście badai1 nad przcmianami świadomości narodowej l'olak,'11I \\. kilkll kll<:slia<:h SZU.<:gÓIOlVydl podj"lbym z autorem dyskusję. Przyznaję. że Talry i I.akopan<: slail si.; ..proklyCln'l pr/eslrzenią życia polskiego". oraz. że tu ..mieś<.:il się fizycznie 1'1'/<:/) Ilanl obv.ar Ilolnoś<:i zycia spoiccznego" w okresic zaborów. Nic mog.; si.; Jednak Igoci/ić. 1.<:!akopan<: "slalo się ponadrnzbiorową stolicą Polski". Z o<.:zywisty<.:h względólI' taką ,toliq m,';gl III Ć .j<:dyni<: Kraków. <.:o autor Idajc się j..:dnak przyznawać na innym miejscu I' 122) /'Ikopan<: hylo mi..:.isc<:m ważnym dla pewnel części spoiccz<.:i1stwa polski<.:go (int<:1ig<:ncJI). Kraków hyl w'l/.ny dla cakgo narodu. Ponadto. jak sąd/.;. Zakopan..: moż<.: być ra<.:zej [rak[OIl<III<: II tym kOlilekści..: - jako ..pr/<:dmieś<.:ic" Krakowa. nie zaś w sposób samodzielny. Drug'l kllcstia. kt,'lra w)daje mi się co najmniej dyskusyina. to stosunek autora do twór<.:zości .lalu klllka. vCI<:g,'llni<: do K.llc;,,,1 /,/11' i KsIc;gl Tall' wlón,:/ . .Iestcm przekonany. że ustalona pod II phil <:m ni<: tyk argllmentóII iic raczej si Inej osobowości .lana I\ll'reda Szczcpallskicgo n<:g.lt:llna opinia o lych d/i<:la<.:h. winna b\ć l.lVeryl'ikowana w pewnym przynajmniej stopniu. I <Jksic S\'lni<: II'CI<:śni<:j u.y póini<:j. T<:go j<:stcm pewien. CI: kllIIIlWII'I lola 'laIr /OsIa la w naszy<.:h <.:zasa<.:hz.degradowana. <:zy nastąpi! (następuje) "kllnlc<': dalI noś<.:i"'-' 1·:nigmatyCln..: zakoóczcnie (L-:iela nie pozwala jcclno/naczni<: zrozumi..:ć ,[.111011isb <JUlor,1II lej sprali i..:. CI.: iSlotni..: wi..:sz..:zy on zmierzch roli tematu tatrzallskicgo II pllbkicj litnatlll'/<:. a t;m sam: m w polski<.:j świadomości narodowej i społeu:nej'l I'raca Witolda I'ibl' ( I 'J.'j·j-I ')H) zatytuiowana Spojr::enle na Tatr)! popr::e:: 11'leki. Od /llenv':1</1 II::IIIIII/W/, do (J.~\lleC<'l/l(/ j..:st lIydaną po wielu latach od śmierci autora jego dysertacja 111~lgI'I~rsk'i. II I ~on.u1<! \I I')(\(\ roku. I'rzeJ kilku laty J. Kolbuszewski napisa!: .. Wielka ,:;zkoda. /l' hopośrc'dnio po j..:j napis'lIlill olla pra<.:a magisterska Witolda Piksy ni<.: mogla ukazać si.; ,irukl<:1l1. CI: lo II <:alnś<':l. ~/.y to IV wal.ni<:.lsl.y~h I\·agmcntach. Dzisiaj by!ahy ona pozycją <.:yto\1 :111.1 prl.<:/ II SI~ stkich had~IClY dl.lcjów tcmatyki tatrl.<ulskicj w literaturze" (.. Wier<.:hy" R. 56. I')X-. Il\li. 1')')2. ,.2·11). R/c'c/.\\liści~. W. I'iksa. wi..:lki miłośnik i zmlll'<.:a gór. ..Ilapisal picr'\\''Id kOlllpktn.! monograli, sposohu I'unkcjonowania tcmatyki tatrzaIiskiej w literaturzc polskiej" i.l. l":ni hU.'/<:II'~ i. (IIlICe ). ()Il 1<:/ odllalaz! naj starszy wiersz pobki o Alpa<.:h. oraz odszubl 1l,I1d<ll\1l1<:.lS/.\pn<:ty<:k.\ II/miank.; o tatr/.lI·lskim Gicwon<.:ie. kdnak IV odpowiednim <.:zasie J..:go (l(k<lII:1 praca Ilic' doo.c'bla si,' publikacji. więccj. odjcj napisania powstały i znal,liy się IV obi..:,"u 11,1I1~OIl ~m flllld'1Il1~Il!aln..: d/iela. któr~ poruszają w sposób·- r/.ce można i s;r.erszy. i glębszy ~\\c,li<: J1odj,l<: pl"lO W l'iks.;. W: mi":llić trzeba <.:hoćby: .I. Szallarski. Po::nanle rólr S::klce : r():m'jll Il"Ie<l:\' o "'I/'(feli do IIII/mn' XI.\' \vleku. Warsz.awa 1972; J. Kolbuszcwski. () pOS::II.~:\I,/(:IIc11 skllr"';11 IV .\·UI I .\.,.", H·leku. Katowic<: 1972. a zwłaszcza lego/. samcgo: Talr)' " lileml!!r:e Iw/sklej ( IX05-1'n5). Kraków 19S2. Czy zatem IV sytuacji. gdy powstaly i znalle są 1"'\I"/Cc'illll<: d/i<:I'1 h,dqc<: pl\gl.;hi":lli<:J11 studiów W. Piksy. nalcżalo dziś pllblikowaćj..:go prac,. 1'1'/1 eall m SI.a<:unku dla uhm i..:ka i dhl j..:go pionierskich dzialal1') Czy wysilek wlo/.ollY dziś \I \(1 pr/<:dsi'll/i.;ci<: prlCl hl iskich i pr/.yjaciól autora opłacil się tylko im (tu prz..:cież o ..oplac'.dllosei" trudno II n;C/ Imill ićj. ak i o\'tclnikolVi'.' Bez wątpienia. pme<; W. Piksy czyta się / \\ 1<:1~11,]1<lllllcrc·s(lI\'lni<:m. / p..:lnym uznani..:m dla j..:go crudycji. Jest to Icktura wiek..: poży[(ona i ei<:k.ma. S/koda 11·lko. i.<: p..:wn..: fragmenty tego clz.icla. bądi co bądl. prz..:d..: wszystkim !1I1"II11'I<:ljl]<:~O.Jllll~'1 Illa!ll z.ori<:lIt,mall..:go czytelnika. z. powodu nicuwzględnitllia lIowszych t!,[,tiCI'] badalloydl. IIpro\'<ldzić II' hl.,d. Dam tu tylko jed..:n przyklad: czy·- .jak pisze autor"':Ipl<:rs~i<:go IlliJllO lIi<:llI opra<':llwari i badarl pozostaJc nitwy'jaśniolla·".' No cóż. 1\\.I'I'lIillllaj<:st al nadto. ab: IHiIIstani..: na Podhalu w 1(,51 roku Ividzi<:ć 1\ nieco innym Świdk. \\:ddi<: mi sil;. /c ;k si.; stalo. ii I\ydawcl lIic zadba! o przypisy, które ukaza!yby post,p \\i<:d/l \I kilkllnaslll pr/.\najmnicj kluClolly<.:h kwestiach. Nic na tym ni<.:uci<.:rpia!aby pionierska ("('[d \\ Piksy. li j<:gll pm<:.!. dlukowaJla po lata..:h. zyskalaby tylko na naukowcj lVartoś<.:i. \\: hitJla praca .I Klllbllsz<:wskicgo i nacl..:r int<:r..:sująca i pożyteczna -- mimo powyiszych I<HIIL'/ell .. j1ublib<:j'l \\' Piksy II wi<:lu mi..:jsca<.:h uzup<:!niają si.;. choć dzitlą j<.:nic tylko lata �pOlIstania. ale i zamysl autorów. Piksa ograniczyi si.,: do pn:zentacji OlI odm slloich pO\/lIkill ~1I1. owoce tc są zresztą bardzo bogate:. a nawet smakowite. ohficie cytuje odnale/iolle PI/U siebic' matcrialy. jego dysertacja jest jakby przygotowaniem do dalszych sllldi('m. jll/. hardziej anal it\ CInych: J. Kolbuszewski daje znakomitą syntez.,:. Dobrze si,,' sIanie. ~dy milośnic\ I<ltr i lilnalur\ pl"/.ez nie inspirowanej. będą czytać obie prace II' tyln samym uasie. Doceni,! \1 tel" \1 pelni wartość ohu, Weihl10chtsgeschichtell Verlagsgesellschalt Ilusum ails Oherschlesiell. 1988. ss. 118 Ilrsg. Ciundel Paulsen, I hlSum I)ruch:- lllll: ŚlliC;la B07,cgo Narodzenia uważane są za najbardziej rodI.,innc' Ś\I i;:\a kościelne. ~~I (lIl1'n\ In Śląsku. podobnie jak w Polsce. zwycnje i obrz.,:dy zlliwane l nimi 1<111 \/C I)\I~ b,lrd/o I~ II Olll, W czasie świątecznym. czyli niczwyklylll. lrwającym od Wigilii do ŚII i<;la 'Irlech f.:n',li, kompensuje siC; istota ocalonych w pamięci ludzkiej i skurpulatnic I'l/eka/\ Ilall\ch I pokoic'ni;: na pokolenie tradycyjnych przekonail. zachowalI. lilnn nie tylko rodzinnego. ,tle i Ihiorol\c'g" świętowania. Jak zauważają hadacze. zachowania lud/i w t)'m "hl'sie 1\cale nic r/adk" odhil'g;tld od chrzcścijatlskiej ohrz.,:dowości. hijdź maj,! charakter \\tómy. hOlliem ieh km/eni IllO/IU upatrywać w pogailskiej tradycji ludowej InajoIność lokalnej tradycji, któr<j ocalily w sllej pamicci kolejne pokolellia \I,l/ak,')\I, wbogaca wicdzC; wspólezesnego mieszkai1ca Gómego Śl'!ska o pI/!Hlbch, o spec~!iec' kullur!lll"; regionu i jego spoleczności, Taką praC<l. która od\\oluje sic do nll'lllleckie.i tr;lll\ e.i' (i,"J'!le~,' Ślqska. funkcjonującej na tym ohszarze wśród żywiolu s!OIviiuIskiego. jest ,lntologi,1 o I~O/\ ill Narodzeniu opracowana przez Gundel Paulsen. Zbiór lllonolelllatyc/l1\ ch prac pl. ()//(I\I'I<"" ho::onorodzeniowe :: Górnego S'/ąska ukazał sic w scrii poplllarlHlnilllkollyeh "'i'liek. t/II, laschenhlicher (podręcznych ksiqżek), wyd,manych przez W\llawnicI\\O II1ISUln II :\ielllC/l'eh Ta seria wydawnicza populary/,uje tradyeyjn'l kulIm.,: ludoll'l I'(',żnych regioIH'l\\ "iel1llee. równie/. tych. które znajdolValy się w obrc;hie pai\stwa pruskiego. ,I po drllgiej lI'oinie Ś\I iatol\ c': wrócily do Polski: Dolny i Górny Śląsk. POlllor/e. W,lI'Illia i iv1,l/llr\ \V ralnach ..reglonall"\'." \;\iydawnictwo Jlusum popularyzuje w icmczcch wiek gatunk,')\\ trall\cyjnego !()Ikl(l!l! slownego, np.: opowieści kOllliCl,ne (!\nekdoten. Schwill1ke. Wil/el. h;ljki. podaniu. 1e,~I'l1lh, kalendarze historyczne. gry i zabawy dziecicce oraz mlod/ie/0I1 e. "pO\lieści II splllllnleni, \\" e z d/iecii\stll'a z rM.n)'ch czcści lego kraju. hy lIymienic: IlrillHIeIlIHlrgic. TuJ'\ ngi.,.. SlIdel\. Baden ic- Wi rtelllbergię. Bawari.,:. Ilesj.,:. Dolni\ Sakson il'. S/IeZ\\ ik-Ilolv\yn. Wc'SILiii,'. S/I\ db :,'. 1eklembmgię. Saksonic;, Turyngię. a także: ŚliJsk. Pomor/c. Prlls\ Wschodllie 01',1/ 1":,111;1,1, (tu: legendy Indian). Oddzielną grupę tekstów w wydawnictwie kics/()nkO\I~ m Iltlsllm '\;11l0\\ l,! ..OpOIlil>',; wspomnieniOl\c" o Bożym Narodzeniu. które rcprC/entuj" praktyClnle c,iI\ ohv,lr "Ielllle\ sprzed 1945 roku, opublikowanc zaś ostatnio ()/)()\lic.\'ci hró!lluwd:('i1ir!ll(' :: (;rim('g()\/<I';' "j już uwarlym z kolei wydaniem. (jundel Paulsen l.amicścil'l 1\ ,lIl1ologii g'>rIwśl,hkld~ ..opowieści" 24 teksty zróżnicowane genologiClnie: opoIliadania literackie. Ilierve. nOl\(lrtlC/I1,' kol.,:dy /.)'czeniowe. folklorystyczne oprauman ie /\\ \C/~Ij()\\ I Obl/,'llt')11 hO/()nUr"c1/enloll \ li' Zdecydowana większość opublikowanych milterialów poc!wd/l I k'lIicd .\1.\ i 11I'C/;III-,"\ nas/ego stuleeia. .lako wcześn icjsze tekst)' możn<l \\)'miell ie nasl<;puj'lce lit II ()J'\ \1 Ie! 'I l.ohsfJrlIch des f\nj)fileim Christi (Ilymn pochllalny d/icci,\tko II ilohku) Wen/e!;1 Scherlel;1 \,,:: SchcrlTenstcina (1603-1()74). organisty I. i3rzegu. a urod/onego 1\ (jlrlhC/\C<ICIr. \lier'l!/ul",; Sellns/lcht (Tęsknota Marii) Josepha von 1':ichcndorLI (I n~-I ~57). niemieckiego pOc'l\ I I llbOll'ic kolo Raciborza oraz opowiadanic /)us I\nj)/)('/ (1.Iohek) (juslal a i"Jl'\\<lga ( I~ I (,-I X'!.' I I. Kluczborka, Wśród lebtów tylko dwa "l anonimolle. tin. pil'śt\ f) /-,.ed(/ /l/",r I-""d" (Rall,<' �289 nad radościq). która jak podajc autorka wyboru pochodzi z okolic Opola (opublikowana zostala " 1')07 wku na lamach .. Schlcsischc Heimats-BHiller") oraz Oberschlesisches Kolenden/ied (Koknda gOrlloślqska). pochodzqca z okolic Raciborza. a opublikowana po raz picrwszy we Wroc1'1\\iu w I 8()') roku. (jundel Paulsen pomieści la w antologii teksty autorów pochodzących ze Śląska. by wymienić takie nazwiska. jak: lleinz Piontek (urodzony w 1925 roku w Kluczborku), Heinz Labus (1902. \\ Gliwicach). Hans Lipinsky-Gottersdorf(I920, w Lcśnicy). johen Klcpper (1903. w Bytomiu). lIans Nickrawictz (18')(,-1983. w Opolu). Paul Barsch (1860-1931, w Jasienicy Dolnej k. Nysy). Victor Paschenda (1')24. w Bytomiu). Paul Habraschka (1897-1969. w Bytomiu-Rozbarku). \';clOr Kaluza (18%-1974. w Lowkowicach k. Kluczborka), Gerhard Kukotka (1917-1970. \\ B\ lOmiu l. Karl Mainka (1868-1938. w Tarnowskich Górach), Egon H. Rakette (1909, w Raciborzu). Georg livier (1897-1974. we Wroclawiu), Alfons Hayduk (1900-1972. Scholtis (1')0 I-I ')(,9. w Bolatieaeh kolo Hlucina, dziś Czechy). Wyjqtek w Opolu), stanowią August autorzy pochodnIcy wprawdzie I. innych regionów Niemiec lub Polski, którzy jednak w okresie miedzvwojennym i.ycic swe hądi działalność literacką lub naukową związali właśnie ze Śląskiem. l'lcy jak: (jeorg von der Vring (1889-1968) z Brake/Oldenburga. Christine Koller (1925-1978) f Hannoweru i AII(1I1s Pcrlick (1895-1979), urodzony w miejscowości Osc (gmina Miedzybórz. da\\ n> p()\\iat sycowski. d/.iś woj. kaliskic). Wartość likraeka i Il)lklorystyellla opublikowanych materiałów jest niejcdnolita, zdają się dominować wśród nich nostalgicl.lle wspomnienia z dzicciństwa. Z pewnością większość tckstów imponuje bogactwem faktogralieznym. ieh autorzy przywołują realia życia społcezno-obyczajO\\(:go. Illrllly rodzinncgo ś\\i<;tO\vania mieszkańców Górncgo Śląska. Stąd antologia. mimo if pr,clllacmna .jest n·l\vnió. dla szerokicgo grona odbiorców. illlercsuje folklorystów. elnograJ\'l\\ i kulturoznawców. W toczącej siy wspólcześnie dyskusji o (jórnym Śląsku jako oh,;;arze: e:lniczne:go i kulturowego pogranicza słowial1sko-niemieekicgo prace niektórych Nicmc','l\\ nios~1 I sob'l cenne in!()Imacje. dokumcntujące żywotność żywiolu polskiego na tych l.ieIlliach Ś" iadcz~\ jednocześnie o ohiektywizmic tych badaczy. Wymieniają oni w swoich tekstach inliona i ml/wiska polskie:. np.: OgorzeIski. Stanislaus Brylka. Kandziora Karlik (Lipinsky(j'Htersdorf. s. 21 i nast). Kasimir (Koller), Walck Scheldupek (Kaluza. s. 61 i nast). Michalek. f.:()kotL Katinka. Pislok (Rilkette:. s. (3). ś"lskie przekleństwa. np.: l'ieronna (Kaluza). der Pierron II(akelle:. s. ') I) Pr/.ywolują polsk ie nazwy rekwizytów obrz<;dowych. np.: "budka odeI' hctlejka" 1\ lainka. s. XX). tradycyjnych I.wyezajów. jak np ... przychodzenie św. Józefa:: D::ieciqtkiem" 1.lu-;uf. .Iuzck u Pe:rlicka). Zarejestrowana przez Perlicka. nauczyciela i kierownika Archiwum nielllie:ckie:h pie:śni ludowych (zalożone:go w 1927 r.) w Bytomiu. dawna forma kolędowania \\ dniu \\igilijnYIll. dziś lupelnie zapomniana. zasługuje na odd/.ielną uwagę. Idzie o świetego lu/ufa . .Iu/.ka. kt(')ry jak wspomnial Pcrlick - .,przychodził do dzieci:: Dzieciątkiem". O tym ,al11>m .Iundie:. "straS/.IiwYIll" i ..ghurowatym" interesująco pisał w polowie minionego stulecia .Ian Vlikolaj Frill na łamach ..Tygodnika Ilustrowancgo" (1865. nr 320. s. 2(2). Dodać trzeha. Ie lekst len pomie:ścil w swe:j "ślqskiej tecc" Oskar Kolberg (zob.: Dzie/a wszystkie. t. 43: S'/ąsk. \\'wcb\\ .. Poznali I ')()). s. 15-\ (,). Wspólcześnic te dwuosobową grupę kolędniczą (.Józef \\ ko/uchu ..prze:wróconym". opasany Iallcuchem i powrósłem. "obabrany" sadzami, w wielkiej O,lpCC Ji.ilI"fanej i I. poty/n,! palką w ryku: Dzieciątko .Jezus okryte hiałą płachtą. z rózgil w ryku) Ilic ocalili \\. swej pallliyci nawcl najstal'si informatorzy. \\" sumie. mO/Iw /alowa\'. ze Gundel Paulsen w przygotowanej antologii bożonarodzenio\\\ch z\\>uaj<"l\\ i ohrzydll\\ z (iórncgo Ślqska "wątku" pogranicza kulturowego nie uwzględnila 'I.CI"lC.l- siegaj'1C n')\\niCl. do prac ŚI.\zaków wyznających opcję polską, materiałów pomieszczon: eh na łamach polskojyfycznyeh kakndarzy i pism śląskich wydawanych na C,órnym ŚlilSku I'rl.ed drug,! \\ojn'l światową Dorota c~'witala I') Lu~11.LXXIV �290 Krystyna K o s s a k o w s k a - .I a .lienv. Opole 1994, ss. 107 . I' o s Z. I'o/skil.' ka/I.'Jlc!ar::c ,!!"il"lllJ.\'/l{skic .\::kic lilii/lO'.?"'" .,Mierzcnie czasu jest podstawową i być może pierwSl:'1 uynności,! C/IO\I·ieb. \I•.' nalur,1i1ll1l1 środowisku. w jakim żyje, musiał wyznaCl.yć swoją obecność, lin. Inusial lorganizO\I;\ć olau,ljąey go Kosmos. Miejscem człowieka nic jest natura. leu /e!JcI/I·\1·c//.. j'lk okrdlili lo kn()ll1c'n()!,)gowie. Kalcndarzowc funkcje·· wprowad/ania bu.spornych. ugrunloll all\'Ch SPOIee/IlIC' la 'de! mier/enia czasu. oznaczania jego odcink<'lIl' - przynależ'l do uI'nności cg/YSll'ncj,i1nil' p()d.'la\\ ,,wyeh. Czas mechaniczny jest wynalazkiem stosunkowo świe;i)'m. I.ape:\\ Ile \\ ie:lki ud/ial \\ .Ic'!,'" przyj<;eiu miała tradycjajudeo-chrześcijailska. M. Weher POka/.)'Wdl. II .i;lk 11ic:lkill1 SI()PIlIU \\ Idll' si<; ona i z potr/.ehami dokladnego pomiaru czasu II' coral. hard/.icj skompliko\l;ln\ch pr()cc.'ach technologieznych oraz IV jaki sposób skorelowana jest I. kS/laitow,II1icm mcnl,i1llości bpJldlistycznej'" (s.8) Ten, wprowadzający IV prohlematyko; kalendar/.O\I'I. clI at laC/erpni<;lo I na.lllo\\\l.c.l ksia/k' Kryslvny Kossakowskiej-.larosz pl. I'o/skie ka/I.'l/c!ar::e ,!!,fil"llo.v/I{skie .\::k,c Ii/ol/Ii,!!,rujicu,. opublikowancj w Opolu w 1994 roku. W pOIocznej świadomości blendaI'I koi<lr/)'m~ n,ljpil'r\\ z drukiem o specyficznej formie użytkowania. ezyli z V\\. dokumcn!cm i:cia SP()icUIlL'!,'('. rzadziej z syslemem rachuby czasu. prawic wcale I.aś I. jeSl.CI.L' inn)'m Illaueniem I punklu widzenia piśmienniczego: z ksi;IŻką drukowam\ I. roezn'l C/.<;stolli\\ością T)'mua\L'ln II laśllie 1<' wskazanie organizowało retleksje autorki. Wspomniana ksi'Vb . .Idk p()Ś\\ialle/,1 1,lInICS/(/()I!Ci w niej "Bibliogratia przedmiotu w wyborze'", je:st IV: nikielll \\ icloklnicli dośl<l<lducT badawczych autorki. Opublikowała bowicm dOlychuas I. lego I.akrcsu dml' pO/~ cic III aile' (Po/skie ka/cndar:::e pow,cechne na Górnvlll ,~/qskll. Opole I ')X7 i " "',c/k, ka/el/c!ac i//l.IIl'()lt(lll~ d/a ws:::yslkich ". S::kic Illonograjic:::ny, Opole 1988) o nu. kilka art)'kuil'l\1 \\ śLiSkich naukOlI '. ch periodykach (m. in. Gdy kalem/ar:: by/ podręcnikielll: f.:a/cl/I/ac .\iJOIT /('mllllO/oglcllc. Ka/elldar::e wyc!awane w oficynie BrOllis/awa hOl"(ls::ewskiego: "A:a/olik A:a/coc!ac d/a 'Lell/. kich ". Dz/eje, ::awar/o§ć i ::nacenic lvyc!mvllic/wa II' lalach 19/9·/93.:' s I ()cj - I ():'\l. Pr/l'li>LIwila w nich histori~ kalendarzy na śląskim rynku wydaIVniuym_ ich poel\l,,'. la\\'arloś':: i hll1kci,' oraz realia kuilurowe w regionie. Prócz wniklilvie opracowancgo malnialu cll1pirlu:nc'go lI~mi,'nione teksty bogate S'1 w rclkksje o rynku u:ytelniu:ym na Sli\sku. II II iadonwści o ,'lllmallllacl~ śl'lSkich kalendarzy i ich audytorium. wrcszcic autorka poka/uje: rui.,: oll\ch plSUl odgrl \\,1I1a 11.. specylicznym terenie, który piza kilka wieke')w byl inlegra1n'l U:<;ŚCi'i P,1I1SI\\a nil'llliecklcg(l Wymieniony dorobek publikacyjny byl efektem pl7ygotowa(1 do dysertacji dokIOl,kie.i. ohronl,'nej pod koniec lat osiemdziesiątych, a ninie.isza książka .iesljej rragmenlclll. Omawiana praca składa się 7. dwóch rozdziałów. W pierll'vym. Z,iI: tUIOllilll~ m ,,1\.'lkndarh· powszechne na Górnym Śląsku za czasów pruskich'", Kossakollska·.i'lrusz n'lJpicrI( pr/C(bla\\ I~: tradycje wydawnietw kalendarzowych w Polsce. I. tego podlw.d/jalu odhlOlTa nwie dOllil'dzicl się o początkach istnienia polskich kalendarzy. które zau:o;lo drukOlI ać II J-.: rako\\ie: od kOllca \ \ wieku. Miasto to odegrało ogromną rolo; w popularyzacji kalendar/)'. dlllkow,i1i je hOlllel11 naj7.namienitsi wydawcy. m. in . .ian Ilalk. Florian l Jngler. M"ciej Scharllenhcl·g. II iL'l'Onlm Widor, Lazarz Andrysowicz i inni. Od polowy XVII \Iieku kai..dc \\i<;ks/e miaslo \\ Pobce: midi" swój kalendarz. np. Poznań. Wilno, CJdmisk. Chelm. Warszawa. Plock. Sl;lskie !calendar/,' pojawily si~ jednak znacznic później. bo dopiero od pol()\\)' X IX lIieku. ale o 1;lkcic 1\ I~l zadecydowaJo ich ludowe przeznaczenie. Kossakowska-.iarosz. pl/.edsl<llViajqc dzieje kaknd:lI/\ polskich, pozwala zorientować się odbiorcy w ich tematyce. podkrcśla zallarte \\ nich bogacll\" informacji o dawnych czasach. oraz to. że są jednym I. podstawOlI:-ch in'lllel do l<.'kolhlrukcil tzw. potocznego myślenia czytelników i wydawców rcccn/Owilllych lI)'d,lIIniuII .·\ullllk:: dokumentuje ponadto, że w ciągu wieków zmieniała siO; ich Ileść'. jak i lo. i..c II drod/e: C\\ oluL.!I wykształcily siO;różne typy kalendarzy: m. in. kieszonkowc. ścicnnc. hiurkOlIC. ksi'lI.kolle. \\ 1\ n, ogólne almanachy oraz roczniki specjalislyczne i zawodowe. W kolejnym podrozdziale zatytułowanym "Kalcndarzc gÓrllośL\skie do kOI'led I \\ świalowej" autorka porządkuje refleksje o kalcndar/ach~I,!skich i ich 1\\ '·lITach. I'lOl1ier,l!llJ �291 lVln IV/t'lt;d/ic hyli ksiildl J(l/d S/ali'alH.:k. Antoni Stabik, Karol Miarka ojcicc. Osobliwość kotllunlbcvjni] śLiSkich kalcndarzy jak piszc autorka - tak jak i w innych dzielnicach Polski. hudolliltla hyla t'kl\\tlic na stalcj ich obccności w wiciu domach. na wiclokrotncj. kompc!~lll·\J1lic. itltencjonalnlc i slylowo zró/nicowancj lckturzc (s. 7) Kalendarz. jako jeden z typem i'uhllbcll islolnvch VI komunikacji masowej. spelnial i w tym regionie wielorakie funkcje: od inIl)lmaCVjncj. przcz dydaktyczno-instrumentalną i ludyczną do najbardziej podstawowcj. zwią1,lnej z jcgo pochodzcniclll wprowadza I zasady porządkowania Kosmosu. Te specyflcznc \I vdim nicllva " na z.icllliach śLiskich odcgraly jednak o wiele poważniejszą rolę niż w innych rCt'lonach. llsposahialo je do tego dlugotrwale uzależ.nienie pal1stwowe Śląska i patriotyczna 1'\11r/eha VIVprac(manla suhstytutu powszechnego podreeznika. adresowanego zwlaszcza do ludu . .. Iolu p(l\\olalllljc lulal. hy sluzyly sprawie ogólnospołecznej i narodowej. Programowo na (11ll't1V In Ślą,ku Ilczynlono z nich środek edukacji moralnej. etnicznej i cywilizacyjnej. Były pl1dreunikielll. leksykonem. biiVką rozrywkową. ale też narzędziem adaptowania myślenia typu ludolIego (zlllaszua gdy idzie o ludowy antropokosmos) do wartości i mechanizmów kultury II ll1~h()\\ eJ 111.'lorycznic z.adania wychowawczc i ksztaleąec zdystansowała jednak inna ich zasługa. elli ha naIIVlt;kva: unlozliwicnie cz.ytania rozleglym krt;gom ludności rodzimej w mowie 01,'/V ,kl. co prz\czynilo ,it; do lachmvania polszczyzny na germanizowanym (naturalnic i przymu,,'"o]lerenie" (s. ')(,). \\' ollla\\lanych kalendarzach publikowano przeto teksty poetyckie. epickie i dziennikarskie funkcjonulilcych zwyklc w średnim i niskim obiegu ogólnym ze wzglt;du na skromnc i!ll~lcktualtlc i niedoslatcczne komunikacyjne przygotowanie potencjalnych obrol1eów. jak tez ,Lilv SIt; lrvhunil miclscmvych twórCl'lIv Można było w nich znalcić clementarnil wiedzt; k()śClclllll-rcligijną Ivvlaszcza w czt;śei praktycznej. infórmującej o ezasic suchych dni. dni kr/v lOll vch.śII iill ruchomych. z.amicszczającej wykaz imion świętych i katolickich patronem UIC/l/nl. porady (kulinarnc. rolniczc. medycznc). taryfy opiat pocztowych. telegraficznych i wiele Innv ch lIii]dolności. np. rcklamy. /.adaniem kalcndarzy górnośląskich bylo więc nie tylko II s/elkie poradnicllvo. alc przcdc wszystkim zaznajomienie czytelników wlączonych w obc) 'v ,lem kulturovv\ z historiil Macierzy. bt;dącej wówczas pod zaborami i walka o utrwalenie pol,kicgo. '\,1 "LiSku do I Ilojnv Śll iatowcj powolano bard/O wiclc kalendarzy o ró/nej /ywotności. \ulorka Olllil\1iancj pozycli podaje kilkanaście ich tytułów (s. 24 - 26). wśród których do Ildl\\allliej,z)ch nalczal)' ..Katnlik, Kalcndarz Górno-Szląski" (Królewska Huta. Mikołów. By10m I ~71J-1'))2 l... Kalendarz Marjal1ski" (Mikolów 1884-1939). "Kalendarz Nowin Racibor,kiCh" (RaClh(lrZ 1891-1 <) I:; l. "Kalendarz Cazety Opolskiej" (Opole 18%. z przerwami do 1914). \\ lrzccilll pOllroz.dziale ("Roczniki plcbiscytowe") poruszono problematykę związku kalclllLtrZ\ górnośląskich z plehiscytem, które przeprowadzono na CJórnym Śląsku w 1921 roku. Kalcndalzc hm\ iCIll.jako atrakcyjny dla popularnych odbiorców typ wydawniczy. do bmpanii plehl,c\ tmlcJ II l'Iuyli Poli]cy i Nicmcy. Rzecznicy paI1stwowej intcgracji Śląska z Polską druk,m ali IW ich lamach poczjt; glosz'lcą hasla wolnościowe. artykuły z zakresu ekonomii i chlubIII (li kan historii Polski by, pk stwierdza autorka. "kształtowaly emocjonalny stosunek odbior(llll do Polski. a na\\cl bud/ii y dumt; narodową" (s, 46). Podheśla przy tym. iż. bylo to zjawisko \\\Ialkm\c. gd)z blendarie. pko rodzaj wydawniczy. ze swej natury sbzane byly na konfortl1l/tl1 Idcow\ Dtugl rozdzial biiVkL zatytuiowany .J'olskie kalcndarze w ohesie li Rzeczypospolitej" ,klada sit; z utcrech c/t;ści W picrwszej ("Krajowy rynek kalendarzowy") Kossakowska-Jarosz pi'le o blendariach puhlikowanych w tóżnych dzienicaeh haju po odzyskaniu nicpodleglości pr/C! Polskt;, ich wydawcach. o wzorcu kalendarzy. zawartości materiałowej. o glównych l'stodkacli wydawniu.ych. Druga CZyŚĆ("Edycje górnośląskie po podziale regionu") dotyczy ju/ lIlko rcaliilw śl'lskich. zarówno po polskiej. jak i niemieckiej stronie granicy. Badaczka wymienia R(\f1l1<111t: je:;/\l!, P0.lYCI<l kalendarz K KossakO\vska-Jarosz omó\viła w arty'k.ulc: Ku!c!/{.I(1r:, N,lllkmvc \VSP \v ()polu. Filologia Polska" 1993, nr 33, s. 129-135 lO/lll1\lcllll' '''I)O!}- fcrml//()- �292 aż 24 regionalne pozycje wychodzące w tym podzielonym w 1922 roku OhS;',IL/C i 7 tllul(l\\ związanych zc Śląskiem tylko pośrcdnio (s. 59 - 62). Zc wzglydu na typologiczm: ml;,nicowanle kalendarzy wychodzących na Śląsku w okresie międzywojennym Kossak()\vska-.IaroSl. wnóżnia następujące grupy kalendarzy: ogólne. np .. ,Wielki Kalendarz lIustr<many dla Wszystkich" ..Kalendarz Górniczo-Hutniczy", ..Kalendarz Ludu ŚI;lskiego": organ iI.acyjne: np ... Kalendarl Sokoli", ..Przewodnik Młodzieży Powstańczcj. Kalendarl Oddziałów Młodzież) l'owst'l!iClel" ..Kalendarz Spółdzielczy": zawodowe: np. "Kalendarzyk I'oliej i Wojewód;'lwa ŚleiSkiego" ..Kalendarz Rzemieślnika Śląskiego" ... Kalcndarz f);,ialkowca": religijnc w tym ..Kalelld'lr/\ k Salwatora", "Kalendarz Ligi Katolickiej" .. ,Kalendarz Franciszkaóski" (s. (,:> - (»)) W sW·(lim wykladzic nic pozostawia wątpliwości, że najwięks;,ą wartość historycznej i dokulllenlalnq miah tytuly ogólne tudzież roczniki organizacji spolecmych i politycznych .. .Przynosily l\Szakże oblill wybór matcriałów współczesnych i historycznych. Alc i pozost,i1e. prc/wtul'IC wiadomości o dużym stopniu uszczcgółowienia lub o znaczeniu wąskolokainYlll. sllvar/<lj'lc niclcdnokrolnle wn;cz familiarną atmosferę. stały się źródlcm informacji ogólnych. np. o kOfl(hcji d,lIlcjgrup' zawodowej, o warunkach pracy. sposobach wdrażania IHlw'inek l<:ehniClnych. terenach i Illlm,lch misyjnych, problemach diecezji śląskiej, stylul.ycia i odpoc/.)nku w regionie itd.·· (s (J.' - !J(,) Kossakowska-Jarosz w kolejnym podrozdziale zaty\lllowan) m ..Schemai k()mpO/'C)ln' górnośląskich kalendarzy" pokazuje poetykę kalendarzy. I'is;,e. iż ..każdy roClnik skladał ,IC z partii stałych, podąjących wiadomości przedrukowywane w danym ,dlll<lnachu wroClnie. częściowo modyfikowanych i aktualizowanych oraz lIw. fraglllen«')\I' og()lnych. pomleSlc/.ających materialy właściwe tylko dla konkretnego t(lInu" (s. 75). W śląskich k,i1andal/lldl autorka omawianej pozycji wyróżnia stałą rubrykę lIw. kakndariull1. wzhog,lconc jJl'llclililllli. IliJ-: wil,:c w tabelach kalendarzowych umicszczano dni i pr/.ypisan)ch im palr<lIH·)\I. ll!llko\l.ln,' rubryki informujące o wschodzic i zachodzie sloóca i ksiyżyc<1. Inaki /(Id i'lkll. prl.) "il'\l iel odpowiadającc porze roku i przepowiednie ludowe, porady gOSpodlIIT/C. nolki klilllllllCll1C. zdrowotne, palriotyczne. Warto zaznaczyć. iż owe tahele drukow;llw w w illiccil' r'llIlowci. ZW'IIlC.i bordiurą (s. 77). Na czc;ść ogólną kalendarz)' górnośh\skich skbdail si,,: natomiast Il1aln;al\ podobne do zamieszct:anyeh w ówczesnych czasopismach oświalOllo-lo/ryw kow I clI. \LI!:,al: 11l'wa kontiguracja zawartości kalendarzy sprawiala. iż I pojawj,IJ'lcynll si\' II nich w il'IV,ll11! sąsiadowaly pracc o zadaniach infonnacYJnych i po;,naw·u\Th (puhlicystyka. l·iek;lwoslki. 1"'rady. czasem ogłoszenia). Obok tekstów o założeniach dydaklvClllIch (ulllmlilniellllcc PI)\II"'lkl. l.lotC myśli, pogadanki. żywoty świl,:tych) drukowano ulw()rl Shl/.'I<:C wII'IClllIC ro/n \lCl' (rynkowe nowele, humoreski. dowcipy. I.agadki). Ogólnie hior;[c - jak piSie KOSS<lkowskJi-Jllr"'1 - ..każdy rocznik kalendarza musiał zawierać «dla każde)"" coś mile)",,». I'rzestr/l'galw Idlel1l zasady różnorodności i obtitości treści. nad kt(lr,[ nadrzl,:dna b) 1,1I.a"ada pr/emiennego llkl<idu rnaterialów. Obie tendencje przeciwdzialaly nużącej czytelnika nWllotonii. Wsklltek "IWIlIO!:'CllIzowllnej» zawartości. redakcja mogła Jcdnocześnie laspokJiJać sine!:, zrl'Jlniwwam ch i "dnllcl1nych polr/.eb potencjalnych odbiorców" (s. 83 - 84). I. ostatniego podro;,dzialll recenzowanej ksi"żk i C, Wydaw Cy k,i1encial/.) na (illllll In Śli!,k.l po 1922 L") odbiorca może dowiedzieć sil,: o kuntynllatoraeh dzicła Karola \Iialki njca .illk,' wydawcy ..Katolika". 7.wlaszcza o Adamie NapieraIskim - rcllllmator/e pow: ższego 1)'111111. n,ldtl' o Karolu Miarce synie, twórcy najpoczytnicjszego w tym regionie ..Kalendar/<l \'LIl:j'lli,kil'!:,"· i wielu jeszcze innych podobnych inicjatyw, losach jcgo schedy mai o \Vojciechll i..: (l1!<1ll11 111. wlaścicielu prasowcgo koncernu "Polonii". w której powolano .. \Vielki k,i1cndar/llllSlltlwanl di,1 Wszystkich". Fenomen zjawiska, Jakim byly kalcndar/e ślljskie uosahia ..Kaklllhlll. IVLIlJIIlISki··drllko\l 1111\ przCl. 56 lat (tylko ..Katolik" przetrwał dlużej. ho liczyl (,2 ItlClniki) w hardf.(l I\\,,,kil'i; nakładach. w naj lepszych latach osi;lgających n:l\\cl pO/.iom 2XO II s. eg/elllplall.l \\ "b\l ,d wysylał go w ślad za wychodźstwcm do Nadrenii i West!iJiii oral obLi !\mcrlk 1'L1hlikow'.d 1(1 jego Illutacje dla zaboru rosyjskiego. Kalcndar/. stal sil,: sl<1\lny l,iI, dalecl'. że .icgo 1Ia/\I": dla >II ć' edycji w 1894 roku przyswoił .ian Steinbrener w Wimperku. podobnie .jak wieIiI inll\Th \lldlll\· ców krajowych i zagranic/nych, c/'ęsto z okładkami wicrnie naśllldll.j'lc'mi mIgma! (, 27) �293 Omalliana praca, jak informuje podtytuł, ma charakter monograficzny. Autorka opisywane \I ydillll1ietwa prezentuje konsekwentnie i z dużą znajomością rzeczy. Unika przy tym dlugieh. inllentarzowyeh zestawieJl. podając jedynie już uporządkowany. poklasyfikowany materia!. l'latwia tl'm samym czytelnikowi orientaci,. w obfitej zawartości kalendarzy, nic gubiąc precyZ)Jnego obr<llu ich struktury, zrÓ:i.nicowanych lorm. edytorskich kształtów i programów \I) dall"lliczyeh. Wartość dobrze zrobionej syntezy polega wszakże na tym, że czytelnik ma dokladne II) obra:i.enic o S/.czegó/ach. nic mając wcale zajętej nimi pamic,;ci. Taki właśnie efekt udaje si<;osiągmlć Krystynie Kossakowskiej-.Jarosz. Joanna rr{/(I\"lTill~ ::lfl'c::atC i ohr::c:.((v .,'Iąskie. Wvpisy, wybór. oprae.. .s'witala-Alastaler:: wsWP i uwagi wprowadz. i. Snloli(lska. Opole I ')l)4. ss. 1(,). "'lonogralie 1()lkloryslyczne poświ<;eone malym i wl,.kszym regionom należą do slabych punkt(lI\ I\spólczesnyeh bada(l nad kulturą ludolvą. Jedynie niektóre dzielnicc doczekaly sic,; Opl,ICll\laI1 bardziej IIS/eehstronnych. choć dalej niepcłnych. W tym zakresie korzystnie wyró:i.nia 'le liemia śl'łSb. która od pierwszych lat powojennych stal a sic,; obiektem żywego zainten:"J\I,lnia polskich 1()lkloryst(l\I·. elnogralów. muzykologów i wielu innych specjalislów z pokrcwnI c"h d/iedzin. Wyra:i.alo si<; ono II wielu pracach zbierackich i badawczych, a mierzone moglo hl Ć rÓ/.!lOrodllymi rozprawami. artykulami. przyczynkami i pierwszymi podsumowującymi pl,\hami. /'Wi":J·IC/..:niem slaral1 aulorów I. rozmaitych ośrodków, ale i uwzgi.,:dniających wysilek II ielu pokokl1 uel.Onych oraz folklorystów-amatorów (co należało do swoistości tej zicmi). była Z i" c'(i<tgOlI<lIla pr/CI Dorot.,: Simolli(ks monografia Folklor Górnego .'Śląska, opublikownna II I'dlOII icach \I I')X') llIku. (;(nny Śląsk jest ws~akże regiollem o wyjątkowo bogatym i ol)'giIl~dll) III 1(,lkIOlz,,:. Tutaj hOlliem lradycyjna kultura (ch/opska. a potem i robotnic~a) Iegitymowaln c.da zwaną polsk'l grup<;. prz..:ciwslawianą "pUl1skiej" niemieckości. Fakt ten rzutował na eharakI\?r i'lllicjąc..:j tu kultury. Ilajcj ludowy rodowód. W śląskich realiach etniczna rocl~imość stala sic,; ,',[oj:1 pobko~;ci i suhstytutem paJ1stwowośei. Doprowadziło to w konsekwcncji do zachowania i pi..:l.;gIHJ\I<ulia w lej okolicy lakich Ijawisk oraz trcści, których bczowocnie s~ukalibyśm) w inlill"h dziclniC<lCh RzeClypospolitej. Ob..:cni mieszkaJley tych terenów powinni o tym pami.,:tać !. ,iI II Ic"ccj. t<;prawd<; promować wśn'Jd Ilajmloclszego pokolenia. ()d C\\ ICIĆIIiccza ()polskic Towarz.)"stwo Kulturalno-Oświatowe i Kuratorium Oświaty \I ()polu. wc' \\SI)("lprae) l. innymi r..:gionalnymi inslytuejami i towarzystwami. organizuje dla Illl(ld/io\ S/.koln..:j lurniej Wicdl)' o Śląsku Opobkim. Celem konkursu jl:st rozwijanic \11<ldomości tcj grupy spoIcClnl·.i I. zakrcsu historii Śląska oraz tradycyinl:j kultur\'. czyi i .1"lounlch i rod/innl eh 1.lIyClajów i ohr/<;dów przestrzeganych prza dawnych i dzisiejszych mic"/bl'ldlll tej liemi Tem:i1yka turnieju ciesz)' sic,; dużym zainlcresowaniem wśród uCl.niów I iI<tUCZI cicli. Iym hald/ie.i wi<;c dotkliwie odel.llwano niedobór stosownych lektur do drugiego b!t\ku z:lgadllicI1. I'lopotom t)m. z inicjatywy OTK-O, znanego w regionie animatora i ml:CelH1Sa ,la,kic"J Ir:ldycii ludOlI..:j. postanowi la ~aradzić TelTsa Smolil1ska, przygotowując popularyzalor,ko pomyślane WljJl.IT. .kst ona doślliaduollym ludoznawcą, akadcmiekim autorytetem. 1'1/) II i'l/uj'lc) III jednak wielką lIIl·ag.,: do prac)' spoleczncj (jurorskicj i popularyzalorsk il:j) \I środoll'i,bch ..llosici..:1 i I(llkloru". Z bogatego jej wcześniejszego dorobku publikacyjnego \1\ p,Jli<tII) mienić przynajmnicj pozy eje I.warte. IV tym autorskie: Jo wóm trocha jJolosjJr(/))'iol1l ... II ,!if;lc::e.:'ni .l.:oltęd::iar::(' IwlOl)'i na .<"ląsku. Opole 19l!G: L wybranych problemów dawnej i \t·.\l!ljlc::esll~j s::tnlu o!)()\)'i{/(Iania. Opole 1<).87: Rod::ina () sobie. Folklor)lsfyc::nl' aspekt j'(hl::iIUIC'ilranslnlsii kullllrolt'e/. Opole I<)92 oraz r..:dagowane (pierwsza wc wspólpraey I. Piotrem I'oll<d,kim) hJ/klorvsl1"k1l .l/oferiall' dla studentów filologii polskiej. C::ę.l'ć I, Opole 1<)92 tu- �294 dzież I'ogmnic::e jako problem kll/lllr\!. ;I/alena/v kOI//i'rel/cji I/UII!;"'!'''! (JI'''/e / 3- / -I /:' /993 ;' Opole 1994 . .lak przyznaje autorka. recenzowana ksi,\żka nic d,IJC systcmat\czllc!-,o \\ \ k ladu i rcjc"lril lokalnych ohrzędów. .lest raczcj .,synkrctycznym wyhorcm Zl<\ZIIiCll\\ ,111\ch Illl'(odologIUillc tekstów" gdyż ma na celu zaprezentowanie tradycyjnych I(m]) ślilSkich z\\) cza,il'l\\ i ohlz,dó\\ () owej ,,!'óżnorodnośei" zadecydowaly dwa I~lkty: warsztato\\) i kullu](l\\\ Smlllil1sk'll.jcdncj strony równoprawnie traktowała teksty autorytetów w zakrl'sic 1()IJ,;lorySlyJ,;i. ctuolo!!il i historii sztuki (by wymienić choćby nazwisJ,;a Doroty Simonidcs. Harhar\' H'I/.iclich C/) Icrc~y Sm{)liliskiej) oral opracowane przez amatorów, terenowych ś\\'iadkt\w rl.cczywistllści lIhyuajo\\cj. których do pisemnych wypowiedzi sk/anial emocjonalny stosunck do śhISkil'!!o dl.icdl.iet\\:1 (m. in. Konrad Mientlls z Dalica i .Jerzy Lipb 7. ()ogolina). 1'0 \\'t(>rc. \\sl'(·)lczc.sll\ Sląsk zamic,l.kujq różne grupy rcgionalne. co w istotny sposób. ohoJ,; cywilizacyjnych konsck\\cncji. \1 ply lId na inliltraeję rodzimej tradycji. Dlatego autorce zalcżalo, hy l'0szC/cgt\lnc /J<lwiskd 1()lklotu zostały zaprezentowane w dynamicznej perspcklywie historyczneJ i prl.cstrl..cnncj. ah) dalll III szansę na uchwyccnie zachodzących zmian i tercnowych zróżnico\\ a11. Ś\\iadolll,1 sJ,;romncgll przygotowania merytorycznego glównych adrcsatów publiJ,;ueji: mIOlll.i,:ży I..cstarszych klas vl.J) I podstawowych. szkół zasadniczych oraz licców i tcchniJ,;{m. a /.\\·Iasz.cza plldr,C/niko\\cj funkcii swej antologii, Smolińska dwie pierwsze części opalrz.Yia ..l!\\·ag,uni wpro\\adl.aj'lcy mi". id)\ ukierunkować percepcję czytelnika, dać mu e1ementarn'l \\·iedz.; i w pc\\nicjsz.) spos()h lIsi,!gn,!~ zalożone cele. choć we wstępie pisa la też o nadziei ..I.ainspi]'()willli'l dll S/C1vCI lelkbji Z myślą o żywiej zainteresowanych zagadnicniem (lecz bardzie.j plcmdopOl\lIhnc. iż inl(lIInCJc.ic te' należy traktować jako sugestie dla nauuycieli) dll ksiąili dol;\czyLl ..Ilibllll.l'rali(· prl.cdll1io!u w wyborze z osobliwym. pełnym optymizmu. dydaJ,;lycznym uZ.asadnieniem: ..nil' ty lJ,;o zorJCll1ujc mlodych uczestników, interesujących się Iq problemillyJ,;ą w przcdmioeic badal'l. ilk l.iJCh,ci Idl do samodzielnego gromadzenia literatury i wdroży do nawybl slalej ob\u'\\acii no\\o~cl wydawn iczych". Ksiąi.ka sklada się z trzcch części. Przy czym, I. ,./w)'czajc i ohrz,dy dorol'Znc" /O\(itlil podzielona następująco: A. W kręgu obrzędowości jesicnno-zimll\\ C.i (z pod],()l.dzialilll1l I. Wróżhy w wigilir,; św. Andrzeja, 2. Wigili.jnc wicrz.cllia magicznc .. 1 Milgia \\ Icczcrz\ wigilijnej. 4. Św . .Iózefprzychodzi z Dzieciąlkiem, 'i. !.rói.nicowanc zn,lczcnia J,;lIl,d). (, \\igtliini pastuszkowie, 7. Matka Boska Gromniczna w tradycji ludowcj, g Karlla\\ alml c ohrl.\'d\ nil Śląsku Opolskim, 9. O "wodzeniu niedźwiedzia" w Ohorowcu. lO ... !lilJ,;USC" czyli m,lgICZn\ korowód "z niedźwicdziem" IV Dańcu): B. W J,;rr,;gu obrzydowości \\ joscnllo-Ielnicj (\\ 1\ 111 podrozdzialy: I. Zwyczaje i obrzędy wiosenne. 2. Obrz.;d "topicnia marzalln\ - ll1arzanioka" w tradycji ludowej, 3. Wynoszenie "marzanny". 4. !.Ivyczaje i obrz.;dy \\ Wicikim Tygodniu. 'i. Magia świąt wielkanocnych, 6. Symbolika jajka wiclbnocncgo, 7. () śmigusic-ch ngusil' i .,krolsonkaeh'·, 8. "Krzyżoki" IV Sternalicach. 9. I.iclone S\\i,\tJ,;i ś\\i,tcm żlci.1. I() !lllze Cialo IV magii ludowej, Dożynki na Górnym Śląsku): C. W J,;r,!'.u SZIIIJ,;iludm\l'j i rcJ,;\\i/\!I'l\\ obrz<;dowyeh (podrozdzialy w uk/adzie: I. Wspólczesna Iwllrcz.ość obrz,dolVil n,1 ŚLI~ku Opolskim, 2. Sztuka ludowa świąt dorocznych. 3. Tradycyjnc reb\'izy ty ohrz ..;dolVl:). CZyści II. "Zwyczaje i obrzędy rodzinnc" nadanll PorJ'ildcJ,; 1\. ('/!m\'ick si, rOl!zi (podrol.działy zatytułowano: I. Tradycja i współczesność IV obrz.;dO\\ości rOlll.inncj. 2. Tralhc)jllc' zabawy L niemowlętami, 3. Zabawy oral. gry dzicci i mlodzicż\', .j () J,;omunii ś\\ i,lcj i bicrzmowaniu); B. Wróżby milosne, zaloty i wesele (z podzialem I WIllżhy ll1ih'nc. 2. \ii!tl,llc czary, 3. O chodzeniu "na muzykę" i "na zolyt)''' . .j Wcsela ~ląsJ,;ic d'l\\nic.i i dziś. " Da\\IlI obrzr,;d weselny na Śląsku. G. Zaproszenia na wesele. 7. () ż.)czcni:lch i podillunbch. X ,,\\yprolsace" na śląskim weselu: 8.1. Wojciech Polak \\' Dobrz.cniu Wielkim. X.2. Tcodor Kuśb w Dziergowicach. 8.3. Maksymilian Wicczorek w Ligocie I'rós/kO\\sJ,;icj): (' Śmierć i pogrJ'.eb (według podziału: I. Zwyczaje i obrzędy pogrzebowc ŚlązaJ,;{l\\, 2. Wróżb) przcpo\\iacJajilcc śmierć, 3. Ofiarowanie zmarłemu darów, 4. N ieboS/czyJ,; pomaga żyj 'le) m. 'i. I'ozcguall ie zmarłego, 6. O duszach pokutujących): D. W kręgu sztuki ludowcj i trad~ cyjn)'ch stloj('1\\ ob!/~dowych (o następujących podrozdziałach: I. Tradycyjnc zabawki, 2. SYll1holib kolllJ'('l\\ 1\ oh I/C- �295 dOIlIch :;trolach śl'l:;kich. 3. Wcsclnc strojc na Górnym Śląsku. 4. Dawne rckwizyty w obrzydo\I OŚCIrod/inncj). \\ czy:;ci o:;tatnicj pomics/czono "Materiały u/upełniającc. Tcksty". według koncepcji: lirad) c)jnc Iillllluły iyczcniowc (I. I. Powinszowania świątccznc. 1.2. Napisy na "kroszonkac h" 1.\ Vvc:;clnc oracjc Iyczcniowc): 2. Opowicści wspomnicniowc o dawnych zjawiskach I "lhr/\;dach (21 Iradycyjnc wcscle śl'ISkic. 2.2. Wiclki Tydzicń - "palenic iuru" i obmywanie 'IC \loda I r/cki. 2.3. Pa[mowa Nicdzicla): 3. Tradycyjnc picśni i oracjc wcselne: 4. Jubileuszc. Cil II rocznicc malicr'lskic: 'i PotI'awy wigiłijnc: 6. Pastoralki zc ŚI'lsk<1: 7. Przysłowia ludowc. Snllllll·):;b. ah) lasadnic przcdstawić "wczorajsze i dzisiejsze" dni folkloru górnośląskicgo: pr'l\\d/.I\\1 .. [a:; r/cczy··. musiala I.dccydować siy na tak szerokie, jak dokumentuj c cytowany spis tICSC!. spcktrum pO/nalvcze Mnogość spraw przekladala siy w prosty sposób na wielość tekst(m ()hlllOŚĆ matcriału miala jcdnak swoje konsebvencje. Chyba najwainicjszą okazala siy K,'nICCZllllŚĆkOllllensacli Ivybranych artykulów, stąd tei autorka przymuszona byla do dokonania IIIClu "Kroll')\\ /astr/cgała Sly .jednak. ii rczygnowala z fragmentów "mniej istotnych dla cclólv dl daktYL'/nlch i pOInawczych". Pr/.ygotowala w ten sposób pozycjy godną polccenia do użytku '/Kolnego (lIa\\ct :;tudcntom clnogralii i polonistyki zc specjalnością folklorystyki) nie tylko ze Il/gledu na 'l1I'akcyino.ść tcmatu. ale rlmnicż dla calościowego, monograficznego jego potraklU\\;'lllill. Skoro instrumcnta[i/m I autorskiego załoienia byl zarówno zadaniem, jak i wartością pr/ed'lalI Ioncgo tomu. lo lllOi.na upomnicć siy o dwa s/clególy. które nic miałyby InacI.cnia w przyp,ldku Inncgo adrc:;ata i innych ccłów kompendium. Otóż autorka w tytulaturze ksi'lżeczki lekcI dOlvala :;Iy na regIonal i/ująee określenie "śląskie" w odróżnicniu od "Wstypu" ... Spisu trc.ści" I ..l II"I)! \\prol\ad/aj'lC)Th". gd/ie używa pojyć "Górny Śląsk" i "Śląsk Opolski" Nigdzie 1'1'/1 tym nic określila relacji owych terminów, jak też nic sfunkcjonalizowała ich wobec Śląska CICS/) li:;kiego. co w sytuacji traktowania Górnego Śląska jako rcgionu historycznego. a nie gcograliczncgo wydawaloby siy, choć na bardzo podstawowym poziomie. potrzebne. Niedop()\\ Icd/cnlc :;pra\\y moglo bowiem wprowadzić w bląd czytclników książki. szczcgólnic tych llJnlcJ :;amod/iclnych. któr/\ poprzestaną na skromncj edukacji regionalncj. promowancj kl1niccznoścl,\ prl) gotowania siy do konkursu. Nic wc wszystkich tckstach bylo możliwe poza 11111 \\\ld/nc odd/iclenie z\\yczaiów JUż lamicrającyeh od ciągle praktykowanych. Tym samym llJoglo. 1110\\ II u t) ch nlcsanlOd/.iclnyeh, powstać nicprawdziwe wrażenie o codzienncj obyczajo\lOSCI na Sląsku Opolskim jcgo mieszkańcy z powodu uwarunkowań politycznych w przeszlości I \\ Ic[k'l detcrminacj'1 co powiedziano na wstypie .- strzegli wlasnej "swojskości", ale też jak I/adko \\ kt()rym innym regionie naraicni byli z powodów cywilizacyjnych i etnicznych na pr/llllU:;0\\'1 i dohrowoln'l a:;ymilacjy. Na wspólczesny obraz zachowań t()lklorystycznych natllmI,lst Illczapr/.cczalnie wpływa równici. co zresztą mocno podkreślała też autorka. mozaika grup rcglonalm ch. o:;iedlonych tutaj po wojnic. Każda z nich bowiem miala inną tradycjy I()[klo]\ :;t) cmą inny hyl tabc w poszczególnych regionach stosunek do folkloru. w elekcie odmicnnych \\arunkó\\ jego Ksztaltowania. a zwlaszcza przypisywania mu rozmaitych funkcji 'j1()!cunych. Wydaie siy Jednak, że owo nicbezpieC/eilstwo ..nicwlaściwcj oceny" cod/icnncj 1\\\CZ,qo\\ości [wio nic do unikniycia i trudno mu by lo zaradzić na tym poziomie uogólnienia. IC \\I.gly(j(m in:;trumcntalnych i propedeutycznych - slusznie przyjyła Smoliilska. Poza tl III :;ama materia j1l'Oblcmu nic ma dotąd w folklorystycc w miary dostatecznych teoretycznych Ill/str/ygn iyć i prawic ladncj tradycj i w praktyce edukacyjnej. Tym wyraźniej wiyc zaznacza siy potr/.eha dużcJ subtclności w dydaktycznych poczynaniach nauczycieli. podepTIujących siy ladania kvtalccnia regionalnych kompetcncji kulturowych w ogóle, a tym bardziej na ŚląSKU. !cst to :;prawa o tyle pilna, iż uaktualnianiu kwestii tożsamości kultury śląskiej ostatnio sprzyjaj'1 lldrad/ai'1cc :;ie rcgionalil.my. a nadc wszystko komplikująca się sytuacja Ślązaków. wybicrach I. rl)żnlch pov\od(m narodowość niemiecką. Dobrze zatem siy stalo. że dziedzictwo Kulturo\\c Inala/lo :;iy IV ccntrum I..aintcresowail opolskiej folklorystki. Krvstyna KossakOlvska-Jaros:: �296 Dziennik Józefa opracowali i wydali "Biblioteka Zesłańca", Kopcia Antoni bl~vgadiera wojsk polskich. /. rękoIIisIl lJihliOlcki Kuczy/iski i Zbigniew Wójcik. Polskie Towarzystwo Stowarzyszenie" Wspólnota Polska". Wars/.all·a ... Wrochm' C~"rl()JTski('h l.udO/n<l\lc/ć. 1995. ss. 40X. Zauralska część Rosji zaczęła wchłaniać Polaków JUż podClas wojen Stel;lI1a Batorego z Moskwą, a w następnych stuleciach proces ten pogl<;bial si.,: coral. bardziej Mimo ciężkich warunków nasi rodacy nie załamywał i się i tam. gd/.ie okolicIIlości pozwala I)'. pnmadzill badania naukowe przyczyniając się w ten sposób do lepszego IHl/.nania tych d/.ielliCl)'ch obszarów. Niektórzy weszłi do historii jako najwybitniejsi odkry"ey. których prace S'I aktualne po dziel1 dzisiejszy. Jakkolwiek zaslugi bardziej znanych zeslallców byly \\I przeszlości niejednokrotnie liIV~pukłane w różnych publikacjach, to jednak pełna ocena ich dokomIIi pozostawiała wiele do zyezćnia Dopiero w ostatnich latach zaznaczyi się postęp w tcj dziedzinie zapoCl'ltkowany wspanialymi monografiami przygotowanymi przez profesora 7.bigniewa Wójcika: piCl"wsza pl. .. ·lIcks"l1ciej" Czekonowski, szkice o ludziach, nauce i przygod::ie na S:vberii uka/.ala si.,: IV 19li2 roku. zaś drug" - Jan C::erski, polski badacz Syberii, ujrzała światlo dzienne IV CI.tery lata p(\l.niej. RÓlI'Jlież Antoni Kuczyński przyczynił się swymi licznymi pracami do wzbogaceni" Iviedz)' o osii)gnicciach represjonowanych patriotów. Wystarczy wspomnieć jego dwie ostatnie ksi'lżki SI,bcna C::terysta lat polskiej diaspory (1993) oraz Polskie opisanic .~lFia/a( I ()94). aby pr/.<:Konać sil' i Ie' nowego materiału zawicrąją. Ponadto wypada jeszCle wspomnieć o !lielwykle lIartościoll I III dziele profesora Gabriela Brzęka pl. l3enedvkt Dybowski, ::}'cie I d~!elo ( 19'M) Oprócz czysto naukowych prac polskich zcsłalieów popowstaniowych l.achOl\illo \i.,: ki \Poro ich cennych pamiętników. Z przykrością należy stwierdzić. że tylko niekl,'lI'e I. nich udo\I<,:pniono spoleezel1stwu i dlatego znajomość wkladu Polaków do poznania ,vjatl'ckiej CI.,:śei Ro,ji stanowi w dalszym ciągu domenę nielicznej grupy profesjonalistólV. l!ior'lc pod Uli ag.,: pOIl~i9ć aspekty Z tym większym zadowolcniem należy powitać wydany obeeni~ Ibel/I/!k .J,ója kOliCi" brygadiera wojsk polskich, który po klęsce maciejOlvieki,j dostał ,iI: do nic'\\oli i 1(,,1;11 wywieziony na Kamczatkę. W swych wspomnieniach autor przedstawi! przebieg wojny polsko-rosyjskiej II 17')2 rokll i powstania pod wodzą Tadeusza Kościuszki (1794). Następnie sebaraktCl")/owal pos/Clćgóln, odcinki trasy zsyłki aż do miejsca pr/.eznaG':enia oraz drogę powlOln'l do ojCly/.ll\. /cbraoc spostrzcż,enia są niezmiernie cennc, bo pochodzą z czasów. gdy teren) te nic b) I) jcvCl.<.' skal.On<.' rosyjską cywilizacją. Stanowią wartościowc źródło wiadomości o pierwotne.l przyrodzi<.' a SlćZególnie pouczający jest opis Kamczatki, w którym i'.najdujemy nic tylko inlilllllaej<.' o .j~.Iklimaci.:. trzęsicniach ziemi i zjawiskach wulkanicznych. lecz r{mnież. wiek ciekawych llll'ag o kultur" materialnej i duchowej najdawniejszyeh mieszkaliców p()iwyspu Itelmen(')\\ Przy okazji warto przypomnieć, ż.e Dziennik naszego di'ielnego hrygadlera. bę(\;IC\ piĆI'II V;I polską relacją o Kamczatce, przeehodzil różne koleje losu i'.anim lostill obecnie II l',II()~CI wydany. Na wst.,:pie nalcży zalllaczyć, iż. I. pOCl.<llkiem lutego I X21 roku lIkalai si.,: \\ \\;II-,;allskiej .,Gazecie Literackiej" artykuł Obycaje Kall/cackie b.,:di)ey fragmentem p'lIni.,:tnika f(opci;1 przygotowanego do druku przcz redaktora Adama Tomasza Chl.,:d')IIskiego . .l<lk \\ iclklln Ci<."i'\ I się zainteresowaniem świadczy fakt, że już po upływie tri'.cch miesi.,:cy /.Ostal opublikollan\ w petersburskim czasopiśmie ..Sibirskij Wiestnik". 7., wzgl.;du na brak fundu.s/~ Hl/.cr Kopc'ć nic mógł sobie pozwolić na wydanie wspomnieli i dopiero po jego śmierci /illlliar ten II'l',di/()1I id Edward Raezytlski wspierający bezinteresownie różne wydawnictwa. Wl'vly on, II ni,:pćlnći wersji w Ilij7 roku wc Wrocławiu pod tytułem D~iennik '/(b'ja AO/lcio I)"~('~ ca/ą 11'~dlll::..I:j\,. lolell/ od portu Ochocka f.Jr~e;; Wyspy KUI~vlskie do Ni::.cej Kall/co/ki, o s/oll/Il/d I/O liO\I'I'()! dlJ tego:: portlI na psach i jeleniach. TIumaczenie Ii'aneuskie tego dziela I.nalazlo ,iI' nićbalI ćm w redagowanym przcz Leonarda Chodźkę w Paryżu IV latach 1Xl')-lli41 cyklu /." I'{)I{),~I/" his/oriqlle, fi/teraire, monumenta/e et i/ustnie pl. Mell/oirc cllI ,!!,Cl/(,{,O/'/o.I·Cj)" kOI)('C a lI)'danic' rosyjskie zatytulowanc Zapiski brigadira .losifa Kopcia odnotollano dopiero II l liW, rokll na lamach czasopisma ,,1storiczeskij Wiestnik". W lalach pó/.niejszych bylo wiek róŻnl'Ch �297 II /nml Icli. a II I g(,] roku ukazal si.; w lwowskim "Dzienniku Literackim" spory wypis z jego p~lmlctnika pl. / dz/cllll/kó\I' hrvgadicra Jó::efa Kopcia, dotyczący wojny 1794 roku. W tym ,~Ulllm ezasic Ilys/.cdl II Ikrlinie /)zienllik Józefa Kopcia, h/:vgadiera wojsk polskich z rozmaiIII)! d()n\l'cz\ch .11'()rzl{dzOIlVwyróżniający się sześcioma tablicami litograficznymi oraz mapą K~unezatki ()hccna najpclnicJs/a wcrsja /)zicnnika naszego znamienitego rodaka oparta na rękopisie /llalduJ~IClll1 się II Bihliotece Czartoryskich w Krakowie została przygotowana do druku przez dll och II I ró/niaplcych się II Polscc znawców przedmiotu, znanych syberologów Zbigniewa \\OI'~lka i Antonicgo Kuezyliskiego, którzy na swym koncie naukowym mają sporo wartości 0\11 ch prac / tcj dziedziny. Autor/y /adali sobie wiele trudu, aby ułatwić czytelnikom lepsze pr/)slIojenie trcści pamiętnika. Przedstawiając go zgodnie z oryginałem starali się jednocześnie IClktuali/ollać i wyjaśnić róż.nc archaicznc pojęcia i nazwy często niezrozumiałe dla współczesncgo odbimcy. W tym cclu opracowali bardzo starannie obszerne przypisy zawierające korekty Illcktol\ch niezhyt dokladnic ujętych /.dar/eli historycznych, jak również błędnie przytoczonych iLi/IIISk. na/II gcogralicznych oral pojęć botanicznych i zoologicznych. Ic II/ględu na brak w rękopisie /)ziellnika rycin, wykorzystano ilustracje pochodzące z edycji hcrllliskic.i- a tabc / licznych innych źródeł. Znąjdujemy tam m. in. fotografie fragmcntów map SI hcril spm/ijd/.onych pucz Józel'a Kopcia, portrety niektórych ówczesnych osobistości, takich 1~lkna prz) klad Izabclla / Flemmingów Czartoryska, Tadeusz Czacki i Edward Raczyński a także krajohrazy geogl·alicznc. Dostrzcgamy też karty tytułowe różnych wersji wspomnień brygadiera ,1roll ",kic palacu Tadeusza Czackiego w Porycku i Czartoryskich w Puławach, gdzie goszczono dl1'toincgo zc,lal'\ca i opickmlano się nim. '\IC hez /naczc'nia Sil rÓ\\llicz zebrane materialy do bihliografii Józefa Kopcia obejmujące Zc"tall ienle lI\dali d\\óch wcrsji /)ziennika, rękopisy i rysunki oraz artykuły dotyczące brygad:cr~\ Ijcgo lIspomnieli. hllsla cncyklopedyczne, jak też publikacje o Józefie Kopciu. \\ sumic pozycja bardzo intercsująca i wartościowa; dająca pojęcie wkladu Polaków do d,)](lhku c\llilizac)jncgo tych polaci Azji. Warto by pomyślcć o opracowaniu i przygotowaniu ,jo druku JCS/czc innI ch pamiętników naszych przcśladowanych rodaków, aby na tych przykla,Lich mlml/icż mogla się uczyć patriotyzlnu i poszanowania dziedzictwa kulturowcgo. Roman Karc::marc::uk 'J! iS](;liisLlII P i I s u d ski ... /)orogoi I,ev Jakovlevlc' ... " (US!y do I,. J S::lernberga, 1893red. \\ M. Latlszew. Juino-Sachalinsk ł ,)96, ss. 336. -I. (, t'llldnia I g')() roku w i\kksandrowsku, ówczesnym centrum administracyjnym Sachalina. "dhl lo się uroczyste otwarcic muzeum. W rozporządzeniu gubernatora Merkazina, wydanym ! okazji tej uloczystości, znalazły się imicnne podzi.;:kowania dla wszystkich, którzy przyczynili 'IC do po\\stani~l tak niczwykkj lam placówki. Dzięki temu pismu znaleźli swe miejsce w historii illdzlc. kt<irz) prz)czynili się do stworzenia wielkiego dzicla, w nim również określono przyszłe /,llI:1I1111I]()\\O PO\\ stalL-go muzcum Nil? to jednak zadecydowało, że bylo to bodaj najbardziej illC/\lIkle rozporz.wlzenic, jakie wydano w carskiej Rosji. Wśród urz.;dników i lekarzy, ku któ:\ 111Klcrllllllne Sil podziękowania, znale/Ii się bowiem i dwaj "gosudarstwiennyjl? priestupniki". kdcIl ! nich hlł zllll1icszan) w zamach na iycie cara Aleksandra III, drugi zaś był jednym z czoiclll I ch d/.iitlacz) ..Narodnoi Woli", organizacji, której cclem było zniesienie samodzierżawia. kdnllk n,lIIct sam ;!ubcrnator nic mógł wówczas przypuszczać, że po raz pierwszy wspólnic Jlllic"/CZl1nc nil/\\ iska ł\\lI Jakowlewicza Szternberga i Bronisława Piłsudskiego, sto lat później :'ClL! \I (liV z.nane. Z.lIŚich pracc nadal badanc i publikowane. la rcllebl'l ro/poczyna Sll<ij \Vst.;:p, zatytułowany "Sachalińskie uniwersytety", redaktor : komcntator lis(('m Ihonislalva l'i1sudskiego do Lwa Szternberga, W. Latyszew. Oto bowiem �298 w I OO-Iecie Obwodowego Sachalillskiego Muzeum Kraiozn<lll czego uka/ala sic. jak Ilapisallo lU karcie tytułowej. ,.Publikacja listów jednego z zalożycidi. Bronislalla l'i1sudskic~o··. I'uhlibc".ia powstała na fali badań, rozpoczętych przez sympOlja poświceolle hadalliom spUŚei/ll) naukol\ l'.i Pilsudskiego, które odbyły się w latach 19S5 i 1991 II' Sapporo i w .Iu/.Illl-Sach,lIinsku. !'OIl"ld! wówczas międzynarodowy komitet dla ocalenia dorobku badali Clet'0 Cllollic".b. kl('lI'\l,lk napisal w swym wstępie ·Latyszew - zachowa I potomnym ducholI) Śll ial/\jlló\\,. nil' iSlnil'.i,!ccgo już dziś ludu. Na prezcntowany zbiór złożylo się 101 listów i 4 telcgrallll. pocllOd/'lCC l I,ll I X'),,_I l) l będące zachowaną częścią bogatej korcspondenci i I.eslalldl\\. pr/echO\I) II ,mcJ II S,mk I !'elcl ,burskicj filii archiwum Rosyjskiej Akadcmii Nauk II ra/ / reS/t'l prac S/lemhert',!. pr/c'b/ail\ C!l tam po śmierci badacza. Choć niepclny, gdyż korcspondcncja micdll /es i ,Il'Il'<1I n i rOIpoCIcia .'11'. jUl. w 1891 roku. /biór tcn dotyC/y 24 lat życia Bronisl<lIIa I'il,;u(bkic~o. ohc'jnwj'lc niemaill' cal y okres pobytu na /esłaniu i lata po powrocic do Luropy Ilronis\;1II I'ilsulbki (III ::'I.II')IX('(, II' Zulowie na Litwie. zm. 17.05.1918 w Paryżu). etnograf i socjolog. j;lko sI lIlkll I pUIII a lIniII Clsytetu Petersburskiego podejrzany o mll.ial IV zamachu na cml ;\kksalldr,l III /Ostal II I XX: il·,k•.: skazany na karę śmierci, zamienioną na 15 lal /eslania na Sachalinie. I'r/eh) lIa.l'!C lam pIlLlpi studia etnografic/ne na Ajnami onu (lilakami. autochtoniClnylll Im\cnl lei II\SP\ I'lllll,d miejscowe języki. zbicralmalerialy do slowników. teksty hail'k i plL~ślli. W I X')') lokll mianulI ,liiI zostal kustoszem muzeum wc Władywostoku. W ł9()~ roku 1 inicjat\IIY 10S\)skich k,',1 nauk,,wy ch wrócił na Sachalin. by kontynuować rozp0C!.cle lam studia. llad;lIlia pOJ'(\ll'(laIlClC proll,:dzil również w .laponii. dok"d następnie ueiekl po I\ybuehu lI'Oln) .japor'lsko-roS\ISkil'.i- \\ 1<)11roku, prz.ez Stany Zjednoczone powróci! do kralU i osiad! II (jalic.ii W 1'111 robi 1I\.icch;1I d., Wiednia, nast.;pnie do Szwajcarii i Francji. /Illarl II I\lry/u. !'OIUS!;11lII po .sohle hut'al\ LiOtl,bck naukowy. Ponieważ publikował głównie II jc/ykach obcyclL jLf.'o ,puśl'i/na naukOlI a nil' .Il"; II' Polsce szeroko znana: wiele z rękopisll\1' - dotYC/'lcyeh Sachalinu. l('II11Clatki. ('hin .. Iaponii. zawierających teksty gilackie. ajnowskic. oroczor'lskie. ok. 1000 lilto!,!ralii. :>()<) eksponallJ\\ muzealnych sp!onęlo w czasie 11 wojny świat()IIej. P%stalc pisma opublikollalle lo<,\ail II C/~Isopismach europejskich i amerykaóskich. n;kopisy laś rolsi;lne po alchillach \Jusk\\\ Petersburga. Krakowa i innych (Biografia i spis publikacji Piłsudskiq.'o i o I'ilsudskilll: \\. i ! Słahczyóscy. Slownik podró:::ników polskich. J <)C)2). Lew .Iakowlcwicz Sztcrnberg urodzil sit; 21 kwietnia I X(, I roku II h [(llllier/u. IlillaI'I II I'I Iraku). w śreclnio/amożncj żydowskiej rod/inie mieSIClalisklej W I XXI Ill/IHlCl,!i '\lIcil;1 :L: fakultecie matematyczno-fizycznym uniwCl'sytetu petCl'shlllskiegu ku II \d,lIllIl1 la 1Illnd II 1I1~cu studenckim. IV I gS3 roku ro/pocz.,,1 studia pralin iC/.c na Uliiller,) leClC II ()dc"ic \ IC.,/1I'" ,,ny w 1886 za członkostwo w organizacji .. arodnaja Wola". II I XX') loku 10,lal le,lall1 lU :--11chal in. Ponieważ. jego status zcslar'lca admin istrac)jnego ró/.ni I sic ud pr/ch) "'II"CI ch II .\ kk ,,,:)drawsku współspiskowców - katorżników. /Os1<1I pr/esiedlunl I (l(1 kill na PI'lII10C lICC!,: uniknięcia ewentualnych związków pomi.;d/y tymi kategoriami lIi\.'illil·1I1 I ,ilU IlInlcilullage l;,: możliwość badaó nad życiem tubylców. mies/.kaJlc<'lll "lsicdniej II ill.ski. \\'Iad/.l· II IX'I r It'kt:. I\lrócill'szy uwagę na jego /ainteresowania. polecily IllU pr/)st'lpiL' do pI/L'plOlI,ld/cnia "i'I'" rdzennych mieszkallców wyspy. Szternberg. II ykonuiqc poleccnie r/lld,)\\ l'. p(ldr<'l/oll ,li II l<ll~IC:" IX91-1894 po calej wyspie. ohserwui'lc przy okazji i.yeie .iej lllieSlk'lI·lU·lIl. \'r'IC'!. ki,'",! PI/CI'!"wadza-I, szla sprawnie. nic wymagała bowiem niCl.cgo. pOIli /najolllości,! paru 1'"IlI<l!/lIln\ ~;: zda(l Szternberg zorientował sic jednak rychło. i.e hl'! /najomosci .1,'/1 k<l Ille II(LI Illll 'IC b,ld,IC kultury, Wówczas zwrócił się do Bronislawa I'i łsudskiego. jednct'0 Ie II 'p,'l !zcs "'1'1 u', II . r(lI\ n:o zainteresowanego prowadzeniem bad.ul etnogralil'!nyeh na wyspic. I prosbl! o IhiLTanic i lapi>lwanie tekstów w celach porównawczych. W tym samym roku n<lstapi!o spotbnie pl/\ ,;zill;' uczonych. na którym ustalono program przyS/lyeh hadal'l ora/ cek. kl('li'lmi l" I,I ;,ol<\\"ni,' poznanie języka. wierzeń religijnych, folkloru Ol'<l/ kultury spokullL'j i In<ltLTi,i1ne.i rd/ennl c':', mieszkaIlców wyspy, Choć nic zachowala się nicslet) cala korespondencj" !>'ldau\. lo .i,'dn<i~ przechowywanc Iisty d,~iq wyjqtkową możl iwość po/nan i<1 1(1/1I0.ili II <I1S1I"tll had"'l UCgll kierunku poszukiwali naukowych, różnic IV podchod/eniu do pro!>kllH'l\\ llral do!ohku i OL'L'Il\ �299 \\ L1,nych n;/ltltat(lI\ obu naukoll·ców. Zasl.,:pują one - jak to zauważ.ył redaktor wydania pillnietniki. kl('lrlch iaden z nich nie zd'liyl napisać. Współczesnemu czytelnikowi dają takie lll<lilillOść ujr/cnia reali(')\\ iycia na katordze, stanowią cenną kartę dla historyków. badających I",: 1'0lakóI\ i nie tylko - zeslanych w okresie Rosji carskiej. Stanowią wreszcie wzruszający obral 11Id/kie,i samotności i bezradności. pokazuj'lc jak wielki dar mógł stanowić zeszyt. slownik -:1: podn;cmik. przvslany czasem Szternbergowi z Moskwy. jak bezsilny może być mężczyzna \\ (\bec inflllen/Y i ,an1OlnoścL Joanna /Jar .\/{(;d::T II'schodc/II (/ /acllOdc/II. red. Piotr Slawil'lski. Wyższa Szkola Pcdagogiczna II' CZęSIOchl\\1 ie. C/l;stochml'a 1')'):1. ss. 10:'1: "i{oC/nik Muzulmaliski" R .. 1. L 3. (1')'):'1). Stowarzyszenic Jedność MuzulmaJiska. Instytut \ IU/lllmaliski. red. imam Mahmud Taha i.uk. konsultamI naukowy Waleri A. Busl.akow (UkraIn<ll. kOINtll.lIl1 pl'zckladól\ z j.,:/yka angielskiego Elżbieta Żuk. Warszawa 199:;. ss. 104. \\ stosllnkowo ubogiej litcratur/e wydawanej przez d/ialąjące w Polsce mniejSl.ości etniC7.noreligijno-kulluro\\c I\ymienione I\yżej [Jublikacje stanowią rodzaj ewenementu. Treść zamieszC/(1I)\ ch \\ nich opracO\\'<lt'l \\skazuje bowiem nic tylko na łączniki etniczno-kulturowe w dziejach !uc!m\ 1,1I11ievkah'c!1 śrmlkow.\ j·:urop.,:. alc także na korzenie różnych grup osiadlyeh przed \\ iekami \\ i{/eC/ypospolite.i (Jboiga Narodów. a wywodzących się z pogranicza polsko-tureckl_'go. gló\\ nil' z KI'l mu. Pilltr Still\ it'lski (autor opracowania IV ::bor::e i na ::eslaniu. ~ d::iejów nurtów ewangelic::nvch /III/)CI'IIIIII wSI/skuli) we I\st.,:pie do książki Afięd::v Wschodem () Zachodem wskazal. iż ksiqżka ii; .IC:;I pionclll prac) zcspolu mi.,:dzynarodowego nad tematem badawczym WSI' w Częstochowie pl. ..I'%ienil' spo!euno-kulturowe ludności latarskiej i karaimskiej IV Polsce i na świecie". 1)(1\: ,11Cla:;0\\e \\ I niki uj.,:to \\' opracowaniu zbiorowym IV Irzech grupach problemowych: h ;:;tol'ia I: gmunt I'r/ekla:;a,';::\I'adroll Ułanów Tatarskich 1936-1939. JanuS/. Falowski J 110,'/1 .\<I'/II(/cji /mlll'llcj f..'(ll'lI/lIIskie,!!,o ~ll'ią::ku Religijnego w /I R::ec:::ypos/)()litej: 2 - socjo!ilgia i \L'oiogi.,: Katarzyna Warmillska -- Tatar::v polscy Religijno.v'ć a dy/ematv /o::samo.i'ci. Rafal \hlued Ilnger .. Il/ch()\i'(/lIil/ s/)()/ec::lle mll::ulnlOllów. Mahlllud Taha Żuk - Mec::eljako celi/rum l kllltllWlIc. Piotr Sta\\iJiski - Je::lls w Koranie i tradycji islamskiej: 3 _. :;ztuka: Ivo f-,.,OI\lI1 !'wh/ClII Orielllll li' c::eskil/I harolul (na pr::vkl(/d::ie r::e:3h :: Mostu Karo/a II' Prod::e). \':ra I'lhpisilo\a . /<c/wrkllsje ek,\"j)(lIIsji tatarskiej II' literaturze c::eskiej. latem .jest to nie\\ ielka wi'Vka prohłcmowa. IV której autorzy podj<;li temaly na ogól jui. :n'ljące ,I\e opriJ(ol\ania (np. o Szwildronie Ulanów tatarskich. zresztą IV latach p6źniejszych zlo/(\n: III gh'm nil: I elnic/ll)ch I'olakó\\ l. la wsze są to jcdnak tematy wzbogacone o nowe ustalcnia i np. \\ Slkicu luka o meCl.ecie znajduje si.,: interesujący rozdzial pL ..Rola meCZdÓI\ i imamów \\ 1',Ihce ". a 1\ opracO\\ an iu Swwiliskiego wr.,:cz nlscynujqcy problem widzen ia poslann iClwa Ilclllski,go Iczu:;<I) \\ IIOCle o autorach \\' ksiąi.ee ,\/i",d::F Wschodem (I Zachodcm napisano m. in.: ..Mahmud laha fnk ur. \\ I I).") l' \\ \VarS/.a\\ ie. imam. czlonek StOl\'(lrzyszenia .Jedności MU/.lJlmaJiskiej. ,lli!<1I' \\ lelu publikacji z I.akresu leolllgii i historii islamu. Studiowal w Pakistanie. Turcji. Iranie , \Iawkll. pr:leo\\al IV plact'm'kach misyjnych w Europi:: Zachodni::j. Wydawca ..Al-Islam" oral. ,,1Z(lLlJlIka \'lu/ulm'''·lskiL·go''. I.aloi.yeiel Instytutu MU/ulmmiskiego. inspirator dialogu mi<;dzyi) !\.. '!i~i.illcg()-- Ie .. \\SkpU" Swwili:;kiego do tej książki I\ynika ponadto. że imam Żuk wspieral poczynania l'raCo\\nik<'m lakladu Ilis\orii i Teorii Kultury WSI' IV Częstochowie. Dodajmy. że czyni to zaw'le glh klokol\\ iek l. !JadaclI' /..1\TilCa si.,: do niego o pomoc. Niżej podpisany mial nicjednokr(lilllL' \1ki!/.i1; 1\I r<l/il' mu I.a to ,,\oj., l\dl.i.,:C/.ność. Z różnych przekazów wiadomo. że imam �300 Żuk popularyzuje wśród Tatarów na Krymie po~zję Adama lickicI\icza. D/.ięki nicmu mają oni przekład Sonetów krymskich. a społeczność muzulmal1ska w Polsce będzie uynnie uczestniu:,' w obchodach 200-lecia urodzin wiełkiego pocty. Nic więc dziwnego. /e na piems/e.l strnnie "Rocznika", poniżej wypisu z Koranu. umieścilon następujące /danie: ,,1 X2:'i- I ')l):'i. 171J-iccie pobytu Adama Mickiewicza na Krymic wśród Tatarów. KaraimólI. KI'l muak(l\\ ". Wydawca "Rocznika Muzu!mallskiego" na odwrotnej stronic Llrly \Itulo\\e.l umie~cil rotl/~!: wyznania, którc przytaczamy w calości: "Muzułmanie polscy są obecni IV nas/ym kraju od ponad :'i()I) laL leu II sp(')lno!a 11~IS/~1 istnieje IV Polsce od 1937 roku. Dziś szyici skupieni są II Stow,lr/:"Sleniu .Iedno~ci ivlu/ulnldll· skiej, działającym \\I Warszawie, Kielcach. Radomiu. (jdalisku. Lod/.i. KaliSi'u. Organem \"lIl~,rzyszenia jesl «Rocznik Muzułmański». wychodzący od I ')')2 roku. WSp(,lllilt~1 hielle ud/id w organizowanych \\I naszym kraju spotkaniach ekumenicznych. nl. in. l.a/mICl.yl" slloj'l obe,· ność na spotkaniu z Janem Paw/em li. \\I Światowym Dniu ModlitlI II \\'<II"S/all ie. W I (}Xl) I"ku Stowarzyszenic powołalo Instytut Muzulmal1ski. którego celemjcst prOl\ad/enie hadali L /akn:.'l[ teologii islamu. osadnictwa muzułmat\skiego w Polsce i na LilII ie. In.stytuI gromad/i laki,' wszelkie materiały dotyczące muzułmanów polskich. niezale/nie od ich miejsca /,II11ic'Si'kania" W słowie .,Od Redakcji" imam Żuk rozwinąl lę myśl. Pisze m. in.: ..Jako mU/ulmanie i jak" Polacy jesteśmy spadkobiercami wspólnego dzi~d7iclwa wielu kultur i wi~lu religii katollckic·.I. protestanckiej, prawosławnej, żydowskiej. karaimskiej. muzulmallskiej. W mowie potocznej przedstawicicle tych spoleczno~ci poslugillali się ję/ykicm pniskim. IU:'kim (bialoruskim i ukraińskim), litewskim, lotewskim. jidisz. niemieckim. a n,l\lcl tatarskim i IUreckim z grupy kipczackiej (ormiat\sko-kipczackim). Obok tych funkcjonowal: ję/yki uil\lane w liturgii poszczególnych religii: lacina, j9zyk starocerkiewny. hebrajski. starommial·lski. ilrabski. Hebrąjski to .i9zyk Żydów i Karaimów. «TrakIaty Rabine)\\" I R/ccz) pospoliteJ" drukoll<,ne IV Wilnie. Lublinie, Krakowie znane były Żydom w Europie. a nall'ct II mU/UlmilJ'lskin] f\'brokli. Karaimi przetlumaczyli z hebrąjskiego wiele modlitworaI lJihlii{. Karaila Ilaak / Trok ( 1:'331594) napisał książkę Chizuk el1luna. zaś duchowny z l,ucka Abraham Filk()\\ icz ( I!X(,·I X741. zajmujący się etnogenezą Karaimów. dal podwaliny pod ctniClnc SilllH)(,kreśicnie się Icj spoicl"lności. Z liturgią l11uzulmat\ską związany jesl język arabski. f\"~lbetcm al'ahskim /apis\\lan(1 lebl: białoruskie i polskie. Pojawiły się pierwsze próby przellumaczcnia !':omllll /jęl.: ka arahski"g" na język polski. Ponadto IV użyciu by/a greka, język jJ'aneuski i wioski. co potllierd/aj,\ ksi~go/bior: eiil umysłowych Rzeczypospolitej. Dziedzictwo, o którym tu mówimy, ulcgil ciąglemu poszcr/aniu przez kontakly I inn: l11i kulturami i wartościami duchowymi. wzbogacając naslą ducho\l"l)Ść mU/ldmai\sk,] i 0111 ierajae nas na inne społeczności etniczne i religijne. Każda z wymienionych wspólnot e!nicznych czy rcligijnych lIydala m,;dru'l\\. misll k(l\l. świętych. teologów. Wszyscy oni Iworzyli wartości przyjmowanc i u/nall<me pl"le/ og{\1. lilk II lec żadna z tych społeczności ctnicznych cly religijnych nic możc sobic rościć prali a 11\ 1i[C/nosci d" dziedzictwa, któremu na imię Polska". Bardzo to mądre przedstawienie problemu. który stano\\i pr/edmio\ dociekal'] lespolu skupionego w Stowarzyszeniu Jedności Muzułmai\skiej II' Polsce. Wilżne Jest n')\\nież II). /e de· klaracje imama Żuka są zgodne z jego czynami. NajnowsI) tom ..RnClnika \i1u/.ulmilliskiego·· zawiera bowiem opracowania dotyczące islamu. utwory lilerackie (m. in. pięknI II'iersl ,\. R Bergera Chutba oraz w t1ul11aczeniu Macieja Gierycha Kurhall 1Iu/IIWja (legel/iIu .I(UI"IJ/...nlll.\i;u,. rozważania o sztuce (np. M. Ginzburg. S::luka Imarska ilU f:n'/lIle) (mil opnlcollaniil Inne (np. Mahmud Taha Żuk, Ramadan. Nijjat, l'lilwfl,ailm .·I/.Qudr: Marc'k \1. I )/iekall. (JIIS.' lilii Sacida w teologicznej lileralurze s::yilów-imamilów: Ewa Siwicrskii. /(eli,l;ijl/o lile/"({/II/"({ hm,.'" a ':ycie duchowe w Nigerii Północnej; Jerzy S. Ląlka. I'as::a ,\IlIs/oFI 1>':c1ulecldlll I A:onswll/, Bor::ęcki) i Polak Hajreddin (Karol Kurski) krzewicielami (II/"(!c/"'iej /O::.liI!1I0.'CI /(({wl!()\{ej: Pi('ll" Stawii\ski, Uwagi do temalu. Lew To/sloj i islam: Willeri A. Il<lCl.kn\l. lel/lill/l/ll .. /<1/01"' \{ C,;'!, �301 i I)"~I'S/"~I'ili: , adiO.da Romaśko. Karaillli IW Krymie \1' XX wieku: A Mardkowicz-KokizolV. O,,!II/Sha hart/lmshil' rl.l/ck-f/alicWilno-haki): Bogusław Firkowicz, O!; n iska karaimskie po /lI/ucll: Szymon Szyszman. Stulecie karaimskiego Zarządu Duchownego w Trokach: Aleksander Duhillski. S~FII/(JI1 S~.IS~III(/I/ (3()()6/9()9 - 22.()2./993): Mahmud Taha Żuk, KrYl71czacy na "'TlI,iI': I. W !\czkinilzi. IV kwestii elnogenezy KI~1'mczaków w radzieckiej historiografii '\iddórć z tych opracow<1I1 to przedruki (artykuły Mardkowicz-Kokizow i Szyszmana). W tomie ,,\ wb.c /)OkIlIllCI/{1' ":II/'11/taill Narodu Krymskotalarskiego (26-30 czerwca 1991 1'. l, dotyczącc ,wr.lIi o pOlVnlt Tatan')\\ do oiczyzny. \\ sumic \\i.;c najnolVsz.y tom "Rocznika Muzułmańskiego" jest nie tylko pismem religijnym, ak takie illmanachem litcracko-hislorycz,nym (dodajmy: w dawnym dobrym stylu). który spotka si.; I pcw ności" z duiym zainlerescmaniem wśród historyków religii i historyków nauki. elnogral('m. histor\k('J\v literatury i innych. Dw ie przedstaw iOJll: publikacje wzhogacają w sposób istotny wiedzę o ludach. które w dzicJach IHlS/.ego kraju odegraly powain" role,:, Wśród nich zaslużyli się w kulturze zwłaszcza Karaimi ; ognisk w Trokach. I.ucku. IlalieZlI i Wilnie - dziś także czynni na Litwie. Udokumentowano r<i\\fliei kullllrolwórc;<l d;.ialalnośc Tatarów polskich, którzy od okresu międzywojennego w nilszym kraJu b,mlzo aktywni (nic tylko w wojsku polskim). Głównie Karaimom oraz Tatarom ;<lwei/i<,:Clallly pogi<,:hion,\ wićdze,: o tych grupach etnicznych IV Polsce, Wydawcy i redaktorowi ..Rocznika lv1l1z.lIilll'lliskiego" imamowi 7:ukowi winniśmy wdzie,:czność za przybliżenie nam wiedz: () iosaciljedncj z narodowości Krylllu - Krymezaków. Dotychczas naród ten w Polsce był nicnwiniez.n'"1y. S" Zbigniew Wójcik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2975f42121c411683489dbb1a18045f.pdf 08c1da930a960e6a4819a98b91292974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2041 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.261-300 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 81. 1997 III. RECENZJE Andrzej I. a p o r o II s ki, zn,lIi 1996. ss. 106. Wit/gellslein o kllllllra, Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Po- I.udwig Wiltgenstein mial zlvyezaj wykladać bez poslugiwania sit; notatkami. Ale chyba nic t\lko z tego powmlu jego I\ywody byly tak nicspójne. ch oc jednoczesnie niewątpliwie inspirUI'lee Oto widocznym hylo jego /Inaganic sit; z wlasnymi myślami. z natlokiem skojarzell i rozmait:ch w,\tplilvości. nHl/.()lenic sit; z artykulacją idei. Wyki ady jego zamienialy się. podobno. czasami II rodzaj intelektualnych happeningów, gejzerów eksplodujących naj różniejszymi pom: slami. paradoksami I pytaniami. Wittgenstein maWlal zresztą. ze mozna napisać książkę lilozoliczn'l. lecz taką jedynie. klóra zawieralaby bądź to same dowcipy, bądź pytania pozostaII ione hcz odpOlviedzi. Ht;dąc swiadom owej tendencji w swoim myśleniu - tendencji nielatwej przecie IV odhiorze dyktowal uczniom tresc notatek. aby mogli "zabrać coś do domu. jeśli nic II gillIlach. to przynajmniej w rt;kach". Pott;gOllanie sit; sklonności do. pk można dziś powiedzieć. "rozlepiania" sensów, wyraźnie da sit; prześledzjć w najważniejszych dzjelaeh austriackiego myśliciela. jJ"oclallls LOgICOPlllloSOIJliiclls Ilypelnia dbalość o logikt;. o tok myślellla, któremu wytycza się dokladne granice oddzielaj,\ce pl'awLlt; od lalszu. f)ociekonio 1;lo~ol;c~lIe natomiasL a Wlt;C tzw. "późna" tworczość. to potoki zdaI1 niemal aforystycznych. peine metalórycznego obrazowal1la. niezwyklej wrażliwości i poetyckiej pasji. Ksi'V"a Andrzeja l.apoJ"(lIIskiego Wit/gellsleill o kllllllra ma rozwijać wątki zaczerpnięte z m: śli ..pói.nego" (po 1')29 roku) Wittgensteina. Ale próżno doszukiwać się w niej stylu właściwego /)oclekolliolll. Jest to prosty. lakoniczny. powściągliwy wywód. Czytanie bez lapania tchu. M: śl skondensOllalla tak, by ledwie poczuć zapach i smak. Przykłady nicwyszukane. brak rozleglych dygresj i. zamyśldl. oclleglych skojarzell. Jedyną przeszkodą w jego wartkim biegu jest nadmierna mIlogość nawias(lII (nic tylko okr'lglych. lale i kwadratowych!). Lecz to przecie wola autora i zamysl jego. Przcjdt; zatem od treści formy do treści samej. Andrzcj /aporowskijuż na samym początku. we wstępie - lapidarnie i radykalnie rzecz jasna - przedsta\\la to.V naj IStotniejsze dla swej książki. Powiada więc. że człowiek kształtowany jest przede Ivsz.ystkim prz.o uoesll1iczel1le w rozmaitych grach .Językowych. Nie można wskazac żadnci stalej Jego cechy, gdyz. mówić da się o cechach owych wylącznie w odniesieniu do konkretnej gry Jt(zykowej. I.miana gry. zmiana ł<JrIlly życia. wyposaża w nowe, często bardzo odmienne. atryhuty Kultura jest IV takim ujt;ciu "okrcślonym sposohem hycia". Ale jest również, co autor do znużenia powtarza. stanem zrozumienia, możliwością przewidywania zachowaI1 nic t: Iko Iliasnych. ale i cudzyell. Nade wszystko zaś można mówić o kulturze jako o wzajemnym komunikOIIaniu się. 1 IV tym miejscu kultura ląezy się zjęzykiem. l.ap0J"(l\\ski przyjmuje za wJasne przekonanie Wittgcnstcina o tym, że język nic jest niczym wit;ceJ niż relacj,! mit;dz.y ludźmi. Nic jest język odwzorowaniem struktury społecznej. funkcji ludzkiego umvslu czy też świata: naj poważniej traktowane przez nas słowa, których używamy do opisu samych siehie. są Jedynie wytworem konkrctnyeh okoliczności. Jqyk Jest raczej zbiorem "przednllotOl\ porOl\nania"'.lokalnych kontekstów. zauJków, ciemnych korytarzy pclnych subtelneJ dynamiki lplynności. Autor omawianl'J pracy zestawia zasadnicze tezy Wittgensteina z praktyką badawczą charakteryzul'IC<\ antropologit; kultury. Mówi. ;ie ro/llmieć inność. czyli bywać antropologiem właśnie, to przyglądać sit; inności ()\\ej przez. pryzmat jej regu!. James Frazer, który w kanonicznej jU;i llole/ gol<;::i określil /achO\\<lnia cz!onk(1\v spolecZl1ości plemiennych w kategoriach magii (a Ilit;c jako prz.ednaukowe. /najdujące sit; na wcześniejszym, czyli po prostu niższym od za- �262 chodniego ctapie rozwoju myśli) nic znairegul rządzących Próbując je opisać i zrozumieć nic wydostał si.,: poza granice formy życia ... A nas/a Mówi nam natomiast reakcja W jaki załt:m sposób powyżs/.ego pytania ście Wincha. Winch czynią to jego kompletnie możemy naj więksi cym Wszab.e sposóh sens. pojmować wyeliminować gry j~'/.ykowe.i') i najbardziej przemianom oddani ()Iq () pOI\lld/,eniu stanu. .. kśli ność i blądJ:enie Nic najwesels/.y antropologiClni jesl zatem zgodne to wniosek. badac/.e wielowymianmy. kultura jest zawsze może być in sU/lII Okazuje Jest I..lokaln'l ową ksi,jżk, zaawansowanej cickawy próbowalem westcrnizacji sic. iż badacz idzic o inność różile rodzaje narracji ich na tle odmicnnych najważniejsze inności .lej tczy humanistyki. regulą wymagaFlcy drodo k()Jiea nallet !aporowski na zatem musi IHlII'O. konkludute. na wieC/n.t nieostalel'l.I.e /.nojnym tego. co właśnie odnieść rownle/ o rozmaitc pOlIiada stale ulegają- si.; pogod/ie czy maC/cnie śWiata wydaj c sic być w obr.,:bie naukowych. kontekstów. Ilei'li Skazane IVzgkd/ic /<lcllollanla sic II kontekście kreowana I/({scendi. tak . .iak ..I.ellnctr/.nośc0 II tym terenowi. ohjall'ia trudem odszukiwania migocących scnsÓII. bel. pewności ci!. jcst wlaściwc albo c/y /,a cbwil.,: nic ulcgnic /mianiL:, C-:ytając nic. i pO/.nall'oo w Id(lI'Y'11l lIS1.elkle a moje post,,:pllllanle sprawie bada,'] zawsze to i II's/.elkie jej dociekanie nader kulturowe niedopuSl.<Jalne inności jawi si, w takim uj,eiujako proces mo/.olny. dlugotrwaly. analiz i niezliczonych prób. ;\ wi.,:e idealu. którego nic spełnili że przedmiot w dobic nam o nim zgola (s. (d). /.dar/.enie jest zneutralil.Ol\ać. osiąl(nlceia S<ldla mnie zrozumiale. IlH')l1'i innych" !.aponlllski odll oluje si, II kontekmyśli slIego g,,"lII nego hohatera. do Petera ..I. zell n'ltr/" do nowej w przypadku - nic lowe<'m c/y zbieraczy. gry j.,:/ykowej. Ivlasnei o tym. co wiemy" to uchwycić kultury w jaki przejście wyląeznie innych Badanie biazgowych - czytam a dokladniej że wzumieć Tłumaczenie peine mówić kulturowe nadto. utrzymuje. jest zachowanie mol.liwe jest LW/.umienie do ustalei\ kontynuatora sprawcy. jalowe. .Jak możliwe na czyjeś wiele o nas samych. zyeiem wlasnej do stanu inności. dla alllropologa sposoby którl kUltUl'I - ml')ll'ienia konstruowania pr/.cdstall idl uJmOll'ani'l Czy i w tym prz.ypadku proces roI.umieni" uchll l- o śllieeic. /jawisk. ustali iania tych jakże n')żny ch gier jczykowych mialby przebiegać podobnie do pnKesu badania inności "spokcznej"" Pokgalby wi.,:c na przewidywaniu tL:go. co w ramach pewnyl.:!t narracji mo/.c mstać pOll iedziane. i ustaleniu. w rezultacic. sposobu przedstawienia 1I'Iasnych racji tak. Iw nienarllSl.oną pO/osIala rz"c1ząea nim regui<{' Lccz przeeicż wiciu wspóleZL:Snydl 11IyśhL:icli broni SI, pr/cd tym. al1y Ich myślenie skladać II' jak'lkotl\ iek calość. Inni pOII' iadaj'j (naśladuj'lc II)rpoC/ty all'angardl l. żc dopicro pisząc poszukuj'l rL:gu!. Cak style lilomlllllanla. Jeżeli takie jL:s/t:/c SI": oslaly. /'1 Silą zasad, naczelną uznają nic/determinowanie. adogmatyczność. postcpowaniL: ..pr/ecill mctodz.ie" (idyby ponadto dojść do stwierd/.cnia. że niektórc z. j.,:zyków humanistyki. IIhrell PIll\'ltpiellaniom Willgenstcina wzajcmml Sądzę jednak. A ju/. Davidson strony. w taką możliwość. komunikaej,. które Wypada /.e pragniL:my przestrz.egal sąj,zyKami zamknąć prywatnymi si.,: wc wlasnej si.,: poroz.umicwać. Dowodcm pr/.ed n:dukejonizmem to cL:ehy L:/.ęsto są j.,:zykowi (casus skorupie z. jednej prz.ypisywanc, IIcitkggcra). to pal licho i nie cz,ckać na pukanie, na to choćby niniejs/a reL:en/Ja. czv leż ekspansjonizmcm Pragnicmy / drugic.i sic porol.llmiL:llać. gdyz. pL:wnc problemy są nam wspólne (zadane') - z.apytalby (iadamer). bliskie. Można OCZylI iście zakladać. że peIne z.wzumienie jest nicosiągalne, Ak prz.cl.:ic/.. skoro sam j.,:/yk Jest tylko historyczną przygodnością. gorzej sluży mieniem wytworem komunibll.:ji), Byłoby wi,c niezmienniL: to może warto ono niL:ci'jgk. kalekiego przystać lud/liL:go umyslu na 10. iż podobnie niejedno/naczne. pr/,ygodne jcst (a mimo to nic naj- zc II/ajemn) . .Jak /,res/.t,\ marzyć micniu innYL:h. skoro IV sporej cz.cści sami jestcśmy dla siebie niedoeieL:mnq lajemniq') ()statniL: J:danie książki brzmi: ..Antropolog musi ,jcdnoe/eśniL: uświadamiać sobie. b.,:dąe istotą kulturową. ka". Pi.,:kne to i mądre I. centrum obserwują d7.wi.,:czy IV uszach Pierwsz.a skorupa jL:st w równym stopniu zaraZL:m stwicrdzcnil.:, krajowców Dewey'owski -, mam z peryferii tubylcem Oto lokalność (i odwrotnie), apel a potrzcbiL: nadzieję. ;i.e już jak ci. których przygląda Slowa. nicustannego strzaskana - scnsu się lokalności. sensy. "kruszL:nia wi,/.ila zachowali chęć m rozuo no/u/.,e sam. dociekrajmlcy konteksty .. A jednak skorupy konllencji". I..roI.umiL:nia inn)eh. �263 Za ~oh:Jn'l s~orup'l jest II lasnić skrv\\a od czasu. o~olicl.l1osci Winch. ~l()rćgo (nic przy"\oianym dr/emi,! si.; możlilH1SĆ idl zro71llnienia. Witlgćnslćina koncćpcja Czyż Która i ~lo wic czćgo jćszczć ... Dlaczcgoż Andrzej l.aporO\vski II ~si'lice) - II bidcJ gićr j.;zykowych'l dosć surowo mówi I o pewnych ~ultur/ć: punktach jej elementem ledwie przygodna. nic zależna wic;c aż lak krępująca? krytykuje. ..pun~tach umożliwiających najlrwalszym przecie IntegralnoH' w szkicu stycznych". wzajemne jakic kryją zrozumienie. moralna siC;. lepiej J sugeruje. - że są onć czy ms gotoll)m. dan\"lll. uyms. co c/ekajćdynie na odkrYCie. Nie SądlC;. by tak było. To. czy dostr/c/emy 0\\ C pun~ty. /.ah:ż) od tcgu. czy pr/yjmiemy z:a możliwe samo ich istnienie. Prl.yj.;cle :a~lego pl·/.esll l'ldczenia. lar)/.) biJ';. pr/esąd/.a o pOjaWieniu siC; .. styczności". nie [JOlIy /.ve I,tuy si.; nićrozcrwalnic I tym. kim jestćm: z prywatnym spojrzeniem ość SO\\ kultur). z ch.;ci'l dostrzćżcnia w ..od kglych" co \\ OPO\\ ićściaćh mi hlii.s/ych. /. konstalaćj'l. moie pr/.eraża i hil\\i. W l)m sensie rozumienia lalr/,lsn'll' eil,:i~im by I\CI szara Wittgćnstćin S'I monlćnt). ~ied) mgiel (one pe\\nie w jakiej Ull%giu \\'iele samych w,\tków. bowiem plyną w korycie życie i religić mienią natomiast lej rzeki. gd/.ie siC; bogactwem być ezy mądrość kolorów" przed ulllysklll "I~nąeym poznania rozblyskuje wiei b jasność. są momenty pr/CllażajiU. I to .jest, myśl.;. uniwersalna cecha ludzi. Bez wzgl<;du na to a~ur;lt uczestniczil nIch Pols~iej tych że w istocie zajmuje nas to samo. To samo nie da siC; wtloC/)'ć w gorsel jednej formu1y \\ iL'~iem Illćlody ... Myśli .. pisal opowieściach Przeświadczena wieloglo- grze. IIIJ/sku 1I11('d::\' /lIdo::lIlIIl'stll:elll li lIlI/ropo/agią. Akademii \iau~ nrC" red. A. Posern-ZieliJiski. lrudnosci d/.isiejs/ej lIei<[l11ll\\ y mi ljil\\ i,~alni etnologii I\yrasla Waldemar KllligOlIShl Prace Komitetu Nauk PO/.nal·1 1995. ss. 197. Etnologicz- z 1~lklll. iż orrócz kullUnl\\ y mi jest ona poehlonic;ta zmagania rctlcksją siC; z powstającymi nad swoj" własną to:i.samo- ści'l i ~ollll) eją 1'0\\ i,ks/a si, bll\liem jej dorobe~. co wymaga ciągiego zastanawIania sir; nad la~rcsem pl·zcdmiotow)m. micj,;eem Ilśród inn)'eh nauk. podbudową teoretyczną i wyposażeniem llletodologieznym. ty m hard/icj, że I.daje sit; ona obierać pcwicn kierunek na najblizsze lata .. ku antropologii. I'rohlcnl\ dyscypliny l.najdująceJ sil,: wlaśnie w trakcie istotnych i intercsującyeh pr/eks/laiceli. tll'or/'Ice.l SiC nieja~o 1\ marslu. na nO\\o. sm orlI li d/ieio pol! chilra~lervstYClnym i mlekv\atnym /lI<!o::I1(llrS/lr('/{/ (/ (/l1t{'oIJ()logil{ ( 17 'lIlton'l\\). Si! publikacje. II ly m celu autorl.) \\ \\ypo\\'iadaj'l ~ol1kl'eneji glóllnie I ~vt,illem ty II \ ~h')f'e nic mog'l pOI\stal). a !akie sil,: ponie~'ld pozn;lI'ls~iej Icgo pOI\lldu. I:llropy. \\ tym (1994 bcz echa. ~lórym imieniu ~tóreJ ii w inleresujqcej głosu dyscyplin)'. [Jo/)'eji I. dyskutować wypada się bacznie nieobecnych i la jest dziedzinie. klasyClna swoich zainleresowany rÓ/norodne dobre Srl)f'a ez.;ść i liche. Ivażkie ilrtY~U"'l\1 rol.lnija i mniej istotne. si.; hCl.spr/eeznić bywa. rzy li si.; I ta~ lrudni\malcriq Idaj'l si.; t~\\ it.' CI'lst~owe nadając odpowied/.i jel!llllCl.cśnie na pytania. klimat nad kulllll'lJwym obecności calcmu IV nic lecz jedynie tom o kondyej<; zawiera dlatego jako partie nOI\'()Czesne. je pomijam: kontekście zamierzonego autorzy energicznie Imie- tomowi gdzie siC; znajdujemy perspckJednak i zatroskany przewodnim. niejako ponieważ si.; decydol\ać. jak też bardziej paru inn) ch lei nic doty ~am. gdyż nic Sil w)'Slarczajqco interesuj'lce prolilu opraC(l\\auia. l iv\ag.; mojq zwrllcilo kilka artykulów. których gdyż etnograficzna. omawiany którzy l1lięd::y nic uczestniczyicm zainteresowail. uj.;eia tradycyjne, z lemalem starają kraju) teoretycznymi nilu~i. 1\ ~lóreJ pl'led laty pr/"I.lo mi si.; znale/.ć . .Iil~ lo /\\y~1e Ile \\'spóIClesnych pracach zbiorowych należy. w studiach metodyka badacz)'. po/ska przyglądać' tom. w naszym glównych sprawami nich ninicjszy to jest (przynajmniej raczej si.; pod lupą - Dl1%gia o których po~lo,;iem mnie si.; jeszClc a l!ominowala miejscu Illy kly reprClentanl 1\ rok). nic \\ICluwalo ilnlropoiogiCl.neJ zabieram minqć opraco\\ania. znalazly tytułem - gdyż wlaśnie i w jakim jesteśmy IV nich stanic. �264 Od razu też musz.,: wyprzedzić koIicową konkluzj.,:. stan lell \\)daje mi si.; hO\\iem niezbyt .jasn) i obiecujący. Trudno nic zgodzić si.,: z glówną (cz'l książki. iż C!nologia powinna si.; anlropologizo\\ać (w zll(Jczeniu przcjmow<lnia pcrspekLyw i wzorców). Jednak/c pO\\illllo sil,' to odby\\ać w sposóh sensowny. raczej lagodny i w rói..nym tempic dla poszczególnych .Ic.l d/.ied/.in. przy lacho\\ aniu wi.,:kszcj jej samodLielnosci w obr.;bie i \\obec antropologii. ni/ lO ma mieJsce \\ srodowisku anglosaskim. Sensowne wyd<lją sil,' być w z\\iqzku I. tym dos\\ iadClenia ..Volkskunde" krajó\\ niemicekoj":l.ycznych. Zasadne wydaje mi si.; przypomnienie kilku dosć pO\\S/eehnych oClekiwaIi wobec etnologii. I.yskuji\eych na /.n<lczeniu w okresil; jej translilrlllacji. a sprowadzających si.; do t<lkich 0(0 regul: I. Nic powinno si.; skupiać glówllie n<l wlasncj kondycji chocia/ rclleksja taka by\\a usprawicdliwiona. a niekiedy nawct konieczna. Iccz zdecydowanic koncentrować si.,: na przcdmiocie bachul: 2. N<lleżaloby bronić trzonu wlasnych zainteresowall. przenos/ilc /.ara/em c/.,:sć dOl) dlC/asowej problematyki do tworzilcej si.,: wl<lśnie antropologii: 3. Wkomponowanie jcj w obn,:b antropologii powinno .IiI wzmocnić pod \\I.gl.;clcm teoretycznym i metodologicznym. nic zaś odwrotnie: 4. 'il; powinno sil,: poprzestać jedynie na t\vorzeniu Cmili' to nO\\ych pylati i promocji t<:rminów. jak Lo dość cz.,:sto bywa. I'ublik<leja Etnologia polska międ:y Illdo:I/(/\1'StIITIII II lIntrol)()logil{ jest \\ calosci hosprzecznie sensowna. konstruktywn<l i niewiltpli\vie oka/c sil,: pr/.ydatna dla naS/ej dysc) plin\ Jej zaleLy zaś są na tylc liczne - widoC/ne np. wartykulach i\. I'oscrn-liell(lskiego. ":. TarkO\\skicj • .I. Cioćkowskiego. iż nic chcialbYIll. i nic lllóglbYIll ich w /asadniCl.ej liClbie pr/.edsta\\ić Wspomn<; jednak. że do najważnicjszych z nich naJe/ą g/(l\Vnie: pojawienie SI": tegc) tOIllU wc wlaściwym czasie. uczestnictwo w dyskusji reprezentantów socjologii. uw/.gl<;dniellie J'(mlliCl ujl,:Ć bardl.iej tradycyillych. obccność sl.erokiego ..spektrum" problemó\\. uPor/ilclkO\\ any charakter argumcntaeji wi.;kszości autorów. dość I.I1<1C/.l1as\\'()hoda \\ sta\\'ianiu nowych P) tali. \\Tes/.cie cl.ytclny w widu artykulach klim<l' dyskusji. Jednakżc nic sposób nic dostrl.ec dość licznych i wcale pcm ażnych niedostalkc')\\ i siaboścI tcj ksią/ki. widocznych nic tyk w calościowym jej układzie (wzmijanic sic I. iSlllt'l tcmatu. poia\\ ianic sic sprzccznych sądów. np. w sprawie relacji socjoiogia - etnologia lub na temat Istoly leorii. charakteru wyjaśnieli i paru podobnych spraw). ale przede wszystkim na pO/iomie pojedyncz) ch artykulów. Nalcżą do nich w szc/.ególności: I. I'rzyuynkarski charakter niektórych opracowali: 2. Słaba nickiedy konstrukcja artykulów - nic mogą o niej stancl\\ić lr/} komentarze do poJedyncl.ych prac zagranicznych: 3. Nierzadko uboga i przypadkowa literatura (niekiedy nawet lestawiane mechanicznic pClf.yc.ie. kLóre dziel'l dziesil,:ciolecia): 4. Uciekanie sii;: do cytatów zbyt dlugich (kilb przykladc'm). nickiedy rauej przypadkowych. którc utrudniają. <Inie ulatwiaji\ zrowmienic wywodu: 5. Poslugiwanic si.,: pu:ykladami. klóre tracą aktualność na gruncie polskIm - nic \\S/) stklc bowiem rozlcrki /achodnie.i antropologii nas obowiq/.uj". niekllire Sil i b<;d" nam obce (\\ t) m scnsie skoncentro\\<lnie uwagi na środowiskach pozapolskich jesl zarazem dostr;:egalnym rozmijaniem się z glównym lematem książki): 6 f)ość u.,:ste uciekanie si.,: do ogólników. wizji. postulatów. Moene i słabc cechy rói.nych wypowiedzi I.awartych w lej pracy przeplatają si.; \\zajemnie. co jest zrozumiale i nic wymaga kOmenl<lrZa. Niekiedy jednak ulomIlość slilrmulcl\\ali i argumentacji stajc si.; .iui. rahlca. m.in. wtedy. gdy czytamy. i/ ..slahość antropologii rodzi si.,: /. kryzysu pojecia prawdy w Illozolii" (s. 62), "pr/.yszlość antropologii nic le/y w sferle naui; spolccznyeh. jedynie na pogranic7.LI humanistyki i nauk przyrodniczych" (s. 97) ... ponO\\·oczcsność i postkomunizm to prawic to samo" (s. 99) ... poj.,:cia takie. jak np. aku/lurcja. asymilacja. tubylec. hybrydy/.acja .. wyrastają(ce) Z dynamicznych pOrtl\\n,1I1" (s. 122). "innowacje możem\ �265 interpretować jako przechodzenie do nowej kultury społecznej" (s. 125), "powstanie dyscypliny wiąże si.; z glohalnym procesem integracji różnych kultur i przypada na połowę zeszłego stulecia" (5. In)...istotna i dccydująca jcst przcde wszystkim tzw. moc eksplanacyjna, predywistyczna i interpretacyjna dancj hipotezy teoretyczncj i metodologicznej" (s. 128), ,.kontakt kulturowy przyczynil si.; do I.rodzenia nacjonalizmu i rasizmu. będących odpowiednikami dawnych prowincjonalnych uprzedl.Cli grupowych" (s. 130). Wicie przykładów podobnej beztroski i braku precyzji w posługiwaniu sil; j.;zykiem naukowym można jeszcze znaleźć w różnych fragmentach ksi'lżki. BioI',! sil; one przypuszczalnie z tendencji do skrótowego ujmowania zbyt poważnych i zlożonyeh kwcstii. lecz na SZczl;ście nic przeszkadzają w zasadzie w odczytywaniu argumentacji autorów. Wicie slill"lllUlow,ui I.awartych w ninicjszej pracy budzi jednakże nadzieję na doskonalenie się mlodego. krzepnącego w siłach środowiska rodzimych antropologów. Nadchodzi bowiem era krytyki wczesnych dokonali, wyluskiwania hłl;dów i potknięć młodości. podkreślania własnych slabości i pomy!ck hliźnich. Pojawiają sic,: bowiem opinie o ograniczonym wpływie antropologii na inne dyscypliny (K. Kaniowska). o ,.eskapizmie poznawczym" (niejednokrotnie nazywa siC; to zjawisko "defensywną taktyką poznania"), o pustosłowiu niektórych wypowiedzi, o ograniczaniu si.; orientacji post modernistycznej do postulatów (Cz. Robotycki), o braku perspektywy kulturowej w socjologii (I:. Tarkowska), o spo!ceznych korzeniach niechc;ci do pozytywistycznego f110dclu nauk spo!ccznyeh (M. Kempny). o szczególnym znaczeniu problematyki ciągłości i trwania w antropologii (.I Mucha), jak również inne cenne wypowiedzi, które są dobrym prognostykiem na przyszlość. Nicjako symboliczną wymowc; posiada w tym tomie artykuł Lud ludoznawców, ukazujący f11eandry. trudności i przeszkody w postrzeganiu i opisywaniu chłopstwa w dziewic;tnastowiecznej puhlicystyce, piętrz'lce się nawet na poziomic charakterystyki jcgo cech morfologicznych. Jeżeli tak prosta. jak może się nam wydawać, sprawa nastn;czała tylc kłopotów, to jak można się dziwić ogromowi prohlcmów stojących przed współczesną antropologią, wprawdzie nieźle uzbrojoną, ale stojącą wohec widokrotnic trudniejszych zadali. Pozytywnic odbieram natomiast zawarty w tomie artykuł A. Posem-Zielińskiego Etnologia i alllropologia kulturowa w(iJl"mall1l!j i r::l!cywistei struktur::e nauki, kreślący drogi tworzenia się antropologii kulturowej IV warunkach polskich, przypominąiący złożony zakres tej dyscypliny i rozrzut jej I.aintercsowall. jak też nwierający pewne prognozy na przyszłość (ten aspekt opra(olIania wydaje mi sil; szczególnie istotny). Wprawdzie nie móglbym się zgodzić z autorem \1 kilku raczej drugorzc,:dnych sprawach (skala wpływu antropologii w kilku krajach europejskich. \\chlaniania przCl. ni,! innych nauk). alc nie jest to akurat naj istotniejsze. Martwić może jedynic 10. i.c autor dopuszCla lVIaściwie jedyną szansę dla etnologii - pośpiesznąjej "antropologizację", a przerai.a go natomiast "etnografia ariergarda" (to raczej trzon środowiska etnologicznego). :\a tym ctapie rozważall zasadnc by hyło dokładne i rzeczowe przedstawienie wszelkich "za i przeciw". w tym szczególnic merytorycznych korzyści, które mogą płynąć dla etnologii II przypadku zdccydowanego przechodzenia przez nią na pozycje antropologiczne. Wymaga to jednak wyral.nej, agresywnej i nickoniunkturalnej strategii ze strony czołowych reprezentantów naszego .~roclowiska. Dość konkretny zarzut wiążc się natomiast z rcdakcją całości pracy. Nie ma w niej bowiem, Jak lo ostatnio zaczyna sic,:sprawdzać w najbardziej wartościowych ujęciach zbiorowych, podsumOII'ania calości konlCrcncji, przedstawienia realnej wartości poszczególnych artykułów i udziału ich autorów wc wspólrcliJrlllowaniu dyscypliny. Inny mankament to zdecydowanie duża liczba błędów literowych. sZCl.cgólnic w wykazach literatury, ale także w tekstach. Recenzowana książka jest zatcm pozycją ze wszech miar godną uwagi i swoistego rodzaju zagajeniem do dyskusji nad problemami, nad którymi jeszcze niejednokrotnie przyjdzie się zastanawiać Tc I.aś skromnc uwagi to tylko szczyt góry lodowej, jakimi są moje spostrzeżenia na marginesie lektury lcj konstruktywnej w istocie pozycji. Mieczysław Trajan �266 Pisanie miasta .- czytanie miasta. red. A. Zeidlcr-Janiszewska Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Poznań 1997. ss. 252. Tematyka tzw. ,.peryferyjną'· etnologicznych. dzinie alllropologii wzglt;dcm Jednak humanistyki w filozoficzncj wiclkicgo tematów przełom (wszak refleksji miasta w polskicj eksplorowanych w antropologii mówi ctnologii w tradycyjnic mający swoje się o ..antropologizacji postmodernizmu. ... Studia zajmuje szcrokie w obliczu reperkusje zmiany logia wyłączną kulturowa rozwija domenę socjologii transplantująca refleksję lub kulturoznawstwa. swoje antropologiczną mctody na polu badawczym w całości o problematycc a początki paradygma- swojcj praktyki którc do nieda\\na okazuje sit;. iż. antropo- wielkomiejski dotychczas w całcj dzie- tradycyjnych Co wit;cej. na grunt badali nicznanym z powodzcnicm i często pomijanym J. Bursztę ... antropologicznych w konstrukcji, by przywołać Wojciecha Ósmy już zesz.yt z serii ..Studia traktuje badawcze dość areale humanistyki"'). tów etnologicznych zmusi 1 ponickąd badaczy-etnologów do przcorientowania poznawczej i sklonienia sit; ku tym obszarom praktyki społeczno-kulturowej. stanowily pozycjt; wytyczonym wspólczcsnej dokonany Kulturoznawcze". Kulturoznawczc" wielkiego opowicści". redakcj,! A. Zcidlcr-.IanISI.CII·skicJ pod miasta. Tom rozpoczyna artykul T. Sławka Ak!'o! nek!'o/ po/is: Ilyobl'll:enia miejskich fJ!'zt!sl!'zelll. który stanowi niejako wprowadzenie do. jak określiła A. Zeidler-Janiszewska już wc II'st<,;pic i tytule całcj kicrując się filozolicznq pisania areal pracy idcq idąc całej pasją tropem serii (pragnicniu i sposobem zakrojony pytania problemu w tomie. oraz .jak')" na "micjsce do kim mitem o Narcyzie. "Miasto figuratywnym odpowiednikiem posiada który na których 'wyświctla IV skutkach zabicgów strzeni miejskiej nie powoduje. swoje określenie zauwai.amy przede "micjsc" Bcnjamina autor. granicy" Lcśnicwskiego się" diaehroniC/.nle jcst transronnaeji illiasla. i synchronlcz- dochodzi do trywializacji. Olla to zanik Centrum miasta. Jcgo ruli z funkcji miasta. jako "miejsca staj'l się miasta do mieszka- rozpoznanc schemat: por(lIVnując Je z grce- wyświetla nimi. zjal~iska innymi. sposób (m)l'/,! odCl.ytyll'anc. "miasto i quasi Sytua<.:ja taka. "aktorcm Konstatując "przechodzieli". pO\\iada który przede przc- wiclopiaszczyzno\\c (s. 49). dalej Il"idzcm" E. Rcwers upatrujc do nasyccnia W tcn sposób miasto" oraz I:. Rewcrs tlI orzą si~ II których za Simmlem. spostrzega,jąc\ pr/.ypomina wszystkim n1 slynnc "uprall la (s. 50). w artykule spotkania. polcga jednak między ckranach. czyli przestr/.cni miejscem tego dążąccj. równocześnie micjskich flanelII'. Przyczyn się i jest ekspresji: jest w którcj staje siv czytclne. Miasto Jcst siy na szereg mnicjszych ekranólI. w "naturalny" pomit;d7.y miasta N. Leśnicwski wszystkim iż miasto "tnumkm cywilizacji" myśli" wokół swojego dzisiejszych szkic wsp(')lczcsnego (s. 46). które micjskiej miejskiej stylistyczno-trcścio\\\ mdalllrycznic. "dzicjąec najistotniejszc modernistycznej a miasto w przcszklonych W. miasto" szkła. phlszc/.yzny i czytanie" Kolejny jest ilością WSP()łCZCSlll;j". sty Icm (.,,) kontcmpluj'lce swe odblclc. jako centrum świata. stajc si~ poszukiwania scentralizowanej prawdy" (s. 42). Autorka pis/c samo iż micszkanicc odbicic patrzenie się' T. Sławd. na .. pogłt;bion:1TI przyczyn akcentu w którym (s. 40). daje krótki architektury ckrany. zasadnicze ,.czysto miasto. przynajmniej jedn'l oś symetrii. ..tworzqc szcreg iluzji rozpada dUj'l i wielopoziomowe dwie zatcm mieście współczcsnym jak określa T. Slam.:k. przcbywania". "przejść i traktów komunikacyjnych" E. Rewers II' Lk!'al1ie llIiejskilll dalej. ił miasto zatem ekranem. kultury na wstępic. powiada rzec by można axis n1l1l'/di oraz przeniesienie Eliadowskicgo już się w dajqcych sit; zasadniczo wyr(lżnić płaszczY7l1ach: próbuje dociec. poprzez postawienie historioz.oliczncgt1 powstało owe dwie plaszczyzny. nic. uzyskując odpowiedź. iż w "trywializacja micjskiej przestrzeni". nia" okrcśla. T. Sławck kreśl<lc swój artykul oraz (2) wspólczesnej ..dlaczego')" zatem M. J. D.) poznawania przyp. miasta". zasadzajqccj (s. 12). czyli. jak wyjaśnia chwilt; póżnicj. odróżnia się tym od ..nie-miasta" iż "krystalizuje .. krysztalem przcstrzeni" Miasto, według Sławka. Zderza - mctalllry ... czytania Kulturoznawczych" konceptualizacji poszukiwań centrum. Autor (I) historyczncj Wiltgenstcinowskiej ..Studiów AIia.l'tn ijego wokół nic na miejscach IIllejsca ZI\'l",lI:a uwagę którego miasto jako pewnych na to. iż. miasto si~ organizuje. stalych Spec: lika i II' pcwnym scnsic �267 llbi~ktywny~h II spólnych punktach rozsianych pr/.echad/.ek mieJsc. zdradza hermeneulYC/Jle l)uch~m dalej miejsca. pr/el Jąo w I\meryce kullurol\")'m" . II centrum wyjątkowość. miasta. Środkowej miasla Plac szkicuje •.rdzeń i Poludniowej miasta" Jest przepojone miejsc, Plac laly- zatytułowany miast epoki Tanner. zakładanych kolonialnej. jest plac spotkania swych Owym usytuowany to - jak pisze autorka miejscem przesłanki jest i niepowtarzalność w czasie jest jego centrum. które ze wzglC;du na światopoglądowe miejsc, kulturowy" według pamic;ci, czy też jego Próba ujęcia radykal- suma F. V. Tanner autorstwa latynoamerykaI1ski miasta, artykułu jako specyfikc; latynoamerykańskiego. Jeśli wie;c "sercem ..uszczeg(·)iowieniem". kulturowej. iż miasto. jest artykul wspólnej Wspólnotowość - st'ld podtytuł hOrl'::ollcie /llopii, gd/.i~ Tanner \1' Iliszpanów ..rdzeniem autora nadaje lecz na "miejscach (s. 58). Leśniewski. który a poprl.ez nic miasta. Kllntynuaeją idei I,eśniewskiego lIomllervkmiski miasta, rodowodu" aspiracje 11O-!lrrl1lrne/llycnego. Powiada I kglowskim po obszarze i wspólnego - plac jest różnorodności twórców, odczytywane jest przez Tanner w "horyl.Oneie utopii". która wynika - jak rozumiem - właśnie z owych światopoglądowych uwarunkOlv;u'j Iliszpanów realizujących projekt Nowego Świata na kontynencie amerykaI1skim. Plac z artykulem hC;d'IC miejscem 11\1' Leśniewskiego) daje spotkania (stąd wspomniana równoczcśnie możliwość zagroi.cnia. I kolei w artykule ..llIlrol)()/ogia p/lslych pr::eslr::eni autorzy zllTaeają uwag.; konslyluantem autorów na "puste specyliki wypełnione prl.estr/.enie miasta. pustk;l. jak zatytulOlvaną przez I.e Rewers lermin()w: loggia. - J. Koeiatkiewiez ich zdaniem Miejskie stwierdzają w konkluzji są równorzędnym przestrzenie są według - w kontekście Berlińskie loggie - paryskie pasaże zamykający "I.ektury miejskich przestrzeni" .. rrzestrzeniami «przejścia» (s. (2). Owym .•przestrzeniom portretu" w obliczu oraz M. Kostera - są tak wypełnione. która - jak przekornie mnie korcspondencja i schronienia" się skupia wokół ujc;tego jako obraz przejścia" tej suhtelnej relacji - to wpisanie ludzkich już losu ( .. ) indywidualnego //aneur towarzyszy biografii pierwszą Benjaminowskich autorki podającej - przecho- d?ie(l i ..oglądaC/" hiernie przechadzający sit; prze? miasto. Janiszewska zdaje ullagt; na paralele; pomi.;dzy iyciorysami (tu - Benjamina - M.lD.). a wyobrażeniami l!chwycenie miasta sygnalizowanej twórC/ośei W. Beniamina. a mówiąc dokładniej. wokół pasa i oraz/lallellr. Loggie i pasaie to terminy, które wedlug je za lkniaminem. i zbiorowego które przestrzenie ..nic istnieje" (s. X I) /\rtykul 1\. leidler-Janiszewskiej cz.;Ść książki miasta". przeze .,ueieezki w strukturę siC; zwracać o mieście. architektoniczną, której jednymi z najislotniejszyeh elementów są owe Benjaminowskie loggie i pasaże. Drug;\ cze;ść ksi;\żki I'isallie lIIiasia ... eylanie miasla rozpoczyna artykuł W. J. Burszty I'll. .lliaslO i wie.l' oflll::yćja lIIilyenyeh Iloslalgii, w którym autor przypomina zapomnianą już .iak sądz.; .. koncepcjt; jiJ/k .\'Ociely R. Redliclda. czołowego prekursora urhan anthropology, pOll iadającą. rief\\Olnej. iż jest któr'l i spoleC/ność kulturt; krcoIVan'l IV Ivarunkach na intelekcie wielkiego która II' konsekwenCji jest dowieść wartości miasta udmiennych miejskich, posługują odnosi w której homogenicznej ( ) spoleczności prymitywna ( ) jak kultura sit; ludźmi technologia jak IVarunklill' rodl<leej ksztaltowania siC; nostalgii miasta wiodąca liczhami (do dostawców, i manieryczność" i wsi jako się osohowości bezsprzeczny za wspólnot'1. MJ.D) ( ..) (s. ł 00), - - i dalej - .•Nielatwo sama ich forma. W cenc; znaków W. l Burszta dwóch (s. 97). Porównanie na chorobę prym Burszta: służących" (s. 102). W artykule tą tradycyjną/olk konkludować. iż dzisiejs/e spoleC/nośei miejskie "cierpią" putrzebc; powrotu do pr/.esz!ości wyobrażonej" (s. 102). - powiada których klientów. autonomicznych człowieka" również sociely autor przeciwstawia koncepcji/olk w której - idąc za G. Simmlem si.; jak do swych pretensjonalność sohie d\I-ie ..opozycje II ynik w postaci nielitcrackiej, klasyczna prOlvad?j do "rozbawienia piętna indywidualizmu" wlasnej osohy (. .. ) coraz bardziej liczyć się zaczyna id?ie każda ekstrawagancja. prze~iwstawia idealnej zarówno (s. 9R). Sytuacja. moralność" oparte mies?kaniec małej. stanowić (s. 97-9X). Tak stlll'lllulowanej wiejska»" ..«Urodrz.;dnia» ..stosunki to ..«typ może society. Burszta przeszłości krańcowo takie daje zdaje "odczuwając się �268 Waganci, wagabundy, Kolarzowej, w którym mistrale i wszelka inna miejska halastra to tytul cscju autorstwa autorka w kształtowaniu tzw. kultury przykłady, autorka dowodzi, czyną kulturotwórczego zwraca wysokiej. iż miasto buntu "historią teorio,; doświadczenia upadku doświadczenia" nej egzemplifikacji, którą uwago,; na kulturotwórczą Na podstawie średniowieczne i rewolty kiem dekonstruującym lad doskonały Z kolei R. Różanowski w pracy daje refleksji pilną utworów muzycznych, i wczcsnorcncsansowe (s. !OS), a w konkluzji (s. lOS). S~zok i przeżycie, W. Benjamina, (s. lIS), R. Różanowski dodajc. albo odmzające która - wcdlug owym doświadczcnicm określil właśnie sil,:. Flaneur dokonuje czlowick kim anonimowy, (flaneum tyna nijaki i nicwyodrębnialny, ponieważ Różanowski - ..im więcej jednego - przyp. aut.)" (s. 12S). jcst przcdc wszystkim ekstrcmal- (wdrażającego nowoczesnc, czesnego, "hybrydyzacji" ulega powiada mal/, czyli jak metaforycznic nat" stwarza swoim sio,; o wszelkie Na pytanie głl,:boko zindywidualizowany. przcz autora wspólezetlumu jest przcde wszysttożsamy. tłumu"·· Dłatego potrzeby analizując co znaczy, przyklad iż miasto - smutno M ..I.D.) tym mnicj za sznury, gdy kur- Kto pisze miasto' Warszawy staje drugiego jako miasta nowo- shoping sio,; gigantycznym ujmuje autorka "kombinatcm uslugowYI1l" (s. 141 l. Taki "kombizłudzenic pclnej rzcczywistości: "są tam elcmenty natury ( .. ) dba klientom klienta ( ... ) a równicz na wsto,;pie swojcgo o duchowc artykulu potrzcby i rozrywki" 141) nied\lu- znacznic: "Tcoretyey piszą o micścic, praktycy piszą miasto" (s. 141 l. ,,Ja i łnni w dzisiejszym mieście" to tytułtrzecicj ezo,;ści tcgo tomu który rozpocl:yna wnikliII) pL rv~ród nas me::najomych Z. Baumana Czarniawska-Iocrgcs (s. odpowiada artykuł postawione autorka (s. 139). doświadczenia sil,:" (flaneur) jest motywem to wlaśnic prl:el: niego OlIO "Kto siedzi w budce suflcrskicj i ustawia dckoracjc') Kto lednak pociąga idzie w górę)" - zadaje pytanie B. Czarniawska-Iocrgcs w artykulc (s. 129). Miasto było czynni- czy też jego jest z tłumem ("ezłowieka zc Imasto do.~wiadc::ellle epoki pod- "mąjący wlasne ścieżki", fascynujący sio,; tłumem jcst przeciwstawiany sncmu "czlowickowi tłumu" - anonimowemu, który bl,:dąc clementem konstatuje którc przytaczajako zawszc było przy- miasta, mianem - XIX-wieczny R. miejskich autora epoki» postrzeganym oezamiflanuera. Ów "ezłowiek przechadzający spinającym Benjaminowską koncepcjo,; doświadczcnia, ponicważ doświadczenic rolo,; środowisk w (po) nO\voc::esn)'m midcle. FtlAI Autor ponowoczesnej kolejny raz prezentuje "obnażający" wizerunek ponowoczesncj kultury zachodniej przejawiającej się w mieście. "Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi na ulicl,:" - pOWIada Bauman cytując D. Lee (s. 146). Poslugując sio,; koncepcją "obcego" autor ukazuje nlcspelnione marzenie planistów irracjonalnych zachlyśnio,;ciu gorączkowa Bauman miejskich konstrukcji się głęboko próba nazywa miasta poszukiwania po prostu ponowoczesnym wydają harmonijnego, architektonicznych zindywidualizowaną tożsamości: "domem" być się (s. słowa pozbawionego (s. 147). wolnością Bauman pojawia "spokojnej, wolnej (54). Konkluzją cytowane już przygodności i nielogiCl:nie upwnia, iż po pierwszym sil,: pustka i rozpoczyna sil,: od ryzyka Baumanowskiego na wsto,;pie: przystani", s/kicu ,'życic micjskie przyci'1ga i odstrasza . .Jest pełne uroków i strachów. Obiecuje i grol:i. Upaja wolności'l nigdzie doświadczaną i przeraża perspektywą ubezwłasnowolnicnia i bezsily" (s. 157). A Kuczyńska na ulicy, kowy dząc w Agorze która jest i ulotny, "kanalem nicuważny, na ulico,; stajemy anonimowy, się jedynic i fragmentaryzacji, Anonimowość "miICl:enia. przygodny ( ... "widzialnymi Miasto i błysku, "zostajc wzajemna momentu" wspólczesne jest miejscem współwystępowania czy Nowy lork wskal:ywane mieścic rol:wija miasta". r (s. odbiciami staje się praktycznym poszatkowane, nieznajomość nadają jakby Kontakt agora, czyli plac bo,;dący niekwestionowanym starogrecka rozbiciu naszej powszedniej komunikacyjnym myśl Baumana na ulicy lest 16 I) KuezYllska nas samych". centrum indziej skupialąc zawsze "przypadkowym" na wiele Się iż wychodl:isicjszym kulturalno-spolecznym nllczlonkowane nie "przypad- stwierdza, W mieście które! o mieście cząstek" spotkaniom ulega (s. 1(5) charakter (s. 1(5). również, jak pisze M. (Jolka w artykule Wielokulturowo,li' miasta. wielu kultur. Przyklady takich miast jak I,os Angeles. "aryl. przez (Jolkę dowodzą, iż problem wielokulturowości w wielkim wdanicm do zrcalizowania w spoleczno-kulturowej politlcc �269 miasta. Golka podkn;śla. dia współczesności. ak iż wielokulturowość nic jest zagadnieniem charakterystycznym jedynie obecna była również chociażby w średniowieczu. Golka konstatuje, iż ..miasta były cz.,:sto tworami lurowości wielokulturowymi i bardzo .. Wychylanie si.;. luz i hrak zaangażowania" to cechy ..przeci.;tncgo" manhattaI1czyka - pisze.l. ..ja". Owa "hyhrydyzacja nio.auważalna stawia manhattallczyków. "luzu których nazywa "prawdziwymi bohaterami", ,/rchileklura kuł H. Pae!Zolda uwag.; iż wSl.clka IlIozolia I.cmiaire·a. i urban/slyka. jest pochodzcnia Rousseau. Morris'a że staje się zaangażowania" jest 186) odgrywanych Tyszka przeciw- ponieważ to zaangażowania»" wlaśnie (s. 197). Poprzez miejskiego autor dochodzi z architektonicznym analizę artyzwraca filozofii do wniosku programem owi rozpoczyna Zarys krylyc=nej fllo::.ojii miasla. Paetzold i Thoreau l.awiodl<l i zderza ją nast.;pnie oryginalności" walka o własne do tego, i hraku wyiu/owanego «ja» rozmytego w milionach wcieleI1" (s. samym sohą i dla innych. "Prawdziwym manhattaI1czykom" bezdomnych. architektura się w tej wielokul- na Manhattanie Postawa badomni "świadomie wyhrali swoją drogę życia" (s. J 90). Ostatnią cz.,:ść zatytulowaną "Formy krytycznej «estetyki stycznych nauczyły oraz .,hybrydyzacja wszelkiej Tyszka w artykule Manhattan: (s. 183) prowadzi oryginalności" prze/o samych Jednak ..polorem ({)dzicnnic przcd wcześnie (s. 180) . li.lllkcjonowaC urbani- iż awangardowa krytycznego regiona- lizmu .jako koncepcji ( ... l najnowszej moderny i postmoderny" (s. 200). Ów "krytyczny regionalizm chcc ocalić spccylik.,: miejsca. nic odżcgnując się od modernizacji (. ..)" (s. 207), stąjąc się, jak sądzę. urzeczywistnicniem ..Najhard/jej znacl,\ce lnikni.,:cie samej r/ciby"- postmodernistyczncj filozofii do (J/'Ilal/'lenlu ::.lud::.kiei /limy. North daje na ..r~eihic chronologicznie z ludzkiej w sferze architektury . dla rozwoju rzeźby puhlicl.llej w ostatnich trzyd/jestu latach bylo pis/.c M. North w artykule -Sfera public=na jako rzeiba. Od civitas dci masy". którajcst krytyczny przegląd koncepcji najmlodszym rzeźhy trendem skupiając w sztuce si.,: uprawia- nia r~eiby. Z kolei L. Milkina w Mie.\-cie, klórego nie l11aukazuje, iż wick XVIII jest początkiem ..lll)\\ocz..:śnicnia" architcktury. jej ..intymnienia"; ,.rodzi się bowiem przestrzeń zakreślana promicnicm domowego ksztalto\\'anic ogniska. się. powstawanie czterech ścian nowoczesnej (s. 228). M. Milkina micszkania" architcktury miejskiej takich ..mcgapojęC wspl\lczcsności jak: .. PaI1stwo, Lud, Naród" (s. 229) . .. Popularność instalacji jako środku wypowiedzi artystyczncj najlepiej natur~ wsp<'>lczcsn..:j ;'/tllki. Ci Dziamski Instalacje w artykule są symptomatycznym pozbawionej pr/.cjawcm trwałych definicji dzialalności artystycznej ściśle katcgoryzuj'lcymi regulami tworzcnia. Przcsunięci..: funkcji I.espolów architektonicznych sugcruJe W. Filip..:k w kllliCl.ącym ryzuj'lcych epoki: Filipck symhol cpoki ukazuje sposób - kompleks cz.,:ści ukazujących slano\\i Jcdnak lącząca autorów. Jaje ealości jego I. prohlematyką miasta diagnozę. walorów równic/o literackich, wielkiego redakcją nie dającej nie Pr::yklad Wesler- się elementów - staje które czasem kultury nad własnym wikłają się charaktc- się wspólcześnie napawającego poznawania refleksja się ująć dziś mieszczącego A. Zeidlcr-Janiszewkicj pasja tckstualna ealość będqca interdyscyplinarnym kręgach specjalistów, alc również antropologii fabryk, fabryczny wspólczesnego, Filozoficzna pr/.ypadkaeh ksi'IŻki niwnicż J..:dnak ksią/ka jako nie tylko w wąskich \\0 pcwn'l w wielu obraz - pisze iż instalacje na kulturalno-edukacyjne przcwartościowywania industrialnej się transgresyjną zaznaczając, dzisiejszcgo zespolu rudzenia granic" Miaslo posl/ndl/Slrialne. XIX-wiecznego symbolem kultury i jcj propagowania. Książka l'isal1ie lIliasIu c::.vlanie lIliasIo pod I. czterech (s. 235) dnia wyraża określonych z industrialnych ksiqżkc,; artykule ,!fosi;d)!'i"k \I' .llIIsl('/'''(//ni". Na przykladzie \\ c":lllrum Amsterdamu. i ściśle _. miejsca transgresji synchronizuje z momentem jej sens sklada si.,: optymizmem, wspólczcsneJ tekstem i główny przywątck, dokonaniem zapewnia sobie poczytność wśród czytelnika nie związanego zawodo- miasta. Maciej J Dudziak �270 Wars::awa-Bratyslawa Etnic::ne i :;polec::ne ::ró:':nicowanie lIliasla (do 1939 r), red. P. Salner, A. Stawarz, 1'1'1, Oddzial w Warszawie, Warszawa 1997, ss. 177. Niedawno ukazal się ladnic wydany tom inaugurujący seric; "Miasto i Kultura". Przedstawia on materialy z polsko-słowackiego seminarium dotyczącego ctnologii miasta, które odbyło siC; w Warszawie w październiku ubiegłego roku. Temat seminarium, który stal siC; równocześnie podtytułem tego tomu, określono następująco: "Etniczne i Spokcllle iTó/nicowanie miasta na przykladzie Warszawy i Bratyslawy (do 1939 roku)". Tematyka elnologii miasta gości rzadko. zbyt rzadko na lamach wydawnictw naukowych i w salach konkrencyjnych w Polsce, inaczej niż ma to miejsce w krajach Europy Zachodniej. Miakm szansc; przekona, siC; o tym tego lata w trakcie szkoly letniej zorganizowanej w Berlinie przez. tamtejszy !nstilut fUr Europaische Ethnologic. Uczestniczyłem w jej zajęciach wraz ze studentami z siedmiu krajóweuropejskich. w tym również z Polski. Zajmowaliśmy się tam głównie problemami spolccz.no-przestrzennymi ciągle jednoczącego się Berlina, ale mieliśmy również okazic; wysłuchać prezentacji osiągnięć poszczególnych ośrodków europejskich w dziedzinie etnologii i antropologii miasta. Nasza grupa warszawsko-poznaóska nic mogla poszczycić się tak rozwinic;tą baz,! mctodologiczną i wydawniczą jak inne kraje. Tym cenniejsza jest dła mnic ta pubłikacja, gdy/ podejmuje problematykę. która jest bardzo potrzebna. dotąd należycie nic doceniona, a która, jak mniemam, wkrótce stanic się bardzo popularna wśród polskich etnologów i antropologów. Przy omawianiu treści tomu chcialbym zwrócić uwagc; na pcwicn rysuj'lcy siC; IV nim \\ewnętrzny podzial na części. Pierwsza z. nich obejmuje cztery pocz.ątkowe rozdzialy pisane na przemian przez autorów polskich i slowaekich. Dotyczą onc dwóch tematów z historii Warszawy i Bratysławy okresu XIX i początku XX wieku: grup narodowo-wyznaniowych (w opracowaniu .I. Wiśniewskiej i Z. Bei\uskowej) oraz dorocznego cyklu świąt i uroczystości (autorstwa W. Głc;boekiego i K. Mórawskiego oraz V. Feglovej). Uklad tekstów skłania czytelnika do czynienia porównaó między tymi miastami. Sprzyja równiej. glc;bszej analizie treści, bogatei w fakty i opisy dające obraz tych aspektów t.ycia i historii . .lest lo obraz wycinkowy. ale mysię. że bardzo cenny. Do grupy tekstów porównujących życie obu stoi ic można chyba Jeszcze z.aliC/.yć refcrat~ E. Mannovej i /\. Stawarza dotyczące działalności stowarzyszeniowcj. Rl'j/nią siC;one jednak dość znacznie zakresem podejmowanego tematu. Praca E. Mannowj zawc;żona jcst w treści do opisu przemian i przewartościowali w działalności niemieckiego stowarzyszenia śpiewaczego - LiedertafeL które w okresie od drugiej połowy X IX wieku a/ do 1939 roku było głównym organizatorem balów i zabaw w Bratysławie. Natomiast /\. Stawarz w tekście Stowar::ys::enia spolec::nokulturalne Warszawy w latach 188()- 1939 w sposób bardziej obszerny stara siC; wprowadzić nas w tematykę badali nad stowarzyszeniami, które działały w tamtym okrcsie w Warszawie z uwzgl~dnieniem ich charakteru, zakresu działania i roli jak'l spełniały . .lako drugą część tego tomu wyróżnilbym artykuły ukazujące losy i z.nacz.enie nicktórych grup wyznaniowych w historii Warszawy i Bratysławy. T. Stegner w artykule Protestanci w :':yciu XI.r-wiec::nej lVars::mvy prz.cdstawia wizerunki wybitnych protestantów. którzy przez swą ró/norodną dz.ialalność kulturalną i społeczną wzbogacali życie ówczesnej stolicy. Odnaleźć tu mo/emy gakric; znanych osobowości. takich jak pisarze - Walery Przyborowski, Ferdynand Iloesick, malarze - Chrystian BreslaucL 111brykaJKi - Edward Nepros, Wincenty Ludwik Norblin, ludzie nauki - językoznawca Samuel Bogumil Linde czy ojciec polskiej etnografii - Oskar Kolberg. Teksty P. Salnera Wspólnota żydowska IV Bratyslawie (l9()()-1939) i l\. Kołodziejczyka ,\/11::ulmanie w Warszawie w XVIJf-XX w dotykają problematyki integracji i dostosowywania się tych społeczności do historycznie zmieniających się warunków życia \V obu stolicach. Ostatnią z wyróżnianych przeze mnie grup tematycznych. stanowi q artykuly ju/ luźniej powiązane ze sobą, aczkolwiek bardzo ciekawe. Wskazują one na rO/.norodnoś' zaintercsowali naukowców i badaczy z obu ośrodków. Mam na myśli artykuły B. Petrozolin-SkowrOliskiej Lycie towarzyskie inteligencji warszawskiej IV XIX w., M. Ajchman Ogrody w kultur::e ~Vars::aw.1 �271 \1 /oloch 18811-1')3'). L. Faltanovej Oglos::enlo joko obra:: ::ró::nleowanla elnlenego w bralyslmlsklm IIll/ldlli. D. Luthera Nocjonoli::m w ::velli spalecnym Bralyslawy (/900-1939) oraz E. Mazur Iycle cod::lenne Hi osiedlach Warsc:awsklej Spóldc:lelnl Mieszkaniowej. Moją uwag~ zllTócily szczególnie dwa. autorstwa L. raltanovej i E. Mazur. Pierwszy jest próbą przedstawie- nia. poprzez treści prasowych i ulicznych reklam handlowych. różnic etnicznych jakic występowaly II Bratyslawie. Wieloetniczność powodowala. że bratysławscy kupcy w trosce o klientów musieli odwoływać niezllyklego się do ich różnorodnych eksperymentu II Warszawie w latach eksperymentu polegala czajenia tej grupy w dziedzinie 192R-1939 sentymentów budownictwa mieszkaó dla m. in. na tym. że starano ludności, ale z drugiej i upodobań. Drugi. mieszkaniowego, jakim ludności najmniej się uwzgl~dnić strony również to opis było zarabiąjącej. różnorodne oddzialywać realizacji budowanic Niezwyklość potrzeby na jej i przyzwy- gusta i nawyki . .\utorka tekstu stara się odpowiedzieć na pytanie: "jak dalece program urbanistyczno-edukacyjny. a Ilięc struktura mieszkali. rozplanowanie wnętrz i wyposażenie. a także powołanie określonych Il1stylllejl wychowawczych, na Ich codzienne zycie" W treści wszystkich kulturalnych zebranych i zdrowotnych. w tomie artykulów mających (pomimo służyć mieszkallcom, niewielkich ich rozmiarów) na znależć coś interesuiącego czy nawet nowatorskiego. Miejmy nadziej~, szerszych opracow,ui naukowych. Teksty skłaniają nas również do ret1eksji. się ll1ajduje gii duzego Z) i dok'ld miasta. zmierza pewne polska zaleglości. cie miast i ich mieszk'lIieów. eii. imigrantów. c1nologia miasta. ;ryjemy w czasach Pojawiają grup miejskich. Mamy w tej materii. przebudowy i rozbudowy miast. (dotyczące zmiany nazw ulic i wielu c1nologowie i antropologowie. Również historia kryje jeszcze wiele zagadek tematów. () niej również można pisać w różnorodny sposób. Widać to w treści czasami bardzo wieloaspektowo. runkowania. wycinkO\lo. albo ujęcie daje możliwość mnie hardzo vlażne. skupiając ujrzenia gdyż podobnych ukazując calości hez jej i w podejmowaniu jego wcwnętrzne się tylko w nowym znajomości na które na pewnym świetle. nic innych. oraz zewnętrzne problemie, Pisanie można aby odpo- Można i nie tomu, pisać zależności którego o historii badać warto innych Iliedzieli podjęt)ch tematów miasta), na np. konsump- symboliczno-przestrzennych. chodz,lC do tematu nasze w etnolo- które oddziaływają procesów II UlIlH)llaniu które obejmują i pytania moz- że doczekają si~ w jakim miejscu a zwłaszcza wielu przeobrażeó, si~ nowe problemy wpłyn~ły miasta podi uwa- oryginalne jest według ani myśleć teraźniejszości o przyszlości. Dużą zaletą puhlikacji jest wielość nagromadzonych w niej rycin oraz zdi~ć, które ilustrują poruszane tematy i ulatwiają tę niezwyklą podróż w czasie, jaką jest jej lektura. Szkoda tylko. ze hrakjakiegoś tekstu sUllluj'lcego. czy nawet próbującego dokonać porównaó między Warszawą a Bratyslawą w trakcic gdyz trwania zgodnie z tYIll co czytamy seminarium. temu poświęconej. Cennym Najważniejsze CÓII z ohu ośrodków. do wzajelllnej nego tomu. I niecierpliwością zatem jednak doświadczeó. na kolejne do tomu. umieszczenie jest to, że doszło wymiany czckam wc wstt;pie byłoby dokonywano zapisu choć do tak owocnego a w rezultacie tomy scrii "Miasto takich części prób dyskusji spotkania naukow- do powstania omawia- i Kultura". Marek Fertig Ills/ol'l'c::lle I 11'SI)(j/c::esnl'I'mblem)' lilias/a I jego mles::kw1ców. Ala/alary:: II Sl'mlnarlllll1 \uuklJ\ll'go ,1\~d::II'I'::\'n-f:o::/e Rodowód -- Wspólc::esność PI'::ysc:lo.ve'"(/2- I 3 pa::d::lernlka /'-J'-J5 1'), rcd. I:. Nyu. Opole W 1975 roku zostala t) si,tclc1nicgo interesująC« Kożla jakość. 19R9. w wi.;kszym 1996. ss, 434. iL powolana z mlodYIll zaowocowalo zakrcsic do życia aglomeracja miastem zarówno i w zasadzie kędzierzyrisko-kozielska, przemysłowym zjawiskami bez - Kędzierzyncm, pozytywnymi. ograniczeó To połączenie stworzyło jak i ncgatywnymi, pozanaukowych, nową, Po roku K~dzierzyn-Kożlc �272 i jego zbiorowość stały silt przedmiotem badań i refleksji naukowych. W 1994 roku odbyło się I Seminarium Naukowe zatytułowane ..Kędzierzyn-Koźle. Miasto w proc<.:sie transrormacji". Rezultaty w formie tomu referatów ukazały się drukiem a ich wartość oraz zainteresowanie, jakie wywołało seminarium i publikacja, skłoniły organizatorów do kontynuowania inicjatywy. Drugie spotkanie zostało opatrzone tytułem "Kędzierzyn-Koźle. Rodowód - Współczesność - Przyszłość"". a bardzo obszerny tom materiałów z nim związanych ukazal się już na rynku wydawniczym. Ze względu na objętość tomu (zawiera on ponad 40 referatów. komunikatów z badań naukowych i refleksji z pogranicza nauki i publicystyki naukowej) nie jest możliwe. a może nawet konieczne, zaprezentowanie wszystkich skladających się nań pozycji. Dokonam tu jedynie ogólnej charakterystyki pięciu dzialów, na którc tom zostal podzielony i zwróeę uwagę na najbardziej inspirujące lub szczególnie dyskusyjnc. W części zatytułowanej ,.Rodowód miasta" znalazły się referaty dotyczące problematyki micjskiej w ogóle oraz miast śląskich w szczególności. T. Tylewski ro/.waża kwestie miasta jako źródła cywilizacyjnego uczłowieczcnia. ale również sprawcy ograniczeń jego mieszkańców. o. L. Dyczewski analizuje symboliczność jako podstawę więzi mieszkańców z miastcm. a E. Nycz prczentuje wizję miasta i jego roli w rozwoju cywilizacji tzw. miejskiej. O życiu w miastach śląskich w wiekach XIV-XVIII pisze .l. Drabina, a ich cgzysteneję ,.w czasie i przestrzeni". w tym także ewentualną przyszłość, próbo wala nakreślić I. Kowal. Cz«ść ta, jakkolwiek interesująca sama w sobie, stanowi jednak tylko rodzaj wstępu do kolejnych fragmentów tomu. w pewnym sensie centralnych, choć również mocno zróżnicowanych wewnętrznie. Kolejny dzial, zatytułowany "Rodowód Ziemi Kozielskiej" (nawiasem mówii\c termin ten jcst mylący, gdyż nawiązuje bezpodstawnie do podziału administracyjncgo obszaru I Rzeczypospolitej) zawiera prace typu historycznego (o piastowskich książętach Koźla. o genczie i anatomii wysiedleń na Górnym Śląsku w końcowym stadium i po zakończeniu II wojny światowcj oraz co oczywiste - o dziejach Koźła do 1945 roku i po II wojnic) i z zakresu bistorii sztuki (tu m.in. dzieje gotyckiej rzeźby św. Anny Samotrzeciej z Góry św. Anny i opis kościółków drewnianych Kędzierzyna i okolic) oraz dotyczące - i na nic chciałbym zwrócić uwag« - tradycji kultur~ śląskiej i tożsamości kulturowej mieszkańców regionu. W tym zespole referatów mamy rozważania D. Simonides pl. Nasza «mola ojczyzna)) na ,~/ąsku Opolskim. L. Kozoluba hadycje IlIdowe a mieszkańcy miclSl o rodowodzie wiejskim oraz M. Śmiclowskiej Urbanizacyjne i indus/rialne wymiary przemian kll//ury s'ląskiej. Prace te niosą interesujące treści, spostrzeżenia i refleksje. stanowiąc głos w szerszej dyskusji na temat przcmian kultury w ogóle. a na styku miasto - wicś w szczególności. Centralnym bez wątpienia fragmentem tomu, nie tylko zresztą ze względu na liczb!; zamieszczonych tu prac, jest część zatytułowana ..Kulturowe, edukacyjne i wychowawcze aspekt~ procesów urbanizacji". Poruszane są tu m.in. zagadnienia przemocy i innych negatywnych zjawisk w rodzinie (.l. BrągieL E. Jarosz, E. lIolona), kwestie socjalizacji w kontekście zmian społcczno-kulturowych i przemian stylów życia młodzieży (E. Wysocka, E. l3onsunowskaKuśka), problemy doświadczenia religijnego młodzieży Kędzierzyna-Koźla i wychowawcz~ aspekt funkcjonujących w tym mieście parafii rzymskokatolickich (M. Korzeniowski. K. Złoty). Nie pominięto również kwestii społeczno-zawodowych zagrożeń mlodzieży (I. Gniazdowska) oraz zapobiegania przestępczości nieletnich (D. Dramska). O młodzieży. jej systemic wartości \\ świetle zmian transformacyjnych oraz o uniwcrsum narodowym w świadomości młodzież~ akademickiej piszą .l. Kosowska-Rataj i .l. Pająk. Szczególną uwagę, moim zdaniem, nałeż~ zwrócić na wystąpienia S. Sławińskiego (Projek/owana reforma szkolna 110 poziomie lokalnym) i Z. Jasińskiego (Szkoly samorządowe - między nadziejami a rzec::ywis/o!icią). Wszystkie opracowania zamieszczone w tym dziale, także i te, które nic zostały tu wymienione. oparte są na naj nowszych badaniach, co niewątpliwie zwiększa ich diagnostyczną wartość. Czwarty dział. zatytułowany ,.Miasto jako przestrzeń życia spolccznego", zawiera interesujące dane na temat przestępczości IV Kędzierzynie-Koźlu oraz sposobów badania tego zjawiska (T. Michalczyk, T. Wilk, W. Uksik), a także prace o doświadczeniach samorządu lokalnego �273 \\ kn:OIl"aniu prz.)'szwsci miasta (K. Faline:k. M. Juda). animacji kulturalnej (I\. obis) oraz o problemach e:kologiC/.II)'Ch województwa opolskiego (K. Dubiel) i o obrazic Kt;dzierzyna-Kożla \\ ~\\'iadomosei jego mieszkaJlcóW Soldra-GwiżdŻ). OSlatni dzjal opalr/ollY lytulcm ..Ko;dzierzyn-Koźlc u progu XX I wieku" dal autorom wielkie pole do popisu. do snucia relleksji futllrologiezn)'ch. nic tylko dotyczących bezpośrednio Ko;dz.ie!·/yna-Koźla. ale i wykraczaj'lcych znacznie: po/a problemy i nadzieje tego miasta. Autorzy, m.in. \1. S. Szczepa!iski. W. Jacher. K. Wódz . .I. Wódz. wypowiadają siO;zarówno na temat. czym jest no\\ocze:snosć. !H)\\OCZeSIle:miasto. jak winna przebiegać restrukturyzacja miejskich aglomeracji . .lak'l rok \\lIlny spellllać regulIly pogranicZl1c w nowcj strukturze Europy, jak i na tcmat konkretnych prohlcmó\\ Ko;dz.icrzy"a-Koi.la. aspiracji jego mieszkaticów i władz micjskich. na lic og(')lniejszych przemian zachodzącn:h współczcSnie na Śląsku. Wywody te. najczęściej rzcczowe i konkre:tnc. czasem dosć e:mocjonalne. w pcwnych przypadkach równic śmiak co dyskusyjne. \\ konsck\\cntll\' Spos(',h \\ ieJlcz'l omawiane: dzielo . .lest ono nic tylko bogate w treści. urozmaicone le:malycz.nie. nic tylko prezentuje wywody przedsl<lwicieli różnych dyscyplin i orienlacji hadal\ czych: jest lab.e dowodem konkretnej i znaczącej obecności nauki w śledzcniu i occnianiu zachodz'lcych aktualnie zmian spolecz.nych i kulturowych. Chociaż poglądy zawarte w omawian\ 111 tomie niejednokminie mog'l hudz.ić wątpliwości a nawet sprzeciwy. to przecież tym samym zach.,:caJ'l do dyskusj i. do wymiany zd,ui. Choć tom jest zbudowany wokół problemów i badail nauk()\\ ych konkrelllc['o re['ionu. to rcllcksje autorów krąg ten wielokrotnie przekraczają \\ pos/uki\\alliu szersz.ej pe:rspektywy. Nadaje mu to. bez wątpienia. dodatkowego waloru. 10m Ie:sl \\)T'I/.em aspiracji Ko;dzlerzyna-Koźla. zarówno władz micjskich. jak i zapewne In,lCznei czcsei je['o nlleszkailcI)\\. IV tym przede wszystkim członków Towarzystwa Ziemi KrJllelskiej. kl<')I"ehylo wspl)lorganlzatorem seminarium i współwydawcą cennej publikaCJI. er. Rys::ard Kantor Izabella I~ li r k r <! h a - R Y i s k a. Sallloll'lcd::a kOI'<.'.I'j)(Jllt!cllcjl. Instytut Rozwoju \111<1111111 liClIII',! kllllwowa 1 arrvslyc::na twórców IlIdowych. Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 1994. ss 2-12. / a prze:dmio\ ~\\ oich z.alllteresO\\i1ó łzabella Burkraba-Rylska w/I(;la zbiorowość \wórców Il:<lO\\\ cll. a \\ icc przelbta\\leiel i kultury chlopskiej. wiejskiej. AnalizuJc pojęcie ludowości i jego los) \\ z.lllleniaj'lcej sic rzeczywistoścI społeczneJ półwiecza po drugiej wojnic światowej. Kultura ludl)\\a hy \\'ala trakIO\\',IIl:lj:lko iy\\'y relikt przeszlości. skazany na zagład.;. lub wręcz przcciwnic Jako i.y \\e in')dlo illspiracji klllllll'()wej i artystycznej. Chlopstwo. wieś i kultura wiążące si.; z nimi h\l\' \\pra\\(lz.ie traktowane jako zhiorowość wymierająca. ale zarazem kult ludu. tego eo nalllralne. pnl';te i nic zepsute huriuazyjną myślą. także charakteryzowaly okres ..miniony". ,[\\al·z'l.j,)C o['l"Omn:1 szans.,: zachO\\ania siO;jakiejś wersji ludowości. I'rzcLimiote!ll :11I,Jii/ autorki je:st material przez nią samą stworzony: listy i odpowiedzi na ankiet.,: C/!onk(m StOl\arzyszenia Twórców Ludowych. Do realizacji swojego zasadniczego zamierzenia. któr) mje:st analiza ..samowiedzy" twórców ludowych w I'olsec kOlica XX wicku. Burkraba-Ry Iska buduje sieć subtelnych narz.;dzi badawczych. Temu sluŻ:l obsz.cme - moim zdaniem. nazby l ohs/.erlle I"Oz.waian ia teorcLyczne i pojo;eiowe. I~eeen/O\\ana I"Ozpra\\a dostaru.a natomiast interesująccgo obrazu kultury ludowej jako kullury alterllillY\\lIej. l\lllorka mimi II ..a/ylu", jakim dla niektórych jest ludowość. Jest OIla kulturlm,! nisz:\. ale takie pre:tekstem do ukazallia krytyki niektórych elementów cywilizacji wspólcze.;neJ. \\ tym przede \\ sz.ystkim kultury masowej. Powstaje w lwiązku z tym wrażcnic populistyczne:.i \\ izji ludo\\llsci. rL'prcz.ent()\\ancj przC/. ludowych lwórców. w której to wizji człowiek ../dnl\\Y moralnie". silny, czllły, dohry. szlachetny. a przy tym wrajliwy na ,.prawdziwe pickno". / tradyeji czerpie inspiracje. a no\\OCZeSnllsć jest je:go wrogiem .... zabija najbardziej eenne �274 wartości. Przedstawia się prostego. zdrowego czlowieka. nie zepsutego przez wzory te!ellizii. prasy i radia. znającego i pielęgnującego tradycje przodków. Inny element tej wizji to sllojskość kontaktów w ramach kultury ludowej i obcość w ramach nowoczesnych stosunków wyzwalanych przez kulturę masową W wypowiedziach twórców ludowych. stanowi,tcych material badawczy autorki. II interesujący sposób dają o sobie znać frustracje i niepokoJe autorów .. jak również wizja świata zmierzaj acego do moralnej deprawacji i zaglady autentycznych wartoścI humanistycznych. Wlaśnle w kulturze ludowej dostrzegane są wartości "prawdziwe". "autentycz.ne". kttll'C mog'l stanolI IĆ oparcie dla utrwalenia się, a nawet odnowy moralnej świata zmienianego przez cYI\ilizację. Bardzo ważnym skladnikiem badanej samoświadomości jest stosunek kultury ludowej i nawc1owej. Autorka pisze: .-Z porównania przeciwstawnych opinii na temat miejsca kultury ludollCI w kulturze ogólnonarodowej widać wyraźnie, że za odmiennymi odpowiedziami na tak slcJrll1ulowane pytania kryią się odmienne wizje samcj kultury ludowej. Inaczej oeeniaj,t jej znaczenie IV rozwoju kultury narodowej i w życiu społecznym ci respondenci. którzy widzą w niej przede wszystkim treści folkloru i traktują je w zasadzie jako lu/ny zbiór elementt)\\ sztuki i malO\lniczyeh obycząjów. a inaczej ci. dla których kultura ludowa stanowi calościowy zespól wartoścI i wzorów życia. Dla tych drugich nieobecność glębszych senSÓII I wartoścI. organlzulącycll niegdyś tradycyjną kulturę ludową w spójną wizj.,: świata i wyl.l1acz.aFlcych II nim mleJscc człowiekowi. jestwyslarczającą pl7yczyną dyskwalifikacji wszelkich /abiegów. ma.l'leych na cciu wykorzystanie treści kultury ludowej jedynie jako ornamentu wspólcz.esnośel. Na tle powyższych stwierdze!\ znamienną wydaje si.,: niewielka licz.ba glosów opowiadających się za kulturą narodową poświadczającą wewnętrzne zróżnicowanie spolecz.ellstwa. Dominujc raczej zgeneralizowany punkt widzenia i solidaryzm. akcentujący spt)jność dorobku kulturalnego narodu. Co więcej, w wielu przypadkach ma to być dorobek postrz.cgany nic jako rcl ikt przcSl.lości. leczjako żywa wartość. wspóltworząca tera/niejszość i przyszlość" (s l O I-I (2) Trzeba podkreślić wicie zalet recenzowanej ksi'lżki. /c1rad/.ajilccj ocz.) lanic autorki II litcl'aturze socjologic7l1cj. jcj wysokil świadomość teoretycz.ną a takżc precyzj.,: i wnikliwość analiz\ lntcresuj'lcy matcrial badawczy Burkraba analizuje w sposób trafny I wnikliwy Ciekawą partię rcccnzowanej rozprawy stanowi jej trzccia cz.,:Ść. w któreJ Ilurkraba anali/uJe niuanse emocjonalne i poznawcze stosunku badacz - badany. T.,: cz.,:ść uznaJ abym za najbardziej bodaj oryglllainą część rozprawy. Autorka porusza fundamentalnv problem etycz.ny upraIIiania socjologii: dylemat badacza -- ehlodnego obserwatora I badacz.a ucz.estnika osobowej relaell Zobowiązania. które najprościej można określić jako ludzkic. S<ltrudne do pogodzenia ze stosunkami badawczymi. Badanie z natury niejako prowadzi do odr/ucenia enHlcjonalnego zlliązku. Izabella Burkraba uświadamia sobie te trudności. choć nie reiaejonuje swojego sposobu radzcnla z nimi. Osobiście bylabym tego ciekawa. Bardzo interesujące uwagi zawarla autorka w zakOllczeniu ksi,vki. Ważne są zwlaszcz.a tc z nich. które nazwala zbyt upraszczającymi. Ch.,:tnie przeczytalabym w przvszloścl cos o SIl 01skości i obcości wc wzajcmnych stosunkach Judzi wsi i ludzi miasta. pr/edstal\iciel i kultul'\ ludowej i kultury micjskiej. może narodowej. a może masO\\e.l ('iekalla by"tbym dalsz)eh reJleksji Izabelli 13urkraby-Rylskiej o dawno wprowadzonej opozycji miasto -- wicś na plaszczy/nic wzajemnych wizji i stercotypów. Rysuje się w ZWIąZKU z tym hlscynUj'lcy temat dla badali socjologicznych. W swojej książce Izabella Burkraba-Rylska wykazuj c si.,: doskonal;l zdolnością myślcnia teoretycznego. umiejętności,! interpretacji zlożonych tekstów socjologicznych i lilozoliczn) ch Autorka ukazuje w nicj nic tylko bardzo dobre opanowanie obszcrncj litcratury kulturO/!lallCl.e.l IV której porusza się ze swobodą ale również wnikliwość i subtelność lliasnych analiz. Analltycz.ne uzdolnienia Burkraby-Rylskicj są obecne na przyklad w jej ro/ważaniaeh o stosunku językoznawstwa i antropologii. Autorka ciekawie przedstawia dylematy badacz.a obce.j kultun. który. przyjmując zalożenia podejścia humanistycznego. musi stworzyć metawzyk. Stall(lII li,CI twór sztuczny. lokujący się ponad naturalnym językiem badanych i Illasnym. Burkraba slus/nlc �275 uZl1aj-: m-:tod.,: ;maliz.)' lub antropologa mat-:rialów z.ori-:nlllwancgo Bardl.O intcrcsuj'l-:'\ autobiograficznych parti~ ksiąiki stanowi \\ tym ZWblsz.C/a pogl,\dów Floriana -:i-:kawic zarysowanym w r-:ccnl.Owancj n~ ch tr-:śei. warstw, Cly inaczej przcdstawienie nada\\cy ciach. "'śn')d poj-:cie CI\ i odbiorcy. \\,\tpli\\ości. ona spokcmej. jakie "samO\\icdz.y", .. samoświadomości". działania nasuwa krmin socjologa socjologii humanistycznej. socjologii. do istot- lektura sq zasadniczych umysły recenl.Owanej uczonych rozprawy. przy/wycząjeni ..samowi-:dza" zdaje jednak jest problematyki dziesięciole- do się sugcrować żc "świadomość" elementów w ostatnich muszę raczej lub nic, Nic jestem Sadz~. nad niektórymI poznania sensu intcncji pierwszego odbiorcy lub tcż ich obu . badawczej. umożliwiająecj ..stawanie zarazem w ten sposób ktllrą si~ posiada o taki s-:ns t-:go poi~cia, zasad Inspirującą; budzi zastanowieni-: Jednym z nich jest możliwość zajmujących Socjolog()\\'ie \\ icdzy o sobie samym. \\ laśnie Dotyka antropologii sposób kultury. wzglt;dami pracą badacza kultury. \\~ p(\\\I-:dzi poprz-:z pO/nanle intencji nadawcy. .\utorka zastana\\, ia si.,: nad możliwością postawy \\ spllkzl'sn-:j istotny Znanieckiego. Innym istotnym problemem rozprawi c, jest kwestia stosunku wypowiedzi poziomów Ksinżka jest pod wieloma i'UllltWll-:ntaln\ml probkmami ohok" za humanistycznie. wskazać pojęcia istnienic pewna. poj~ciem na tytułowe "świadomości" jakiejś bardziej j-:j /.amier/-:Ji Druga \qtpliwość wi'Ve si~ /e stosunkiem Burkraby-Rylskiej do tcorii torka pisz-: o ucicczbch w inne role niż rola ..odpowladacza na postawione określonej czy autorce chodzi/o adekwatnym 110 roz.un\O\\ania \\\ daj-: nli si~ nadużyci-:m ,l u-:i-:C/k~ \\ inny t)'p odpowiedzi, pnl\\adzić do /Illian roli. chyha koncepcji sprowadzenie że rol~ rozumie roli relacji spolecznej, gdyż do odmienncj sit; bardzo ról społecznych, Aupytania". Ten sposób raczej chodzi plaszczyzny, tu co nic musi szeroko. C~ tuj'lC oblici-: ksi'IŻl~ Anny Giz)' I. Burkraba powtarza za nią pcwien zwrot retoryczny. któr~ możc j-:dnak pnl\\ad/.ić do nicporozumienia. l3urkraba-Rylska pisze: "glównym zamierzeniem :Jntorki (Anny - L.N) jcst odt\\'()r/,enic Ciizy illC ICgo, co lud/IC 0po\\ladają o swoim tcchnik opowiadania ż.yciu. ale ((:go, jak LZ\ \1 ogl\lc mo/na Jl)/.n'lŻnlĆ to "co" od tcgo ,jak". I1lcllCI'I<.tiU . .Iaklm.lcsl tekst autobiograliC/.ny') !\ ie wszystkie u~ \\ istcj analizic autorka rozprawy roz\\ażania r/c. z gąszczu r-:lacjollO\\anych n\ ch /alożdl. /res/t;\ Zv: kieruje tcoretyc/.llc sporów. autmka ni;\ hardzicj zdradza zdrowy ludo\\ i t\\órcy. a trzcba dylematów pami<;tać. /-: strony otoczcnia. V,'ydaje mi sit;. /e wi.;ks/.y /.alvarte i przekonań konkretna teoria tu o postawy lokalncj. osobnych zindustrializO\\'anc. ia mnic \\ skazuje. to. uy i,e \V poj,:ciu wlaśnic należy roli spolccznej polożyć tej kategorii ludowych / rozd/jall'l\V chodzi ic autorka książki o r/.ccz.ywiSlOŚĆ niktu. pisząc. Pojawia się na aspekt mieści sit; też zespół przewrotu oczekiwań cywilizacyjnego, w ludowości te wypowiedzi, którercmcdium świadczy osób. wyraża w)'st<;puje sit; także pojęcic postulowaną, ma na myśl i rolt; wyobrażoną. raczc.i treść misji. kllH',\ \\-: \v1asnym i metodologicztego socjologiczna, pragnienie zachowania instytucji. dum)', zachowania społeczeństwa na poziomie zurhaniz()\\'ane. masowe spoleczeństwo wspólczesne. \\ t~ lUlc j-:dn-:go \\! rze- tcorie nic mają charakteru w pewnej mierze ozdobnikowego. ludowego skupia się na problemie wizji, jaką prezentują sami nacisk artystów w istocie Ta analiza. którcj w pełnym wymia- teorctycznych, uliarami s;\ pr/-:dsla\\lcicle spoleczności lOKalnych. poszukuj'lcych na nicpokoje świata \\spl'llczcsncgo. Moralizatorski ton. który cechuje \V \\ypowicd/jach slużą ludowych. korzystać (np. na s, I 16) świadomość niż jakaś odtworzenie sit; wątpliwość: do tak delikatnego w rozprawie, OlU () t~ m. i-: chod/j życia. Nasuwa w odniesieniu od badanych twórców bo też i trudno hyloby chwilami rozsadek \\ i<;c \\ ątpli\\ośc. uy pr-:/-:nlOwane Analiza ról spokc/Jlych twórcy lwlaszeza i pojt;ciowc. ankiet i listów otrzymanych dokonuj-:. rZ.adko korzysta. własnego to rohią", ..rzeczywistość czy realnie postulowaną pOCl.ueiu ma pełnić, więzi, założona". istniejącą przez tożsamości którą niszczy samych Treść Zastanarozdzialu twórców, może �276 Brakuje mi wyraźnego zaakcentowania kwestii, z której autorka zdaje spralI';, a mianollicie wybiórczego charakteru uzyskanych wYPolViedz.i. Ich aulorami S'I ci. kt<"lrzy maj" sz.Cleg<"llne poczucie misji, na tyle silne. że chcieli swój czas i sily poślVi.;cić na obszerne wypowiedz! pisemne. Poelyka pracy zhliża ją chwilami raczej do eseju niż do systematyCl.lll:go wykladu. co czasem utrudnia ogarnięcie calości toku myśli. nic w skali malych Ihlgmelltów. ak w skali cakgo opr,,· eowania. Wielu etnografów i socjolog<"l\v. i nie tylko soejologów. si.;gnie do recenl.ow'lnej prae)'. choć ona. jak wiele dobrych. wartościowych i sensownych ksiąi'.ck. jest cillli lam i nui.'1ca II obsz..:rnych cytatach. omówieniach cudzych poglądów i ich ..:gzegczie. hra '\"r.mic/.;(1 /\nna S z y f e l' . ss 245 WarlIliacl'. SIl/clili/II lo=.wlllo.';ci. Kantor WvdawniC/.y S/\ \VW. Po/naó I <)9Il. Wspólczesne nauki spokczne. w lym nauki o kul1ur/.":. zajmuj'l si.; popularn'l obecni..: II I'o!sce problematyką grup ..:tnicznych i grup pogranicza. R..:cenlOlI'ana ksi'li.ka lI,. S/ykr pr/edsl,lll ia kwesti.; kształtowania i przeobrażania si<; lożsamoś..:i Wanniaków. a wi.;c takicj grupI'. któr,! można rO/.patrywać wlaśnie w kategoriach pograniC/a i etniunoś..:i. !\utorb w tr/..:ch CI.;ściach pracy (I·A. 11·13. III·Cl śledzi losy zbiorowych aklo('(·l\I··mieszk,ulu'l\I· Warmii. Książk<; otwicra .. Wprowadzcnic" b.;dące wistoci..: /asygnali/.OIlanicm POI';ć i termiJl(1I1 używanych potem II' ramach pracy oraz sformulowanicm pytali hadall'C/ych. Kokjna CI\'ŚĆ nosi tytuł ..Charakterystyka omawiancj /biorowości (od XIV 11'. do II wojny ś\\laIOlve.j)". W lej C/<;śc: autorka pr/.edstawia tlo historycznc. spolcczne i kul1urolle omawlane.i Ibiormlosc!. Prac;,: I,llll) b zakOliczenie .. Warmiacy .. inni ... dlaczego"" Ten rozdzial stalHlIvi podsunHlw,mi..: oraz dostarc/" odpowicdzi na postawione w ezc;ści \Vstc;pncj pytania badawCle .'\by I.apo/.nać czytelników I. recenlOwan'1 ksi,!zk,j pOkrÓICl.: postaram SI'; onH')\\ ić probkmatyk.; zawartą II' kolejnych rozdzialach . .iak już wspumnialam II' części Ilstc;pncj autorka precy/uje cel hadaIICl.y. k[<"lI)m jest przedstawienie procl.:su ksztaltowania się i rÓi.nicowania toż.samości Warmiak,'1I\ (od X I V do pol. XIX 11'.). Czyni to mic;dzy innymi poprlel ukazanie /n·l(lel. na których si.; opiera. S,t nimi r<.:lacJe' o lachowaniach i postawach micszk,lIiclllv Warmii. Generalnie /.n·lll'" te mO/n<l pod/ielit:· na dll;1 typy: po pierws/.e są to zródla laslanc różnego typu Il/n. d,lI1e st'il\'SI\C/IlC. palnl<;tnlki. \1 Sp"nlllienia. nadania osadniCl.e) oraz źródla wywolane inspJr<lIIane prlel hadaua Ivyp()\lledzi nd okrcślony temat. W tym drugim pr/.ypadku autorka bada stosuneK Wanlllakl'l\l do II iaslle.i kullury. stopnia jej zachowani;] czy tożsamośl.:i elniClnej. W Icj cz.;ści bl;lŻki autorka prec) ZUte' poj<;eia i terminy, których pO\l.:m konsekm.'ntnie ui.ywa. Mil.:Slk'1I1u'lII Warlll!i i\. S/lkr pojmujc' pko grup.; dniczną. grupc; pogranicza. zbionmość terytorialnq. /biormlo~ć region,i1n'l: "gnaliI.uj,!e trudności z przyj.;ciem j..:dnego terminu. II' sposób jedno/.naCllly okrl~ślaj;lc..:go l) p inkresującej j,\ grupy. WS/yslkie te poj.;eia. Idaniem autorki. l'lczy: ..I. l.obli/dlj;1 grup) na konkrctn) m obszarze: 2. WSp,',!tlllla wzorów kulturowych. zll')'kle odnos/'IC<1 si.,: do kullury ludolle'j i j';/.yka (gwary): 3. Poczucie wlasne.j odr<;bności. dlllĆ stopieli jcj Jest (,()/ny" Is 2,,\) Grupa pogranicza jest t,! kategori'l teort:lyczną. kll'Jr<l kumuluje. Id;lIliem !\. SI) kI'. wS/yslkie najistotnicjsz..: cechy analizOllanej spoleczności Warmiakl·)II·. Kolejne określenia. II lamach klóry ch wed/ug autorki llalcża/oby I.,: l.biorOl\'OŚć <lnal ilOll·at::. to tożsalllo~ć kulturolla. (Iv Slanc kullurOlly IPouucic swojskości i obcości) oral l.wi'lIane / nim! poj.;cie sl<:reotypu. <It,IUl' II pl lIWIi. Toi.samość kulturowa to rodzaj tożsamości zbionl\\ej. maFlce.i c..:c1I\ odniesidl histor) ClnlTil i kulturowych II' oparciu o prz..:ciwstawienie wlasn)Th W/or<"'II' kulturoll'\L'h Inn) m: dopiero lell �277 ł~lkt powoduje odczuwanic własncj Iożsamości. Tu wlaśnie pojawia sil,: katcgoria swój-obcy oraz zlliązane z ni,! poi.;eic dystansu kullurmvcgo jako kluczowego elementu w ksztaltowaniu się tożsamości. w [ym kullurowej. Dystans kulturowy. jak opisuje autorka. micrzony jest ..różnicą l11i.;dzl poziomem POI\szechnikt')\1 ccch wspólnych konrrontowanych grup. a poziomem Ilynl/.nikt'l\\ ccch jc rt'JiHi,\cych. Im wi.,:ccj jest tych ostatnich Iym dystans kulturowy jest wi.;ks/Y" (s 12'J) Innym używanym II' tej pracy pojl(ciem jest wspomniane już pojt,;cie więzi, jej spccyficznych przejaw(l\\ II' odniesieniu do grup etnicznych. regionalnych czy narodowych, którc w konsckwencji prm\adzi! do pmlstania wi.;zi etnicznej. regionalnej i narodowej. Za S, Ossowskim autorka przyjmuje. iż łypy II i';/i bard/.(} mocno wiqż'l si.,: ze świadomością przynaleŻllośei do ojczyzny. a 1IIIaS/.va till. "malej ojcl.y/Hy'· - ojczyzny regionalnej. I\utorka dcliniuje Warmiak(')\\ postrzegaj'lc ich jako amalgamat trzech grup etnicznych (trzech Clilik): pruskic·J. pobkiej i niemieckiej. Stqd cech,) Wanniaków jest nietypowa dla innych grup c!nlcznych czy grup pogranicl.a lzw. lroistość etniczna. Charakteryzując tę ludność 1\. Szyfer pivc. iż do kO(lca X IV wicku wicś można w zasadzie uznać za pruską oraz polską. 1\1 iasta z kolei przcdstall'ialy mozaik.,: etnik Ie stale w/.rastająeq (aż do XIX Ivieku) grupą ludności niemieckieJ. I.danicm autorki do XIX II'ieku Illllkcjonowanie tych grup było w zasadzie hC/.konfliktowc. poniellaż d\stans "ulturm\y pomi.,:dzy róiHymi ctnicznic grupami niwelowany byl poprzez 1~1kt życia II grupie Silsied/liej. Wydaje si.;, iż nic hylo wówczas silnego podziału na "swoieh" i "ol1Clch". II I.lli'lI.ku z vy m nic istniala konieczność samooheślania tożsamości przez mieszkatlu')\1 Warmii. I)opiero II'j1rowad/enie niemieckiej administracji oraz jl,:zyka niemieckiego do SZ"(ll. kościo!<'lll i llI'l..;d()\v II'zbud/ilo procesy ksztaltowania si.; tożS<lmości. ""lejna CI';ŚĆ pl'<lC) porus/a kwesli.; tla historycznego. w szczególności historię polityczni\ tl ch I.iem. stosun"i luduościll\\<: i spoleC/ne na Warmii. I.asady miejscowego prawa osadniCl.ego oraz SClOIHlII<! migraej.; I<lrtlhkml ~I Warmiak(l\\'. b.;d'leą istotnym czynnikiem w kształtowaniu si.; i różnicowaniu [ozsamości te.l grupy. Proces se/onowej migracji zarobkowcj do Rzeszy (/ag!.;hie Ruhry) zaCIid si,' II hitach 70. XIX wieku. Ci. "tórzy powracali po kilku latach na WanilII;. stalHlllili Gynnl" inicjul'lcy procesy uświadamiania tozsamości, w tym wypadku p(ll,kie.l tożsamości narodll\lej . .leżeli h,)wiem wueśniej pols"" grupa etnicma pOIbawiona hyla I.upelnie oS(lh. "!l')]'c mogly hy pelnić roi.,: pr/ym'ldczą w ksztaltowaniu się tożsamości. to lukę t<,: laC/eli Ily pcini<lć Iliaśnie pOI\racaj'lcv na Warmię robotnicy sel.OnOlvi I Rzes/.y. W czasie PObYlLL II gl.;hi R/c,l.y \VarmiacI Imns/cni hyli do samoidcntyfikacji i samookreślenia. a powodowane to bilo ..Idcr/.cniaml I "ultur,\ ludności etnicl.Llic innej. Tego typu problemów na Warmii nic h) lo. ponicllaż hylo [o [crylorium. gdzie pr/edslawieiele różnych elnik byli i czuli sil,: u siehie (co II arlo jcs/.C/c 1'<11podkreśl ić - 11 ie hylo tam. zdaniem autorki. podzialu na "swoich" i ..ohc:ch"). W lcj C/';ŚCI opracowania aUlorka podejmuje tei innc istotne dla ksztaltowania si.; tD/samości \Varmiald)\\ kwcstie. a mianol\icie charakteru hillury ludowej. materialnej. duchowej oral spolevnej. <I [<lUe w plylvÓl1 intcretnicznych. Slwierdza: "W kształtowaniu się tożsamości \\ <lnlllakOlI Ilyodl'ębnlc można dll ie plaszC/Y/ny: ohiektywną. czyli poziom kullury ludowcj oral suhic"tl II ną Cly li stopid] samoidcnt) li""cji I grupą regionem. "rajem"(s. 144). ()st~ilnia CI..;ŚĆ bi,!ż"i slanmli próh.; odpowiedzi na tezy i pytania badawcz.e. Po raz "olejny aUlOrb pr/ypomin~1 n<lm Jakie UUC/.tllVC problemy są analizowane w tcj pracy. I ta", wyróżnia i eh<lr~lklcrYl.ujc' nasl<;puj~lce I) py tożsamości grup c[nicmych: tożsamoŚć etniczną rnlllmianqja"o I.amic·vlil\anic: II ,pl'llnc'go krytol·ium. poslugiwanic się 1,1 "Im,! gwarą poczucie swojskości. be/konlliktOlI c' intcr~lkcjc. pami.;ć pochod/enia. Co II i.;ceJ, ..o odrębności grup decydow<ila l\tech gll'lll nic p,unięć' pochod/enia. Wydaic się. że nic istniała jeszcze hmieezność opcji. a pr/\ naiClność do "!l'li'ciś I. grup amalgamatu nic stwarzała "onfli"tów w stosunku do pO/oStaIych ra" Ili<;c paml,'ć' pocilOdlenia I ll"rcślonego terytorium (CZl,:sto mityClna) wiązala si.; z llbeślon'l gruJl~1ełniClną a yj tO/.s:uność byla lOż.samości:1 etniCln'l "(s. 144). "olejnym II pcm tożsamości jest Ilyrói.niona pr/el autorkę tożsamość narodowa. pojall'iaj'lca si.; II raI. I. "l'Islilll/l'\I,lniem si.; IHllloC/csncgo poj.;cin narodu. i\. S/ykr wyróżnia tożsamość nallll!oll'l polsk'llHill [o/'<ln]ość n<lrodml<l nicmiec"ą. Wedlug autorki druga polowa XIX widu �278 stanowi la początek polskiej rozwoju tożsamości polskiej narodowej tożsamości była narodowej. świadoma Podwalinami działalność propolska. dla kształtowania tzn. polska prasa. się polska literatura. fakt istnienia polskich bibliotek, czytelni. Ważnym czynnikiem inspirującym IV tym typie tożsamości jest czynna retlcksja i samoświadomość mieszkatlcll\\" tych ziem. Czynnikiem nic do przecenienia byl wspomniany już proecs Iwi,vany I.e Ijawiskiem SCZOllO\\·ej migracji zarobkowej. Kolejnym istotnym czynnikiem był /llkt świadomego używani<.l języka (gl\"ary). albowiem jt<zyk definiuje lub przynajmniej bardzo wyraźnie określ<.l tożsamość. Tu warto I.aznaczyć, iż Warmiacy posługiwali kim (język nie byl używany pruski krystalizacji narodowej na lata 70. XIX cyjnym. szej drugi tożsamości wieku. roku pojęcie z drugiej strony obywatelstwa to plebiscyt 101SamOŚCl. obywatelstwa. icmca. które urodzenie wymienianym typem podaje. Warmiaków Tak się określa. Rzeszy stałą Najislotniejszym dla interesuj'lcego na. którą wedlug A. Szyf(;r .. wiązać deklaracji posiadała tZII. polskiej. zaś pr/yjęcia się polskicj tozsamości narodol\"ej zalam'1I1 IV ksztaltowaniu polskiej narOlIOlla lIiemieeka. typy tożsamości: na co d/iell społeczności niemiecką. kulluroll'l: formą konieczność i wiąże chłopskiej się ,,\. i\. Szyfer Typ elniClnego kulturą l. niemiecką. lasymilowal życiu UŻyll·<.lgwary opowiada si.; jako Warmiak. (polskiej). piem- wpro\\adzi! pr/.ynaleiności 10 w codziennym siv za narodowości'l konlynuuje tradycje przyp<.ldał germaniza- strony polska powoduj'lcc tożs<.lmość niemieckiego okres w rodzinne ludność poczucie nastl,:pującc ale żyjąc w polskiej pozostała nikla pamięć pochodzenia. wuic tradycje kultury wannil1skiej Polakicm. ale opowiada najlepszym niemieckim. strony jest w procesie się procesom narodowości okres w ks/.taltowaniu przez <.lulOrkt< okn:selll lOżsamości Pierwszy z powrotem obok na obs/.arze i niemiec- wyrói.nia Z<.lZnaClyć. iż rZ'ld Rzes"y wieloetniClnym. z jednej Używa języka iemeem. odtąd obszarem że da się tlItaj wymienić 2. Jest etnicznym kilka etapów. należ.y - polskim A. S/)'tCr pr"eeiwstawianie związany bl,:dącego i zamieszkanie Trzeci nazwany wieków). świadome miejscu oznaczalo jl,:zykami jednoClcśnie dwóch ruch propolski W tym niemieckiego. z 1920 roku. Kolejnym za R. Trab'l polskich była specyficznym przypisanie. dwoma od około nastl,:powalo zarobkowej. p<.lilstlVowej. Warmia podwójne kiedy zaś to intensywny ndi emigracji 1913 W sit< w zasadzie się. I choc warmiilskiej. kult:3 . .lest etnicznym Pr/.y tym u/.ywa gwary II·annil1skic"(s. I X'}). na przemian l. nic nas terytorium typem loż.samości jest tożsamość regionalnależy chyba z okn:sem krystalizowania sil( nowouesnej świadomości narodowej. wywodz'lcej sil( z tożsamości etnicznej" (s 200). SI'Id IOI.SamOŚ( regionalna w najwi.;kszym stopniu przetrwała do dziś i może być pOllnowana pko pOCZUCIe przynależności w pierwszym rl.l,:dzie do tzw. małej ojezymy (Iłeimatul. II tym wypadku WarmiI. Na tym terytorium są kto'.' Polaki. Ostatni na pytania Mniemee') typ tożsamości o tożsamość. Najpewniej wymieniany tywowaniem wlasnej kultury, przekazywany jest nastl,:pnym narodowość Warmnioki"'(s. słyszymy taką przez i\. SzytCr to toi.samość uŻyw<.lniem pokoleniom odpowic.d;: "To m: ł 53). wlasnego wzyka kulturowa (gwary). ren i w clCkcie jest tym. co I\yn·)i.nia I.wi,vana rodzaj z kul- tożsamości dan,\ grupę i stanml I o jej odr.;bności i samoidentytlkacji. Otóż autorka podkn:śla. ii. cceha warmil1skości IlysLIIla si<; na plan pierwszy i w typie tożs<.lmośei reg.ionalnej i loi.samości kulturowej. co Iledlug niej pozwala na potraklOwanie tv cz.,:ść pracy obu tych wypowiedziami kategorii samych (typów mieszkaliców IOzsamości) l'Icmie. tc.go regIOnu. które Autorka uzupcinIa pozwalaj" do KOnC<.l zrowmieć stosunek ludności tej zicmi do wl;Jsnej kulimy i tożsamoscl. Na I.akollczenic leJ części książki A. Szyfer rozważa problemy mctodologicl.l1c w badaniach poziomów tO/samości. Proponuje zatem tywny takie postępowanie - wiązania decyzje si.; o określonej l. badal\"czc. określoną opcją przynalcL.ności które uwzgl.;dniać poprzez zapadające w psychice: si\(. że tez\( o różnych poziomach i typach tożsamości. oraz uwzgl\(dniając obiektywny. subiektywny i natalny Podsumowując /\. Szykr analiz. chcialabym grupa raz jeszcze Warmiaków Irzy poziomy. kultur.; nalalny i j.;zyk: - miejsce tzn ... obieksubiektYlIny urodzenia. .- Wydaje uzyskać można było tylko l'IcZ'IC postulat: aspekt toi.samości" (s. 2(7). przypomnieć. nic stanowi b.;dzic kultywowaną iż II' świetle monolilyClnej calości pr/.edstawionych przez lecz konglomeral trzech �279 różn:ch grup ctnicznych. kt(\n: II' okn:sie akcji osadniczych osiedlily sil( na tym samym terytoriulll Warmii. Książka 1\. SzylCr jest próh,! analizy ksztahowania się i różnicowania tożsamości WarmiakÓII. Ujemną stroną tel pozycj i są moim zdaniem. zhyt częste powtórzenia rozpatrywanych przez autorkl( kwcstii. w konsekwencji doprowadzające do zbytniego rozhuduwania pracy. a także Ilielokrotne opisy kolejnych clap()\v jej konstruowania. Z tytulu opracuwania Warmiacy. c';tudiul1l (()~s(/lIlO.i-ci wynikać moie. ii zakres chronologiczny tej pracy ubejmuje również drugą połowę XX Illcku. lak jednak nic jest. Ramy czasowe z.akreślone przez autorkl( kUllezą się na II WOJnie ślllalllllej. I choć wlaśnle lakie jesl zamierzenie auturki. powuduje onu, jak sądzl(. pewną nieaktualność analizoll"<lnych kweslii: po wojnic hO\liem Warmiacy tei istnieli. Warto IV tym miejscu przypomnieć. ie od lat 50. I1Hliemy zaohserwować zjawisko hardzo istutne ze wzgll(du na analizowaną grl1pę ludności. OtÓŻ wlaśnie po 1956 roku zostaly zniesione pcwne fórmalnopnlllne sankcje wohec lyeh. którzy w trakcie weryfikacji narodowych optowali za narudowością nielllieck.,. leli \;Ikt SPOllodO\lai. ii. moi,na hylo z.aobserwuwać wzmożone wyjazdy do Niemiec. choć ocz: wiścic IlalCi': pamil(tać. ie nic wszyscy Ilyjci.dżająey na Zachód w poszukiwaniu lepvego h: lU. hyli POclHldz.enia niemieckiego, Kolejne falc emigracji mialy miejsce w roku 1956, II latach 70 .. po Il)X 1 roku. a takie po 19X9 roku, Autorka wyznaczaJ'lc takie ramy czasowe pracy pOlllin.,:la w S\lej 'Inali/.ie: JeSZL/,e:je:den wyjątkowu istotny. według mnie:, prohlem. a mianowicie proe:es pOlIstawania slOllarzyszeli i mniejszości niemieckich. do których CZl(sto wstl(powali i IISII;puVI Il!aśnie Warrlliacy, Na tcrcnach Warmii i Mazur na przełumie 1990 i 1991 roku pllll slalo I ~ lego I: pu s!OIvarzysz,eti. Od tego czasu moiemy mówić o pewnej jakościowej zmianie: II slCrz.e: sanHHlh.reślenia i samoświadomości Warmiaków, Te przewartuściowania II' sfer/c loiS<lI11ości II pelI nym sensie pozwalaj<1 mówić u zmianie statusu tej grupy, Dawne określenia lej ludności nic przyslaj., do rzeczywistości. do obecnego jej statusu, Nicstety. A S/\ I'n l\Spomnianych prOCeSl'1I1 nic analizuje. a nawet ich nic sygnalizuje. czego można żalo\\a':, ManKamcniem jest natomiasl potraklowanie hez komentarza źródel powstalych przed ił Ilojn'! śll·iatOlI<\. a Ili.,:e: przed g(lrn" granic,! 11')'znaczoną dla pracy. na równi z danymi z badaJ1 lerenmlych uzyskan~ mi pMnlej. Te <lIlie Kategorie źródelwymagaj<\ przecież, zarówno oddzielnej prczel1l:lcii jak I Illlcrpre:I<lcji. W wypowiedziach informatorów z okresu powojennego. zresztą \I prae:\ nic d:llowanye:h, mieszcz<l si.,: bomem doświadcze:nia czas (liV późniejszych. Heata T()l1Ias~ewska-II()I/lb (h\'d()\(lIlc~lio IIi1S~(/ A:/lIII/illki 8o::ej \I' eolskiej kllltllr~e IlIdowej, Kraków 1996, ss, 157. ił. W pa/dzierniku 1995 roku II' Muzeum !':tnugralicznym w KrakOIlic udhyla się sesja popularnonaukll\l'a pl. .. Klilt 'lalki I~ożej w polskiej kulturze: ludowej". Towarzyszyła jej wystawa "Or.,:do\lniuko nava". Dodać na!<::ż,y.iz II Iym samym czasie muzeum prezentowalo inną jeszcze Ilysl'\lle / lego Ie:matyune:go krl(gu: "Na (i()()-!<::ciebiją clzwony, Kult Matki Boskiej Ludźmierskie(' "Jle:llątpllllie: świadu) lO o I.ainteresowanlu kultem maryjnym wsród badaczy. Jah. i puhliuności !iunie: milI iedzaj'Iccj muzeum. Kolejnym elementem podsyeąjąeym i jednoezcsnie zaspokajaj'lcym lo zainlcresOlI'anie b.,:clzie zapewne tom malerialów pukonfereneyjnych. ZalI ie:rający z.an·)\\ IHl rekraty wyglosz.one: na spotkaniu. jak i zl%ne później. A Spiss. jedna / organizatorek sesji. obok tJ. Janickiej-Krzywdy. w interesującym szkicu ,,Ilpnllladzcniu do tomu pisze: o dzicj,lCh kultu maryjnego w Polscc. jak najsluszniej widząc w nim fenolllen polskie:j religijności. nie: tylko lz,w, ludowej, Zakres i siła tego fenomenu owocuje mil(d/y inn: mi II yraIJ1" i nade:r z.nauącą obecnością Matki Boskiej w ludowej kulturze. w sensie zan')\\ no określenia przu ,')\\ kull cech światopogl'ldowyeh samej kuhury, dawnych i wspólczesn:ch praklyh. oraz. zaLlHlII'aI1 h.ulturowyeh. Spojrz-Lnie etnologa na kult maryjny pogłębia o perspektyw.,: le:ologic/ll<l kolejny artykul autorstwa o, 7" S, JablOllskiego pl. Pielgr:::ymki �280 kllltll II/myjnego, Z kolei M, Okszkiewiez pisze. w oparciu o hogatą literatur<; etnograticzną O specyticznie ludowych aspeklach kullu Matki Bożej. Ten cieKawyartykul wydaje się. prz.y wszelkich jego zaktaeh. nadto skrótowy. przez (;() niektóre tcz.y i pogl'ldy autorki brzmią niceo schematycznie. Pozostaie zamieszczone w tomie teksly traktuj,! o kwesllach S/.cz.ególowyeh h"d; dotyczą kultu maryjnego w konkrdnych regionach Polski. I tak. o sposohaeh przedstawiania Matki Boż.eJ w folklorze slownym Polskiego Podkarpacia pisze li. -"mleka-Krzywda. o ku kic Matki Boskiej Ludźmierskiej B. Skoezell-MarehewKa. zaś o kukie Matki Boskiej Tarnowieekiej i Le7.ajskieJ A. .Iaeher-Tyszkowa. Anykuły te oraz, glos M. Mercs w' dyskusji na lelllat kultu maryjnego na Żywiee<;;(.yźnie. dostarczają interesującego matcrialu faktogralicmcgo o ch<lr<lkterze historycznym. ale także uka7.ują wspólczesnc Ilmlly kullu. daj'1 świadectwo ohcenej religijności Polakó\\·. Niezmiernie interesujące są także pozostałe Illaterialy pOl1lieszcmne \v tOlllle. T. Marcinko\lska pisze o sanktuariach maryjnych w narracyjnych pieśni,leh ludowych. B. Pilichowska o kulcie Matki Bożej w minionych stuleciach w Krakowic, a A. Banosz o kukie Matki Boskiej \Iśród mieszkaj'leych w Polsce Cyganów. Wano r(l\Inicż z.\\·n'lCić u\\·ag.; na dokonan,\ przez, Ci. Mosio analiz.; wpisów do ksi<;gi wystawy ..Na 600-lecie hiją dz\\on: ..... klt'lre uj,l\\ni'lJą elllocjonaln: stosunck cz<;ści zwicdzaj'lcyeh do lematyki ekSpOllO\l'anej \\ mu/eunl. a tak/.c: analiz.; botaniczna roślin związanych z kultem maryjnym. znajdulącyeh si<; \\ zic:lniku Seweryna l idzIeii. dOKonaną przez I) Klihlcra. Bardzo krótki. niestety. komentarz. do poka/u pr/cźroczy daj,[cych poglad na ohecność maryjnego w<llku wc wspólc7.esnyeh wn<;lrzach mieszlalnych i \1 otocz.eniu dOllló\1 \\ krakowskiej dzielnicy Piaski Wielkic. niewątpli\\ ie zasluguje na rozs/crzenie. Są \\ nilll hO\vicm. jak i wc wszystkich innych tckslach. nic tylko ważnc inllll'lllacje. ale i S/.creg postulató\\ hadawczych. Na zakol1czenic należy wspomnieć o dwóch szczególnych tekstach wspolllnieniach uczestników tzw. asyst. tj. grup mlod/.ieżowych spelniajqcych \\azne funkejc podczas pielgrzymek i uroczystości religijnych związanY"l z maryjnym kultem . .I. Ihanny pisz<: o dziejach I z\l:ezajach Asysly Cicszyilskiej dzialającej podczas nabożeIistw i OdpUSll')\\ \\ dniu Wniehll\\zl<;cia Najświ<;IS7.ej Maryi Panny w Kalwarii i'.ebrzydO\vski~~i. a K. Kolstrun~-(irajny o ;\syście Krako\lskiej i jej udziale w pielgrzymkach i uroezystośei,lCh \\ tc.j/c samej miejsc()\\Ości. TeksI: tc odznaczaj'l si<; wielkimi walorami poznawczymi oraz nader osobistym i Ulmulącylll \\T<;CZLOnell1 W kapitalny sposób uzupelniajil tom. który bez \vątpienia zaslu~uje n,1 u/.llanie ze \\zgl..;du zarówno na rang<; poruszanych w nim tematów. jak i na poziom zamicS/L/.onych tebll')\\', pr::ejawelll S::llIka IlIdulI'<l l\u.I'::lIbóll'. Pomorskie Towarzystwo ban\llych RO. Pr::I!.I'::lo.l:i: Kulturalne. i tenólli'j.l'::o.l'c' Bydgoszcz 1995. red. W. Szh:ulnHl\I·ska. Kuja\\skoss. 260. ilustracji c/arno-hlai"cll 107. Rzadko si<; zdarza. by wystawom sztuki ludo\vej towarzyszyly ohszerniejszc puhlikacje. a S:l one zawsze bardzo poŻi\danc w takich okolic/.llościach. lotel z zadol\oleniem należy prz:jąl' ukaz.anie siy S::llIki IIIdOlrej A:u.I'::II/)ri\r zW'iązane z L/\\arq pokollkursO\\'I \\ysta\I,\ \lspólczesneJ sztuki ludowej Kaszuhów w 1995 roku IV Bydgoszczy. Jest lo tylll hardziej ccnne. że \\ dll\ychczasowych opracowaniach sZluki ludowej w Polsce re~ion) Polski PMnocnej hyly raczej slabo uIVzgl<;dniane. Od opracowania Bożcny StcllllachO\I'skiej S::tllka ludo\l'o A:os::llh upiyn<;llljul wiele lat. Od tego momcntu hadania na Kaszubach mstaly po~i<;hione. :1 tab.e czas prl: nlósl wiele zmian. \\!. S7kulmowska. rc:daktor opracowania. wc \\st<;pie uzasadnia \I\'llanie te.j po/.:cji potrzeb'l Illilośnik()\\' s7.tuki ludowej z.nalezienia podstawowych wiadomości o szlUce tego re)lionu. Lważa ona. że pnlca nic pretenduje do okrcślenia si.; jako monogralia \\)czerpuj'lca z.agadnienie Je,l 1ll �281 15 artykulów napis,lIlych kami muzeów t\\(')rczości Jn ludowe; lacilolVania Jzil:jl: i mają hliskie Kaszuh kontakty b.,:dących jednoczcśnie Ludzie z lwórcami kaszuhskiej. ludowymi Kaszub. jej zarys ro/.działem kultury po czasy W. autorstwa ludowej tego zejściem współczesne. plecionkarstwo. plastyka pisze autorka ~\\Iata zdohnictwo ohrz.,:dowa. stroju. malatury (właściwie streszc;:ającym ograniczający sztuk.,: ludową \\. kj Iliaśnic ws;:ystkim gospodarki n'l\vnil:ż tWl')relOści widzi autorka rogarstwo. i kowalstwo z izolacją chlnpskiej. w twórcl.ości wyrób artystyczne. warstwy jak od szerszego jej jednak dla muzeów tradycyjnych ludowych Ludowość, chłopskiej Nie zamykają współczesnej. wst!;pu wypieranie się do szata ilustracyjna .. sztuka ludowa" przede wszystkim sztukę wyobrażerękodzieła ludowego, jak tkactwo. bursztyniarstwo, na meblach wst,,:pu. wią/<I aUlOrzy przede i z sanlllwystan:zalności,! [)ostrl<:gaj,! siłami na drogę Opracowania Błaszkowskiego regionu obejmu;,! autorl.)' cal'l artystyczną stron.,: kultury materialnej, n itl\\ 'I. lo jt:Sl rzei.b.,: i malarstwo. jednak taki.e dziedziny instrumentów. w ratowanie Dążą wszelkimi przed omó" ienia domu i lagrody oraz l.wyCl.ajów dorocznych i rodzinnych). l30gata przybliża C/.ytelnik()\~i omawiane zagadnienia. Niejednoznacznym terminem garncarSl\\o. pracowni- ci są zaangażowani do uchronienia w uj,,:ciu historycznym popl'l:edzone i daj'lcym sztuki i l3ytowie. pamiątkarstwa. om(l\viono zostaly i historyków Slupsku sztuki c/.y taniego zagadnienie szczególowe Toruniu. autcnl'cl.ncj ~lI11atorSlc/Y/ny Każdl: pr/.CI. dnogmfów IV (iJ'lI·lSku. do tego etapu. i kolekcjonerów. treści przez nowe wzory. co nic jest chyba do klllica sluszne. gdyż jak sama stwierdza, instytucje takie jak Cepelia, muzea l'!) dzialaczl: l·cgionaliścl. podejmują wiele starali. by ratować od zagłady sztuk<,; tradycyjną \\'alka o zachowanie .\lcksamler 0\\ tradycji l. Majkowski ania uy odnawiania nych organilOwano toczy ud początku zbiory. już s/.luki i rękod;:iela zamarkj konkursy. o lradycj.,:. o tratlyl:yjne si,,: już Nic tylko gromadzono którc mialy naszego wieku tradycyjncgo na cl:lu (Izydor alc też nakłaniano tworzenie . do konlynu- . .fUl. w latach rzec;:y Gulguwski twórców międzywojen- nowych, ale w oparciu wzorce. Autorem trzech artykułów ('\-talars/wo na .ckle i dr=ewory/ludowy, Rze:=ba w drewnie i Malan-kie dekoracje l11ehli)jest Aleksander l3lachowski. Szczegółnic ccnny i odkrywczy jest artykuł o kas7Ubskidl drzeworytach i obrazach na szkle. Autor omawia dzi.:dzin sztuki na tereni.: Kaszuh. zarówno literatur,,:. jak cksponaty st~ c/.ną kaszubskich obrad)w ~\Ii,,:tego byla zaz"yuaj z Ili,,:kszego dr/.eworylU). skicg.o drzeworytnictwa c)m na szkl.: było łąuenie z drzeworytem. Postać wykonana technikq dr/.cworytniezą (często prawdopodobnic zaś ornament roślinny malowany na szkle. Autor tropi źródła wycięta kaszub- i sugeruj.:. na tym terenie /e pierwotnie malarskiej realizO\valo od XVII wieku. pocz<lwszy tcchniki liczne źródła dotyczące tych muzealne. Cechą charaktcry- Mówią się ono w kołtryniarstwie o tym protokoły istnieją- wizytacji biskupich z XVII i XVIII wieku drewnianych kościolów na Pomorzu inłormująec, że "ściany zakrystii. prezbiteriów i naw bywaly przyonlabiane obiciem papierowym". Namacalnym świadectwem tego jest wn,,:lrze kośl:iola ze Swornychgaei XVIII wieku, z polowy gdzie odkryto sporo kołtryn. 131achowski akceptuje telę S. Błaszezyka, autora pracy Ludowa plastyka w Wielkopolsce, który tlI ierdzi. że środki techniC/ne wykonawców obrazów na szkle były dostosowane do zamożności nabywców. Spotykane dziela rzemieślników II n,,:trza zamożnych zdaie. na Kaszubach obrazy na szkle wykonane cechowych. pochodziły prawdopodobnie gospodarzy. wyobrażenia drukowane w mieśl:ie. cz,,:sto dlatego. poprzestaje majqcymi w postaci l:ieszyly że pochodzily na ro/.wa/aniach tllórezości Biedniejsi świ,,:tych w zakresie historycznych. M ()\vi o dwóch lo kurs maluwania na szkle. Tllórczości kaszubskicgu Pierwszy. Ludowej w Cjdalisku. malowania na szkle. etapach na którym Uczono i były wyżej również Kaszubów. I. tradycj<\. przed tworzeniem t(mll pseudokaszubskicII. później nieraz rozwoju na szkle uczestnicy ich tylko moc". Przestrzega przed współczesnego zorganizowany nic dowiedzieli figur Jak się reprodukcje przez odbiorców, B1achowski o współczesnym przez przybyszów budowania artystów. przez cenione mialy więc .,większą informuje na szkic przez domorosłych zastąpione popytem odpustowych, stIla się pracami drzeworytów. si,,: wi,,:kszym z miejsc malowania nic wspólncg.o ladowalali z dużą maestrią, przypuszczalnie z Dolnego Śląska i zdobiły stanie nie ludowej innowacjami nie z innych terenów kaszubskiego malar- w J 958 roku się nic;:cgo przcz Dom o tradycjach geometrycznych, powie- �282 dziano nieco o technicc malowania i zasugerowano tematyk.,: świecką irudno WI":Cbyło mó\\ić o odrodzcniu malarstwa kaszubskiego w nowej wersji. jak nicktórz: uW;liali. Powstal;lce \1(1\1czas obraz.ki byly to sccnki z. iycia wsi oZ.dobiolll: kaligralicznie \Iykonanym ornamentem bl·ialOwym zaczerpni.,:tym z wzorów haftów kaszubskieh. Drugi elap rozpoCl.,!1 SI": \1' 1')X9 roku. kiedy 10 Wojew(ldzki Ośrodek Kultury w GdHl1sku. Kaszubski Park I-:tllogralicmy we Wdzydzaeh i Muzeum Etnograłiczne w Toruniu 7.Organizowaly warsztaty na lemat ka~;zubskiego nwlarst\1 a na szkle. 8yly one połączonc z poznawaniem zabytków lcgo malarsl\l·a i sposob()\\ transformacji dawnych wzorów. przystosowania ich do współczesnej ikonogralii sakralncj i pobudzaniu do samodzielnego tworzenia prz.y uLywaniu elementów dawnycJl Autor !"Oz.dzialu sam b\ I t\1 óre,! programu warsztatów i pr(l\\ adzi 1 zaj.,:cia. Rezultalem kj dzi;i1alności by I !"O;:\\('ljindY\1 idualności t\l·órczych. Można tu wymienić nazwiska JÓZel;1 ChdnHl\\·skiego. Ilalim Krajnik. !\nn: Ilasman. Osoby te. ehoć oryginalnie ro;:wijają kompoz}eje sW:'ch obrazl·l\\. maj'! za\ISZC za punkt Ollnicsienia dawne malarstwo kaszubskie. W rozdziale poświ.,:conym rzc/.bie ludowej autor rozwaz.a prohkm. jakimlest dermicia terl11lnu "twórca Judowy". którym to terminem. jak twierdz.i. sz.afuje si.,: dziś bez. ograniczell. O l: tul ten ubiegają si.,: twórcy. przysparza un bowiem liClnych korzyści. Wedlug IllaclH>\I'skicgu .. ludO\vych" rzcźbiarzy \ICi;li przybywa. odwrotnie proporCJonalnie do ;:alliku resztek ł(lrIn tradycyjnej kultury ludowej. Anali;:a dokumentacji j(ltograliClnej Z.;lcIHl\\anych obiekt,')\\ !llu;:ealnych sklania autora do wydzielenia trzech kategorii w dziedzinie rZe/by ludO\\e.i I'iel"\\sza to wyroby rzemieślników ceehO\I·ych. które cz.,:sto splltykamy w prz.ydroinych kapliczkach. !\utor uważa. ie te \\ymby dość prz.ypadkowo zaliClono do ludow:ch. W drugiej kategorii ul11ieszCl;: prace powstale pod wplywem wzorów kościelnych. a wi.,:c takie t\\('lrcmśc i cechowcj .- Jednak z powodu ogranicz.onej sprawności wars;:lntowej st;HlO\\i;,cc ;lIn;lIorsk;\ Illlerpretacj.,: modeli. kt(lrym che,! dorównać. Za najeiekawsz'l i nal\\ainle.ls;:q. uw;ua jednak k;llcgol·le trzecią \\ kIl·'!",' rzcźby poz.ba\\lone S'l zupelnie ccch naślado\vcz.)ch. I'lCly Je z \\mrc;tnll lvlko Ireśc symholiL"/n~, semantyka znaków plastyun)'ch. W tych r;:eźbach przejawia si.,: ind: \\idualność t\lorC~. Jest III oryginalny prymitywizm. Tylko takich "amhitnych. utalcntO\\·anych. S<lIllllllz.ielnie hor: kając:ch sit; z I(mn,\ rzcźhiarzy samouków moina - wnllu)!. autora .. uznać za kontynuatol"l')\\ rzóh\ ludowcj". T.,: wypowiedź ilustruje Blachowski pr;:ykJadami pi<;ciu \Isp,'llczcsnych r/cźbiar/: kaszubskich. S,) to: Apolinary Pastwa. Antoni lianon. I;:ajas/ R/epa. WladysLI\\ Lica i J(I/c:1 Chclmowski. Trzeci mzdzial napisany przez Blacllll\\Skiego POŚ\\i":COIlY jest nlal;lrskim dekoracjom mcbli. IN e1uicj micrz.c aulor opal'I si.,: tu na materialach z. \I·ysta\\·)' mrganizO\l;lllcj \1 1975 roku w Torlu1skim Muzeum l-:tnogralicznym, pl. ..f);I\\"Ile meble ludll\\e p('llnocllej Polski". na kt('lrl'; zgromadzono mcble / I'óinych muzców. Na podstawie t) ch kolckcj i ustalono hlpolet\CZnle osrodkl kaszubskic produkującc malowanc meble IW wsi. ;\utor /;lstrzeg" pr/y 1\111. ze przcl "ośrodek" rozumie nic jeden warsz.tal stolarski. ale klika pracllwni produkuJ;le:.ch meble: o podobnym typie dekoracji. zlokaliz.owanych \\. jedncl miCISCOI\osci. Dodaje tcz.. zc .Iest tli 1\ !kl' próba okrcślenia paru lokalizacji. Jedcn z lych ośrlldkO\\' lImie.lscawi;1 \1 Chmielnie lub KanllI.ach. drugi w Kościerzynie. trzcci w Brusach. Omawiając literatur.,: tcmatu autor k1'Y·tycznic ocenia LIC/cnie \\j;lk;lś \\spl·llnot.,: ctnograliuna róin)'ch regionów kulturowych tylko dlatcgo. ie wchod;:;) one w sklad jednostki adlllinistracy.jncJ. tak jak to czynią aulorzy nicktórych opraeow,"1 dotyu'lcvch meblarstwa. Prostuje tu nl\ Ina inliJrmacj.,: o skr/Ylli z ma J;.llur,\ Matki Boskiej Sw·arz.ewskicj /najeluj;lccj si.,: w ivluz.eulll TIlrtlllskim. ie jest to wi;:erunck Matki Boiej ze Swarzcw';1 Skrzynia pochodzi z il1\lenlar/a Niemc,'''1 zakarpackich przesiedlonych na Pomorze w uasie II wojny ś\\iatowej. Jeśli idzie o !(II"I11\ zdobnicze. autor dzicli malatury na mcblaeh na tr/y /asadnicze grupy: I) malatury !\\Orz'ilc bukiety kwiatów wyrastai'lce z wamnów. 2) motywy kwialO\I·e bCl naez.yni;l u !)(lds!a\I\. 3) "amatorskic" malatury na skrzyniach indywidualnc i niepowtarzalne. Omawia nast<;pnic poszczególnc motywy. Opierając si.,: na artykule T Sc\\cryna inf(mlluje. ie obok skrzYll z.dobio· nyeh bywały też sprzcda\\ane skrzynie "gole" bez zdobieJi. klóre wlaściciel pll nabyciu mógl salll �283 lIlkkorrl\\ać, pk chcial i potraii!. "! star'lIli.:m o pk naibo!!atsl:': \\" nllll/iak poslI'i,,:conym graliCIn.: do W.:dlug Blachowski.:go t.: skrzynic rO/,lli'llani.: d.:koracji, strojom ludowym Wojci.:ch kostiumologii kasl:ubskiej dotyczącc "amatorski.:" B1aszkowski glównie omawia Kaszubów pasia,t.:.i iasni.: I tbcllla I zapasc.: n<lI'amienn.:j. Otóż autor t.:go okrc'u. I)aki prl:cdstawia POl\TÓ\ do ,Iarych li ija ,i,,: lU na/wisko d/.:nia dal\nych lrad)cji. COli), a nasl,,:pni.: i T.:odory Autor omawia i pl'acy Ilo/.:ny SI.:lmacllllll·ski':J \\. oddzi.:lnym ro/d/i'lk Wanda ck,.: od dallncgo haliu hallu II i.:lobarwncgo, pr/.ćdsl<mia S) PodobnI' zlli.vanego uklad któr/,y strój dawny, omawia Teodory kaszubski świetliźródeł wycho- autorka do omówienia Nast;;pnie szczegółowo całych Kwaśniewskiej strój dawnych I tu równi.:i., przechodzi Gulgowskiej. prze- si,,: do odro- jako na podstawie po 1945 roku na terenie Anny rozdzialach przyczynili hali kaszubski, na czepcach, z dzialalnością autorstwa w pra.:y niemieckiego jest slużąea gdal1ska IV wc wS/.ystkich tych. zrekonstruowany wY!;lcznic dzialal'lcych ma rozdl:ial Tak jak jako str(lj autmtyczny, Sl:kulmowska wyst,,:puj'lccgo iwelki hal'clarck wwrów, Gulgowskich przedstawia sZCl.:gtiloll'o ikono- Ciekawym I:nalazl na strychu IV okolicy Pucka fragment zapaski autor wplylV regionalizmu na odrodzenie rodzimego .lUI, zarzu.:onych Izydora materialy gdal1skich, akcentem j.:st pOl\l'i.:rd/ ..:nl': prl:eka/.Ll ikonograficzncgo zamicszQonego kostiumologa Iloll.:nrolha I POC/'ltku XX wieku, na którym przedstawiona \I nacechowane Kaszub, omawiający ceramikę ludową la ''Ima autorka pi'l.e lei. o bursl:tyniarstwic ludowym. Omawia sposoby pozyskiwania i odmiany bU191) nu. jcgo obr()hk,,:. kU'lra do dziś nicwi.:k się zmienila, a tak/c same wyroby kaszubskich bUlvlyniar/y l,naiduj'I':': się II nllll.:ach pomorskich, W latach 1987-1990 \I) \I iady tcr.:now.: I. /yj,\cymi j.:szcz.: wówczas bursztyniarzami ludowymi. \\" rozdziak ll1a,kach poślI'ięconym i przebraniach reklli/,ytom kol,,:dniuych obrzędowym i zapustnych, Krystyna omawia Szalaśna leż szopki. autorka mówi prowadzila o maszkarach, koli,:dnicze gwiazdy oraz VIi':lle.: do/) nkow.: i wi'llanki i.niwne II' kontekście I',wycząjów dorocznych i agrarnych, Ciekawy jest artykul Krystyny Tubaji poświ;;cony ludowym instrumcntom muzycznym, ,\utorka wyuerpuj'lcO 'izu.:g(·,lniL' '[<!\Ilon.: omawi'a rói.ne illl':ITSUFICO prz.:dslawia /o,taly nall':l rodzaj.: wyst;;pująeych o instrumentach IV XIX wi.:ku. pr/.yuyny krzy jcgo Kuniewski rozkwitu. Omawia na sygnałowych, nic b,,:dąc.: sir/cle instrumentami prz.:dlllioty "rz.:cilolkowc, kkkolki. dzwonki, \\" rozdziak poświ.,:conylll kowalstwu kll\valstlla instrumentów się lu ro/,dzial Kaszubach, gdzie muzy.cznymi, przed- jak np, kije okres rozwOJU przedstawia skrótowo też warunki lowarzyszące rozwojowi klma"llla artystyuncgo na lisi. gdzi<.: kowak tylko marginesowo mogli się zajmować zdobnic11l':1ll, II' odn');inieniu od tWlm:ów z dui.ych miast. System podalkowy po II wojnie światowej i.:szcze bardziej tę \w("rcmść ograniczy!. Autor omawia sylwetkę kowala A. Laskowskiego I 13orkoll'a techniki speciuiil:ui'lc.:go i Ivytwory II) ch. Inn.: dziedziny stilO, tkactwo dzialach, mies/.cz., pr/elllyslu ob.:cnie oraz w kowalstwie zdobnictwo arlystyczn.:go. ,i,,: na ogól l: tym i.e Illni.:.i miejsca sa to prz.:mysly '/tuk, się arlyslyCl.n.: jak w schematach poświ,,:eono gin<tc,: (jak rogarstwo) narzędzi bądź artystycznym, pracy wyroby opisu z rogu. twórcom, wiQkszej następnie przedmiotów zabawkarstwo. przedstawionych lu wspólczesnym nic wykazujące Przedstawia i innych L1tytkoplecionkar- w poprzednich jako roz- że w większości aktywności w dz.iedzinie ludow.:.1 (Jak np. Ikactwo), Teresa Karwieka �284 Jirina ('eske lidove kro/e. Pr{lCl.:. Praha L a n g h a m m I.:r o va. nlb .. mapa. 1994. ss. 150. 7 J il. kol.. r), tlum. ang .. franc .. niem. Z okazji setnl.:j rocznicy ..Narodopisnć vystavy cl.:skoslovl.:nskl.:'", jaka odbyla si.;: w 1895 roku w Pradzl.:. uka7.alo się albumowI.: wydanil.: poświęconc strojom ludowym. Równil.:ż z tl.:j okazJi w 1995 roku w Muzl.:um Narodowym otwarto wę sztuki ludowcj. którl.:j Jirina przy Vaclavskim Langhammerova byla Namcsti w Pradze wsp()laUlork'l. Swq wil.:lką wysta- karier.,: naukoII,! i muzealną rozpoczynała pod kierunkiem znanej Cleskil.:j badaClki stroju ludowcgo. Sotkovl.:j. która opublikowala wiele opracowati z tego zakrl.:su. Jirina I.anghammerova po niej kiaownielwo w szyciu Jako strojów. oddziału ULlJV Tym zagadnieniom doświadczony już (USlrl.:di Iidovć i sztuce pracownik a umcleckć ludowej i znawea jako przesl.la Blai.en) przej;;1a v)'I"oby) spl.:cjalizuj'leego dnogral" poświ;;eila w J'.i68 roku do Muzeum gdzil.: kieruje dziakm tekstyliów i strojów. Tutaj z kolei nawi,vaia do prac Stranskiej. znanej badaczki i autorki licznych publikacji na temal ludowych si;; wil.:k lat prac) Narodowl.:go. szkoly stro;(')\\ Drahomir) w Clceho- I slowacji. O czeskich równo i slowackich. książek. larno-naukowych. osoby. które do niedawna jak różnych artykulów P07.a wymienionymi się podobną tematyką czechoslowackieh. publikowanych już autorkami. zajmowaly. strojach na lamach można Nalei.c1i napisano czasopism jeszcz.e bardl.O duio naukowych przykladoll"ll do nich Zibrl. Sochaii. za- i popu- wspomnieć Cholek. Koula. Vaclavik. Kovaćevićova. Nosaiova. Vaehova. Svobodova. Vydra. Praiak. Stehlikova . .Iohnolil. Markova i wielu. wielu innych. Jedni publikowali syllla) na tem~il ludol\ych .''lro.lów knlju. regionu. jakicjś miqscowości. inni podejmowali Sil': opraww(lIl wybranych zagadnie,'], np. O/(klb. tkanin. haftów, koronek itp .. Iqcz'lcych si.,: bezpośrednio Ie strojami . .IeS/cz.; mn) ch zajrnoll ał) pojedyncze części odzieży. Cly technika ich Ilykonania lub strona historyczna i zmian). ukgaly ludowe stroje C7.echoslowacji. Zywy ruch 1()lklorystyezny. a także rcstiwale pieśni ludowych nictwa zcspolów popularne. sporządzić regionalnych albumowe. oraz jak sprawily. prezentują różnych wydawnictw. wy t worów . się one przcźroczy. .lako odpowied/. iż wzroslo prczentującc obecnie lilmów. na spoleczne wspólezesne nie tylko w terenie. kartek I.apotrzebowanie /.apolrzehowanie lahylkowe /(lrm). Tym pocztowych uka/ulu na 1"yd,lII- ale i wska/ówki sposobem si;; w 1983 .. jak Je ukazuje i nmnailyeh jakim i Wile;, si.,: sporo pamiątk()\\) roku publikacja ch Vier) osalovcj Slovensk,i' tudovy odev (Martin - Osveta). a w 1994 roku podobna w swym charakter/e omawiana praca 1. Langhammerovej. Sklada si;: ona z kilku rozdziulów napisanych prost) m. przyst.;pnym językiem. który. po obrazowo przedstawionym prologu. sklaniu do po/n.mia definicji ujawniać przyj<;:tych w dalszej w polowic reprezentacyjne XVIII drui.yny wówczas Reimund Grliner. pierwsze studia jes7.eze malarzy. którego Ludzi picmsze strojami utrzymującym sil,: po dziell ludowymi. a także dzisiejszy. wplyn;;ly pomimo zmian. lat. Oprócz rozmaitych Clynników wplywaj'lcych jest srodowisko naturalne wyrażające si.,: poprzez wsi II' strojach kolekejc motywów ne jcst nawet wa. zdobniczych wc wsiach maCl.nie Ślilska Cieszyóskiego Wplywy 1\ Pl'adze. czy I.acząl malollać leka ora/.zaCl itp. Wiążą na lilkI. że stal)' jakim ulegaly pod tyluicm ..,:ly pojawiać si;; one i.)'wym l1a przestrzcni na ich kszlaitowanie.jednym rodzaj i gatunek surowców. si.,: one z kolei I. charakterem obyczajami i wierzeniami ludu. Z biegiem lat te pierwotne uwarunkml'ania innych czynników zewnętrznych. zwłaszcza środowisk miejskich. klórych stroje wyst;;pollai\ II w 17') I roku si;; w 1805 roku jako uka/.aly też powstawaly Jakie l.acz;;l)' SIt;: i.e II slropch sit;: i opracowania. nadto malowidla o tematyce wiejskicj wykonane prlCl iIH11ch Autorka wymienia clOlowe postacie ludli. klórzy pr/.yClynili si;; do ro/,budzćnia zainteresowali niektórych i Leopoil!a V. króla czeskiego. litografie Wówczas stro.l'lI11i ludm\vmi. I. tego Clasu dowodzI. np. na koronaej Ferdynanda Volkstrachten"'. zainteresowml Ikonogralia chlopskie. w 1836 roku na koronacji .. Bomische cz;;ści i rozwoju wieku. obcyeh i górali środowisk od nich oddalonych. beskidowych zaznaczają Pr/.ykladem o wiele silniejSle się przede wSlystkim organem dziesiątkl)\1 I lIajważniejszl ch kolorystyk.,:. Illl"lllt;: wykonYllanej prac). zacz;;l)' ulegać preSJi oddzialywanie II idoCl- nlOg,{ być wplywy praskic aniżeli Jablonko- pohliskiego w strojaćh najbogalsz)'eh na �285 "idniaków. bardziej formy Zll lJ. sedlak('}\v przodowali poszczególnych łaszcza ez.,:ści. na WSI utrzymują slIIlerdzeniami opisy upodabniaj'lcych w doborze autorki regIOnalnych poszczególnych odmian cz.,:ści towarów. Różnice uwidaczniały niektóre można siC; swym kupnych stare, si.,: zgodzić. strojl)\\' strojów archaiczne niemniej różnych oraz ubiorem pk ich dodatków się w strojach też elementy. jednak prowincji liczne do mieszczan, tkanin. kolorowe oraz które nie ze wszystkimi w uzupełnieniu Moraw i Śląska, plansze. ci ostatni kroju obrzędowych. Wprawdzie zamieszczone Czech. chociaż i modnego jak zwięzle też rysunki z przerywnikami wzorów hallów. daj,! jasny obm/. tradycyjnych strojów ludowych wymienionych krain. Ukazano je II' naturalny sposllb. glllll'nie na bczpośrednich użytkownikach i wlaścicielach, którzy przecłlO"ują Je .jako kulturowe dla podniesienia dziedzictwo rangi swojego i prestiżu stości. a także w clasic narodu. obchodzonych Stroje osobistych, te noszą jeszcze dorocznych po dziel1 dzisiejszy i pai1stwowyeh uroczy- imprCl. folklorystycznych, Barhara Bazielich Slreekdrachlell ill oll=e geweslen _. Alllwerpen -- Hrabam Umbllrg J '/uum/erell. red. Ilcnri Vannoppcn. Gent 1994. ss. 334. ił. czarno-białe Oosl-V/aanderen II·e.\"/- Nakładem Flamandzkiego Instytutu Kultury Ludowej ukazala si.,: ksi'l/ka - I.biorowc opracowanie rcjOl]{')\\' Bclgii. Kraj tcn nic możc się poszczycić sląd tcż do Polski \\Spó!aulorzy dociera nicwicIe omawianego i Frielhl Sorber ogólllonarodo\\ej upóżlii'~niem l pr/cS/.Iosci i pr~\\"alnc kultury z tego ich w sumie znacz'lcego IXIlhIJ1 i penetracji. jak podaj,\ autorzy ujawniaj(lcej kultury zakresu s/.eściu. dorobku. jest ograniczona. pOla Dlatego Henri Nawet Vannoppcnem wydana nic tak dawno zasluguje na tym większą uwagę . .Jest to - o lokalnej modzie. prezentujące fragment si.,: w stosunku lub muzealnc stroj\lII Ibiory. harwach. I(martc l kt()rych jakie wynika. pr/etrwaly do mody w miastach \\. ksi'lżce dotyczą że dawniejsze do nas/ych z pi.,:ćdziesi.,:cioletnim do legendarnych wspomnieli. Cal ość opracowania sklada si.,: z dwu części. \'yroh(')\I' ..h'lai" ... scrgc" podzia!: wymienia i inne: 1750-llWO. tkaniny baweliwlI1e. okresu prly kolorowe. 1750 a 1950 ro- poza wstępem Frieda Sorber omówila odzieży: zróżnicowała zwlas/.cza jak pomi.,:dzy Clym pierwsza. I SOO-IS50. Ikanll1Y wclniane. były bardziej wieku. Kiedy laś brakjakichkolwiek udokunic poniechali sposohności odwolania si.,: II. Vannoppena. ohejmuje Ulery rO/d/ialy. Najpierw m •.Jlena!y i surowce wykorzystywane pr/.y sporządzaniu "LOsująC chronologiCl.ny stroje Clasów. dwustuletniego ki,'m. a pr/y okazji n'lwi.vuj'l także do XVI i XVII mentowanych "iadomości na ich temat. autorry !I1anych ministerstwa PodstallO\\YIll prry tym źródłem byly tutaj obrazy. rysunki. urzędowe dokumenty ora; dane publikowane w .Jkstuurlijk Memorial", nadto regionalnc kroniki anil.cli lc. w cicmnych Opisy i wiedza a jest nic maj'l pod tym w/gI.,:dem ['raca .. jako wynik długoletnich pierwsze z\\i":/k opracowanie poparciu poświęcone ludowym strojom poszczególnych zbyt licznymi opracowaniami na podobny lemat. publikacji opracowania. przy nlb. i kolorowe, ..katoen". I S50-1900. Spośród najbardziej tzw .. .Iaken" ... baracan" stosowany od XVIII autorstwa podstawo\l'c je IV czasic ... karsaai'·, wieku. dalej indyjski \'dor/ysty ..sianlOise": tkaniny lniane wyrabiane zwlaszeza w Kortrijk: tkaniny z mieszancj prz.,:dzy. np. h;me!niano-Inianej e/.y hawclniano-jedwabncj, jak ,.homba/.ijn". Niektóre I tych \\ \ rohów pochod/ily I /\ l,liaS/u.a kartony. koronki vignon i I. Rouen. s[oso\lane Wymienia IV stroju też tkaniny ludowym. jedwabne, i U/\"\\ane zwlas/ua na Clepki i do ohs/)'cia chust kobiecych. \\' pieJ'\'s/.cj polowie XIX stulecia rozpowszeehnily si.,: tiule bordiurowane ;linn~ mi. IU)wniei uraz różnego \1' rodzaju XIX wieku zacz.,:ly si.,: upowszechniać chusty ..sjaals .. ·. popularnie zwane tkaniny a rozpowszechnionc gotowe drukowane. w XVIII ornamentami ezc;ści konlCkcji, kaszmirowymi. wieku ro- pasmanteric Znanymi centrami produkcji chust \Ieinianych. Jedwahnyeh. bawclnianych były w Europie: Paryż. \1(: j:rancji. Paisley w Szkocji. a IV IX50 roku powstala także labryka drukowanych Lyon. chust nian~ch o charaktery- \1' (jen!. W drugiej polowic XIX wieku mnoią si.,: też róine formy czepków Nlmes bawcl- �286 stycznych motywach tiuli i koronek wyrahianych w poszczcgólnych prowincjach. np. II /\l1lwćrpii, Kempcn. Rijselse. Do wielości (iHm przyczyni/a sil( maszynowa produkcla koronck. w której w ostatniej ćwierci XIX stulecia specjalizowała się firma Ch. Caron w Calais. Wyrabiano tam także czarne koronkowe pcleryny, bluzki. spódnicc modne w środowiskach micJskich. Czarnc i kremowe koronki pochodziły również z Ilagcland (Limburgia). Opn')cz tcgo pewnc znaczcnic w strojach ludowych mialy dzianiny wykorzystywanc pr/.y wykonywaniu pOliczoch. skarpel. czapck. Tc ostatnie produkowano przcdc wszystkim w Doornik. D/ianiny importOlI'ano leż I /\nglii i północnej oraz centralncj Europy. Większość tkanin i akcesori(')\\ wykorzystyll'anych w ludowcj odzieży nabywano jako gotowe wyroby. gdyż nicwiele bylo lokalnych spccialistóll. którzy I.ajmowali sit; ich produkcją i zdohnictwcm. Wszyscy oni. tj. krawcy. s/.ll'auli. kapcIusznicy. tblc/.e, koronkarki pol.Ostawali jednak pod przcmożnym wplywem miasta. Pomi;;d/.: 1750 a 1900 rokicm nastąpi I szybki rozwój ckonomiczny i przcmysiOlly. co równici hczpośredniu oddzialywalo na sposób ubierania si.,: mieszkariców WSI. ISlniala w lasadzlc niewiclka rÓl.nlcl pomit;dzy ich ubiorcm a ubiorem miejskiego plebsu. Dlatcgo już w wieku X IX brak II'yrazistych opisów strojów ludowych. a wicjskie ich pochodzenie wskazYII'ały Jcdynic odmicnne okrvcla glowy. urozmaicone zwlaszcza u kobiet. Drugi. trzeci i czwarty rozdzial opracowany przcz II. Vannoppcna i 1-'. (iccnsa poślli;;conc są częściom odzieży męskiej. kobiecej i dziecięccj. Na tę picrllv.ą skladaj'l si.; nakrycia gloll:. tj. kaptury. czapki welnianc. c/.apki dziane. czapki z nausznikami i wysokie I. das/.kicm ..faas". trójrożnc kapelusze. kapelusze cylindryczne. meloniki. kapelusze slomiane: odzicż spodnia .. ia!.; koszule, podkoszulki oraz kamizelki: wierzchnic okrycia. czyli kitle robocze "hazcloen" i odświ.;tne niebieskie. stanowiącc u Walonów wraz I. czerwoną czapką. chust"'! kolo sZYi i drewniakami. czt;śei stroju narodowego: dalej surduty. paltoty. kasaki. kallany. marynarki. spodnie. nadto obuwie w postaci drewniaków "klompen", skórzanych pantofli i trcpów oraz pOliC/ochy i skarpety. W odzieży kobiecej wyróżniono: cz.;ści spodnie. czyli bielii.niane. Ij. koszule i majtki: nakrycia glowy. jak chustki. kaptury, male czapeczki. czepce spodnie - czarne i I. wzorzystego kretonu. czcpee trzycz<,:ściowe. talerzowate. kornety. kapelusze i wiele innych zrói.nieolvanych co do wielkości. f<Jrmy. surowca. ozdób, sposobu noszenia itp.: dalej _. kallany i spódnice oraz suknie. zapaski i przepaski: wierzchnie okrycia. jak "huik". peleryna. peleryna I bpturem "kapmantel" i wizytka ..visite"; chusty i szale odzicwacze: obuwic \I' postaci dzianych pOliczoch i plytkieh bucików .skórkowych z klamrą. Dodatkowymi elementami są: bii.uteria \1 postaci klamcrck. hroszck i wisiorków oraz rt;cznie noszone. podrt;cznc kos/yczki i parasolki. Najmniej uwagi poświt;eono odzieży dzieci. które ubierano w zminiaturyzowane limny ubioru doroslych. W drugiej cZt;ści książki omówione zoslaly stroje i odzicż pos/.czegl·)lnych prowincji. tj. i\nlwerpii (I-' Geens), Brabanlu (II. Vannoppen). Limburgii (L. lndesteegc). wschodniej Flandrii (H. Vannoppen) oraz zachodniej Flandrii (H. Yannoppen. C,. Steenkiste-Pil, I,:. Yankeirsbilck). Z publikowanych reprodukcji wynika. że malarzami i grafikami. kt(JrI.)' przedstawiali sceny z życia ludu hyli: Wenzel Hollar (1607-1677). Jaeob Jordaens (159J-16 71;). /\drian I3rouwcr (1609-1638). David Teniers (1610-1656) . .Ian Geremijn (1712- 1799). Joseph Pauwels (I R I R1876) i inni. Pomimo. że przcdstawiane przez nich postacie pochodzi Iy I. n')inych okol ic lISpOmnianych prowincji. nie widać w strojach tak męskich. jak kobiecych Ibyt wyrai.nych rozbicżności. Niemniej jednak, w porównaniu ze strojami ludności zamicszkującej s'lsiednie kraje. na tutejszą specyfikę składa się wielość form czepków i innych nakryć glowy. ich zdobnicll\'O widoczne również IV chustkach i chustach noszonych po kilka równocześnie. Osobliwością byl: takie długie peleryny z kapturem spotykane jeszcze w okolicach /\ntwerpii i Kempen w pierwszej polowic XX wieku. Równicż w strojach męskich jako charakterystycl.lle elcmenty należy wymienić zróżnicowane formy kitli wkładanych przez głowO; i czapek z daszkiem typu "lass". Wpral\dzie mówi sit;. że w przeszlości stroje te byly bardziej kolorowc. ale w zasadniczej micrzc. jak I. przytoczonych w publikacji materiałów wynika. odznaCl.aly si.; ciemną kolorystyk". a koiorolIc akcenty stanowiły tylko wspomniane dodatki. Harhara Ha::ielich �287 ..\a!:'o[ N o s s, "'rolll' og shallt houg, Oslo Il)')(,. ss. 25'). il.. mapy. jell/e-. bmre- og konehoVlldblltlader i !forda land. Asch.:- i\il!:,Ot Noss. umdlOna w 1')24 roku była wieloletnim kustoszem działu odzieży i tekstyliów II '\Jol'sk Folk.:musculll I\' Oslo. la swoje wyniki badawcze i prace w szerzeniu wiedzy o tradyL·~jnc.i kultur/c lIor\\.:skicj o[r/.ymala wysokie odznaczenia pmis[ll·owe. tj. Norweskiej !\kademii '\,luk (I ')X6) or'l/. kr(llel\'ski medal I.a osiągni<;eia w dzi.:dz.inie kultury (1994). Jest autork'l ,icdmill ohSlerl1\Th opracO\I'al'] zwartych i liczny.:h artykulów na lemal slrojów ludowych. hlzutcri i i inn~ ch llllklh. a lak/c autork.! dokumentalnych lilmów z tego zakresu. Ostatnio wydana t 1')9(,) ksi.vka "'roI/e {)g shallt ./el/le-. hmre- og kOl7ehovudbwwder i /lordaland wi,jże się z 1'1 samą lematyką co wydane wcz.:śnicj l.ad og krOI/e (199 I) i Naerbilete av eln draktskikk (1992). i/n. dol~ czy lradycyjll\ch dz.i':l\'cz<;cyeh i kobiecych nakryć glowy i uczesania. Jak wcześniej .i.:szcze opublikO\\allc ksią/ki (1')70: 1973: 1977 i 19XI) i artykuly jesl wynikiem realizacji pmgramu hada\lczq.'o i studil\w nad strojami ludowymi Norwegii, jaki w 1955 roku podj<;lo '\orsk FolkcmusclIllL .leg') gkl\\Ilvm z.alo/enicm bylo rozpoznanie przede wszystkim tych "hSlan·lII. )!d/ie /Y\la tradycja ciągle jeszczc funkcjonuje. Stał si.; on bliski aUlorce również uczuciO\l"(l Ie 111gl.;du na jcj I;lrmcrskie pochodzenie i tak zafaseynowal, że od ł956 roku podi<,:la prace pOSlukillawczc i bad,lwcze w terenie. Wzbogaeala przy tym zasoby muzealne zbiorami. riJzvcr/'l.jąc swc poszuki\\'ll1ia r(lIInic/ na innc instytucje. w których pozyskiwala dodatkowc matcrialy iródlO\lc. I'r/cdmilltelll lIlllall i'll1cj pracy są nakrycia glowy dziewcząL panny mlodej. Ill.;/alel onu kohiet niC/aIll<;/.J]~ch i l\lklll. nadto ich IIc/csanie. t\utorce chodzi lo I.arówno o same komponcnty. iak Ich kombinacie i c.iI" proccdul''; posl<,:powania przy pr/.ystroju głowy. a poza Iym o wska7.anie kOlllU I kiedy okrl'ślone limny nakryć przyslugują Chodzi lo jej także o historię i ewentualne Illllal1l ro/n~ ch \\\st<,:plliąc~ ch form. jak również o porównanie ich z w)'st<,:pującymi w poszcze;;l)lll~ch okolicach IlordalantL dz.ieloncgo na obszar pólnocny. środkowy i południowy. i poza t) 111ro/.Icgllm rcgiouelll. kdna I u'l.iIli.,:kvych kolekcj i slroj('l\1 regionu 1I0rdaland slworzyla w latach 1930-1940 (iu11101' Ingstad Tr'll'lll'herg. Ich u/upclnienie stanowi,\ osiemnastowieunc akwarelc ludowych l~P,')\\ przcdsta\\'lanyeh pr/el r(,żnych autorów oraz poslaeie osób w śn:dniowiecznych strojach Illmalo\\anc II winiecie mapy I 1717 rokLL Ze źródcl pisanych najwi<;ksze znaczcnie dla badali l1liall naislar:;;.e kroniki i In'lnuskryply pochodząec z pierwszej połowy XVIII wieku. Cech'l clHlraktcrystyczn'i d/.icwu.;cych nakl')'ć głowy są sznurki. taśmy. krajki i' wSl<\żki II czenlOll\ m i czarll\m kolor/c. wplatane w warkocze lub obwiązywane wokół dlugich WIOSll\\', 1'1'/\ czynl Ilarkocze. lalcznic od okolicy. modelll\l'ano II' różny sposób. co praktykowano tak/e Pl)/.1 Ilordal'lIld. np. II S/wecji i Finlandii. Sposoby Le mają swoje regionalne nazwy i praktykollane ''I od POCZ.lIku X V III II ieku. Starve materialy potWierdzają występowanie okręcania 'ollosolI Ile Ilczcsnym średniO\licczu. Na s;:czególnc okazjc. z.wlaszcz.a uroc;:ystości kościelne. ,[,hOII'ano S/.crokic taśmy zll·i.\Zywanc na szczyci.: glowy (Voss. Ilardanger). Dla pann~ mlOlkj charaklerystycznc są rozplecionc - rozpuszczone wlosy nakryte koroną " ]"()/nlailej limllie . .lest ni.! alho plaski usztyllniony picróg. tzw. "valk". bogato wierzehcm hanOII all~ i lIhll ies/ll11l Illet.iloll·ymi ozdobami. albo hallolIan)' toczck. albo melalowa b'ldź hal'[()\I.lIla kor.iliKami korona o olllarl\ m lub ;:amkni<;tym obwodzie z pękiem wSl<\żck ~ taśm ,)padai'lc~ eh IW J1lec~ Wdl}\l'y oraz dzicwcz.;ta z utracollym wiankicm. wychodząc za maj. nakładaly Ill'lllial1l. hez O/.lklh, gruhy 10C/.ek. Przetrwalo to do XVIII wieku. Natomiast korony InćlalOlle i z kllralikl')\\ uŻyll'anc są nadal (1Iardallger. Fana. Oster~ly). Wykonuje si<,:je albo II ealości z mdalu (srehra) i po/laca. albo z mctalowych ozdobnych płytek naszytych na usztywilion~ toc!.ek. "iakrycielll glO\, y Ill';/;llek jest IZ.II'."skaut" składający się z dwu ez.;ści. górnej i dolnej. oraz / podk ladk i __"ilk -- n'lZIlcj sZ.erokości i dlugości. co charakteryzuje poszCl:ególne regiony. "Skaut" lO przclla/nic k'llI<ilek pi<'lciennej kwadralowej tkaniny lrójk'ltnie ;dożonej. która może być h.lIltmana (Voss), I;lldowana (1Iardanger. S~jrl.iord) lub gladka, złożona II' rogi (.Iondalcn. �288 Hardanger, nakryć Sunnhordland, głowy kobiet Fana, obserwuje Os) rych okolicach stosuje siy też siy je nosi w Setesdal. Telemark. wzmiankują stare do znanych norweskie z Holandii. lub składana lormy zrekonstruowane Nakrycia glowy typu dokumenry. Szwecji w inny jeszcze (1995) w rejonic siy obecnie (Ill1ckel. Voss. sposób. Tradycyjne Ilardanger. Fana. .. bunad". Poza Ilordaland "skauC maj'l odlegle tradycje. Swym wyglądem krusbrade, klut). i sposobem Finlandii chytni<: o czym noszenia (huntu). formy W niektó- nawiązują Inna forma. czyli tzw .. .Iinhue'· lub "kvitbue" występuje w pn. Hordland. Jest ona sporz<ldzona z płóciennego prostokilta zebranego wzdłuż jednego z dluższych boków w ozdobny wyzel. który jak worek opada na plecy. Przeciwległym natomiast bokiem obwi'lzuje glowy. także z podkładkami. znanc są z Al. Hol. Hallingdal. za równic stare. Chustki, czepków uważanc jako łub czapcczek, czętom. si.,: glow.;. Warianty tego nakrycia Vang i Slidn; w Valdrcs i uchodzą mężatkom prototyp w wiełu i pannic innych okolicach młodej. nakryć glowy. wyst.;pui'l Różnicujc zwlaszcza równolegle je lorma. ozdoby. płóciennych, w postaci z nimi i sluicl zarówno sposób noszenia dziew- i ewcnlllalnie zestawienie ze sobą, jeż.eli nakrycic glowy składa siy z kilku CZyści. Specjalne podkładki .. "alk" stosuje się tak przy chustkach. jak i czcpkaeh. Jedynie w R()łdal i Masl.iordcn w nakryciach glowy nie ma ani podkładek. ani chustek. za to \vystępują rMnc czepki i czapki ..Iuvc". Można wyróżnić kilka ich typów. np. z okr'lgłą główką i półokr'lglym lub prostokątnym otokiem, z okr'lgłą glówką i wydłużonym otokiem zachodzącym na uszy. z prostokątną lub podkowiast'l glówką i prostym albo zachodzącym na uszy otokiem, z dwoma bokami połączonymi środkiem prostokątnym pascm lub wreszcie typ składający si.; z dwu jednakowych bok<'l\v zeszytych pośrodku. Większość z wymienionych przykładów jcst czarna. uszyta z tkaniny welnianej lub aksamitu. Biale plócienne czapeczki stanowią nakrycie glowy dziewcząt. które im przysluguje po odhyciu koniirmacji i noszone nakrycie są aż do chwili głowy uchodzi okresów żałoby. Parmy i sposoby na konkretnych zamążpójścia. chustka noszenia starych Natomiast "plagg" różnych kobiecych nakryć i nowych przykładach. dla wdów rozmiarów, głowy znanych i kobiet w żalobie zakladana oraz sposoby za odpowiednie stosownie uczcsania z poszczególnych do kolejnych autorka regionów omawia i micjscO\\'o- ści rozleglcgo l-lordaland, tj. z Voss. Hardanger. Sunnhordland. Midhordłand. Nordhordland. Książka jest bogato ilustrowana współczesnymi f()(ograliami, reprodukcjami starych szkiców. rysunkami i mapami. w poszczególnych ludowych na których rejonach. jej wal10ść zaznaczono Należy podnosi podkreślić, fakt. iż porusza formy nakryć głowy ż.e II' europejskiej malo poznany i l.asiygi literaturzc ich wyst<,:p(lII'ania dotycząccj strojów temat. lJarhara l3a::/elicli Zapysky Naukowo/lO Towarystwa /meni S::ewc::enka. t. 230, .. Praci Sckciji Lwiw 1995. ss. 591 Etnohraliji ta rol- klorystyky", Z początkiem 1997 roku wyszedł z druku. z datą 19951' .. 230 tom licz<\cej już 105 lat serii wydawnicz.ej prac Towarzystwa Naukowcgo im. T. Szewczenki wc Lwowie. zawieraj<ley prace sekcji ctnogratii i folklorystyki również prace tej sekcji. ukazał 1994, s. 332-334). Obecnie czyna wstępny wielkiej, skich tomów ponad środowisk Z artykul wydany drugiego stuletniej tego Towarzystwa. Wcześniejszy tom ZNTS, który zawieral się jako tom 223 w 1993 roku (por.: omówienie w .. Ludzie" 1. 77. tom, pod redakcją z nich pt. no tomów już serii wydawniczej, naukowych; TS. gdyż nic mogly w latach R. Kyrcziwa w kontekście 1948-1992 wydały się onc wówczas i O. Kupezynśkicgo. Zapysek NT:~'. Przcdstawia ukazywać dzialalności te środowiska wc Lwowie. rozpo- on znaczenic niezależnych za granicą lej ukrai!;ponad 60 �289 C,IyŚC ':lnogralio.na dOi) uy pmbkmal: traktomlIlajako S lllnawiiln.:go ki lradycyjn.:j istotna. intcgrillna Taranus/.C/ ..:nko. ni] ll1al.:rialacb kultury czo;ść kuitury Jlies::kallie I.cbrany.:h jcszo.: ł 2 różnej tomu ohejmuje ukrailiskiej któril artykułów, wyraźniej w tym aż I) niż u nas jest narodowej. IW Ukrainie w latach wielkości ludowej, SloboiaJlskiej 20. przez - to obszerny pracowników MU/.eum ilrtykuL Sztuki Opilrty Ukraińskiej II CbarKll\\ i.:. pr/.:dstall iajilcy budownictwo wi.:jskie i miasteczkowe guberni charkowskicj (II \\ m pr/.:dmi.:ść ('barkowa) w.:dlug, stanu sprzcd okolo 70 lal. W tekśeie znajdujemy informacit;. I.': .. po 1<)17 roku m: wSi'ystkieh ośrodkach oblastnyeh i pOllialll\\ych) l Jkr,liny rozpOUt;to zakladać muzea. I'owstaly pr,lyrode ma/. kulturt; mi.:js.:owej » .:tnogralion.:" (s. 3' l)zialala l.ab\lkóII. komisia ukraińskiego dl.iai:lI·l II lIoin) go II I ')76 ślliatoll.:j. roku II IN!'S /.ostal II lalach bog"to /.aopatrzony 20. , i.:kt(n.: maloll·an.: R. Rado\\': \\ auiora. ludności. S/.ezególnie wówczas w Charkowie, hudownictwil ludowego. Omawiany artykul kU'ny hył zostal historykiem w blisko nilpisany Lllolla l.:n n')/llI zostaly badania wcześniej i planów typy domów przez Wydrukowany wykonanyeh przysłupowych zmarJeobeenie jeszcze oraz wn<,:trza lI'e II zmy ludowe. c/. /iw/n'j'/I/e IllIes::kallie sit; od Polio la innym. ialeSl.:nl.:m znacznie i etnografem. rysunków eiekawe wiejskie na Opoili .Jako I'egion .:tnogr,liiczny zachodniej lJkriliny po lIschodni.: pobr/.:/a /.Iolej I.ipy i południowe 11 zintensyfikowane przy republikańskim komitecie ochrony Muzea doznaly dużych strat w wyniku sztuki 50 lotogralii. z ni.:h przedstawiają i rejonowych (tj. wojewódzkich kro;gi krajoznawców badających choć Do scharaktery/Owanlil również w dl'llgiej poluwie bogatym tradycyjnego XIX i na pocąlku Opole sięga w przybliżcniu od okolic górnego Dniestru. Geograficznie region ur/.dbieniem budownictwa terenu oraz mil:szkalncgo znacznym w tym regionic poslu/yly aLlillrO\\l gIÓ\\Ili.: makri,lly ter.:nowe zebrane wokoło 150 miejscowościach oraz dane I IIC/eśniejszych publikacji. ArtykuL zaopatrzony w licZIle rysunki i plany domów. zwięźle prl..:dstallia r.:gipnie \1 swoisil: cechy wiejskich domów w 21 powiatach mieszblnych regionu oraz w całym opolskim. IIIuvko. /'O<!SI(/\I'O\!'C lI/iV IIr::ą<!zell tral/sportll kole.\:nego Po/es"uków w XVI-VIII W. ,\utOI'. pasjonujący SIt; zagadnieniami pierwotnych !<1rI11transportu w środkowo-wschodniej c'zt;ści I.uropy. sit;gnql III po dane /.awarte w odnoszących się do Ukrainy publikacjach źródlolI\ch z XVI-XVIII / lustracji dóbr II .. a takie stwi.:rdza do własnych dominujilce materialów a nilwct loblnic terenowych. W oparciu wylącznc używanie m.in. !1~1I'oksiu poludnim\o-/.achodnim wolów do /.aprz,,:gu. zarówno do orki (sochą) jak portu llallet na hill'li,lo lilugich trasach. np. ze wsi nad górną Prypecią aż do Tenczyna granic\ ,I (j(lIn) m SiilSki':lll (15(,3). Dowodzi gania koni . .iak i \\l)it')II'. od bardzo jednokonny I.apr/t;g II hołohle. także. dawnych iż holobli używano na Polesiu CZilSÓW, i że tam niewątpliwie o dane w XVI-XVII \\'. i do transw pobliżu tak do zaprz<,:- pojawił się kiedyś S. l3olikowśka. l'r::l'L'::l'nck do gCIIC::y jorm kr::yiy na kopułach cerkwi ukraińskich w XVI-· lI'. i\ulmka rwważa tl:ll1atyko; raczej z zakresu historii sztuki cerkiewnej, opierając się /w!. .\'/ 'II na rozlegh'ch .:edl\ kr/yż: inlimnacjach clTki':lIn: It labaszla. I'rzcdmiokm na ni.:liC/n)ch y\. /110/" poe/i\Wszy kr::l'io :: efioki od X I do X V II w. i wskazuje jilk i nil wschodzie IIllIstierskiej I!lIclIlskie i f)()kllckie ce::bione I drz.ewa. bogato zazwyczaj (:: zagadniel) I'unkcj.: Silkralno-obm;dowe \L1illr podejlllllie spril\\t; ,1bionill' tych /d.:cydllllanie zarówno anali::y hodl'Cljlle liillykarsl\!'o i \\sp(',ic/.\:snego stanu świecniki:: świeczniki w obrzędowości genezy. systell1atyzaeji. oryginalnych wytworów II ponad XO I<llogralii pr/.edswwiającyeh II kl(lr: ch je odnotowilno. O Nykmak. r)U1K.i ellolucji polrójne rzcibionc rozmaitość lIkraillskie. szezcgólnego na swoiste Ukrainy. treściowej artykulu .i.:st /agadnicnie symbolicznego znilezeniil znaków krzyża. przedmiotach z epoki kultury Illustierskiej młodszcgo paleolitu. O. Romani\\'. l", Wykonane "/C/.:g()ln.: iródlowych ch wk na zachod/ie świeczników XIX pierwszej połowy nazwane trojcami, mają domowej, !'Ozpowszcchnienia sZluki huculskiej. i formalnej). występujących jak i cerkiewnej. oraz powstałych dotąd Artykuł zaopatrzony jest oraz mapkę miejscowości. Autor postawi I sobie za cel ukilzanic histoprzcmysłu domowego, jakim jcst wy twa- �290 rzanie tzw. regionach łiżnyków Ukrainy pochod/.enie i estetyczną, (łiżnyky) - wełnianych (u nas określanych L. f-lerus. Jaworowskie Zabawki nakryć kilimy na !{·lŻka. /nanyeh na ló/ka). od X V I w. Spclnialy jest poświadczane źródłowo lec/ czasem także magiczną. wytwarzania. glównie CI.asem jako w n\(.nyeh Ich niewątpliWie !"unkej;: nie tylko zabawki ludowe: historia ich rozwoju oraz l!".lpólce.\·lIe drewniane z Jaworowa mialy sit; pojawić już w XVII skich. Wyróżniające i w Niemczech. dotrwało tylko dwóch /awod()\\ ą i r/eźbiar- stylem zabawki b. Galicji. Byly kontynuowano wytwórców. także Artykuł jawOfowskie ro/ehod/i1y pokazywane w II polowic jest zaor<ltrzony sit;. w dość bogatym na wystawach nas/ego nawel wieku. w Czechach leu środków ukraińskiego. transportu wskazując (czólna. na zachowane nad dolną Prypecią zanikly one czarnobylskicj. Na wspomnianych czólna dłubane. T. Czehowieć. wodnego jeS/cze lod/ie. promy) ich eg/emplar/e nad kamieniarstwem /agadnie- na glównych rzekach U/ i Teh:rell: na r/.ekach w wyniku wysiedlenia ludności I. t'1I11lejS/ych dwóch r/ckach nadal mo/na spotkać archaiC/.ne 7.e spostrzeżeń do l<lt 90. w kilka ilustracji. Relikty transportu wodnego Poleszuków ukroiliskich. Autor ro/ratruje tradycyjnych Polesia calej Ich wyrób M. łlluszko. nic się wlasnym po terenie prohle/ln w .. a lIykonyllanie ich wzrosło znacznie w ciągu XIX w. W 1896 roku uruchomiono w tym mieście szkołę zabawkarską. w której uczono chłopców umicjt;tnośei stolarskich. tokarskich asortymencie. thlll'ne praktyczną lisi po all arii II sll'ej !"onnie /JOcl/tku XX ludowym krJl/ClIXIX II" Autorka przypomina. że od przełomu XVIII i XIX w. rozwin;:ly sit; w licznych wsiach ukrainskich ośrodki kamieniarskie. Liczba ich sięgnt;ła kilkuset (w tym 124 na Podolu. z POC/<ltkic'll1 XX w.). a w roszczególnyeh wsiach zajmowało się wytwarzaniem ró/nych wyrobów kamieniar- skich od kilku do kilkud/iesięciu osób. Artykul zawiera inltll"lnacjc o rodzaju \\ytllar/an~ ch przedmiotów (od kamieni żarnowych do elementów dekoracyjnych). ich nabywcach oraz o zarobkach wytwórców. M. Mozdyr. Jeden z dawnych rodząjów rybolówstwa· .. na .\-wiallo ". .lest lO /wlęzla initll"lna- cja o rzadko rraktykowanym, także w rrzesz!ości. rodzaju ro!owu ryb na wi;:ks/yeh ablcnach. który nie ulegl zmianom od stuleci. Lowienie ryb na światlo sporadYClnic pojawia sit; jeszclc i dziś najeziorach Polesia. gdzie w ciche wiosenne i jesienne wieClory rybacy w)'plywaj'l grtlpOwo na połów. Ostatni I.aopatrzeni z artykułów w plonące lego dzialu łuczywa. dotyczy latarnie i ościenie. Czukotki. leżącej na p<'lłnocnym wschodzie Azji. R. Kiś. 7. etnografii czukockiej hodowli renów. Autor. który pr/.cd I lJXO rokiem pr/.ayl bliSKO 3 lata wśród tubylców dalekiej północy i pól nocnego wschodu Azji. przedstawia liczne. /aobserwowane terenie przez tundry określania siebie oraz konkretnych sytuacjc dotyczące w przemieszczaniu sytuacji. orientowania sit; stad. W ro/wazaniach sit; pasler/y przy tac/a swych tabe Czukolki II' monolonn~ boga l<: slollnictl\ll odnOSI si;: taKie m dotyc/'1ec do KOnCepCji elnolln- gwistycznych. W dziale folklorystyki zamieszczono czlcry artykuly. a to: S. Mys/.anyCl. Milologia II' /lUl/"cm:ci T. Szewczenki: A. Kaustow. Przyczynki do poznania CarlJll'lIlÓ\l'lI lIa (ikrllil7le, liS/lekI hislOlyczno-prawny i kulturowy: A. Daudys, Od etyczllych do elllicm"Cilj('(llIostek II' sll"llkllll"ltfnym badaniu bajek (z roslowiem O. I3rycynej): O. Smolak. '/"l,/){)Iogiclle /,orelllcje \I' chrollolo;;il I:vtualów weselnych zachodniopodolskiego iVaddlliestrzu. Warte odnotowania artyku!y znajdują sit; tab.e w d/i ale .. Materialy··. Sil to: !-:u(('ndur::(lii/OH) z Owruckiego według spisu Michala Piotrowskiego:: lut 50. XIX \1'. (M. WO/.niak): !3ulto:or Haequet, jego podróże i spostrzeżenia nad żjleielll i klllturą zachodniej (ikmillY (M. Walo): JedlIiI :. wczesnych prac folklOl:vstycnych dotycąeyeh Halycl'l/Y' (R. Kyn:/ill'): 1'('\1'11(' sloho \lTkor::.lstane ::ródło dotyczące materialnej i duchowej kulIlIr\' ludu ukruillskiego .\"1 '-XI III II (O. AntonO\vycz): Wymiana korespondencji r. ;":olessy z Jl. IIrus::('\I".\-killl(K. Kok~sa): Jedellll, UKrailisKie oKreślenie Ilalyezyna (zlatynizowane (;alicla) jest ró\\"no\\a/.ne polsKiemu (;alieja. ale \I teKstach UKralliSKieh może oznaczać tylKo wlaściwą Ilalyezyne uKraills"', (od 111. IlaliCla) tj. da\\lq Ru.' IlalicKą lub Ruś Czerwoną jaK w powyższym pr/ypadKu. �291 er. .it'iL' lis/riu' .Iorl!s!<nra I'aslerl/aka do H'olodymvra IInatiuka Romaniuk); Au/obiograflc=ne /Iwlaioh' Sle/<lIIlI Jilnlllu.ccellko (M. Kriaczek): A'llI:':eapod otwartym niebem i problem ich ą/uocji IlU Ukraillie (A. Danyluk l. D/ial reCćlvji ohejmuje 12 pozycji. w tym dwa omówienia polskich publikacji: M. Jakubiee- Sel1lkOlva. Slml'iwlsAa {lIe.vll ludowa w polskich pr::ek/adach doby romantyzmu, Wrocław oral .I. Kasjan. Xa p,.::ell(Cl· .vu·ial(Ilt'. 150 ukraińskich bas'ni, gadek, humoresek i podań 1991. ludo- \ITcll. TonIIi IlIlI4. Edward Pietraszek (ir/egorz lJkazanic religijnych sil,: na nas/)m rynku IIzbudza moje l.all'S/e Ija\lisku egl.OlyCl.llemu J:glOt~ ka dotyCl\' Ta pOl.ycji cceha z pellnośeią Kiuc/olve pOJl,:cie ksiąiki jako wiara odleglośei synkretycznych Książka malo w Polsce zawartości znanemu. książki '-:a \1 Ksi'lika dolyCly o ktClI'ylll pis!.e /.atem - jest dość pOJemne. wszystkie grupy religijne. synkretycznych KaczYliski. Ś\l i';lych postaci przcz Jest definiowane sekty, kościoły, afrykallsko-chrześcijańskich polega na pr/.yklad II' jednym I \lai.nych afrochrześcijaóskich okolicy miejsce. gLi/ie jest Betlejem i azaret. Bc)skie.i i innych komentarza. przedstawianych wśród i.ywych afrykanizacji Przywodzi autora taki dogmat społecznego niż to mogłoby religijnych. treści ruchów - anLOnianizmie ustalano też personifikacje ludzi I. okolicy. przez ruchów różnych autora są bliskie polskiego. które v S) nkrely/lll. społecznic. pewnego u/nają rc~prl'zelllują jakieś fllrmy chrystianizmu. Dla etnografa. czy antropologa hadaCl.a polskiego kalolicYlIllU. egzotyka tych zjawisk okazuje si może mniejsza sil,: lIydallać. KaCl.yll- ważnemu wymaga geogralicznej ruchów Grzegorza synkretyzmu II' opisywanych ruchach społecznych pewne podohielistwa do ludowego katolicyzmu .- ali'ochrystlanizm \I' Jczusa, problematykę i zadowolenie. interesuj'jcemu. ostatnia !lo\liem podejmującej zainteresowanie lja\l isk: pe\lne c1emellly religijnego polskiemu c:lIHlgralillvi. Idradzają ogólnie Ze slUdiów nad ruchami a(rochr::es'cljmiski- I ()<)4. skiego jest pośllil,:cona a taki.e ('::Orl/V chrvstiani::m K a c I. y li s ki. /lU. !'WN. Warszalla biblijnych. - wskazywano Jezusa. Matki to na myśl ludową religIjność łudu polskiego. gdzie Matka Boska jest traktowana jako Polka, przedstawiana II ludOlI ych r/.cibaeh i lllalolVidlach jako wiejska kobieta (np. Matka Boska Skępskal, RecenlOwana ksi'!i.ka stano\li kontynuacjI,: dawnych zainteresowatl autora religiami synkre\~ Clllymi. al'rochr/.cścijmiskimi. !'racuj"c przeJ. lata w Zakładzie Krajów Pozaeuropejskich v II różnych okresach swej IwukO\I'ej biografii hada! nowe religie Afryki, Narzuca si więc nieuchronnie pon'lWnanie zawartości pracy /Junt i religia w Aji'yce Czarnej. Z badCli?nad ruchami relig/jlll'JJ1I li' /oil'::e opublikowanej IV 1979 roku oraz ohecnie recenzowanej pracy z roku 1994. a II il,:e o J 5 lat pl)/.nie.iszej. \\' obu ksi'li.kach \1 i,!eej pr/edmiolicgo (ir/.egor/. KaczYllski zainteresowania. wykazuje Dotyczy doskonal" to zarówno oricntacjl,: w problematyce specjalistycznej literatury stanoafrykani- ,l~ Clnej .. socjologic/lle.i. antropologiel.llej. religiozllawczej i historycznej - jak również obszcrnej liler,llUry leoretYCI.nej. l.Illier/.ającej do szerokich. ogólnych ujęć. zglębiającej problematykę ruch,i\l s)'nkretyc!.n) ch. powstających w różnych Clęściach świata na zderzcniu chrześcijaństwa miejscO\\\mi, I. obu ksii\i.ek polski czytelnik moi.e się wiele dowiedzieć o problemach 7. religiami I)cia religijncgo. obejmuje swoim i postkolonialnego a także spolecznego w ogólności wc wspólczesnej 1.'lsil,:gielll w zasadzie ruchy spolecll1o-religijne Druga ksiąika. klóra mnie teraz interesuje przede Afryce. Pierwsza książka tylko Zairu kolonialnego wszystkim, poszerza krąg laintereslmall na cab\ Ali'ykę i wszelkie ruchy afroehrześcijallskie. Odwołuje siv tylko okazjonalnie do matcrialu IICleśniej analilOwanego II' /Juncie i religii, powołując si na odnośne rozdziały v tei książki. doś\liadczeli zalvsze robi to niejako I. nowego empirycl.llych i leoretycl.llyeh. punktu widzenia - optyki dojrzalszej o 15 lat �292 Dwie porównywane książki różni" się znacznie perspektywa tcoretyC/.n'l. a ściślej rodzajcm wyjaśnieli. do których aulor się odwołujc. O ilc w l3ullcie i religii kolonializm Ilraz z jego efektami strukturalnymi. psychologicznymi i kulturowymi jest punktcm lIyjścia lIyjaśnicn ruchów zairskich. o tyk w C::arnym chr)'sliani::lllie stajc si.; nim 1I)'/.I\Olellc/)" i integnlcyjn: (na poziomic narodowym) ich charakter. Cirzcgorz Kaczyt'1ski wychodzi I 1,i1oJ.enia. ie sytuacj'} kolonialna JUŻ należy do przeszłości. natomiast synkretYC/Jle ruchy religijne uparciL' trllają a nawd rozwijają sic,;. znajdując ciągle licznych zwo!l:nników w róJ.nych niepodleglych kr;rjacl1 atl'ykar'lskich. Prawidłowo rozwijając tę myśl. autor konkluduje. J.e kontekst kolonialny nic nHl/C być już użyteczny dla wyjaśnicnia ruchów afi·oehrze.ścij;lIiskich 1\ Ali·yu: postkolonialncl Podejmując w tej sprawie dyskusję z autorcm n:cenl.Owanej kSląJ.ki. pragn.; podkrcślić. i.e nieslusznie rezygnuje on - w moim przekonaniu - z wielu elementów II :jaśnienia. którym posługIWal sic,; 15 lat wcześniej. Otó:i' wiele e!l:mcntów skladowych sytuacji kolonialncj· ckolwmieznyeh. psychologicznych i społecznych. wbrcw pOlOrom. nic znikło II raI l. liJl"lllalną likIIidacją statusu kolonialnego krajów al"rykaóskich. Nalei.y do nich mi.;d/.y innymi poC/ucic niislOści zbiorowej. rzec można - rasowej. Arrykanów wobec FuropejC/yk<'l\\. Moje twierd/enle nic m,l charakteru spekulatywnego: opiera sic,; na wiedzy pochodz;lcej z mOich II Jasnych badajl nad doświadczcniami studentów z krajów Tr7.eciego Świata uC/ących si.; IV I'olsce'. I. wielu wnikliwych rozmów niclormalnych i sl"ormalizowanych wywiadów. Sądl';. ie pellne bardziej dald,psiężne skutki zarówno systemu kolonialnego. jak i przeobrai.cli cywili/.acljnych. kl<'lryeh h\! przyczyną. ciągle odgrywają poważną rolc,; w zrozumieniu ZJaWisk religijn:ch. h.;dąc:ch przelimiotem zaintercsowania Grzegorza KaczYllskiego. Podsumowując ten Iragment n:cenzji. chcc,; podkreślić. ic z Ivvjaśnieó strukturalnych. laprezentowanych w Buncie i religii nie zrczygnowałabym tak ł;lll~(l. An;r1izy oll\arcie marksistolIskic. lub częściej marksizujqce. książki opuhlikowanej w 197') roku lraliaj,\ mi h'lrL!/ic.J do przekonania. niż znacznie mniej rzeczowe rellcksje zawarlc II· ('~ill"llI"111c/Ii'l'sltillll::llll<'. nic podparte realną analizą przeobrażeli strukturalnych. kl<irym pod IIphllem kolonializmu ulcgly spoieczeJistwa afrykmiskic. Pragnęlabym si,' takic dopuścić pCII·nej rcllcksji natury ogólncj: otó:i' sqdzę. że mamy w ostatnich latach do c/.ynienia I rodza.ll'm antymarksis1lJ\\skici bigoterii. Nie trudno stwicrdzić. że marksizm nic hyl mi nigd: szc/.ególnle hliski. ale unikaniC odniesicó do marksizujqcych wyjaśnieó w j.;zykl.l koncepcji konllikto\\·ej. lIiyllaj;\ccj hiegunollc.i wi/ji społeczeJistwa. tam. gd/.ie konllikiowość mozc stanowić doskonal: lOk myślenia. lIII aiam za taki sam przesqd. jak przcsądem bywalo upane tr/.ymal1le SI'; tylko tego rod/aju IIYj,lśnidl (jrzcgorz Kaczyilski przyjmuje ,.integracyjne l.naClenie·· Cly __funkej\' integracyjn;I·· hadan~ch przcz siebie ruchów religijnych za najwaJ.niejszy kontekst wyjaśniaj'lcy. Autor doklddnie Śled/l w swojej ksiąJ.cc dzicje afrochrystianizmu. szukaj'lc przede wS/yslkimjego funkcji polil:czn:ch. Dociekanic politycznych korzeni i politycznych funkcji tych rucilllll religijn:ch .jest zrcszl<i I.godne z tendencją dominuj,!cą w litcraturze pr/.edmiotu. W dalS/ych paniach reccn/OIl '1I1C.l ksiqJ.ki autor wydajc si~ odchodzić od wyjaśnienia politYClnego ClY. Sler/.CJ. funkcjondinego. twierdząc w koilczącej rozprawc,; nocie metodologicznej. je jednolitc w:jaśnicnie hadan\ch ruchów nie jest możliwe. Kaezyilski formuluje twierdzcnie. n()\\e II stosunku do II CleśnicjSlc.1 ksiq7,ki. że rola ruchów al"hlchrześeiJat'lskich "w kontekście 1I·'p<'llczesnych. niepodkgi: eh spolcczelistw atrykailskich jest bardzo kompleksowa. i ie jest ona nicredukowalna do ,kr: pozareligijlH:j i funkcji kontestacyjnej·' (s. 253-254). Podejmuje zal·a/cm Idecydollana kr: t,kL' wyjaśnieil I"unkcjonalistycznych podkreślając. iż ..:\frochrystianillll jest Ij,}1I iskiem społcCln: m. kulturowym. politycznym. ale przede \\·szystkim zjawiskiem religijnym i 1lJ 1',Ulno b\ć uIII"j)ukl,', ne w kaJ.dej pracy. nawel o proliluzdecydowanic lilllkcjonalislYClll\m·· (s. 255). Wyjaśnianie synkretycznych ruchów i ideologii ;i1i·ochl·l.cścijaliskich lI/gl.;d;lIlli politYClnymi zawiera jednak pcwne pułapki: chcialabym na nic wskazać rormului'lc nasllllajqee si.; 1I,\lrlilll)' ści. Mam wrażenie. Żl: odl\"Olywanie sic,;autora recelllowanej ksi;Vki do n;lrodowego CI.y narodowotwórczego charakteru nowych ruchów rcligijnych, II' dalekiej Cly bliskiej pr/es/./(\ści. jest n:l , Por.: C(),VĆ H' dOili. red. E. Nowicka. S. I.odzillski_ WarS/<Jwa 11)<).\. �293 gruncic a fI': ~aóskim pcwnym nadużycicm. l\utor używa slowa .,narodowy" i ..narodowe" " odniesieniu do vvsp(llC/esnvch. ja~ i do dawnych historYC7nych zJawisk spoleeznych i polityczn\t:h. ro/,gryvv'aJ'lc:ch si.,: vv /Hryce spr,led stuleci. na przy~lad w wie~u XVII i XX, Chara~ter narod()\\y przypisuje na prz.y~lad anlonianizmo\\'i. ruchowi n:ligijnemu z XVII wieku, nazywając go ..ruchem narodll\vo-/jednoueniowym", W tym samym duchu autor używa określenia: ..Ali·v ~,lóskie pm.:hudzenie patriotYCl.ne". ~tóre równicż uznałahym za anachronizm, \Iocną stron'l prac: jcst nalomiast jej ~onkrdność. dohre osadzenie w realiach, W książce ,1naidujem: liune S/uegóIO\v'c opisy. gh;hoko dr'lżące matcrial historyczny. nawet archiwalny. RO/.pra" a ,1iIVV iera la~że je!,o skrupulatną 'lIlaliz.,:. Ksi'li.b ma .jcdnakic chara~tcr \V vvi.,:ks/.ym stopniu socjograficzny czy etnograficzny. niż socjologiCl.n: Cl.y antropologiczny. Skupia si.,: na opisie i Porz.<ldkowaniu. nicwiele w nicj osadzcnia vv teorii. To ostatnie vvydaje si.,: zresz!<l niepokoić samego autora: na zakol1czenie pracy umieS/cza howie'nl IlOt.,:metodologiuml. w której niejako si.; tlumaczy I. tego l~lklU, KauYlis~ i. o ile moi,na si" I,orientować z treści książki. sam nie prowadzi! wlasnych had<ul el1lpir\un)'ch. ,s\.;upi'l SI": na pnrz,qd~ll\vaniu zastanego materialu. Wspomina czasami wprawdzie o vvlasnycil ohsel'\\ acjach .• i1e trudno wychwycić, gdzie są one zużytkowane. Zaletą ksiąi.ki jest to. Ie ,iej aut()l' ogill'llia i p()l'li\dkuje ogromną literatur" i posługuje si" imponującym zakresem informacji. Ildost.,:pniaj'lc je polskicmu uytelnikowi. Che" le'i zVIJ'('lcić uv\ag" na pcwnc d/iwaczności j.,:zykowe. Czasem w książce pojawiaj'l si" osoblivve l\:nl1iny. k((\r:ch br/mienic lub treść wzbudza wi\tpliwości. Jest to nI" "inkulturacja". tennin uiyvvan: pr/Cl. KauYliskiego chyba na określenie wprowadzenia do zycia spo!ceznego. Jest to VII,'C pOI,,:cle po~r\ vvajqcc SI": trcścią l, .. socjalizacl'( (s. 141), Slowo "t'ctys/.yści" bl'zmi I1IC1n;Clnic': OCl)' "iście nic ma wątplivvości. je autol'()\\i chodzi o czcicieli fetyszów. I~\vaNowicka .Iul i<:tt<: 1 i n c c' s . /.e ( '()1'lI1I ('/ tes Jelllllles. Hache!le, Paris 1996. ss. 183. Kman. śvv·i.;ta ksi.,:ga mU/liłman()\v. kodeks spo1cC/ny. n:ligijny. prawny i moralny określa m,in. pr~l\\a i ohmv iiI/ki kobiely. Kvvcstie te zavvarlc w różnych surach, wyjaśnianc są przez znavvC(')VVpravva Illu/ulmaliskiego. Izw. doktorów islamu. których objaśnienia niekiedy różni,! si.,:. Slqd l<:i od vvielu d/icsi.,:cioIcCl obraz. "obiel) w islamie stal si" tematem liel.11ych opracowali I ro/pravv. I'r/\'kladclll h o 1c1llC.l Inkrprclacji jest recenzowana książka fi'ancuskiei hadacz\.;i. KSląilil sklada Sly I. przrtlnlOvv:. vv'provv'ad/enla i czterech I'()zdl.1alów: "Le Coran et Ics atltres tnles tillldateurs de I'islam (I)": "L'l\rahie avant Mahomet (II)"; ,,1.es femmes d'Arabic du vivant dc Mahomct (III )": "Mahomct. Ie ('or3n ci Ics fcmmcs (IV)" oral. zakollC/enia i aneksu. \\ pr/,cdmmv ie /\utor~a pr/cdstavvia I'()zmaite podejścia do islamizmu radykalncgo prczentovvane prl.c/ bildaC/y VI J'(')jnych regionach świata mUl.ulmaliskiego . .lui. na wst~pie zastanawia si" CI: VI istocic rllll/na móvv ić. I.v\lasl.Cl.a w prl..ypadku kobiet. o brutalllośei, nietolerancji i totalitarV/mie islamu IV kontckścic c/\nóvv i dcklaracji islamistów bądź przyjmować wypowiedzi VVIt;ks/ości nHll.ulm'lnl·l\\. dLI kt()r\'ch islam jest religi'l po\.;oju i tolerancji. przejawiającej zdolno,c adaptaei i do VISpl')iClCSIICgOświata. (ienemlnie odpowiedź jawi si" w sensie pOl..ytywnym. alc nalci)' odnolovlać nictolerancj" grup ekstr<:mistyel.11yeh. l'ostt;PU.l'lcy krytys ckonomlczny dotknijl wszystkie kraje muzulmaliskie. co wywolaio spr/CClne w S\vcJ istocie opcje: jcdną propagujilq nowoczesność. przejawiająq sit;: VV'prl..cjmowaniu vvmrów europcjskich i dni!,'" reprCl,enlOwan'l przC/ fundamentalistów, lansującą l'Caktyvvovvanie zasad koraniC/n)'ch i kreovv'anie vv'sp{llnoty wierzących. Islamizln rildyh.alnv d'li\ do kontroli calcj spo!cczności. jej 1i,lIlkcjonO\vania we wszelkich dzicdzinilch. I'rzc~onanie o siuSIności swojej walki i programu uzasadnia odwolaniem si.; �294 do ślviętych stą. tekstów W tej zlożonej islamu. sytuacji postulaly i żądania odwoluje sio;: do Koranu w Koranie Autorka wob.:.: są jasne ma powodu Równocześnie stawia kobiel. Każdy i Iladisów. i precyzyjne. czynić Koran wdowie i rozwiedzionej żonom. pytanie Należy wst'lpić przecil\nika o znajomość Koranu. że ustalenia liczni maiżeliski. gel: padają .. kod.:ksu dla kobiel" dotycz'lce kobiel dlatcgo atomiasl II Korani.: ani a II· Pakistani.: Mahomet JUż innych lahronil niecz:- lwlaslcza sytuacjo;: kohiety. nic l.l1ajdui'l potwierlll:enia sio;: ohrzC7.,mia dziewczynek. nic obejmuje osohę w tym i kobiety. badacze. za aktualn" IV związek pko wspólcz.:snego podkrcślić. odpowiedzialnym a to polecenie na każdego z propagatorów na co wskazują i tradycja narzucają praktyki. które np. w Egipeic czy Sudanie dokonuje tylko swoim wskazuje Z,lII arte też nic ohyuaje lIliadisach. zabrania si, koi<:.jnego lIlalŻelistlla kobiel. Wprowadzenie jest rysem historycznym sytuacji kohiety II regionach muzulmanskich. Od wieków. w zalezności od kralu. status kobietyokreślalo. bardziej luh mniej rygorystycznie. prawo islamskie. Również nigdzie w XIX Ale nigdy nic podejmowano dyskusji nad lależności'l kohiety od męi.czYln: nic kwestionowano zasady jcdnostronnego odepchnięcia i poligamii. Dopiero w. pojawily wplywem kohiety sio;: pytania przenikającej dOlycząee myśli curopejskiej w spoleczelistwie. pozycji kobiety intelektualiści olVoczcsność powinna w rodzinie egipscy pójść i spoleczclistllie. wysllllali w kierunku tuę rewizji lmiany Pod kond:cji koncepcji II·yzna- czającej dotychczasowe relacje mio;:dzy mężczyzn'l a kohietą ich rolami. prall·ami i ohowiązkami . .lcdnym z picrwszyeh rc!ormatorów byl Kassilll Amin (I R6.'-1 <JOX). który IV I X<J9 roku oglosil esej pl. La UheJ'{{liol1 de /a femme. Książka la odegrala waiJJ;t rolę w kSl:tailol\aniu orientacji kobiel. II·ywodz'lcyeh się z klas burzuazyjnych. Obeen ie. w sto lal od pierwszych tekstow myśl iciel i egipskich. pOIHJII ni': wyplywa J1!"Ohlelll nowoczesności Stawia sio;: pytani.: cz.y nowoczcsność moilil\a Jest bu okcydcntalizacji struklllr i ohYC7.ajów') W jakiej formie powinna objawiać się nO\\'oczesność hąd/ czy można ją lIylloh· wać bel. znieksztaieeli tradycji. przynalcżności i wiary') /,aehowania kobiet poniek'ld odpowiadai'l w postaci sprzeciwu poruszania wobec kultury Zachodu: ale dzięki się w przestrzeni Jluhlieznej. a także wania własnego zasilmy. stanowiska. rozumianej na te prohlemy. nar7.lleony Nic jako rozwią/uje reislamizaeyjnyeh kwestionuj'l religijna. z nich akcepIUi~! SlrlJj a równocześnir: II) 1'<11 .Jasianianiu" z.yskuj'l onc praIlo swobodnego moiiillość uczcslniCiIl;1 II· deh,ltach i prezentoto Jednak problemu m.,:zczy/nie w rodzinic. a lak że pozbawienie jej możlill·ośei Konfrontacja między modernistami a konserwatystami ruchów Niekt(·Jre identylikacja potrzcbę podporz'ldkowani,[ kobiet: dzialani,1 II nicklórych d/jedzinaeh. trwa do dzisiaj. WspólCl..eśnic grupy aktywno~ci publicznej kobiety. ich zdaniem kształcenie kobiet powinno polegać na przygotowaniu do obowi'Vku maIki i zony Inaczej mówi,je, opowiadają si.,: za tradycyjnym schematem. który postrzega kobiet.,: jedynic w roli matki i żony. Ten patriarchalny system próbuje się usprawiedliwić .I. M inces w rozdziale picrwszym analizuje okoliczności wstawal Koran. Zwraca rÓlmież Teksty tc. choć nie objawione. nowali je szyici. zwolennicy uwagę sunnici Alcgo. na znaczenie uznają uwat.ając. odwolanicm się do religii . spo!cczno-historyczne. II jakich Hadis(·)\\'. za równowaine i.e tylko ezyli relacji z Koranem. pvekaz.y o życiu Natomiast cz.lonków zakll estio- rodzin" Mahometa mogą być prawdziwe i bezsporne. Mężczyzna. który red,lglllval niekt(lre Iladisy pewne relacje z kobietami i zasi.,:gal ich opinii . .lcdnak liczba Iladis()w niekorzystnych jest znacqea. 1'0 śmierci Niektórzy Proroka muzulmaliskicj zastosowali kobiet. stosunku (s. 46). pojawi lo się pytanie za podstawo;: liczni do Autorka do uzoali teologowie interpretar:ji zauważa. kobiel. Koran i egzegeci islamu. że opierając spoleezerlstwa jako o typ spoleezellslwa. fundament nic arabscy co uwidoeznilo sio;: na tekstach. mU/.ulmaliskie islamu. jakie nalei.aloby W wyniku wlasne lIartości. się w restrykcjach a tym bardzicj z.acholluj'l si'f ksztaltollać. arahskoi zl\yczajc skicrowanych na tradycjach. częSlO dyskutollal dla kohlctl .:kspansji normy hardzo. po- Proroka. lIobec w sprali ie arr:haicznic �295 V\' ro/.d/jak drugim Autorka omawia sytua<:ję w Arabii przed Mahom<:tem. Wskazuj c na znaczenie wielkich targll\v. piclgr/.ymek odbywanych do różnych sanktuariów, spośród których Mekka posiadala jui wielki prestii. gdyi spotykały się w niej różnc populacje. ob<:e i lokalne. U\\agę zwraca lilkt. i.e klul:/. do świętego miejs<:a. jakim jest AI-Kaba, był powierzany kobiecie (s 50) Autorka chal'akteryzuj'lc sytuację w Arabii przedislamskicj (do początków VII wieku) Z\\raGl uwagę na praktyki I.awierania małż<:listw: monogamiczn<: i poligamiczne: dostrzcga ohecność z\\·i.v1t'm matrylinearnydl i matryloka<:ji. W niektórych plemionach małl.cIlstwa poliandr) l:/.nc stanmviły nOrllH; /.auwa/a. i.e w tej epoce" patriarchalność - w sensic genealogii nic miala takiego Inal:/.enia.jak II" czasach póiniejszych" (s. 51). Praktykowano "maiżelistwa C/.IStl\\ c 1\\ laSlela prICI. pol\rlli.ników. Teksty l\oty<:zące okresu przed islamskiego (oPO\\ iadania. anegd(lly. poematy ild.) pokazują rolmaik statusy kobiet. w zakżności od plemion. miast. grup spoicl:/.nydl. (ieneralnie moina przyjąć. iż kobiety. pomimo wielki<:h różnic pomi.,:d/\ pkmion'lmi. posiadały rzel:/.ywistą. dostrzegalną pewną władzę spolcl:Zną (s. 56) . ..Oh)l:/.aje heduiliskic. które nic znikly z dnia na dzień. dawały kobietom miejsce szczególnc \\ czasie prO\\ad/Onydl walk. gdyi ich obecność. śpiewy i krzyki zachęcaly do walki" (s. 54). Wiek I nich wyrM.nialo si.,: talentem poetyckim. muzycznym. oratorskim itp. Powoli. pod wphw cm krajów s;łsiednich. gdzie patriarchat był mocno osadzony. uznano 1.'1 godny naśladowania 1\ p malielist\\a agnatycznego. a takil~ zastosowanie kontroli nad kobietą i dzicwczyną. Ta kOl1trola ohjęla pr/ede wszystkim środowiska miejskie. Pr/.cd islamem w miastach woalowały si.,: larów no I.yd(·mki jak i ehrzcś<:ijanki. LO zlawisko jak wiadomo sięga czasów antycznych. Ogranlcl.enl;l. I.am) kanic \\' obr.,:bie domostwa moze być trakLOwane w lych epokachjako symbol prz\w ilcju. przyjąć moina r()\vnieżjako przyklad nieulilOści wobec kobiet (s. 55). \\' rozdZiale tr/ecim Autorka opisuje czasy Mahometa. w których pr/cz wiele lat obowią/Ywaly jes/c/c obYClaje plemienne. Sam Prorok uka/uje sit; jako obrońca praw kobiet. Mahomet. któr\ mial l) ion. I piel'\\ SI.;1Chadid/ą iył w I.wiązku monogamicznym. Chadidż.a przedstawiana jest prl.el badaczy }Iko kobieta wyemancypowana. energiczna o silnej osobowości. właściciclka kara\lan kupieckich. Po śmierci drugiego mali.onka w wieku 40 lat. zgodnic z oby<:zajem. LOona l'lpmp()nO\\aia mal/el'lstwo Mahometowi. ktl)rego wcześniej zatrudni la do kierowania karawanami .. ·\utorka Iwraca ll\lagl,: na I..aublllie i sza<:unek jakim małionkowie w7.ajemnic się obdarzali. !'ojci śmierci (6~() ruk) i'vlalwmet poślubil Aisz.,:. a następnie kolejne kobiely. najczęści<:j wdo\\y po wmilach. kl('lr/) l.gin.,:li \\ walce. Licl.Ile świadectwa dowodzą. i/ mal/onki Mahometa zył) \\edlug obO\\iillujących \\'(')\\czas ohYl:/.ajów. a zatem uczestnie/yly w debalach. podejmowały dec:\/Jc. ruzstl'/)galy ")iUaCje konJlikLOlVe (s. (0). Zony Mahometa po jego śmierci (632 rok) zamievkaly pr/.\ Illcczecie. w klór) m /Ostało zloione cialo Proroka. Zachowały swoje obyczaje. ZajlllO\\'il!y wa/nc miejsce w spo!ccznoś<:i miasla. udziclały się w różnych dziedzinach. a nawet \\ polityce. Status kohiety w epoce Mahometa i po jego śmierci plasowal się wysoko. "gdyż nic byly one \\) k jllcl.One l. iycia spoleClnego. pol it) cznego. a nawet rei igijnego" (s. (3). Za podstawę wyJączeni'l kobiet I i\cia publiCInego ul.llaje sit; wydarzenie określane jako "Bitwa wielbłądzia" (656 n)k). kll'H;I ro/egraJa si.,: mit;d/Y Alim. zit;ciem Mahomcta. mężem jego ukochancj córki Falimy. iI ;\is/;\ i lakol'lClyla się klt;sk'l Matki Wier/ąeych. co zostalo zapisane w Hadisach. Kalif ['mar (634-644) jako pierws/y col'nąl prawo udziału kobiet IV modlitwach piątkowych \\ 111eCI.ecie.;I w ostatnim ruku sW'ego panowania zabronil ionom Mahometa pielgrzymowania do ivlckki . .Jego nast,,:pcil anlllow;l! zakaz. ale \\'prowadził klau/.ulc; separacji płci. Czytając Koran mozn;l 1.;lU\\;l/Yć \\ w iehl miejscach obecność zachowal1 i nakazów wyplywaj'lcych z epoki puedislil111skic.j. ktore kontYllllO\\anO w pierwszych dzieSięcioleciach islamu (s. 73). Innowację Slallll\\i1o niewiltpli\\ ie pr/y/nanic kobiccie prawa do sukcesji. Tam. gdzie obyczaje rcgulowaly postępowanie spolcczdlSt\la. islam narl.ll<:ił reguły iycia i postępowania. które staly się obowiązuj'lce dla WSZ)stkich ulonk(')\\" nO\\ej wspólnoty. Religijnie oznacza to zerwanie z wcześniej upraw ianY111kulte111. \\ rozdziil!e Clw'lrtym ;\utol'kil ro/waia Iwi'Vki mit;dzy Koranem i pozycją kobiet. Przypomina. ie S\\ i,;la Ksi~'ga prClentuje punkt wid/cnia /nany w starożytnoś<:i na Bliskim Wchodzie �296 w Bizancjum czy kn;gu śr(ldzicmnomorskim, podporządkollujelCY kobiet.; m.;/czy/nic. W śll'ietlc przypisów zawnrtych II' Kornnie prmvo do spadku i sposób uniewa/nienia mal/elistlla mialy bcz w'ltpienia rewolucyjny charakter. Tradycyjny nakaz powrotu odsuni.;tc.j kobiety do rodzicll\\ straci! wspólczcśnie swoj,! moc, albowiem II' wyniku tntdności ckonomicmycb Iliele kobiet pol.Ostajc na ulicy bcz dachu nad glOlvą zawodu i jakichkolwiek środkll\v do i.ycia (s. XeJ) Autorka zwraca uwag.,: na znaczenic kontraktu mal/dlskicgo. ktllry zcz\lala kobiecie na wprowadzanie kor/ystnyeh dla nicj rozslrzygni.;ć. np. zapis o z\li'l/ku mOllogamiczllym. b,jdż kontynuaCji aktywności /awodowcj. ,..leszcze dzisiaj kontrakt zaeho\luje dla kobiety sposób zabapicczeniajcJ praw, którc obowiąZllj'l w mal/ci'Jstwic" (s. X7). Koran \lymaga ustncj akceptacji obojga przyszlych mal/onków. ale \I'Ctllug obyczaju mile/cnic dzic\lczyny u/najc si<; za /godC;. tlumncząe jej lachowanic mlodym wickicm i nieśmi,tiości,(. W czasach I'roroka \ldoll'~ i rozwicdzione samodzielnie decydlJ\valy o swoim lwiej/ku malieJlskim. nic polr/cbollal~ opiekuna matrymonialncgo. ani nikogo. kto by aran/owal Iwią/.ck. ('/.,'sto obyczaj staje si<; obowi'l7.uj'lcy. wbrew poleceniom prawa muzulmaliskiego. I.wlasz.(/a tych paragraii·l\\·. które wymagają szczególnej interpretacji. Liczne przckazy potwindzają /e Mahomet doradzal przys/lym mal/onkom spotkania pried ślubem. podobnie jak mialo to miejsce u Bcduinólv i \I spolccznościach o strukturzc endogamiczncj. lJrbani/acja wyra/nie ograniczyła t.; lllo/liwoŚć. gdy; miastel zamles/killali tCI obcy. co postrzcgano .Iako I.agro/.cnie. Stąd pojawily siC;zW;'\Iki aranlOW,lIle pr/.N rod/.inc bcz llbecności narz.cczDnych. którzy CZ';SIO spotykali si.; dopiero II noc poślubną /dar/a SI'; .Icszcz.e CI 't SIO. /e kobiety po ślubie zostają ograniczone do obs/ant domostwa z pragnienicm \lydania na ŚII iat jak najwi<;kszcj liczby synów, gwarantów ich statusu spolecznego. Rola matki do dzisiaj Jest s\I'oistym upr/ywiłc.jowanicm: ..Dla wielu mo;i.uyzn z obSl.al'll bascnu śn·lliziemIHlIllorskicgo. a zwlasz.c/a kr.;gu muzulma(lskicgo, zgodnie z tradycją jedynq kobictel życia. kochaną bugraniunic. jeslmatka. którą darzą najwi<;:kszym zaulillliem"(s. <jO). Koran Iwraca uwag.; na relacje uczuciowc. szacunek. a n,l\\ct ll1iloSl' ll1io;dzy malionkami. na satysJilkcjo; scksualną w mal/clislwie. a nic tylko n,1 relacjc oparlc na reprodukcji (II. I X3). Ponadto Koran zalcea. aby w przypadku odsuni<;cia /ony mali.onck. jcz.cli ma takie moż.lillośl'i. lo/ylna nią i d/icci (II. 223: LXV. 7) Mal/eJistwo patriarchainc. patrylokalne i patrylincarne pr/Yic1c II' islall1il' dalo prl:ywikj linii ojcowskieJ. Matka. wprawdzie winna być szanowana .lak ojcicc, alc zgodnie I. Korancm nic Ina ladnego prawa do d7.ieci. Zgodnic z obyczajem kobicta /acho\\ uje opick.,: nad dzieli Clctami do ich \\yjscia I.a mą; .. natomiast synami zajmujc si.; do 7 luh X roku 1.1 cia. Vol kodeksie algierskim. gdy malka wychodzi powtórnic za mąz. la mciczyzn.; nicspokrewnionego I jej dzicćmi. Iraci wszelkie prawo do polomst\\a z popr/cdniego z\\i'llku . .Jedynie Tuuczja prz.yznała matce prawo opieki nad dzicćmi w pr/ypadku roz\\odu czy Wdll\\icllslwa. Przyj.;ta filiacja agnatyczna ma wzmocnić konlrol<; nad kobietami. \\' spoleuności \\ ic.iskle.j i plcmienncj ma ona charaktcr wzgl.,:dny, gdyi. wszyscy Ill.;i.uyi.ni pr/chy\\ajq \\ ohs/ar/c. II' którym 5<\ kohicty. chroniąc je już swoj,\ obecnością Nicco inauej rzec I lila sic \\ nbs/arze micJskim. Autorka wy'jasnia. iż. ani Koran. ani inne teksty nic mt'lIviq \\pmst o zakrywaniu syl\\etki przcz kobicty. Świo;ta Ksicga zawicra lilrll1Ld.; ..To byloby kpiej". co wyra/nic \\skazuje na pokcenie lilkultatywne. a nic ahsolutne (s. 113). ;alc/y przypomnieć. iż. II' epoce Mahometa. \\oalowal) sic kobiety wysoko urod/onc w przcciwicllsl.\\ie do niemuz.ulmanck i nie\\olnic. co \\ ią/alo sic z pr/ynależnośeią spoleczną i rcligijną. Vol miastach praktyka la .lako symbol kobiety muzulmailskiej rOIwijala sic powoli. a obowiązkową stala si.; za panowania I--:alit'a limanl. W z,lsad/ie caly prohlem skupia sic wokół iiliacji. a raczcj g\\arancji u~stości krll i potomhm, u~li inaCle.1 mówiqc IVi'I/C siC;z relaeiami scksualnymi. Wspólczesna sytuacja spolcczno-ekonomiuna krajów rllll/ulmallskich wytwor/yla takic \\arunki. iż. m,;/czY/na nic jest w stanic utrzymać rodziny. jak to zaleca Koran i tradycja. St,]d. zczwalaJ'lc na aktywność l.awodO\vil żony Cly córki. traci na autorytecie IV ouach bliskich. !\b~ �297 zmicnić iSlnicj'lc)' slall. pos/.llkujc możliwości zmiany i znajdujc jc w programach wojującego Islamizmu. kt('n)' nic akceptuje obecności kobiet w życiu publicznym, J. :Y1inces II konkluzji slll·ierdza. iż Mahomet mial mówić. że w l.yciu codziennym najbardziej lubi perfum)' i kobicl)'. Komentatorzy Koranu prczcntują go jako człowieka, który kochał i sZallOwal kobicly. Faktem jcst. żc przepisy koranicznc były wprowadzonc po jego śmierci II n')żnych cpokach i II' rozmaitych micjscach, Ich sLOsowanic bywało cz.;sto bardziej rygory,t\ une niż to glosiła S\vi<;ta Ksi<;ga, Dlatego też można stwierdzić. iz przcmoc stosowana przez, ILlI1damcnwlislllll Islamskich nic ma żadncgo związku z Koranem. I'rczcnlollilna ksi'lżka nic rozwiązujc zlożonych zagadnicń tzw. kwcstii kobieccj, alc stawia py tania i odsiania nlepral\'idloIVOŚci wysu;pującc w wicłu krajach. uzasadniane Korancm. co nie majdujc p()\lvicrL!zenia IV Świ<;lcj KsiC;L!ze, Masakry ludności. dokonywane w wicIu regionach ŚII iala mu/ulmailskicgo, np, w A(ganislanie. Algierii. Je facio nicwiele mają wspólncgo z rcligią. są prz)'kladcm walki o wladzc;. Autorka porównujc nakaz)' koranicznc I. nicktórymi wspólczcsnymi. sprzccznymi z nimi. \\ ostalnich lalach II Algicrii czlonkowlc Islamskiej Grupy Zbrojnej uprowadzają dzicwczęta i mlodc kobit:ty. kllll't: zmus/ajil do zawarcia czasowcgo związku małż,eilskiego. zwanego ..dła przyj CIl1ll0ŚCi" I Kobiety. którc hronily si.; przed takim malżeństwem. tracily życic. a te. które pOIlTócily do domólI. z.mwly odrzucone przez rodziny. gdyż swoim zachowaniem splamiły honor. W tcj nić/wyklej sytuacji zdarzały si;; zabójSIwajak i samobójstwa (s. 29. 46). Książ.ka ukaz.ujc dylematy i rzcczywistość współczcsnyeh krajów muwlmańskieh. zwłaszcza I1lcby"ale trudn;\ i nic z,awszc zrozumiałą sytuacjc; kobicty. pomimo wyraźnych jej praw i przyII lic it) II Anna Barska I,cszck K o I a n kic w I C z. S"mb" KR. W~!I'S/.awa I l)!»). ss. 254. - 8ogami, Opowieść; anlrop%giczna. Wydawnictwo Od zawsz.c irYlowaly mnic notatki reccnzyjne umieszczane na okładkach książek, Pisanie ich jcst - jak sądzC; pozbawione w zasadzie sensu, Wiadomo przecież. że muszą być pozytywne. Ocz.: lI'iście rZ'l'lz" tym lwank prawa wolnego rynku. bo co by innego. Jednak mimo ciągłej irytacji. zaczynam czytanie książck od tych tonących w pozytywnej i intelektualnej ogólności notatck. Nic inaczcj bylo II przypadku nowej książki Lcszka Kolankiewicza Samba = Bogami, \a okładce z.amieszczono wypowicdzi dwóch osób - Janusza Deglcra i Zhigniewa Osińskiego, Irytacja zjawiła si;; hard/O szybko. ProSZt; spojrzeć. Degler: •.... to najciekawsza i bodaj najlepiej napisana książka. jak'1 ostatnio przeczy talem" i jeszcze Osii\ski: ,... ,uważam książkę ( ... ) za jedną z lIażnicjszych (jcśli nic naJważ.niCJszych) w polskicj humanistyce lat dziewięćdz.icsiątych", Po takim wstt;pie ma sit; racz,ej ch;;ć odloż.yć publikację na półkę i powrócić do niej po odpoII icdnim uspokoJenio. Bo co b;;Lizic jcżeli si.; nic spodoba') Jak polemizować z takim zachwytem') Od samcgo pou,\lku nstawia mnie to negatywnie i. podchodząc nieco przekornie. najchętniej szukałbym dziury w calym. /,naj'1c jednak poprzednią książkę Kolankiewicza 5'więly ArluaJ oraz po/Ostak jego dokonania. przdknąlem irytuj"eą pigulkt; i ruszyłem naprzód, I oto rozloczył siC; przedc n1l1'1świat niezwykly, Z góry powicm, że zamieszczone na okładce II ypo\l icdzi dwóch autorów nic s'1 przcsadzone. Wręcz przeciwnie, Komplementować bowiem książkC; Kolankicwiua Illożna bel. kOlka i na wiele sposobów, Rzadko rzeczywiście zdarza się tak pasjonująca opowieść, Opowieść Iv!aśnie - troch;; naukowa, bo porusza problemy rozrzucone pomic;dzy teatrologią elnologią. psychologią czy lileraturoznawslwem. Opowieść literacka I Gene/.a tel praktyki si,ga wczcsnego islamu. kiedy podróżnikom zezwalano na poślubienie kobiety na ,)kreślony czas w miejscu. gdzie prl.eoywali. �298 bo przenikają sit; w niej swobodnie reportaż. dziennik. esej. \\spolllnienia. a może też i ..czysla fikcja" literacka. Podtytul książki brzmi: OJ1Oll1ie.l:ć-Ol1lro/w/ogic::llo. To \daśnil: w tym [(;I'lllinie wspólczesnej humanistyki - bardzo na (;Zasie i bard/.() z.naul:niow o s/.(;I'okim spotykaj., si.; wszystkie strony zaintl:rl:sowall autora. Ale o l:zym jest Salllha :: /logami'! Nidatwo ją zdeliniow<lć. bo jl:st to przl:dl: wszystkim prz:goda. którą przeżył autor. NajprawdziwsZ<l przygoda antropologiuna. Zl: \\szystkimi .jl:J konSl:kwencj<lmi. gdzie z<ldziwienie miesza sit; ze stral:hl:m. zachwyt goni niehl:zpicC/.l:llstwo. przyjażli przeciska się tuż. obok odrazy. oryginalność - lakże trzl:ba to powicdzi •..ć - chowa si.; za kiuclll. Jest to przygoda. w której oczywiste staje si.; niedeliniO\\alnl:. to. co calkowici •..obcl: kulturowo i egzotyczne. dosit;ga korzeniami własnego bytu. wlasnej historii. Może przede wszystkim wlaśnie jest to historia spotkania i doświ<lduenia innych ludzi Ak też doświaduenia pr,l\\ ie mistycznego (religijnego')). którego doznal autor. Przed kilku laty gorąco dyskutowaną sensacją w świecie antropologii stal SI'; lekst Kirqen Hastrup o pólnocnoislandz.kiej kulturze rybackiej'. !\lIIorka dokonala rZ.eC/.y niecodzicnne.! Przedstawiła bowi.:m wlasną relacjr; z doświadczenia mistyuIH.:go. które stalo si.; jej udz.ialclll. RzeC/. bez precedensu IV antropologii. Ilastrup nie odważyla si.; na delinicj •..calkO\\·ile. po/.()stawiła furtkę otwartą .leszcz.e w latach 70. odsądzonoby j., prawdopodobnie od czci i wiar: wystarczy przypomni.:ć podohny casus Carlosa Castanedy. W latach <)0. lest juz zgola macze.! Tym tropem podąża wi.;c także Leszek Kolankie\VIcz. Bo jego bi'lżla jest o duchach. Przede wszystkim o duchilch w calldomhle - kultach opt;tania. O ich posz.ukiwaniu i pn')hie dotarcia do ich istoty. Jednakże nic tylko te niesamowite afi·obraz.ylijskie rytualy poj,1\\ iaj,! si.; na kankach ksi'lŻki. Bez wahania oraz bu troski o ewentualne metodologiczne I.armt)' Kolankie\licz pn·)buj •.. ..zbliż.yć do siebie. jak iskrt; do lontu. tradycjt; afrobrazylijską i \v!asn.," (s 1.12) Su,d doskonak opisy i analizy candomhle .. ujawniają j.:dność doświadczeni'l" z Mickie\1 icmwskimi I.budulI/I. zebraniami zielonoświąlkowców na BialoslOcczyżnie. życIem i poezlą Ldwarda Stachury oral. -co w przypadku Kolankicwicza wyd<lje siv oczywiste .- z poszukiwaniami (irotowskiego i /\rtaud. Kolankicwicz doświadcz<l bowicm. w pcln)'m tego slowa znaCleniu. kult(l\\ opylania popr/Cl swoje wlasne wyksztaleenie. wiedzv. kultur.;. I nic ukrywa lego. Wn,:CI prz.eciwnie. to Ida,ni, wi.:dz.ie go na szczyty dociekat'1. analitycznych poszukiWali. lill'llllilowania ni..:prawdopodobn:ch hipotez Doświadczcniem górującym nad \Vsz.ystkim sąjednak spotkania I. calc, lll'I.SiIprzerO/nycil rltualów i kultów afrohrazylijskich - cOlldolllhhi. IImhlllldu, li II im halldll i mac/llllh" które Kolankicwicz mógl obserwować w trakcic swojej brazyli.jskiej ..:skap'ldy. glll\\'Ilie tropem op.;tanegl\ duchami stanu Bahia i jego stolic)' Salvadoru. Xo/ahelle co pO\\iedzialby MaItIHl\I·ski. glh'b: dowiedzial si.;. że do napisania takiej książki wystarczy miesi'le pohylu 1\ ..lnellle", ho Iyk Imala podróz autora Samlw po Brazylii. Konstrukcja ksi'IŻki pozwala na budowt; ercktownego linalu. Napi.;cie stopnill\\'ane lest delikatnic. ale IV taki sposób. ;(.e dość s/.ybko wiemy. c/.ego si.; mamy spod/ie\lać. I c/.ekamy na to pełni ni.:pokoju. <l kot'1cu mamy wit;c i doś\\iadczenie mistycll1e autor;1. k[(·)r)'. pk po kklUrz •.. wyraźnie widać. s/.ukal go uparcie i z takim chyba nastawieniemjechal do Bralylii. O j.:dnej tylko rzeczy nic podejmujt; sit; napisać. Otóż na kO(lCU slloje.j ksi'IŻki (i to IWII,I po grupie jiltogralii. tak ze nic od razu moż.na to zauważyć) KolankiewiCI zamieścil d\\UStrolllcowy poemat (bo w poctyekiej lilrmie \\'yrażony) I.atylulowany Ot/II lIIlIl'iI/w/llgiclla . .lest 11\ z glt;bi duszy wyrzucone intymne. ale i podniosle w' charaktel'l.e. \vy/.nanie antropologicznej lIiarl i antropologicznych idei. Rzecz całkowicie nic nadaj'lca si.; do oceny. Samba:: nogami należy do typu książ.ek. które bard/.() dużo IlH'l\\i'l o samym autorze. W duh'j mierze jcst to wit;c książka o samym Leszku Kolankiewiczll. W j.;zyku etnologii stawia ciągk aktualne. i przcz to zasadnicze. pytania o Illożliwość i rod/.aj pOlnania innej i .jednocześni, I 7.00.: .I. Tokarska-8akir. f)u!s~e /osv syllu ..Polska Szwka Ludowa. Konteksty" nr I. 199:'. JIIamoll'mrJIego. !'ro/dl elllogro/il IIlepl'~e~roc:y.l.,ei . �299 IIbsnej kul lury. antropologii. o lo. ov subieklywne Ksi~li.ka Kolanklewioa bOli iem wiele 'lIlali/. aneks: S"leż u.j' dwa stać ,'aciekawić kil)\'(: moina lroeh~ zalvoa!owalll:. (jorubijskiego) może może si~ obiektywne nawet by umać a sposób metodologicmych za naukowe zestawienia w tabelach. genealogiu.na kultówafrobrazylijskich. uprawiania malkontcntów, (w tradycyjnym bardl.O ciekawe lablica oraz zawiera sensie), i bardzo interesujący klasycme i bardl.O ciekawe teksty etnologiczne. Pierwszy Rogera () calldoll/hJ da Hahi" (rylllaillC'g()) oraz Pierre'a Vergera Orixcls. BogowiejorlIbijscy I u\mlTII/ .~II.iC'('ie . .lest i bogata bibliogralia. '\all/ha :: Hogall/i nadaje Tak naprawd~ si~ raczej - podobnie do pr/ei.ycia. a nic do pr/.eoytania. I w takiej formie. jak i obolli.vuj.\cego kanonu lektur clnologjcznych/antropologieznych. jak tylko candamble nagó np. Panteon Jest może temat, Bastide'a w Afryce który porusza - mniemam, wejdzie do ścisłego Rac:i~ więc mieli i Degler. i Osiliski ... r'lcj~ miał KolankiewicL Hubert C::achowski LI\a N o w i c k a. I{obert ue u·.lpólc::e.\·I/('//Jwiwji. W yszy Wyd/jal /.a/llowie i sekretarze. li s ki. Filol.Olii i Socjologii Poziomy więzi spolecznej Uniwersytetu Warszawskiego. Warsza- II a 1996. ss. 172. Rozpad tak Ilieloelnionego ujall'l1il. rolmaile procesy :ile rl)\\niez naukolvcl)\\. ciolecia znajdollal palistlVa jakim był I,wiązek Radziecki uruchomił, a po części i konflikty etniCl.ne. Wzbudzaj" one zainteresowanie nie tylko mediów, Dzieje si~ tak mi.,:dzy innymi dlatego. że obszar ZSRR przez dziesi~- si~ za ..iclalllą kurtyml', nawet dla ..p::1I1stw sojuszniczych". W efekcie tereny i ludność Wspólnoty Nicpodlcglych 1',1Iislw cieszą się obecnie niegasnącym zainteresowanielll. Odpowied/.ią na pOlr/eo.,: in Illl'lllacj i są rozliczne puolikaeje. w tym rccenzowana praca. PrzedIlliotem /.ainlercsollania autorów jest toisamość etniczna i narodowa Buriatów. Główne pytanie oadallue dotyuy Odpml'iedi II pracy w;dnych samookreślenia sprowadza si~ 13uriatów. zwlaszcza si~ do rozwai.<lIi nad rodzajami w kontekście więzi społecznej. relacji Kategoria "my - oni". ta jest uznana I.a najważniejs/.ą i zostaia sprowadzona do siedmiu kołejno w stosunku do siebie nadpoziomlll\' I) IVi~zi I'lldowej. wielkorodowej: 2) więzi mikroregionalnej; 3) więzi makroregionalnej: ,l) I~i~zi narodowej: 5) wi~zi p::lIlmongolskiej: 6) rosyjskiej i radzieckiej więzi illlperialneJ i 7) więzi ;ujatyckicj. przy czym opis trzech ostatnich został wyłączony do oddzielnego opracowania. I'odzial Icn okazal si~ przydatny dla celów uporządkowania zebranego materialu i stal si.,: przejr/ystą poprzedzona ,posóo tel'enó\\' osi,! konstrukcyjn,\ ogólnymi inllll'lllacjami zyeia i organi/.aCJi oraz ich historii skOliczyIVszy). Wszystkie badacIa (luyll ,I zdar/eoiach pel\ności'l I'iotra I i jego się pl·zejawia. i I. 13uriatami. Ihakuje 1'0 inllll'lnacjach jako zatem denlów (lIyjątkiem jesl postaci i eposu (;('.1'<'1'). II i~zi spolccznyeh. historyczna opis sklada szczególnie Autorzy bohaterów inllJrlllacji Geseriady historycznych a zwlaszeza drobnych. .,żywych", lecz analiza festiwalu poszczególnych w czasie. ankietowe posłów w czym deklaracje poziomów W niektórych społeczność bliskich. nawiązującego widzenia ..pamięci" jednak i sobie nich 13uriatów. indywidualnych wiadomo, oceniających - eyklicl.llego z punktu Czingis-chana, nic przez Radzieckiego dla samych Każda ważnych postaci narodowych. przemian i ważne zostala typ gospodarki, Związku istotnych legendarnych. wymieniają nast~puje ich si~ z wielu obiekty\vnie kresu niezb~dnc najbardziej nawel poziomów tradycyjny etc.). zamieszkiwanych na czasach s'l oczywiście czasem poszczególnych (liczebność. językowa brak IV nich wyróżnienia i osobach, sanll:go Buriatów od etnogenezy. le wiadomości n ich Ibil)[' tych jesl ksi::!żki. Analiza przynależność (począwszy isle. że świadomość II ~różn ia spośród I. spolecznej. i czytelnik<!. jednak pelln~ch cakj na temat Podobnie do cara ta pamięć respon- do mitycznej wyróżnionych przypadkach podane �300 informacje są jednak patrylinearne zmienia czynniki zbyt wplotly się struktura zcwnc;trznc tccliego). Bardzo skąpe Bliżej kołchozl>w nic określono i jakic funkcjc np. w jaki obccnic pclnią sposl>b grup) albo cz) i jak rodu lub rodziny w momcncie awansowania dowolnego jej członka przez (np. awans II' pracy) lub własne starania (np. /.dohycic dyplomu unim:rsy- mało miejsca do wi.,:zi rodowych. lub niepelne. si.,: w struktury poświ\:cono Niedoceniona IVi.;ziom mikrorcgionalnym. zostala rola egzogamii, rcdukuj<IC je praktycznie wymuszająca nawi'll.ywanie kontaktć)\\ z innymi rodami. a zatcm kreująca stosunki wykraCl.ająee pOl.a wit;l.i wewn'ltr/.rodowc. sąsiedzkie zaś zostaly zmarginalizowane: bodaj ani ral.Ll w lej pracy nie zostaly nawet Stosunki wymienio- ne. Więzi makrorcgionalne opisane I.ostaly dokladniej. Wicie uwagi pOśll'it;cono odmi..:nnościol11 pomi.,:dzy regionami: Buriacja Wschodnia i Zachodnia: są onc dość /naC/nc i ulrl.ymują sit; nicmai ..od zawszc". Totcż samo nasuwa si.,: pytanie dlaczcgo. pomimo tylu n·li.nic pomi.,:dzy t) mi dwoma odlamami znaczne: fizyczne). Buriatl>w. odmienny Niestety. .lako ostatnie mają oni pOCl:ucie ponadregionalnej zostaly poddanc analizie wit;l.i narodowc. inteligencji buriackiej IV świadomym ksztaltowaniu nad tworl.enicm symboli narodowycil, programl>w nych, wspl'llnoty (a rllinice typ gospodarki, język. religia. ohYCl:ajc. kultura malerialna równiei. na to pytanie trudno IV pracy /naleźć otipowicdż . politycl.llych itp.). /ajt;li !\ulor/y tożsamości llaucl.ania sit; rl>wnież wit;zio!lll>rC/ą sl.C/cgl)lnie narodowej w sl.kolach, są dość a nawct ccch) uII'ypuklili rolc (1.11·la51.C/a \\ pracach dl.ialaniach kultural- rolą lamai/mu i sl.i1milnil.mu. a tab.c kwestią biologicznej czystości narodu, CZt;sto pomijan<lw badaniach elnologiClnych. Podkrcślono wagt; uczestnictwa II' kulturl.e i posiadania wspólnych wartości. Szkoda. ie wbrcw POCl'ltkollynl zalożeniom. zawartym IV glównym pytaniu badawczym, nic wykor/.ystano relacji ..sll·ój .- obC\ ". skupiając takiej sit; jedynie konfrontacji na .. Buriatów zastanawia portrccie tym wlasnym·'. Pominit;1O /.al..:m kalegori.,: i..: ostatni..: bardziej, zaląC/ony na kOlleu książki) odnoszą sit; do tych kwcstii. Wydaj.: się, i.c <:Inalil.a wymienionych powy/ej eZlerech tecznic tematu badaI1. Z t.:go punktu widzenia ważnc pytania obcości. bl..:stionarius/a rod/.a.lów wi":l.i nic ohcjmuje są wspomniane już Brak (który stosunki Jest dosta- s'lsiedzkić' i mit;dzyetniczne. a ponadto zró/nicowana struktura spolecma Iwi'll.ana 1 pozy cj,! ckonomiczJl'l jednostck i icb rodzin lub rodów onI/. posiadanie wlasJlcgo prawa i organl)w wlad/.)'. Co prali cia niektórzy naukowe)' wiciu kultur Pluscm dwie a co dopiero opracowania naukowców umies/.czania zauwa/a I.aliezają prostych, jest ostatnie staranna procesu do atrybutt"m elemenly kwerenda W tym micjscu potrzeba inlonnacji dOlyuącyeh si.,: przy omawianiu cechy Buriatów. biblioteczna oraz jcdnak wnieść zastrze/enie /.ródła lVykorl.ystywanych zatracania p,ulstwa. takie są niel.wy~1e jt;zyka ojczystego jcdnak II' pr/.ypad~lI istotne. II ykor/.)'slanie badali inn) ch i przypomnieć o pOII'inności dan)ch. T..:go rodzaju brak pr/":z Bunatll\1 (patrz tabelka. s. 42). Prawdopodobnie dane te pochodzą ze /.ródcl rosyjskich. gdyi. w tym/c jt;/yku Chantollie określani 5<\ jako XOI/mb/. a taki lud wymicniony zostal II' tahelce I"r/cha .Iednoc/.cśnie mić'e nadziejt;. iżjest Pozytywnie rów. Szkoda oczekiwać. czt;ści pracy. to Iwyki.: naleiy jedynie. niedopatrzenie. ocenić że teksl i.e syntetyczne równi.:ż a nic próba zróżnicowaną w pewnym zakoI1czenie wpnllladzenia przestr/ennie momcnei.: znajd/ie miejsce urywa nowego n'l/.ellnietlla. i spoleC/.nie grupt; informato- sit; hcz podsulllowania. w zapowied/.ianej przcz. autorów I'o/Ostaje drugiej � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23075b07af279a93b5778af09b41f912.pdf b219642775ea04c15474128af5bd737e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2219 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2062 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.309-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, 1998 III. RECENZJE Gćrald G a i II a rd. Dietionnaire lin/Masson, Paris 1997. ss. 286. des etl1n%glles et des anthrop%glles, Armand Co- Autor jest adiunktem na Uniwersytecie w lilie. prowadzącym m.in. badania afrykanistyczne. Opracowany przez niego leksykon jest najobszerniejszym dotąd słownikiem etnologów i antropologów w języku francuskim. Został oparty zarówno na pracach z zakresu historii etnologii oraz antropologii społcc/.llej i kulturowej, slO\vnikach biograficznych i encyklopediach nauk społecznych (angielsko i francuskojęzycznych). jak i źródłach własnych, uzyskanych poprzez kontakty osobiste. Słownik zawiera 305 biogramów, ich układ w pracy nic jest alfabetyczny, opracowanie ma zresztą ograniczony przestrzcnnie i czasowo charakter. G. Gaillard przyjął. co łatwo zauważyć, trzy główne krytcria porządkujące i selekcjonującc zawartość leksykonu i jego II rozdziałów. Pierwsze z nich jcst zwiqzanc z aspektem rozwojowym etnologii i antropologii, stąd generalna kolejność prezentacji - od krystalizowania się tych dyscyplin po czasy współczesne, tj. od począlku X IX \\icku po lata 80. XX wieku (słownik rozpoczyna omówienie postaci i dorobku J. G. Herdera. W. I-:dwardsa i J. C. Pritcharda). Cezury czasowe wyznacząją głównie I i " wojna światowa. Kryterium dru!!ie to wyraźne skupienie uwagi na badaczach należących do trzech "narodowych" szkól/tradycji: amerykaJlskiej (poświęcono im w calości rozdzialy 3, 5. 11), francuskiej (rozdziały 4. 7. 8) oraz brytyjskiej (rozdziały 6 i 10). Bardziej ogólny charakter mąją jedynie rozdziały pierwszy (POCZ<ltkietnologii i antropologii oraz ewolucjoniści) i drugi (szkoły dytiJ7jonistyczne). W obn,:bic poszczególnych rozdzialów wyrM.nikami są przede wszystkim główne ośrodki badawcze i poznawcze orientacje. Podkreśleniem szczególnej roli r. Boasa, A. R. R. RadclifTe-Browna i B. K. Malinowskiego. M. Maussa oraz M. Griaula jako twórców własnych szkół jest oddzielne przedstawienie biogramów ich uczniów bqdź zwolenników ich metodologicznych koncepcji. Rozdziały i \\iększość wyodn;bnionych w nich części są poprzedzone krótkim wprowadzenkm (historia tradycji badawczych, ośrodków. podstawowe założenia teoretyczne). Badaczom spoza kn,:gu ..wielkich" etnologii/antropologii amerykańskiej. francuski~j (w tym kilkoro uczonych aló'ykańskich) i brytyjskiej (w tym kilkunastu poludniowoafrykańskich, australijskich i nowozelandzkich). G. CJaillard poświęca tylko jeden. dziewiąty rozdział: "Niektórzy badacze należący do innych namdowych tradycji". Skandynawów reprezentują - E. A. Westermarck, E. N. J I. Norcknskjold. K. Birket-Smith i F. Barth: Iielgów - J. J. Maquet. L. de Heusch i J. Vansina: !Iolcnd;'ów - .I. P. B. Josselin de Jong; Niemców - D. H. Westermann. F. R. von Heinc-Gcldcrn. W. E. Miihlmann. C. von F(ircr-Haimendorf oraz G. Reichel-Dolmaloff: Włochów - B. Bernardi. Hiszpanów- .I. l3aroja Caro; Portugalczyków - A. .I. Dias, wreszcie badaczy z krąiów latynoamerykailskichBrazylijczyk G. Freyre. Prócz B. K. Malinowskiego innych Polaków w słowniku nie ma. wśród antropologów amaykańskich jest P. Radin urodzony w Lodzi. Trzecim hardzo istotnym dla autora kryterium przy tworzeniu słownika był rok urodzenia badacza. Choć prezentację działalności etnologów/antropologów żyjących doprowadza do lat 80., to uwzględnia tylko tych. którzy urodzili się przed II wojną światową. Stąd np. brak w leksykonie odrębnego omówienia strukturalistycznej szkoly C. L6vi-Straussa. Rok urodzenia decyduje także o kolejności biogramów w obrębie wyrói.nionych części rozdziałów. Poszczególne hasla hiograficzne zostały opracowane kompetentnie (niektóre zawierają lakże ocenę roli uczonego w rozwoju dyscypliny). Każde jest uzupełnione źródłami oraz bibliografią najważniejszych publikacji. Słownik jest zaopatrzony w konieczny. przy takim "chronologicznym" układzie. indeks nazwisk oraz użyteczny indeks pojawiających się w hasłach pojęć ogólnych. Ograniczenie słownika prawie wyłącznie do prezentacji znaczących postaci w obrębie tylko trzech "narodowych" szkól tworzy dość jednostronny obraz dziejów etnologii i antropologii i niestety zubaża jego encyklopedyczną wartość. Co więcej. slownik wyraźnie eksponuje działal- �310 ność badawczą związaną z obszarami i kulturami pozal:uropcjskimi. pomijając lub traktując marginalnic zaintl:resowania europeistyczne nmvet w przypadku etnologów francuskich (choćby J. Cuisenier). Nie dziwi wit,:c brak wśród nielicznych Skandynawów np. S. Eri:\ona czy Niemców, np. H. Bausingera. Etnologia środkowoi wschodnioeuropejska w tym słowniku w ogóle nie zaistniała (jeśli pominąć kilku etnologów pochodzenia węgil'rskiego. rosyjskiego czy rumuńskiego pracujących na Zachodzie). Jacek Bednarski Rossell R o b b i n s, Encyklopedia Hope c::arów i demonologii. Dom Wydawniczy Bellona., 1998. ss. 354. Warszawa To. jak piszą wydawcy ..pierwsze w naszym kraju kompendium wicdl.)' o czarnoksięstwie i demonologii" wydrukowane bylo po raz pierwszy w języku angielskim w roku 1959 - polska edycja jest zatem mocno spóźniona. Komentarz umieszczony na okładce wskazuje na niedokładną znajomość treści u osoby komentującej - czytamy tam: .. W kilkudziesit,:ciu bogato ilustrowanych artykułach hasłowych autor wyjaśnia". dokładnie 145' "Iasla sprawiają wydarzeń. postaci znaczeniu. dobrane wrażenie i pojc,;ć rzeczywiście jako swoiste Otóż artykułów w znacznej dla tematu kurioza. części hasłowych jest nic kilkadziesiąt dobranych dość przypadkowo. istotnych co tym samym znalazły wypacza sic,; hasla lecz Obok o marginalnym całościowy obraz Ljawiska. Zrozumiałym jest. że w książce znajdujemy notki tyczące P. Binstclda. M. Hopkinsa. II. Bogueta. N. Remy. Wątpliwości natomiast budzi umieszczenie biogramów nic nie znaczących osób - jakim kryterium kierowano się przy doborze biogramów skazańców') Dlaczego wybrano właśnie E. Allier. J. Fery. J. G. Godelmanna. J. H. Rolla, a nie kogokolwiek innego? Podobnie sprawa ma się z haslami geograficznymi - brak jest jasnej zasady doboru państw. regionów czy miast przywoływanych w Encyklopedii... Znajdziemy tu hasła: .. Angłia", "Austria", .. Irlandia". "Niemcy". ,.Szkocja": pominięte zaś zostały Dania. Polska. Rosja, Szwajcaria, Szwecja. Włochy. Opisano burgu procesy czy powtarza w Wuerzburgu Lemgo. Nie się przy hasłach Do treści czy Eichstaetl znaleziono notek również miejsca pomijając jednak na choćby hasło równic istotne odsyłaczowe zajścia w Augs- dla Salem! Historia rzeczowych. można mieć zastrzeżenia. Autor w bardzo niejasny sposób formułuje pojęcia czarownictwa i czarnoksięstwa posługując się raczej obiegowymi zwrotami niż odwołując 2 się do osiągnięć definicyjnych antropologii l, nauk prawniczo-historycznych • czy w końcu medycyn/o Beztrosko używa tych pojęć wymiennie. Przy opracowywaniu licznych haseł R. H. Robbins był zdąje się pod wrażeniem teorii freudowskich - wszędzie dostrzegając aspekty seksualizmu, nad wyraz chętnie epatując przy tym czytelnika cytatami źródłowymi operującymi wulgaryzmami i dotyczącymi .. miejsc wstydliwych" "Koszmar nocny"). Wiele jest w Encyklopedii ... stwierdzeń kiem 1570 (...) wyjąwszy (ewidentnym 4 nicprecyzyjnych tego przykładem luh zupe/nie Conslilulio Criminalis Carolina prawodawstwo może fałszywych: raczej być hasło .•Przed ro- nic zajmowalo I L. Mair, Wilchcrąji, Nl:w York 1969; E. E. !'vans-Pritchard, Wilchcraft. Oracles and Magic Amond the Azande, Oxford 1937. 2 M. Siefener. Hexerei il1lSpiegel der Rechlslheorie, Frankfurt a. Main 1992. ) A. Global, Wi/ch-hun/, ..Lancet" nr 346. 1995. s. 1020-1022. 4 ,.Od najdawniejszych czasÓw angielskie władzc duchowne i świeckic wydawaly sporadycznie rozmaite dekrety prawne (podkr. K. Sz.) wymierzone przeciwko praktykom czamoksięskim··. R.H.Robbins. Encyklopedia czarów i demonologii. Warszawa 1998. sv ... Anglia", s. 13. �311 się kwestią czarów"s W haśle ..Czarownik. czarownica" autor przedstawia m.in. stereotypowy wizerunek czarownicy (szpetota fizyczna, starczy wiek itp.). zauważając. że nie uleglon zmianie nawet w filmach Walla Disncy'a (,.w prawie niezmienioncj postaci"). Trudno się zgodzić z takim twi.:rdzcniem nawd po pobieżnym obejrzeniu disney'owskich wersji C::.arnoksięi:nika ::. Krainy O::. czy Królewny .<·nie::ki i siedmiu krasnoludków". Przesadą jest również stwierdzenie jakoby Nicmczech najczo;śeiej posyłano nych powszechnym szaeunkiem .. 7 "W Podobnie sprawa na stos ludzi wyksztalconych. siO; ma z nasto;pnym stwierdzeniem autora: zamożnych. ..Osobie młodych podejrzanej i otoczoo uprawia- nie czarów natychmiast po aresztowaniu należało całkowicie zgolić wlosy ( ... ). Procedurę tę stosowano pows::.ecllllie (podkr. K. Sz.) zarówno na kontynencie europejskim jak i w Anglii,,8 Stwierdzenie to wziC;lo si~ najprawdopodobniej ze zbytniej I~iary w to, że inkwizytorzy stosowali się literalnie do lasad podawanych przez podręczniki. Jak dowodzą badania archiwalne praktyka golenia włosów nie nyla stosOlIana aż tak powszechnie jak mniema R. H. Robbins. Absolutnie nieprawdziwc jest zdanic następujące: ..Gdyby nie inkwizycja, katolicki trybunał, którego zadaniem bylo tropienie i karanie poglądów niczgodnych z ortodoksją religijną, to najprawdopodobniej ani jednej osoby nie skazano by na śmierć za uprawianie czarów"9 Wydawałoby siO;. że podejmując trud napisania Encyklopedii.. R. II. Robbins powinien wiedzieć, że i w czasach przedchrześcijańskich spotykamy siC; z karaniem czarowników śmierciąlO. Ponadto autor zapomina także o trynunalach protestanckich, które nie nyły \I żaden sposób związane z inkwizy- cją. Zdarza siC;, że zaprzecza sam sobie, tak jak ma to miejsce w wypadku cytowania H. Ch. Lea'i: ..Nie bylo ani jednego przypadku całkowitego oczyszczenia z zarzutów" I I. Sześć stron dal~j możemy przeczytać coś przeci\\nego: ..Ofiarą podobnych oskarżell padl również sam biskup, udalo mu siC;jednak oczyścić z zarzutów i ponownie objąć rZljdy IV diecez:ii·,j~. Zdarza siC; również autonllli utożsamiać karę i torturc; ( ..ogłoszono wyrok skazujący Grandiera na tortury ( ... ) a nast~rnie spalenie żywcem na stosie"), co jest z gruntu błędne. Tortury w świetle nauki prawnej tego okresu nie były karą ajedynie środkiem uzyskiwania zeznań lub ich potwierdzania, co zres/.t1ljcst doskonale widoczne w samej sentencji wyroku skazującego Urbana Grandiera: ..A zanim przystąpi się do wykonania niniejszego wyroku (spalenie ~ K. Sz.) nakazujemy, aby rzeczony Grandier poddany został torturom pierwszego i ostatniego stopnia na okoliczność wyjawienia długo wspólników". wymieniać, uczulając s/koda Tego typu błędy w pracy jednak na to miejsca, R. H. Robbinsa wi~c poprzestaję są liczne na przytoczonych i można by je przykładach, czytelnika. Książkę opraeowani,L zamyka obszerna jak i źródla. bibliografa Warto. składająca siC; z 1036 pozy«ii. aby autor (lub redaktorzy) pomyśleli Obejmuje ona zarówno nad jej uporządkowaniem i rozdzieleniem źródel od reszty pozycji. Bibliografia wydaje się bardzo obszerna. lecz jeśli uzmysłowimy flIkI. że w zbiorach jedynie Cornell Univcrsity w Nowym Jorku znąjduje się ponad 500 tytułów starodruków dotyczących magii i czarownictwa zrozumiemy. że R. H. Robbins przedstawił nam nieduży procent naukowego materiału żródłowego. Jedync co zaskakuje, to brak w bibliografii wielu pozycji podstawowych dla historii czarownictwa. Material ikonograJiczny zamieszczony w ksi,\żce także nie jest w niczym skakujący. Nie jest go tel'. przesadnie dużo. Był już wielokrotnie publikowany niezwykły ani zaprzez co stał się ; Większość kodeksów prawnych poprzedząjących C'uro/inę umieszczało magię IV katalogu przestępstw. " Zob .. R. Giesen ... Queens ąf /farrar" boese Maerclienhexen. ::.auberha.fte Frauen. Hexenfiguren in Film. Triclifilm. Filmko/l1oedie, IV.: Hexel1ll'elfen, red. R. van Dllclmen, Frankfurt a. Main 1987. s. 25328t 1 R H. Rohhins. op. Ci1. sv ... Czarownik, czarownica", s. 71. ~ Ibidem. sv. ,.Ciolenie włosów". s. 130. y Ibidem, sv. ,.Inkwizycja", s. 148. I" W. G. Soldan, Geschiclile del' Hexenprozesse. t. I .. Mueneht:n I <) I I, s. 13-69. II R. H. Robbins, op. cif .. sv. ,.Inkwizycja", s. 151. Illbidem. sv. "Lolldun", s. 183. �312 nieco wtórny)). 1'0 przeanalizowaniu pełne nieścisłości czytelnika. i błędów treści kompendium r'ncyklopedia dla bardzo carów i demonologii powierzchownie jawi się jako w temaeie zorientowanego Kr::yS::lOj"l'.S::kllrłatowski Albrecht K n u s t. A DictionCII:v of Kinetography Laban ([ahal/olatiol/). Poznań 1997. z. l. Text. ss. 420. z. 2. Examples. ss. 162. w Poznaniu. Dzięki Instytutowi Choreologii wego Słownika Kine/ograjic::nego (:1 ukazalo Instytut Choreologii. si.; w tym roku wznowienie dwutomoLalnll/)- pm.ycji nicdostępnej Dictionary ofKine/ogralJliy do tej pory na polskim rynku wydawniczym. a na rynku europejskim dawno już wyczerpanej. Dziś nikt już chyba nic wątpi. iż dzieła sztuki tanecznej pO\\inny być utrwalane w piśmie. jeśli nic mają ulec zapomnieniu. Sceptyk móglby wszakże zapytać. po co zapisywać przebiegi ruchowe. skoro nak problemów można je zarejestrować na taśmie wykonawczydl z nim związanych. wideo. Slilmo\\'anie t'Hica nie rozwiązuje jedtak jak ich nic rozwiązujc utrwalenie muzyki na taśmie. Kwestią priorytetową jest. iż dzi.;ki stworzeniu zapisu ruchowego. badania nad tańcem staly się w ogóle realne. To przecicż wielowiekowy brak adekl\atnego środka notacji ruchowej był przyczyną opóźnienia rozwoju choreologii. gdyż wszelkie opisy slowne tarica. który jest w swej istocie nicwerbalny. zawodziły. Bardzo istotne jest znaczenie zapisu ruchu dla szczegółowej analizy ruchu taneczncgo. Dotyczy to różnych rodzajów tal1<:a. zarówno klasycznego • .,dawnego". wspólczesnego. jak i ludowego. W przypadku tego ostatniego zaistnicnie kinetografii pozwoliło na utworzenie nowej gałęzi nauki - ctnochoreologii. Bylo to konieczne. gdyż. uchwycenie wszystkich elementów. potrzebnych do wyjaśnienia zjawi s" zachodzących w tańcu ludowym na przestrzeni lat. wymaga precyzyjnej metody rejestracji matcrialu ruchowego. Dzięki kinctogralii (systemowi notacji ruchowej) jesteśmy \\ stanic utrwalić przy pomocy kinctogramu (zapisu notacji ruchO\\ej) element trójwymiarowości ruchu. czas przebiegu i jego ciągłość, co pozwala do wcześniejszych. na wzglydnie bardzo pelną rekonstrukcjy nicprecyzyjnych. systemów ruchu na podstawie notacji tanecznych. zapisu. W porównaniu kinetografia - stwo- rzona i opublikowana przez Węgra Rudolfa von Labana w pracy 5ichrijitan:: z 1928 roku - jest pierwszym pełnym systemem notacji ruchu czlowieka. 8iorąe pod uwag,<, iż obowiązujący dziś tradycyjny sposób zapisu nutowego wykształci l się i rozwinął kilka stuleci temu. jakże mlodajest to dziedzina. Na skaly międzynarodową wprowadzono ją po kongresie drezdeliskim. zorganizowanym przez BerliIiską Akademię Nauk w 1957 rokul4. Wyjqtkowe znaczenie ma kinetogratia w zastosowaniu do badań naukowych. pozwaląjąc śledzić procesy przemian kulturowych i społecznych odzwierciedlonych w formach tańca. Sam system zbudowany jest bardzo logicznie i przejrzyście. posługuje się przy tym niewiclką liczbą znaków. umożliwiąjąc zestawianie ich w niezliczone ilości kombinacji. Za pomocą tego pisma możemy utrwalić każdy rodzaj ruchu ludzkiego. a nic tylko lalieów w określonych konwencjach. jak to bywało Każdemu językowi w przypadku wcześniejszych jest przyporządkowany systemów zbiór zasad zapisu. poslugiwania siy znakami. dzięki któ- rym dana jest możność łączenia ich w logiczne całości. Taką ..ortograli,< i stylistykę" opracował dla potrzcb pisma ruchowego Albrecht Knust - najwybitniejszy uczeIi Rudolfa Labana. A Dictio- IJ Pod względem bogactwa ikonografii godniejsza polecenia jest książka H.-J. Wolta, Geschich/e der Hexenprozesse, Erlensee 1995, zawierająca wiele rzadkich i często po raz pierwszy publikowanych rycin. I~ D. Stockmann. Der Dresdener Kongress ltir Tan::schr!!t lllld /'olkswn::(orsc!llIl1g, ..Deutsches Jahrbueh fur Volkskunde", z. 4 .. Berlin 1958, s. 160: Baier-Fraeng<:r I.. Dance .volo/ioll and /-olk Dance Research, ..Dance Studies", z. 2. ed. Roderyk Lange. 1977. �313 nm:v ol KinelOgraphy I.allan. aczkolwiek oparty na wcześniejszych publikacjach sta. znacznie zoslal przez autora poszcrzony i uzupełniony. Slowllik przedstawia i pracach aktualny Knustan tego systemu zapisu ruchu. z uwzględnieniem wszystkich zasadniczych zmian wprowadzonych do systemu w ciągli ostatnich lat. Poszczególne problemy zapisu zawarte w części pierwszej tekstowcj. ilustrowanc są ponulllerowanymi przykładami w tomie drugim. Podręcznik zawiera również dwa aneksy. z których pierwszy traktuje o dawnych sposobach zapisu. nie używanych współcześnie (szClególnie pomocny jt:st przy odczytywaniu dawnych partytur), zaś drugi podaje usystematyzowany przegl'ld innych metod zapisu. które nic znalazly ogólnego zastosowania, utworzonych przcz autor(lIv z rtlżnych ośrodków. Do ksiąi:ki załączono także spis nąjważniejszych publikacji dOlycl<lcych kinctogralii. oraz, co bardzo istotne. wykaz głównych ośrodków i spccjalistów zajmuj;\cycil si'C q dziedziną na świecie. Oba tomy zostaly wydane bardzo starannie (godna pochwaly jest również piękna szata graticzna obu woluminów). Każdy kto mial w r'Cku I'oc/ręcznik kinelogra/iils pror. Roderyka Lange i ten kto chciałby zgłębić fascynującc tajniki notacji ruchowej. powinien po ów słownik sięgnąć. i czytelnie Aleksanc/ra T i b i. I-"lInc/lIl11el/la/i::m religijny. l3assam Państwowy Instytut Wydawniczy, Sawicka Warszawa 1997. ss. 163. Od pewnego czasu o fundamentalizmie islamskim mówi się i pisze bardzo dużo; pełno a nim zarówno doniesidl prasowych. jak i poważnych prac naukowych. Islamski ruch odnowy religijnej, zapoczątkowany przeszlo trzydzieści lat temu. ostrzt:jsze normy. ogarniając stopniowo cały obszar iniego. powstanie islamskiego pal1stwa w Sudanie. czy Algierii). czystcj charakter Samo .icdnak /jawi,ko i nieskażonej wtórnymi globalny. Ilystt;puje fundamentalizmu nillccialościami hmny II'e wszystkich buddyzmie. hinduizmie. judaizmie. nie jest tak IVidoCl.ny i nagłaśniany od lat 70. zaczął bowiem przybierać coraz muzułmaóskiego świata (rewolucja Chomea obecnie np. sytuacja w Egipcie, Turcji religijnego. religii. wici kich czyli powrotu do pierwotnej, do jej fundamentów, religiach: ma oczywiście IV islamie. Dlaczego jednak to fundamcntalizm przez środki masowego pr/.ekazu. chrzcścijaóstwie. IVjego islamskiej że IV powszechncj odmiaświado- mości samo słowo .. fundamentalizm·· jednoznacznie jest kojarzone z tą właśnic religią'? Między innymi na to pytanie stara si'C odpowiedzicć Hassam Tibi w swojej książct:. Autor jest proJ"csorem nauk politycznych na Uniwersytecie w Getyndze, ukoóczył studia IV Nicmczech. Jest także Syryjczykiem. muzułmaninem i jako specjalista od spraw islamu, doradcą rządu niemieckiego. St;ld też zapewne wynika jego swoiste podejście do problemu fundamcntalizmu. Stara sit; nic tylko Ilytłumaczyć, ocenia go także jako zjawisko z gruntu Podkrdla religią, jcdnak wyral.nie fundamentalizm z globalnego kryzysu walkę ze świeckim światopoglądowym gdyż umożliwiaj;l między islamem upolitycznieniem wartości. modernizmcm fundamentalizmem: . .lest Ljawiskicm charakterystycznego (ideologią a islamskim Zachodu) dla schyłku i jakie są jego przyczyny; z którym należy walczyć. globalnym. XX wieku. i jei pochodnymi islam jest ponieważ Stawia - liberalną sobie wyrasta za cel demokracją, pluralizmem. sekularyzmem. kture to wartości Tibi uznąje za bardzo ważne, stll·or/.enie podstaw ..cywilizacji globalnej": uważa też. 7.e powinny zatriumfo- Il'ać. Fundamentalizlll. wartościom na drodze. no-ekonomicznych róinicę - jej czym jest fundamentalizm zle i destrukcyjne. problem. który wyra/a kultury lokalne i upolitycznionc treści ich wiary. stoi tym Ponadto, jako ideologia. służy za środck do artykułowania treści społecz- i politycznych. I' R. I.ang~. I'odr\,cllik I'olllari 1995. killelOgm/if. Wydanie pi~rwsl.~ PWM. Kraków 1975: wydanie drugie AI'S Nova, �314 Z czego jednak wynika powszechność fundamentalizmu oraz dlaczego jego islamska wersja jest tak ważna? Otóż w wyniku globalnego kryzysu wartości każda cywilizacja formułuje swoje poglądy w kategoriach religijnych. a potem stosuje je do polityki. W ten sposób konllikt między cywilizacjami przekształca się w konflikt pomiędzy podbudowanymi religijnie światopoglądami (to znaczy pomiędzy różnymi odmianami religijnego fundamentalizmu). Nąjwiększa batalia toczy się pomiędzy cywilizacją islamu a cywilizacją Zachodu. czyli pomiędzy islamskim fundamentalizmem a europejskim. świeckim modernizmem. ponieważ oba poglądy aspirują do bycia uniwersalnymi. Konnikt jest więc nieunikniony. Autor odwołuje się do koncepcji ..zderzenia cywilizacji" amerykańskiego politologa Samuela P. lIuntingtona: ..po zakończeniu zimnej wojny, granice kontliktów naszej epoki nic przebiegają już wzdłuż granic państw i bloków (... ) konllikty międzykulturowe mąją coraz większe znaczenie dla polityki światowej (...) konflikt między dwiema zwaśnionymi kulturami świata - światem islamu a światem Zachodu - zajmuje najwyższą pozycję w rankingu konfliktów. U progu XXI wieku cywilizacje będ,j się definiować ze światopoglądowo-religijnego punktu widzenia. dzięki czemu fundamentalizm nabierze znaczenia. (...) konnikt między tymi historycznie zwaśnionymi cywilizacjami będzie okrcślal politykę globalną, a także wewnętrzną politykę europejską u progu XXI wieku. (...) Po zakończeniu konfliktu między Wschodem a Zachodem bloki będą się tworzyły nic na podstawie kryteriów politycznych. lecz religijnych i etnicznych" (s. 81-81). Jak więc widać. jest to książka dość kontrowersyjna i dyskus):jna. Po picrwsze, czy aż tak jednoznaczna, negatywna ocena fundamentalizmu jest uprawniona? Podczas gdy jedni widzą w nim zjawisko tylko i wyłącznie negatywne. utożsamiając z terroryzmem. inni widzą powrót do fundamentów religii. obronę tożsamości kullurowej. zwrot ku wartościom duchowym. itp. Janusz Danecki. znany polski orientalista i t1umacz książki. tak pisze o tej sprawie: "W ostatnich czasach w refleksji badawczcj nad obcymi kulturami pojawiać się zaczęly dwie przeciwstawne postawy. Jedna, zgodna z zasadą Gadamerowskiego dążenia. by jak najlepiej zrozumieć innych, polegała na analizowaniu źródeł i przyczyn fundamentalil.lTIu. wyjaśnianiu czym jest fundamentalizm i jak doszło do jego powstania. I na tym poprzestaje. Druga postawa wiąże się z ambitniejszymi celami: nic tylko ma wyjaśniać. ale również formułować konkretne oceny z punktu widzenia kultury zachodniej i zajmować się sposobami walki z fundamentalizmem. (...) Tradycyjni badacze Wschodu. ci ze sAoly Gadamera. stanowczo protestują przeciwko ferowaniu wyroków i proponują, by powstrzymać się z ocenami. a doradzanie uznają za wychodzącc poza ich kompetencje. Natomiast praktycy krytykują taką postawę. uznając j'l za chowanie glowy w piasek, kierowanie się opacznie rozumianą bezstronnością" (s. 6-7). Po drugie. czy rzeczywiście grozi nam kontlikt cywilizacji') Odmienną koncepcję wobec teorii Huntingtona przedstawia Francis Fukuyama w swoim KOłicu historii. Przewidywał on całkowity triumf "cywilizacji libcralno-demokratycznej". Według niego. pozostąiąca poza jej zasięgiem reszta świata nie miałaby nawet szans na podjęcie równorzędnej walki. zostałaby albo przez nią wchłonięta, albo zmarginalizowana. Fakty zdają się raczej sprzyjać koncepcji Huntingtona: świadczy o tym choćby gwałtowny rozwój krajów nie należących do cywilizacji euroamerykańskiej. np. poludniowo-a/jatyckich ..tygrysów". Sojusze polityczne także zdąją się kształtować według kryteriów kulturowych: Europa Wschodnia wlącza się do struktur zachodnioeuropejskich. kraje arabskie wspierają się wzajemnie (przynajmniej w deklaracjach) wobec Izraela i USA (oraz krajów Zachodniej Europy). pomagając przy tym bośniackim muzułmanom itd. Przykłady można mnożyć. Z drugiej strony. w opinii wielu politologów i oricntalistóll islamski fundamentalizm chyli się ku upadkowi. Wedlug I\nny Mrozek-Dumanowskicj. przyczyną tego ma być brak szerokiego poparcia społecznego spowodowany brakiem porozumienia wśród fundamentalistów. nieumiejętnością sporządzenia przez nich konkretnego programu rozwoju ekonomicznego oraz niepowodzeniami tego kierunku w zaspokajaniu potrzeb spo/eclllych lam. gdzie zyskał on dostęp do władzy, np. w Sudanie. Iranie. O słabości ruchu mialyby także świadClYć bardzo słabe wyniki fundamentalistów w wyborach. a taki .•;: fakt. że w ogóle biorą II nich udzial. akceptując tym sa· mym instytucję demokracji pochodzcnia europejskiego. W myśl tego poglądu. odchodzący �315 w przeszłość wojolvoiczy fundamentalizm w połowie lat 80. przeistoczył się w neofundamentalizm. tzw. piet)'l.lTI. Nowy ctap fundamentalizmu ma się charakteryzować odejściem od metod walki zbrojnej czy politycznej na rzecz oddolnej reislamizacji społeczeństwa poprzez działalność misjonarską. wychowawcz;{'. Pomijając mieszane uczucia i wątpliwości. które mogą towarzyszyć czytaniu tej książki, stanowi ona bardzo jasllil i precyzyjną wykładnię koncepcji autora. czym jest fundamentalizm religijny i jak należy na niego patrzeć. Ukazuje wielość fundamentalizmów. jego różne odmiany i ich cechy wspólne: pok;u.uje także jak fundamentalizm powstaje. czym się charakteryzuje, jakie niesie ze sobą zagrożenia i \\ynikające z tego wszystkiego. niezbyt optymistyczne prognozy autora na przyszłość. Praca. mimo dość jednostronnego ujęcia. może znacznie ułatwić zrozumienie tego zjawiska. Dohrze byłoby jednak. aby czytelnik chcący wyrobić sobie w miarę obiektywny pogląd na tę sprawę. zapoznal się także z innymi pracami dotyczącymi tego problemu. Leszek Kania Tadeusz P a I c c z n y . S·ek~v. W poszukiwaniu utraconego raju. Kraków 1998, ss. 215. T. Palccmy. krakowski socjolog nie stroniący od problcmatyki trudnej i niejednoznacznej, wydał IV 1997 roku rozprawę pl. Kontestacja. Formy buntu we współczesnym społeczeństwie. W pracy tej wymienił sekty jako pcwien typ grup subkulturowych o orientacji wspólnotowoideologicznej. nie omawiając ich wszakże szerzej. Czyni to w pracy tu omawianej, która w całości jest poświęcona właśnie sektom. Przynależność do nich traktuje autor jako formę kontestacji religijnej. O sektach napisano wide z racji ich istotnego społecznego znaczenia., dziś pisze się o sektach jeszcze więcej. gdyż dostrzeżono niepokojący opinię publiczną wzrost ich wpływów na świecie, jak również II' Polsce . .lak zatem na tic bogatej już literatury na temat sekt prezentuje się praca T. Palecznego'l Z pewnością nic jest to rozprawa z dziedziny religioznawstwa, a jak wiadomo o sektach dotychczas wypowiadali się Ivłaśnie głównie religioznawcy, Autor w zasadzie pomija w swoich analizach kwestie doktryn i praktyk religijnych właściwych sektom. Interesuje go natomiast spokczny konteksL II jakim sekty działają. W centrum jego uwagi lokują się społeczne role sekt i ich członków. zwłaszcza zaś znaczenie. jakie przypisuje sit< ich istnieniu w bliższym i dalszym otoczeniu kulturowym. Pisze autor: "Konsekwencje wyodrębniania si~ sekt nic ograniczają się bowicmjedynie do wymiaru czysto religijnego. ich funkcje nic kończą się na zadaniach związanych z troską o zbawienie. Rodzą one swoisty ferment ideologiczny. prowadzą do zaburzeń strukturalnych. wywicraj~lwpływ na światopoglądy i osobowość jednostek. w tym nic tylko swych członków". To z gruntu socjologiczne podejście do problematyki powstawania i funkcjonowania sekt, traktowanie ich i analizowanie jako specyficznej grupy społecznej. stanowi oś wywodów autora. Twierdzi on. że prawie w każdym przypadku sekty są formą odstępstwa. sprzeciwu i buntu wobec panującej rzeczywistości kulturOl\'ej i religijnej. Bez względu na to. czy odwołują się do ortodoksyjnych zasad religijnych. czy do 1101Iejich interpretacji. niezależnie od form i zakresu aktywności, stanowią one wyzwanie dla istnicjącego porządku rcligijnego, zagrożenie dla organizacji i instytucji strzeg.ących i kontrolujących zasady sprawowania kultu. Są zagrożcniem dla wszelkiego ładu, gdyż ,.stanowią wyraz spontanicznej. naturalnej i niczałeżnej od zasad rządzących syste- f(, A. Mrozck-Dumano\Vska.Między negacją a pietyzmem. Dl,." nurty współczesnego fundamentalizmu islamu. w: Plenas Arahllll1DOli/os.Alaterialy 1/' ogólnopolskiej konferencji arabistycznej. Warszawa. 25-26 marca 1993. Warszawa 1994. s. 201-205. �316 mem reakcji na niefunkcjonalność lub sztuczność norm społecznych i rełigijnych. Odwołują się w swej działalności do indywidualnych praw jednostki. danych każdemu przez Boga Stworzyciela, a nit: przez kościół czy jego przedstawicieli. Taka perspeklylla. oczYli iście. ma pewien wpływ na ocenę sekt, choć nic znaczy to. iż aulor nic widzi zagroiell dla jednosll.:k. które tworząc sekty i tym samym realizując swoje pnl\lo do odmienności ez.;sto nic tylko naruszają lad spoleczny. to jest niejako wliczone IVkoszty. ak także niszcz,! wlasną osolxlIIOŚć. tracą toisamość. a czasem - o czym świadczą skrajne przypadki - nallct życie. Sekty są - w ujotciu T. Palcczncgo - form,! organizacji grupoll·ej spełniając,! cechy wielu typów zbiorowości. Różnorodność i oryginalność konkretnych grup lI/.nawanyeh za sekty sprawia. że przypisuje się im różnorodnc charaktcrystyki. Stąd mi.;dzy innymi hion! si.; trudności dellnicyjne oraz klopoty z jednoznacznym zakwalifikowanicm s..:kl do jedn..:go typu zbiorowości. "Orzekanie o sektach - pisze autor - iż stanowią typ grur wspólnotowych. ideowych. subkulturowych czy mniejszościowych. jest równic malo rrecyzyjnc jak stllierdzcni..:. ie nic sq one instytucjami. zrzeszeniami czy rartiami politycznymi. Spotkać Illoi.na b(lII i(lll taki..: sekty n.:ligijne, które na zasadzie lIyjątkOllości i unikatowości obalają Ilszelki<.: klasylikacje i typologie". T. Palcczny nie dał. bo nic jest to mailiIle na obem) m ('tarie hada,'l. jednorodnej socjologicznej teorii sekt. nie rozwi'17ał II laścillie iadnego z problcnll')\\ zasygnaiizoll'anyeh II' pracy. W zasadzie po prostu dolączyi do dotychczasowych pytań i Iqtplillości nOlle. czasem odwieczne pytania ubrał w nOlI,! formę. Jego praca wydaj..:.si.; jednak bardzo c..:nna. ukazuje bowiem dobitnie złożoność zagadnienia. jego spokezną doniosłość. tcoretyezne i praktyczne implikacje. Mamy tu niejeden interesuj,!ey trop badawczy. wiele inspirujących, a cz.;sto też śmiałych myśli. Kto nic przepada za wywodami teoretycznymi. naweljeśli podane S<\II tak swobodnej formie. jak to uczynil T. Paleczny. znajdzie w pracy solidny. krytyczny lI'yk<1/ i omówienie sekt. a może grup wyznaniowych i kościołów. które s,!najhardzicj znane w spoku.elislllie polskim. najliczniejsze. bądź wywołują wyraźne reakcje polskiej opinii publicznej. Rl's::ard Kan/or Kwartalnik ..Zahawy i Zahawki··. Muzeum ZabawkarstIla II' Kielcach. TowarzysIwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach. R, I. nr ł-2. 3. 41997. ss. 439. rlll. uamo-hiałc. Zabawa towarzyszy człowiekolI i wc wszystkich okresach życia i jest jedlHl z podslawowych form jego aktywności. Dziecko wlaśnie roprzez zabaw.; pOlnaj<: śllial rrzygotowuje się do samodzielnej egzystencji, zaś człowiek dorosły dzi.;ki niej moie siot slIohodnie rozwijać. samorealizować. oderwać się od codz.icnnośei. W swej istocie zallawa jest dzialaniem swobodnym. dobrowolnym i bezinteresownym. Zmienia się jedynie jej l<'li'Illa.charakter i intensywność, Kaida zbiorowość. od najmniejszej, po rozwini.;te spoleezellstwa obywatelskie. lIylwarza oryginalne i specyJlczne dla siebie formy zabaw. które sel odzwiereiedlcniem illlJkcjonuj,!eego systemu wartości. sposobów myślenia i mentalności. odbiciem istniejących Ilięzi spolecznych. Właśnie poprzez pryzmat tych zabaw można poznać specyfikę dnnej kultury. jak i zaobserwować dokonujące się w niej przeohrażenia. Dziwi wi.;c fakl. iż ta sfera aktywności ezłllllieka nie znalazla jak dO!'ld II polskich badaniach należytego odbicia i miejsca. W zestawieniu z dorobkiem innych kraYlI\' moina raczcj mówić o skromnej ilości podjętych badalI a co si.; z Iym wiąż.e o pOllażnych ni..:doslatkaeh opracowalI naukowych. Zatem na szczególną uIlag.; zasługuje ukazujący się od l'/.l·rllca 1997 roku kwartalnik .•Zabawy i Zabawki". który pierwszy II Polsce podj,!1 na swoich lamach w sposób kOlllpleksolly zagadnienia ludyzmu i ludyczności zarówno od strony teordyvno-m":lodologicznej. jak i ..:mpiryclnej. stając si<;:takie. przy zachowaniu naukowego charakt":l'li risma. co zasługuje na szcze- �317 gólnc podkrcślenic. źródłem E1Chowcj informacji o krajowym i zagranicznym przemyśle oraz rynku zabawkarskim. Uklad trcści ..l.abaw i Zab,l\\ck" tworzą cztery działy: I Artykuly i rozprawy; II Materia/y z badań; III i.ródla Zgodnic IV Rćccn/jc. i inlilrlllacjc: z pr/.).jo;t~m przez rcdakcjo; kwartalnika planem wydawniczym na rok 1997 ukazały siO; trzy zeszyty (dwa pojcdyncze i jedcn numcr pOlh'Ójny). zawierające dwadzieścia artykułów, rozpraw i opracowali matcriałcm z badali przedstawicieli rÓ/nych dyscyplin naukowych oraz dużą liczbę informacji. II'spomnień i recenzji. Nie sposób w'io;c II krótkim sprawozdaniu szczegółowo omówić calej. jaki.c obszernej zawartości ..zabaw i Zabawck" za rok 1997. w związku z tym jedynic przyblii.o; Ilybranc artykuly. Profil pisma. jcgo zadania i pokładane w nim nadzicje nakreślil we wprowadzeniu do pierwszego podwójncgo numcru Ryszard Kantor. rcdak!llr naczclny. między innymi pisząc: .. K wartalnik ( ... ) pOŚII io;cony jes! naj szerzej rozumianej problematyce łudyzmu i ludyczności, zatem !emu. co zll)'klo siO; naz)'llać ludzk,\ skłonności,] do zabawy oraz kulturową rolą tej stery aktywności. ( ... ) Zapras/amy do współpracy historyków kulIury. socjologów i etnologów, psychologów. pedagogów i tcrapcu(ól\". projektantów zaballek i ckonomistów. Liczymy na to, że pismo ..zabaw)' i Zabawki" stanic siO; ccntrum skupiającym badaczy ludyzmu i praktyków, dla których "l narzęd/icm zaball a i /abawka pracy, kolekcjonerów i producentów zabawek. Słowem. wszystkich. dla których problematyka zabaw. gier i zabUllek. wzrost zrozumienia rangi tej stery zjawisk przez polskic społeCZCr"lstwo nie są kwestiami obojętnymi". Pierwszy podwójny numcr otwicra rozprawa Jana Grada (ZabmHJ - ana/i::a pojęć' i koncepcji, nr 1-2/1997). w którcj aulor wychodz,\c od krytycznej analizy filozoficznych. psychologicznych i socjologicznych koncepcji ludyzmu próbuje w zwięzły sposób zarysować ujęcie zabawy w kontckście teorii kultur~. podkreślając. i.e właśnie kultur<mc uregulowania. a nie czynniki psychologiC/ne czy hiologiczne. decyduj'l o tym. iż pcwne dzialania ..To właśnie unornHmania systemu kullurowcgo - argumcntuje autor dyczności . .lej l.idcntylikol\anic i zdcliniowanic konkretnych zabaw uzyskują status zabawy . - wyodrębniają sferę luwymaga znajomości wiednich regul kultul"l)ll')"Ch uslanawiaj<\c)'ch jc. Brana pewien ciąg lub zhi<\1' nie/Hlzllmialyeh. hezsensownych w ahstrakcji zabawa przedstawia ruchów czy mniej alho bardziej nowanc ujęta manipulowanie przcdmiotami. Behawioralnie zabawa i gra ma swoją odposię jako skoordy- myślową, świadomościową postać. ftJrlll(·. Rozwinio;ciem powyższych rozważań teoretycznych jest szkic Tadeusza Paleczncgo (SIJO/CCIIC pod/o::e ::a/Jawy. nr 1-"2/1997) dotyczący społecznych tann zachowa l) ludycznych. Autor dokonuj,\c wyodrębnienia i opisu zmieniających się wzorców osobowych uczcstników I.abaw)'. sll\ierdza. iż obecnie obok dwóch podstawowych modeli uczestnictwa IV"zabawic (hczpośrednicgo - czynnego członka grupy zabawowej. biernego - odbiorcy) coraz silniej ujall"llia się wIOrzec kontestacyjny, altcrnatYII"l1Y. niezadolVolony z konsumpcyjnej oferty. poszukując)' własnych. indywidualnych form I.achowali ludycznych. We współczesnym świecie modele tc mks/aj,! się /c sob<\. współwystępują i rywalizują bo przecież. jak konkluduje Tadeusz Parku Palecmy teatry uliczne. czol'ej idoli ... 11 spólczcsna z Disncylandcm. pornogralione AlternatYII)'. IV rod/aju kultura salony lilmy subkulturę Madonny 1\ dziedzinie gicr elektronicznych oraz 1\ I.abawy z sicci'l sieci wypożYC7.alni punków a także antycstctyzm kino rapu oferuje Intcrnetu. Ilideokasel hUllilijne i amoralizm bowiem lokale polączenie z peep oraz happeningi w niedzielne satanistów, Hyde show oraz Pomarań- popołudnie, kameralną kult partyjkę hilardu z zadymami kibiców piłkarskich. gol f z walką bokscrsk'l Bowe - Golota·'. Na szczególną uwagę zasługujc ro/pr;1I\ a Ryszarda Kalltora (C::/owiek-::abawka. S::kic :: pogranic::a /lIdY::1I111 iji/o::ojii c/ol1'ieka. nr 4/)<)<)7) porus/aj'lca zagadnicnia traktOlI'ania czlowieka jako zabawki. według resują mnic całkowieic przedc wszy stkim pomijane pOll"lldy II' dotychczasowych i warunki kierującc baclaniach nad ludycznością. człowiekiem w stawaniu Autora inte- się zabawką. l właśnie z tcgo punktu 1\ idzcnia opisuje i analizuje wicie przypadków bawienia sil< człowiekiem dziejach lud/kicj kultlIr). od niewinnych zabaw II' Żyll"C szachy lub warcaby aż po przerażająco 1\ - makabryC/ne uż~ lIanie ludzkich /lllok lub ich czo;ści II labawic czy dcltH"llHlIvanie człowieka �318 w taki sposób. aby stał się przedmiotem - zabawką. Na szcz.;ś<:ie w zdecydowanej większości zabaw, tak jak i w innych obszarach kultury obowiązują określone sposohy postępowania. określone zakazy. Omówieniem zakazów magicznych reguluj'1cych zachowania ludyczne u ludów Azji Centralnej zajęła się w swoich rozważaniach Iwona Kahziilska (Zabawa a =aka=magiczny, nr 1-2/1997). Warto z licznie przytaczanych przykładów wymienić występujący w kulturze mongolskiej zakaz bawienia się dzieci w wojnę. Wierzono. jak pisze auturka. iż zahawa ta mogla wywołać wojnę rzeczywistą. prawdziwą. której efektem hylaby ..destahilizaeja istniejącego porządku, zakłócenie harmonii, zawieszenie czasu zwykłego". Wśród artykułów o charakterze teoretycznym niewątpliwie należy zwrócić uwagę na rozprawę Ryszarda Zięzio (Wokół nac::elnej zasady fimkcjonalnej w =acllOwaniach ludyc::nych. nr 3/1997). \I której autor dokonał istotnego, szczególnie dla możliwości uchwycenia złożonej współcześni.: sfery aktywności ludyczn~j. podziału z.<lchowań ludycznych na formy: preludyczne. ludyczne i post ludyczne. Artykuł zawiera także interesującą typologię zabawek i sprzętu zabawowego dokonan" według naczclnej zasady funkcjonalnej. W rozważaniach dotyczących zachowań ludycznych na łamach kwartalnika nie zahraklo także głosów pedagogów. Między innymi Urszula Kaczmarek (Pedagogika =ahaHY nowy slyl wychowania, nr 4/1997) omawia formy i metody pedagogiki zaba\\) oraz ich zastosowanie. a Wanda Krawczyk (ŚrodowiskOlve uwarunkowania treści =abaw tell/atyenyeh d=ieei na wsi i w mieście i ich wala/y uspołeczniające. nr 3/1997) porównuje współcz.:sne środowiskowe uwarunkowania zabaw dziecięcych na wsi i w mieście. Uważam. że po ohydwa artykuły powinni sięgnąć nie tylko nauczyciele. pedagodzy. terapeuci czy pracownicy socjalni ale przede wszystkim rodzice. Oddzielną grupę \v zawarto~ci kwartalnika za omawiany ruk mogą stanowić artykuły i rozprawy ukazujące zachowania ludyczne w ujęciu historycznym. I lak między innymi Wiesława Korzeniowska (Nowe formy =abawowe dGll-'nejgórnośląskiej :;polecl/o.ki wiejskiej. nr 3/1997) przedstawia barwny obraz zabaw i rozrywek mieszkańców górnośląskiej wsi w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Interesujący ale nielatwy temat podejmuje w swoim artykule Jerzy S. Latka (Gry i zabawy IV haremie. nr 1-2/1997) opisując różnorodne li.lrmy spędzania czasu wolnego w haremie, w jednej - jak podaje .- ..z naj starszych instytucji. która praktycznie przetrwała do dziś". Fenomen. jakim niewątpliwie jest karuzela. która od setek lat przyciąga dzieci i dorosłych, omawia Teresa Lewińska. zauważając słusznie. iż brak jcst zabytkowych karuzel w polskich muzeach, nie zdobią one centralnych miejsc w naszych miastach a problematyka karuzelowa nie doczekała się. jak dotąd. odpowiednich opracowali naukowych. Natomiast Urszula Janicka-Krzywda (Zbójnicka biesiada. nr 1-211997) przybliża w uparciu o matcrialy źródłowe - pamiętniki, kroniki i akta sądowe - huczne i swawolne biesiadowania zbójników karpackich. Uzupełnieniem. jak również roz\\"inięciem rdlek~ji teoretycznych i historycznych podejmowanych na łamach pisma. są opracowania materia/owe prezentujące wyniki hadali empirycznych. W tej grupie tekstów chciałbym szczególnie zwrócić uwagę na dwa artykuły: Doroty Świta/y (Ludyczność odpustów na Górnym ,Ś·ląsku. nr ł -211997) i Grzegorza Odoja (Zachowania IlIdyc=ne mies::kańców JalVor=ynki: tradycja i współc=esnoŚĆ".nr I -2/1997). W pierwszym autorka ukazuje aspekt ludyczny odpustów na Górnym Śląsku szczegółowo i barwnie opisując zjazdy rodzinne. kolorową i różnorodną ofertę ustawianych z tej okazji kramów. stoisk. straganów. przebieg organizowanych festynów. tradycyjne atrakcje dla dzieci i mlodzió.y (karuzele i strzelnice). Pomimo. iż brak jest dostrzeżenia przejawów ludyczności w charakterze religijnym odpustów. omawiany tekst w istotny sposób wzbogaca wiedzę o swoist~j aktywności ludycZll,-,iGórnoślązaków. Z kolei artykuł Grzegorza Odoja stanowi obszerne omówienie najbardziej charakterystycznych zachowań ludycznych mieszkańców Jaworzynki w Beskidzie Śląskim. Poprzez te właśnie zachowania autor kreśli wnikliwy obraz współczesnej kultury regionalnej tej społc..:zności. ukazując nie tylko zachowane elementy tradycji kulturowej. ale także dokonujące się przeobrażenia i zachodzące zmiany. �319 Niewąlpliwie wzhogaceniem lreści kwarlalnikajesljednolita, piękna szala graficzna, co raczej w periodykach o charakterze naukowym jest obecnie rzadkością, wykorzystująca konsekwentnie fragmenty obrazu Pietera Bruegela Starszego pl. "Zabawy dziecięce". Szkoda jedynie, że licznie zamieszczane zdjęcia są czarno-białe, przez co w większości przypadków zubażana jest treść ilustracyjna poruszanych zagadnień. Podsumowując przegląd wybranych przeze mnie artykułów pragnę stwierdzić, że ich autorzy porusząią bardzo rozległą i różnorodną tematykę. Świadczy to o tym. iż problematyka ludyzmu i ludyczności nie jest jeszcze w pełni rozpoznana, a tym samym istnieje potrzeba podejmowania dalszych. systematycznych i interdyscyplinarnych badań. "Zabawy i Zabawki" zapewne skłoni'l wielu czytelników do podjęcia właśnie takich badań, co - mam nadzieję - zaowocuje w kolejnych numerach kwartalnika. Andrzej Peć Teksty z ulicy 7e.lz)'l(o/k/ol}'styczny I. red. Dioniljusz Czubala i Marianna Czubalina, Katowice 1995, ss. 60: Teksty z lIliey. 7eszyl folklorystyczny 2. red. Dionizjusz Czubala i Dobrosława WężowiczZiółkowska Katowice 1996. ss. 66. W styczniu 1995 roku w katowickim ośrodku uniwersyteckim ukazal się pierwszy tom Zeszytów folklorystycznych pl. Teksty z lIlicy. a rok później drugi. W skład obu zbiorów wchodzi w sumie 12 artykulów. w tym tłumaczenia i materialy terenowe z archiwum Studenckiego Koła Naukowego Folklorolnawców (w nr. I. - trzydzieści siedem opowieści polskich, w nr. 2. - dwadzieścia pięć opowieści ukraińskich). Warto dodać. iż autorami prac zamieszczonych w tomie są zarówno doświadczeni praeOl\l1iey naukowi (Uniwersytetu Śląskiego). jak i młodzi badacze studenci. Oba 7eszY(I' zróżnieo\\ane metodologicznie stanowią przemyślaną zwartą kompozycję, dlatego należy omówić je wspĆllnie. W "Słowie wstępnym" pierwszego tomu D. Czubala określił. jakie zjawiska kulturowe oraz gatunki współczesnego folkloru znajdą się w centrum uwagi badaczy: " pogłoski, sensacje, wieści, Icgendy i mity wspólczesne. żarty i anegdoty, muraria, grartiti. hasła, skandowania, okrzyki, toasty, życzenia, sentencje. maksymy, złote myśli i wszelkie inne \vyrażenia paremiologiczne, horoskopy. przepowiednie. łailcuchy szczęścia oraz inne teksty i antytcksty utrzymujące się dziś w żywym obiegu społecznym. Folklor archaiczny będzie nas mniej ząjmował, ale go z naszego pola widzenia nic wykluczamy" (s. 5). Uczony ten zwraca uwagę. iż w Polsce nie ma tradycji publikowania ..na gor,\co" wspólczesnych tekstów folklorystycznych, co przyczynia się do "słabości" niektórych dyscyplin nauk społecznych. a na pewno folklorystyki. Dlatego. jego zdaniem, należy jak najszybciej zapisywać owe komunikaty o krótkiej żywotności. Z kwerendy zeszytów folklorystycznych \\ynika. /.e w calości zostaly poświęcone właśnie tym tekstom, które z racji swej szybkiej ,.przemijalnośei" zanikają. Pierwszy artykuł Anny Milerskiej w l.es::ycie I (absolwentki filologii polskiej. studentki V roku filologi i angielskiej) /.bilir "brzydkich" i ..jeszc::e brzydszych" legend Paula Smitha. Przegląd tematyki jest. jak wskazuje podtytuł pracy. omówieniem wybranych przez autorkę zainteresowań badawczych Paula Smitha. twórcy zbiorów angielskich legend współczesnych The Book of Nasty Legl.'l1lls (1983) i The Book of Nastier Legends (1986), który od wielu lat zajmuje się przekazami ustnymi. tzw. mitologiami wspólczesności. W pracy Francoise Askćvis-I.eherpeux pl. Wiara w zjawiska nadprzyrodzone a wykształcenie. Krylyczna analiza III/Iolezy intelektualistycznej (tłum. E. Brzeziliskiej absolwcntki bibliotekoznawstwa. studentki V roku filologii romaliskiej) zostały przedstawione dokładne wyniki badań o zjawiskach paranormalnych. wyobrażeniach kosmosu. wierzeniach o istotach pozaziemskich, �320 jakie przeprowadzono we Francji w latach 19S0-1990. Francuscy uC/eni uznali. iż .,wykształcenie, a mówiąc ściślej współczcsnc systemy edukacyjne zbadanych spolcO'eństw nic są IV stanie zniszczyć wierzeń w 7jU\\'iska nadprzyrodzone. i że wierzenia h: s'l odporne na argumcnty naukowe" (s. IS). Jest to cenny tekst pozyskany do pierwszego zes/.J tu. Artykuł U ::ródel pewnego wiers=a Wacława Polockiego (z. I) autorstwa Marianny Czubaliny (przedwcześnie zmarłej znawczyni literatury staropolskiej i współczesnej kultury ludowej. o której notę w drugim tomie zeszytów folklorystycznych napis~l1a [)obrosl;ma Wyżowiez-Ziólkowska) zastal poświęcony wątkowi ..\\·ilezego dolu" \\' wybranJch tekstach literackich Wacława Potockiego. Nim jcdnak Czubalina dochodzi do rdleksji o ul\\ orle poety z I.użnej interesująco odwołuje się do badań nad tym \\ątkiem Z. Clogera. A. Fischera. K. Moszyńskiego i J. S. Bystronia. Temat przybyszów I.. kosmosu obecny jest w pracy T. I'invidicia (z. 2. tlum. I,:. Brzezińska) pt. ,~wiadkoll'ie pewnej .. Iegendy" Pr=.vlwdek pojawienia silt liI·o. bydącej przykładem badań nad zjawiskiem UFO prowadzonych wc Francji z różnych perspektyw: socjologic/Ocj, psychologicznej, folklorystycznej. W roku 1952 w Stanach Zjednoczonych George Adamski spotyka Wenusjan - istoty pochodzące z kosmosu. Fragment opisujący lO niesamowite spotkanie znąjduje się w Tekstach = ulicy (l.. 2) na początku artykułu Dobrosla\\y Wyżowicz-Ziółkowskiej Bliskie spotkania:; Pr=ybys=ami. Międ=y mitem a gno=ą. Stal się on po proslU przyczyn;l rdkksji naukowej o istotach z innych cywilizacji. badaczka zauważa bowicm. iż. ów rok 1952 stał się przc!omowym w badaniach urologicznych. aukowcy zaczyli podcjm(l\\ać próby wyjaśnienia zjawisk związanych z niezidcntyfikowanymi obiektami latającymi. Nadto. \I' mass mediach coraz więcej miejsca poczęto poświęcać temu zagadnieniu. Autorka pracy przyhliża czytelnikom propozycje zachodnich badaczy służące uporządko\\oaniu i sklasylikowaniu danych o niananych statkach kosmicznych i spotkali z nimi, ..gdyż wspólczesna humanistyka czuje siy 7.Obowiązana do ząjęcia stanowiska wobcc kosmitów. którzy stali się fllktem kulturo\\ynl. na jaki. choćby z. racji jcgo zasięgu i siły działania. trudno przymykać dziś oczy" (z. 2. s. 2X). Interesującym wydajc się być zaprezentowany pogląd szwajcarskiego psychologa Carla (justawa Junga. który przywidzenia o przybyszach z obcych cywilizacji traktuje jako ..sYlllholiCL./1'\ manit\;stacjy podstawowych i powszechnych napięć afektywnych. spowodowanych niehe/.pi<.;udlstwelll zhiorowym. poczuciem lęku wynikąjącego z polityczno-ekologicznej sytuacji naS/ego glllbu" (s. 2S). Inną postawę przyjmuje Jean-Bruno Renard. Irancuski socjolog z Monlpellicr. podchodzący do problcmu .,kosmityzmu·' jak do religii. dostrzegając \\)Taźne analogie du wicikich ruchów religijnych. Badacz ów poprzez kontrastowe zestawienie kosmitów z innym obcym (z Yetilll) udowodni t, iż wizerunek tych pierwszych stanowi wyrainą opozycjy wobcc ..Czło\\ieka Sniegu", który postrzegany jest jako potężna istota o ciele porośniętym sierścią d/.ialająca instynkhl\\"Ilie. mieszkająca w jamach. grotach. gdy tymczasem kosmici są nad/.wyc/aj inteligentni. poruszają się w swych statkach po skrach pozaziemskich. są przcdstawiciclami hipercy\\ili/.acji i właśnie dzięki nim ludzkość ma szansę przetrwać w przyszłości. Artykuly Kosmici lV Mongolii (z. I) i Z Hypnmy do Mongolii Wątki ró:':n('(z. 2) Dionizjusza Czubali są wynikiem \\oyprawy badacza do Mongolii w 1991 roku, Rozważania o wspólczesnych opowieściach sensacyjnych żywotnych w tym kraju Czubala uzupclnia materiałami terenowymi. Są to relacje o istotach pozaziemskich ... opO\\icści"". których podstawą stal się kryzys ekonomiczny w Mongolii i szerzącc się tam I.lodziejst\\"(). bandytyzm. sprzcdawanic na rynku miysa z padlych zwierząt. .leszcze inne grupy tWor/.ą legendy zwi;vanc Ie I.dnmicm czlowieka. wieści o niedźwiedziu ludojadzic, opowiadania o kazirodztwie. rcl,jcjc o ""oż.enku wbrew woli"", Są też tematy sezonowe związane z odbywającymi siy co roku lawoL!ami sportuwymi. przepowicdnie ijasnowidzenia. opowieści o ludziach mających dziwne \\'laściwości (np. silml cncrgiy przej awiąjącą się "ogniem w oczach"). potworach wodnych i odradfającJ m siy życiu religijnym. Przytoczone rclacje świadków opatrzonc zostały komcntarzami autOl"a. W dzialc ..Sprawozdania" znajdują się spr<l\\o/dania z \\yhranych kontl:rcncji miydz) narodowych. l tak charakterystyce legend współczesnych 7.Ostala pośw iycona kolejna praca Milerskiej �321 Pw}'ska konferencja /l7Ierno/ionol Society for Con/emporO/}' /,egend Research (z l). będąca relacją wybranych rekratów, które wygłosili podczas konferencji w Paryżu w lipcu 1994 roku następujący badacze: Roll' Brednich, Hengt af Klintberg, Francoise Reumeaux. Jacqueline Simpson, Patricia Turner. Lucia Vecia, Ingo Schneider, Gillian Bennett, Paolo Toselli, Jean-Loic Le Quclleca. Anne Guigne. Jeni'ey Victor. l3eniamin Beit-Hallahmi. Bill Ellis i Gary Alan. Informacja o konfcrencji organizowanej przez Międzynarodowe Towarzystwo do Badania Legendy Współczesncj (ISCL.R) umieszczona została w tekście Anny Milerskiej Z życia /SCLR (z. 2). Jednocześnie z.awarto w nim wiadomości o konkursie na najlepszy esej studencki prezentujący badania i analizę wybranego aspektu legendy współczesncj. Na oddzielną uwagę zasługuje relacja Wioletty Celuch Wvprawo naukowa do Kijowa (z. 2) z pobytu studentów Uniwersytetu Śląskicgo w Kijowie i Lwowie. Uczestnikami tej wyprawy byli bowiem członkowie Studenckiego Kola NaukO\vego Folkloroznawców, którym opiekuje się dr hab. Dioniz;iusz Czuhala. Zadaniem młodych badaczy bylo rejestrowanie wspólczesnego ukraiI\skiego folkloru słownego. Dowody tej pracy znąidują się w omawianym zeszycie - jest to antologia współczesnych opowieści sensacyjnych (25 tekstów). zatytułowana Nowa torba kursorska :: sensacjami ukraillskillli. W zeszycie pierwszym zostały również umieszczone materialy zebrane podczas hadań tcrcno\vych. ale są to teksty zarejestrowane w Polsce (37 tekstów). Omawiane prace zainteresują nie tylko badaczy zajmujących się problematyką żywotności i obiegiem współczesnych komunikatów folklorystycznych. ale dzięki przejrzystej budowie, przystępnym "wyk/adom" są adresowane do szerszego kn;:gu czytelników. którzy "ch/onni" są wiedzy o różnych paranormalnych zjawiskach obecnych w życiu. Dorota Świtała Sami sobie. Kon/ynuacja i ::miona w kllltur::e wspólc::esnej wsi polskiej, red. Ryszard Kantor, Kielce 1997. ss. 144. W ostatniej dekadzie nastąpił \\' polskim piśmiennictwie naukowym wyraźny wzrost zainteresowań szeroko pojmowaną problematyką społeczności lokalnych. Wiele badań empirycznych i wysilku teoretyczncgo poświęcono uchwyceniu i przeanalizowaniu przeobrażeI\ spo/ecznokulturalnych. jakim ulegają te środowiska pod wplywem zmian ustrojowych. Wydaje się, iż mieszkańcy wsi i małych miasteczek ciągle w dużym stopniu są i czują się upośledzeni, zwłaszcza pod względem kulturalnym. Diagnoza aktualnego życia kulturalnego tych środowisk określenie zagrożeil i perspektyw rozwoju. powinno stać si~ punktem wyjścia do podejmowania konkretnych dzialail mających na celu zachowanie i ochronę dotychczasowego dorobku kultury lokalnej jak również. poprzez aktywizację tych społeczności, kreowanie współczesnt<j, a więc nowej kultury lokalnej. Przyczynić się do tego może również przedstawiany tom, stanowiący pokłosie trzeciej już sesji naukowej z cyklu "Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej", która tym raLem odbyla się w Kielcach i PiI\czowie w dniach 21-22 maja 1997 roku. Zbiór zawiera 13 artykułów, które - jak zaznaczono we wstępie - .,Ukazują zarówno skomplikowaną sytuację wsi kieleckiej. jak również' przynąjmniej niektóre. odwołują się do przesz/ości. w niej szukając wLorów" (s. X). Autorami tckstów s'l przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych oraz - co istotne - pracownicy instytucji kulturalnych i działacze samorządowi, od których w glil\VIlej mierze zależy rozwój i wspieranie inicjatyw kulturalnych lokalnych społeczności. Material zawarty w tOlllie stanowi całość pod względem podejmowanej tematyki, chociaż każdy z tckstów traktuje o innym jej aspekcie. Książkę otwiera studiulll Ryszarda Kantora, które można traktować jako wprowadzenie do całej pracy. Zdanielll autora. kluczem do pełnego zrozumienia współczesnej kultury polskiej wsi jest rozpoznanie i określenie roli dzialąiących tam autorytetów. W kryzysie autorytetów 10- �322 kalnych Ryszard Kantor upatruje. dostrzegany przez niektórych obserwatoniw. kryzys kultury wsi. Dlatego też .,Przezwyciężenie kryzysu może się dokonać pr/ez u/drowicnie autorytetów. bądź poprzez wykreowanie autorytetów nOlvych. dostosowanych do wspólc/esnych potrzeb" (s. 13). Autor kwestionuje kulturotwórczą rolę instytucjonalnych autorytdów pozawiejskich szkoły i domu kultury. które - co mocno podkreśla - nic realizuj,! r/cClylVistych aspiracji środowiska wiejskiego. W związku z tym opowiada się za uspokcznicniem tych instytucji i oparciem ich działań na animatorach kultury wywodzących się ze środowiska wiejskiego. Nakży zgodzić się z autorem, że wymaga to jednak roZ\Vl~jUautentycznej sarnorz'ldności wiejskiej i umiejC;:lnego pobudzenia lokalnych sil społecznych. Kolejne opracowanie - pióra Józefa SZClepańczyka - daje opis ro/llOjU amatorskiego ruchu artystycznego na wsi kieleckiej. Żywe tradycje ruchu tmaj,! tam do d/iś. czego dowodem są spontanicznie powstąiące zespoły folklorystyczne. kapek ludowc. grupy teatralne. Autor eksponuje pozytywny stosunek wladz gminnych do kultury lud(l\\cj. (il(mn'l przes/kodą. na którą napotykąją gminy w pełnieniu roli mecenasa. jest hrak nic tyk picnięd/Y. co osóh przygotowanych profesjonalnie do pomocy zespolom. Prohlememjest tak/c nikk zainteresll\vanie młodzież) czynnym uczestnictwem w działaniach organizacji społcczno-kultllJ'alnych. Podobne problemy sygnalizuje w swym sprawozdaniu U/bicia Zapała przedstawiając obccną dzialalność gminnych. miejsko-gminnych i wiejskich ośrodków kultury IVwojewództwie kieleckim. Zla sytuacja finansowa .. jak również brak wykwalitikowancj kadry. Ilyraźnie odbijają się na efektywnym wypełnianiu przez te instytucjc kulturotwórClyeh i edukacyjnych zadaJI. co pociąga za sobą niski stopień zainteresowania Iymi działaniami pr/.u społcczności lokalne. Na uwagę zasługuje akcja melodyczno-instruktażowa podjęta przez Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach mająca na celu rozbudzenic aktymlOści kulturalnej środowisk Iliejskich. Autorka wskazuje na jcj liczne wymierne efckty w poslaci powstania nowych zespołów artystycznych, organizowania przeglądów. festiwali. imprez folklorystycznych. W następnym arlykule Maria SroczYl1ska-Tomezyk podejmuje lagadnienie kulturotwórczej roli parafii rzymskokatolickiej w realiach współczesnej lIsi polskiej. Podkreśla istotne znaczenie. jakie dla zachowania i kullywowania tradycyjnych zwyczaj()\\ i obrzędów ludol\ych, ksztaltowania kultury materialnej i organizacyjnej mają różnorodne ronny dzialalności kulturalnooświalowej i duszpaslerskiej prowadzonej przez paralk wiejskie. Zwraca przy tym uwagI,:. że "Religijność wsi po\\()li przekształca się II stronę bardzicj dojrzalcj i pogl<;bionej. Oznacza to konieczność modyfikowania istniejącego modełu duszpasterstwa masowego i jego dostosowania do współczesnych potrzeb i uwarunkowań środowiskol\}eh" (s. 32). Opracowanie Małgorzaly Imiołck jest prezentacją historii i osiqgnięć MUlcum Wsi Kieleckiej. Autorka. wychodząc od ogólnych rozważań nad rolą i speey1ik'l muzcum typu skansenowskiego, przechodzi do omówienia koncepcji programowej kieleckiego parku etnograficznego. która skierowana jest w dużej mierze do młodego pokolenia odbiorców. Godne uwagi są inicjaIywy podejmowane dla ..ożYI\ienia·· ekspozycji etnografiClnej: poka/Y rzemieślników. wystęP) zespołów regionalnych. kiermasze twórców ludowych. pokazy tradycyjnych upraw polowych. Cel, jaki przyświeca tym działaniom. to ..idea odtworzenia wizenll1ku tradycyjnej wsi. jej dnia powszcdniego i święta. kultury stworzonej przcz jej mieszkaliców. kultury larówno materialnej. jak społecznej i duchowej" (s. 43). Z kolei Jerzy Lcchowski pisze o dzialalności samorz<ldowych plaet"l\\ek kultury IVPiliclOwie. Oferta kulturalna, jaką proponuje Dom Kultury. Muzeum Regionalne. Biblioteka Publiczna jest bogata i zróżnicowana. Działania tych instytucji popularyzując kulturl,: i historię Pińczowa i regionu Ponidzia. odgry\\ąją istotną roll,: w tworzeniu pozytywnych pOStalI' wobec /.aintercsowania regionalizmem. Autor wskazuje na znaczące uezcstnietwo w życiu kulturalnym przedstawicieli różnych grup społecznych i wiekowych. Ich aktywność. przejawiająca się II licznych inicjalywach oddolnych. klórym sprzyja i Ilydatnie pomaga samorząd miejski. spowodollala. iż Pińczów stał się znaczącym ośrodkiem kulturalnym na mapie wojewódzlIla kicleckiq,~o. �323 Wyniki wsto,:pnych badar! sondażowych nad postawami oraz wiedzą ludności wsi Kielecczyzny na lemal rói.nych form ochrony przyrody przedstawia Bożena Wójtowicz. Wyniki badań mogą wzbudzać niepokój. Zaskakuje bowiem bardzo słaba wśród badanych społeczności znajomość zagadnień ochrony przyrody. choć w regionie tym. ze względu na bogactwo i osobliwości flory i fauny. znajduje sio;:wiele obszarów chronionych. Zauważyć też można. iż ..wyższą rangy w społeczeństwie uzyskują wartości przyrodnicze typu instrumentaln<:go. zwi'j7.ane bezpośrednio z warunkami bytowania ludności. Przyroda jako wartość autochtoniczna i jej walory estetyczne nie stanowią wartości powszechnie odczuwanych i cenionych"(s. 65). Nakżałoby wi.;c zastanowić się nad wypracowaniem przez instytucje kulturotwórczc sensownego programu edukacji proekologicznej. którego celem by/oby nie tyle propagowanie wiedzy. ile dążcnie do zmiany postaw. sposobów myślenia i wartościowania. Na zróżnicowanie miasta i wsi jako środowisk wychowawczych wplywąjących na życic i rozwój młodego pokolenia wskazuje Wanda Krawczyk. Na podstawie badań pedagogicznych widać wyraźnie. że odmiennc dzialanie wychowawcze tych środowisk prowadzi do znaczących różnic w osiągnięciach dzieci ... Wskazane by/oby - konkluduje autorka - opracowanie różnych programów nauczania - dla dzieci sześcioletnich - które byłyby IV stanie zapewnić sześciolatkom rozwój umysłowy i uczuciowy. zgodny z charakterystycznymi dla danego środowiska różnicami i trudnościami. i które uwzględniałyby spoleczne i osobowe właściwości ich kultury"(s. 76). W kolejnej pracy Halina Mieli<:ka omawia przeobrażenia. jakie dokonują się w obyczajowości dorocznej na wsi kieleckiej. Jej zdaniem. wywołują jc zmieniające się warunki ekonomiczne rodzin wiejskich oraz - jak to określa - ..unowocześniana'· i ..racjonalizowana" interpretacja wielu zwycząjów i obrzędów. Na podstawie zebranego matcriału empirycznego, który zestawia z dziewiętnastowiecznymi opisami Oskara Kolberga i ks. Władyslawa Siarkowskiego, zauważa jednak dużą zachowawczość niektórych rytuałów i obyczajów cyklu rocznego (głównie okres świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Zielone Świątki. Boże Cia/o). Obok praktyk religijnych nadal funkcjonują niektóre zachowania o charakterze magicznym zwlaszcza tc, które powiązane są symbolicznie z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Stawia więc tezę. że ,.im bardziej w tradycji kultury ludowej osadzone jest dane święto. im wit;ksza wartość jest jemu przypisywana. tym bardziej przestrzcgane S'I zakazy i nakazy odnoszące się do pracy i czynności wykonywanych w trakcie trwania świo,:ta i w czasie go poprzedzającym" (s. 81-82). Trzeba jednak zaznaczyć. że Halina Mielicka spostrzeżenia i wnioski opiera na badaniach terenowych z początku lat osiemdziesiiltych. Nic można więc mieć pewności jak dalece przedstawiona diagnoza odpowiada realiom wsi kieleckiej końca lat dzicwięćdziesiątych. Życie kulturalne Włoszcwwy - małego miasta na Kielecczyźnie zarysowa/a Halina Rusek. Pomimo wielu trudności. zwlaszcza finansowych. największa placówka kulturalno-oświatowa (Miejsko-Gminny Dom Kultury) podejmuje różnorodne i atrakcyjne działania w zakresie wychowania. edukacji kulturalnej i upowszechniania kultury. Niestety. IV ostatnich latach zauważa się spadek aktywności kulturalnej wloszczowian. co - jak. wynika z obserwacji autorki - jest spowodowane zaabsorbowaniem mieszkar!ców zaspokajaniem potrzeb materialnych. W przypadku mlodzież.y można mówić wręcz o ..pasywności w życiu kulturalnym". Młodzież ocenia negatywnie swoje miasto jako nie zapewniające odpowiednich możliwości kształcenia się. pracy. awansu. Stąd też deklarowana przez mlodych ludzi gotowość opuszczenia miasta. Halina Rusek przewiduje. że ..Niezależnie od ich wyhorów życic kulturalllC \Vloszczowy. podobnie jak wielu małych podobnych miasteczek w Polsce. potoczy się pra\\dopodobnie ustalonym torem: nieco bocznym wobec centrów i wici kich ośrodków kulturalnych" (s. 90) . .lej zdaniem - i z tym należy się chyba w pełni zgodzić -- współcz.csne instytucje wychowawcze nic radzą z nowoczesną edukacją kulturalną młodzieży ... Nowouesna cdubeja powinna zapewnić pełną orientację w świecie znaczeń. symboli i wartości. w świecie treści i I'orm kultury nic tylk.o własnej. regionalnej czy narodowej, ale również tcj usytuowanej ponad wszclkimi podziałami społecznymi - kultury naszego świata" (s. 90). Na pytanie. uy przyszlość małych miast będzie prostą kontynuacją aktualnej rzeczywisto- �324 ści, czy też zajdą tutaj jakieś istotne zmiany społeczno-kulturalne, chyba nieprędko przyjdzie nam odpowiedzieć. Przedmiotem referatu Ryszarda Zi.,:zio są tradycje i współczesność zabawkarstwa ludowego na Kielecczyźnie. Autor ze znawstwem charakteryzuje nic tylko /I1aez~cl: ośrodki zabawkarskie w tym regionie, ale również ośrodki mniejsze, mało znanc ak o odlcgłych tradycjach. Ukazuje ich genezę, specyfikę oraz typowe dla nich rodzaje zabawek. Podaje też infi)rmacje o dawnych i współczesnych twórcach. zwracając przy tym uwagv na ich kunszt. indywidualn;\ specjalizację. \V)'obraźniv artystyczną. Częstokroć wytwarzanc przez nich zabawki s;\ prawdziwymi arcydziełami sztuki, wzbudzającymi zachwyt wyrafinowaną ti)rmą. efektami kolorystycznymi i różnorodnością tematów. Wiedza o tej specyłicznej galvzi rzemiosła ludowego jcst w Polscc wci,\ż nicwystarcząjąca. Duże nadzieje należy więc wiązać 7. programem badawczym realizowanym przez Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach z zakresu zabawkarstwa. nic tylko ludowego. Szczególnie wartościowe będą chyba wyniki badaJi atlasowych, o których wspomina w swym opracowaniu Ryszard Zięzio. W następnym artykule Irena Bukowska-Florcllska zajmujl: się zagadnil:niem z pogranicza etnologii i historii kultury. Podejmuje mianowicic. na przykladzie wsi Cieszkowy w okolicy Pińczowa, problem kulturot\vórezej funkcj i dworu szlacheck iefw. Artykul jest tym bardziej cenny. iż - jeżeli mi wiadomo - dot'1d brak jest podobnych opracowmi. AlIlorka analizując łormy i zasięg kulturotwórczego oddziaływania (I\\oru Z.auwal.a s\\oisl<\ symbiozę między, jak to określa, .•strefą dworską a strefą wsi gospodarClej·'. W efekcie doszło do wytworzenia okrcślonyeh wzorów kulturowych. których przykłady znajdujemy \I' tekście. Ważne poznawczo jest - moim zdaniem - rozpoznanie i usystcmatyzowanie kulturotwórClych funkcji dworu. Irena BukowskaFloreńska wyrM.nia następujące: społeczno-organizacyjne. społeczno-gospodarcze. normatywne i obYl:zajowe. edukacyjno-kulturalne i ludyczne. komunikacyjne i bapieczdlstwa, religijne i estetyczne (s. 125). Ostatnia praca omawianego zbioru. napisana przez Stcłillla Józefa Pastuszkę. dotyczy roli. jaką w upowszechnianiu kultury ludowl:j w 11 Rzeczypospolill:j odegra I teatr ludowy. Zakres treści i formy kultury ludowej. wprowadzanej do repertuaru przez zespoły teatralne. był szeroki. Jak się wydaje. nąjistotnieiszą rolę pełniły jcdnak inscenizacje wesel i dożynek. które ..umożliwiały wprowadzenie na scenę piosenck. pieśni lokalnych i regionalnych. ulubionych przez społeczność. w której działał dany zespól teatralny" (s. 130). Obok ełementów artyslycznych. religijnych i narodowych często pojawiały się \\ tych inscenizacjach akcenty społeczno-polityczne krytyczne wobec niektórych poczynali rządu sanacyjnego. a niekiedy IlręG antyrządowe. Zadziwia liczny i spontaniczny udział młodzieży wiejskiej w dzialalności leatróII IlIdOl\"yeh- co autor kilkakrotnie zaznaczył. Wypada więc .iuż kolejny raz wnikliwic z.astanowić się nad przyczynami dzisiejszej inercji kulturalnej młodzieży z tych środowisk i możliwościami zmiany takiego stanu rzeczy. Być moil', w świetle tekstu Stefana Józefa Pastuszki. zasadny byłby powrót do niektórych idei i wzorów z tamtego okresu. pamiętąi'lc oczywiście o odpowi<:dnim dostosowaniu ich do współczesnych warunków i oczekiwań. Podsumowując przegląd referatów pomieszczonych w książce nałeży zauważyć. że stanowią one nic tylko ważny przyczynek do lepszego. pełnicjszcgo poznania współczesnej polskiej wsi. ale także pozwalają dostrzec złożoność i wielowątkowość podjętej problematyki. Książka - jak się zdaje - może liczyć na dwa rodzaje recepcji czytelnicze.i: badaczy, którzy w naukowy sposób interesują się zbiorowościami lokalnymi oraz tych. którzy podejmuj'l praktycznc działania o charakterze społecznym, kulturalnym i oświatowym w środOlI iskach I\iejskieh i małomiasteczkowych. (jr=eg()r~ Odoj �325 Raport o sIanie kult III:" wiejskiej pracy Z. Kłodnickiego iM. ]f I'olsce, opr. S. Bednarek Przylęckiego. i A. J. Omelaniuk przy współ- 1997. ss. 116. Wrocław Trwajilca od kilku lat burzliwa dyskusja nad stanem kultury wsi polskiej - ogólnie uznanym za zły - oraz nad sposobami polepszcnia owego stanu. tu pog1ildy Sil oczywiście bardzo zróżnicowane, czc;sto bywa mało rzeczowa ze względu na brak rzetelnych danych dotyczilcych infrastruktury kulturalnej. możliwości stopnia uczestnictwa itp. Jasnym jcst. zjawisku. lrudno o konkn:tnym II' kulturze, ii. ba dostatecznej lci. sensownie zakresu bazy wpłyll'ać potrzeb wsi, jej informacyjnej trudno wewnętrznych wyrobić zdanie na jego ksztaltowanie. Z inicjatywy Krajom;j Rady Regionalnych Towarzystw Kultury. współorganizatora Krajowego Kongrcsu Kultury Wsi, który odbył się w 1997 roku. powstał Raport a stanie kulI liry wiejskiej IV Polsce. Jcsl to syntctycllle ujc;cie matcriałów nadcsłanycb ze wszystkich województw. Przy ich gromadzeniu poslui.ono siC; kllcstionariuszem zawicn~jilcym piętnaście zagadnień. Przyjęta metoda zdaje siC; gwarantować rzetelność raportu i choć nic jest on w wielu kwestiach kompletny, to jednak daje taki zestalI informacji, iż nic sposób nic zwrócić nań uwagi. Pierwsza czc;ść raportu ukazuje system instytucjonalny służący uczestnictwu kulturalnemu. W miarc; dokładnie zewidencjonowano i scharakteryzowano działalność istniejących na wsi placówek kulturalnych: bibliotek. ksic;garń i punktów sprzedaży prasy. ośrodków kultury, świetlic wiejskich, uniwersytetów ludowych. muzeów i izb regionalnych, remiz strażackich i galerii sztuki. Pm:dstawione w tej czC;ści dane oruz ich interpretacje systemu wiejskich hihliotck 01',1/ kryzys domów kultury czy nic przei.yla si.; ich 1()fIna działania. czy nic należy daj'l wiele do myślenia. Załamanie się - na przykład - każą się zastanowić, szukać nowych, bardziej atrakcyjnych sposobów popularyzacji Clytclnictwa czy aktywizacji życia kulturalnego. Zwraca tu uwagę nowe zjawisko. jakim jest pojawienie siC; prasy gminnej. lui w ponad połowie gmin w Polsce istnieją lokalne pisma. Ich rola w ksztallowaniu kultury wsi polskiej może być znacząca. Warto się zastanowić. czy aby prywatne placówki kultury. jui. obecne w kulturalnym pejzażu wsi polskiej, niekomercjalne. nic stanowią inleresująccj zapowiedzi przyszlości. W kolcjnych czc;ściach opracowania zamieszczono dane na temat sztuki i stanu tzw. tw('lrczości ludowej. Stan ten nie jest zbyt krzepiący, statków finansowych. dla tradycji. czc;sto spowodowany Wskazuje to jeszcze jest raczej raz na Illk!. ii rozwój ny jest od stanu ekonomiCInego danej zbiorowości. brakiem kultury. jeszcze amatorskiego uprawiania wynika nie tylko z niedo- zrozumienia, brakiem szacunku choć w dużym stopniu uzależ.nio- bardziej zależy od stopnia jej świa- domości. Rapar! zwraca lll\agc; na aktualnil rolę szkoly w edukacji kulturalnej środowisk wiejskich oraz na duszpasterskie inicjaty"} kulturalne w parafii. W Raporcie znalazły również miejsce regionalne towarzyst\l"a kulturalno-społeczne. a także organizacje społeeznc (np. Ochotnicza Straż Pożarna i Kołu GospodYl1 Wiejskich). W nOlI'cj sytuacji polwierdziły swoją żywolność i zakorzenienie w wiejskim środowisku. 13udowanie nowego. społecznego skiej nie obc;dzie si.; bo nich. ha ich dośII iadc/.ell Bardziej i bibliotek). stopniu dyskusyjna pod lym wzglc;dem pozostałości znajdą one nOlI'ł będą mu sluiyć') W raporcie dawnego /.najd/.icmy istotny jest to pokaże. również e1emcnt rola instytucji instytucjonalnego I(xmul<,: d/jalania. Przyszłość niki stanowi'lcych modelu moclelu i uczestnictwa dostosujil dotychczasowe dane na lemat krajobrazu rozwoju wojewódzkich systemu ochron) na wsi pol- zabytków (domów kultury. się do nowego c!OŚ\\ iadczenia kulturowcg.o kultury w tym procesie. kultury Czy i w jakim samorzildowego modelu, nie są jednoznaczne. architektury. wsi i kulturalnej sztuki edukacji i tech- jej miesz- kańców. Kołejna CZC;ść/?aporlu zawiera analizc; stosunku samorzqdu lIiejskiego do kultury, nie zawsze życzliwego. jego pomocy w rozwoju życia kulturalnego na wsi, a taki.e porusza kwestie społecznego i prywatnego mccenalll kulturalnego .. Iasnym jest. iż bez mecenatu kultura wiejska nie ma szans rozwoju. I. drugiej strony rozllój kultury wsi ma oC/)'wist) \I'pływ na stopień aktywności - �326 także gospodarczej - jej mieszkańców. a zatem na tworzcnic grup potencjalnych sponsorówmecenasów. Raport zamykają wnioski. na ogół oczywiste i wynikaj'lce z nicgo w sposób oczywisty. Należy podkreślić. iż jest on pierwszym. obiektywnym i kompleksowym spojrzcniem na stan życia kulturalnego na wsi polskie.L po przemianach politycznych roku 1989. w sytuacji odradzania się samorządu terytorialnego. procesu decentralizacji decyzji w sferze życia kulturalnego, a przede wszystkim w warunkach wolnego rynku. Sytuacja kultury wsi polskiej nie jest jednoznaczna: ..Obok zjawisk pozytywnych. żywej w wielu ośrodkach wiejskich aktywności kulturalnej. stwicrdzono rozległe obszary zapaści życia kulturalnego. brak powszechncj samoorganizacji kulturalnej mies!.kallców wsi i znikomą rolę wiejskiej inteligencji w pobudzaniu inicjatyw kulturalnych". Jedno jest oczywiste. losy narodu polskiego zależą od tego, czy potrafi zwycięsko podjąć wy· zwanie zarówno na płaszczyźnie gospodarczej. technicznej. jak i kulturalnej. Wyzwanie to adresowane jest do wszystkich Polaków. także tych mieszk(~i'lcyeh na wsi. a mających - jakże często słusznie - poczucie marginalizacji spolecznej i kulturalnej. Zgadzam się z autorami Raporlll. którzy podkreślają. iż sprawom kultury na wsi (dodałbym także: sprawom cywilizacyjnego podniesienia wsi) należy nadać rangę najwyższą. Ryszard Kanlor o kllllur::e wsi. Maleria/y:: sejmików regionalnych pr::ed Kr(/jOl~ym Kongresem KlIlllIIy Wsi. red. A. J. Omelaniuk. Wrocław - Ciechanów 1997. ss. 363. il. Prezentowana praca to zbiór materialów z obrad sejmików n:gionalnych. które odbyły się w 15 głównych regionach kulturowo-historycznych Polski. Zorganizowano je od końca listopada 1996 do połowy marca 1997 roku. \V ramach przygotO\v<lIldo Krajowego Kongresu Kultury Wsi. W sejmikach uczestniczyli twórcy ludowi. animatorzy i pracownicy kultury. działacze społeczni zrzeszeni w organizacjach działaj'lcyeh na wsi. przedstawiciele samorządów gminnych. instytucji kulturalnych, inteligencja wiejska i profesjonalni badacze kultury. W sumie w obradach i dyskusjach wzięło udział około 2000 osób. co już świadczy o randze przedsięwzięcia. Zawartość tematyczna książki jest bardzo zróżnicowana. tak jak zróżnicowane tematycznie były sejmiki. Na przykład. sejmik dolnośląski w Legnicy skoncentrował się na zagadnieniach ochrony zabytków na wsi. przedmiotcm obrad sejmiku krako\\'skiego było czytelnictwo mieszkańców wsi. a sejmiki Pomorza Wschodniego i Polski Środkowej glównym tematem swoich obrad uczyniły kulturę ludową. W pracy zaprezentowano około 50 krótszych lub dluższych wystąpiell dotycz'lcych zagadnień teoretycznych, aktualnego stanu kultury na wsi. znaczenia tradycji. uczestnictwa w rozmaitych lormach dzialań kulturalnych. edukacji kulturalnej. stanu świadomości i religijności na wsi, fi· nansowania kultury wiejskiej przez samorz'ldy łokalne. cIzia/all organizacji i stowarzyszeń regionalnych itp. ZrelCrowano leż dyskusje. które toczyly się podcL.as s~imików. a w których uczestni· czyło zdumiewąiąco wielu obecnych. Trudno rzecz jasna sprowadzić te Iiczne i bardzo zróżnicowane wysHjpienia do kilku czy nawet kilkunastu typów. co w oczywisty sposób ułatwiłoby ich sensowne omówienie. Ograniczę się racz~i do zaprezentowania kilku wybranych referatów porusząi<lcyeh. moim zdaniem, tematy szczególnie interesuj'lcc. Nie oznacza to oczywiście. abym nie doceniał innych wystąpień. przeciwnie, jestem zdania. iż każde z nich niosło ważne myśli. a często istotnc wskazania zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. B. Go/ębiowski (Warszawa) w wystąpieniu pl. "Współczesna kullura wsi: zagrożenia i szanse" problem aktualnego regresu kultury w Polsce (nie tylko kultury na wsil) umieszcza na szero- �327 kiej płaszczyźnie globalnydl niemal. a przyn<~imniej dziejących się w obrębie nasz"j cywilizacji, przemian wzorów wartości. \\ iąże z kryzysem osobowości ludzkiej, nieslychanym rozwojem kultury masowej. odbieranicm istocie ludzkiej jej istotnej właściwości: kreatywności. Kryzys wsi polskiej to nie tyle kryzys translormacji ustrojowej. ile raczej kryzys wartości, to raczej stan chaosu wynikaj'lcy z poszukiwalI nowej drogi dla człowieka i jego kultury. Nie odbudowa zatem, lecz świadoma hudowa \Iinna hyć celem kulturotwórczych dzialań. Budowa nowej kultury jeżeli dobrze zrozumiałem myśl aulora - dokonać si« może jedynie \V oparciu o jednostki i zbiorowości o wykryslali."O\\anej tożsamości. świadome swojej I\artości i wartości swojego dziedzictwa. U. Kaczmarek (l'oznal1) \1 reli:racie ..Aktualne potrl.ehy kultury na wsi" próbuje nie tylko ustalić stosunek międl.Y tradycją (kulturą ludową) a współczesną kultunl polskiej wsi. ale także zastanawia się nad generalnymi żn\dlami ludzkiej kultury w dobie współczesnej. Widzi jc, jak wicIu innych wysl<,:puj'lcych na sejmikach. w woli i dzialaniu świadomego czlowieka. wyzwolonego z n«dzy i 1I\IarUnkOllall komercyjnych. aktywnego. nic poddającego się uniformizacji. Rozwój potrz<:h estetyClnych i kulturalnych takiego człowieka. przebiegający jako skutek edukacji kulturalnej. nic może hyć w :i.adnym stopniu oderwany od podstawowego jego środowiska, rodziny. najhliższego otoczenia. regionu. Zatem szansą dla hudowania kultury ludzki"j jest społeczność lokalna i region ze wszystkimi swoimi wartościami i tradyejami. Warto .jeszcze zwróeić (magę na artykuł o. Leona Dyczewskiego (Lublin) pl. "I'ozycja i zadania animatora - lidera \1' spolcczności lokalnej'". Zdaniem tego hadacza ..problem wszechstronnego rozwoju społeczności lokalnych w Polsce to obecnie przede wszystkim problem animatorów i liderll\\. Tam gdzie siO;poja\\iaj'l- l\l"Orzą siO;grupy i ogniska kulturotwórcze. powstają nowe podmioty gospodarcze o charakter/.e spóldzielczym. szloly nabierąią nowego życia. mlode pokolenie zaczyna żyć przysl.lości'j i j<1tworzyć - jako hardziej /.asohną. funkcjonalną. estetyczną, moralnie lepszą i radośniejszą od leraźniejs/.Ości". Slowa te nahierają konkretnego sensu. gdy czyta siO;wypowiedzi owych animatorów, owych liderów lokalnych zbionl\\ości. Wielu z nich wyst'lpilo na sejmikach. ukazalo swoje osiągnięcia, ale i prohłemy. Współczesny ohraz wiejskiej kultury. przyszłość tej kultury w dużym stopniu od nich zależy. Praea () kllllllr::e \I·si. której kilka zaledwie z \Iielu wątkó\v tu zasygnalizowałem. to cenne żródlo wiedzy. ogromny material do przemyśleń. Praca sugeruje wiele praktycznych rozwiązań prohlemów nękaj'lcych \1 spółezesn'l wieś polską Jest ona ponadto z gruntu optymistyczna. ukazujc bowiem ludzi ś\liadomych swoich celów i potraliqcyeh cele te osiągać. Jest wielkim peanem na rzecz postaw regionalnych i regionalizmu. Rys::ard Kantor Tadeusl. Woj t a n e k . MOl/ograjia Z"lI1hr::vc i :\!arcóll'ki. Zemhrzyce 1997, ss. 240. il. Tadeusz Wojtanek. urodzony w Zembrzyeach. z wykształeenia chemik. przez lata żył i działał poza rodzinn'l wsią W 198 I roku na stałe osiadl \V I.elllbrzycach. tu pracuje jako nauczyciel, tu dal się poznać jako rlcżbiar/. i muzyk ludo\IY. jako propagator heskidzkiego folkloru. Ostatnio opuhlikowal monogralię Zemhrl.Yc i Marcówki, wsi gospodarczo zc sobą związanych. Monografia to owoc kilkunastu lat poszukiwail archi\valnych i rozmfl\V z mieszkańcami wymienionych wsi. Wc wstępie aulor pisze: ..\I·a:inym mot)'lI'\:m podjęcia pracy nad monografią była chęć ukazania świata. który ju:i. odchodzi. prl)'chodz<1Cym po na~:nasto;pcom, świata ich przodków. Bardzo bogatego. z ktl')rego pO\linni hyć dumni. który nie powinien ulec zapomnieniu, i do którego należy wnicść swoją cząstkę . .lako pedagog, cheę uzmyslowić młodzieży. że nie pochodzi "skądś tam", że ma Ivlasną pr/.eS/lość. IIjasną malą ojczyznę. która zaczyna powoli rozmy\vać się �328 w obecnym skomercjalizowanym społeczeństwie. Ten świat duchów. czarów, boginek. bab owiniętych pledami. kiszonych ogórkó\v. bugli. skór wyprawianych potąiemnie w domostwach, kobiet noszących trawę ułożoną wysoko w koszykach. stukotu CCPÓ\\ jesienią w stodołach. wadzących się na cale gardło sąsiadek. zapachu palonych badyli. świat. który wyraziście żyje w umysłach ludzi pamiętających lata pięćdziesiąte. Musi on zostać zachowany dla naszych następców. Myślę. że ta praca w pewnej cząstce uchroni go przed zapomnieniem". Jak zatem widać, spory trud włożony w opracowanie monogralii. zdaniem autora, opłaci się. jeśli choć cząstka wiedzy o przeszlośei zostanie przekazana przyszłym pokoleniom. gdy stanie się ona jednym ze źródeł kształtowania się tożsamości młodzieży. Trudno wszakżc powiedzieć. czy tak się okaże, trudno z góry założyć. że praca T. Wojtanka trali do młodych czytelników. że zostanie przez nich ~aakceptowana jego wizja przeszlości. wizja nacechowana sentymentem. Wiemy przecież, że młodzież z trudem przyjmuje poglądy pokolenia rodziców. że ma skłonność do nadmiernego krytycyzmu. często do totalnej negacji przcszłości. Zwłaszcza. gdy owa przeszłość kojarzy się jej z ubóstwem. brakiem szans samorealil:acji. a także z archaicznymi obrzędami i zwyczajami. z odbiegąjącym od współczesnego system cm wartości. Cóż. trzcba mieć dużo optymizmu, aby liczyć na to. że podobne monogratie - emocjonalnc wycicczki w czas miniony odegrają jakąś rolę w edukacji współczesnej miodzie/y. A jednak. mimo wszystko. prace takie winny powstawać i -jak mniemam - opinii takiej nie trzcba dodatkowo uzasadniać. Ambitnie zamierzona praca T. Wojtanka posiada niewątpliwe walory·- przede wszystkim dokumentalne - ale też wady charakterystyczne dla podobnych przedsięwzięć z gruntu amatorskich. Autor, co prawda. zaznacza, iż korzystal z pomocy fachowców. w tym historyków i znawców ludow~i kultury. lecz - w końcu - ostateczna wer~ia pracy jest proentacją jego i tylko jego przekonań. ocen i interpretacji. Z wieloma z nich nic sposób sit; zgodzić. Wysoko ceniąc zapał i trud autora. nie mogę zatem nie zwrócić uwagi na pewne słabości pracy. Zaliczam do nich przede wszystkim dość chaotyczn'l konstrukcję całości - nie jest to właściwie monogralia. a raczej luźny zbiór zagadnień w różnych stadiach opracowania - a także brak krytycyzmu wobec pewnych kwestii i wykorzystanych prac. Pisząc o pochodzeniu ludności Zembrzyc i o dziejach tej wsi. autor puszcza wodze fantazji. jego pomysły i interpretacje nie trzymają się ziemi. Nie przekonuje mnie również opis okresu II wojny światowej i pierwszych lat powojennych. Kolejny raz czytam w polskich pracach o tym. jakoby \V walkach na linii Skawy. lub gdziekolwiek indziej, w styczniu 1945 roku brały udział oddziały wlasowców . .Jest to powielanie (tyle lat po wojnie!) zmyśleń sowiecki~j propagandy. Te i inne wady i niedostatki. błędy faktograficzne i pochopne interpretacje. choć oczywiste, nie zmieniąją generalnego odczucia. Praca T. Wojtanka jest interesująca nie tylko dla mieszkańców Zembrzyc. jest cennym źródłem wiedzy o życiu konkretnej wsi, do którego sit;gnie z pewnością zarówno etnograC jak i regionalista. Jest też znakomitym dowodem pasji człowieka nictuzinkowego, który umiłował swojil małą ojczyznę i pisze o niej sercem. Ryszard Kantor Roderyk L a n g e. 7i-aditional Oance in Po/and and its Changes in Time and territory . .,Dance Studies" vol. 20 ( 1996 l, Ccntre tor Dance Studics. Jersey 1997. ss. '56. Profesor Roderyk Lange jest najwyhitniejszym polskim choreologiem oraz jednym z czołowych reprezentantów tej specjalności naukowej na świecie. Rozpoczynał swoje prace badawcze nad tańcem w latach pięćdziesiątych. dokumentując folklor taneczny Kujaw i regionów sąsiednich oraz kierując DziaJem Taóca Muzeum Etnograticznego \V Toruniu. Wykladal również etnologię taneczną na Uniwcrsyteeie Mikołaja Kopernika oral kinClogralię w ramach specjalnego studium zorganizowancgo w Warszawie w 1955 roku. Dzięki \vielkiemu zaangażowaniu R. Lan- �329 gego ośrodek toruński stał siC;w latach sześćdziesiątych centrum koordynującym badania etnochoreologiczne w Polsce. zarówno w zakresie prowadzenia dokumentacji terenowej, jak i analizy oraz notacji form tańca tradycyjnego. W rezultacie udało siC;wypracować podstawy metodologiczne takich badall, które później zastosowano nie tylko IV etnochoreologii, ale i w badaniach i studiach nad tańcem w ogólności. Po wyjeździe z Polski w 1967 roku R. Lange byl wykładowcą antropologii tańca oraz analizy i notacji ruchu ludzkiego między innymi w następujących ośrodkach akademickich: Laban Art ofMovement Studio w Addlestone. The Queen's University w Belfaście, Goldsmiths' College i The Laban Centre w Uniwersytecie Londyńskim oraz w Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie w Londynie. W łatach 1980-1996 przewodniczył Europejskiemu Seminarium Kinetografii. W tym czasie opublikował wiele znaczących prac z zakresu choreologii. antropologii tańca i kinetografii, głównie w Wielkiej Brytanii. Od 1989 roku R. Lange wykłada antropologię tal1ca na Uniwersytecie Adama Mickiewicza oraz regularnie prowadzi w Poznaniu warsztaty choreologiczne (w tym szkolenie kinetograficzne), które od 1993 roku organizuje w utworzonym przez siebie Instytucie Choreologii. W ten sposób po raz drugi włącza siC;bardzo intensywnie do działat\ na rzecz ugruntowania i rozwoju badań oraz studiów nad tallCem w naszym kraju. Równocześnie kontynuuje swoje prace za granicą, głównie w Centre for Dance Studies (Centrum Studiów Tanecznych) na wyspie Jersey (Wielka Brytania). gdzie na stałe mieszka. Centrum to utworzył wspólnie z żoną - Dianą Baddeley-Lange - w 1971 roku. Z czasem stało się ono ważnym mic;dzynarodowym ośrodkiem naukowym i dydaktycznym. kształcącym mlodych choreologów niemalże z całego świata. Wielkim osiągnięciem jest również seria roczników choreologicznych zatytułowana "Dance Studies", redagowana od początku przez R. Langego. Pierwszy tom ukazał się w 1976 roku, tom 20 - jubileuszowy - został wydany z okazji 25. rocznicy utworzenia Centre for Dance Studies. Cala seria stanowi dziś znaczący jakościowo i ilościowo zbiór opracowań naukowych z zakresu szeroko rozumianej choreologii. Znalazły się tu między innymi monogratie z zakresu historii tańca i etnologii tanecznej. artykuły na temat analizy i notacji ruchu oraz opracowanie podrc;cznikowe z zakresu kinctogralii. artykuły o pro/ilu etnochoreologicznym i antropologicznym na temat tradycyjnych kultur tanecznych w Europie i poza Europą. jak również omawiąjące historic; antropologicznych badalI nad tat\cem. opracowania na temat metodologii i metodyki badań choreologicznych. a także artykuly poświęcone problematyce tanecznej rozpatrywanej z perspektywy semiotyki. estetyki uy pedagogiki. Pismo ,.Dance Studies" stało siC;płaszczyzną prezentacji rezultatów zaawansowanych badań i studiów nad tańcem. międzynarodowym forum wymiany myśli naukowej. instrumentem ugruntowywania i rozwijania europejskiej "szkoły choreołogicznej". której jcdnym z twórców jest niewątpliwie Roderyk Lange, oraz łekturą ..formującą" nowe pokolenia badaczy - teoretyków tat\ca. nie tylko z Europy. Tom 20 ... Dance Studies" nicprzypadkowo został poświc;cony w całości zagadnieniom tańca tradycyjnego w Polsce. R. Lange stale dawał dowody (również przebywąjąc za granicą) swojego wielkiego zainteresowania tą problematyką. Świadczą o tym na przykład publikowane w"Dance Studies" i w innych \vydawnictwach obcojc;zycznych jcgo opracowania na ten temat. W 1978 roku ukazała siC;w Londynie jego rozprawa zatytułowana Tradvcyjny taniec ludowy w Polsce ijego pr::eobrcó?nia l\' c::asie i pr::!'str::eni (w języku polskim). Oparta na tejże publikacji recenzowana monogratia [i-aditional !Janel' in Poland and its Chang!'s in Time and Territoly stanowi zaawansowane studium na temat tradycyjnej kultury tanecznej \V Polsce w ujęciu syntetycznym oraz polskich badań etnochoreologicznych z uwzględnieniem aktualnej sytuacji. Jest to jedyne, w pełni naukowe. tak wnikliwe i obszerne omówienie tych zagadniet\ w dotychczasowym dorobku studiów nad taJ\cem tradycyjnym \V Polsce. Monografia składa siC;zasadniczo z czterech rozdziałów oraz obszernej bibliografii (434 pozycje), reprodukcji zabytków ikonograficznych i map (w sumie 33 ilustracje) oraz kilku zapisów kinetograticznych reprezentatywnych tańców polskich. �330 Rozdział picrwszy "Development or Scholarly Inten:st in Traditional Dancc in Poland" poświęcony jest omówicniu historii badatl nad tańcem tradycyjnym li Polscc onl/. occnie ich dotychczasowych rezultatów. a początku autor wprowadza inkresuj'IC,! kalcgoryzacj.,: terminologiczną. Proponuje. aby zasadniczo odróżniać trzy kompleksy kulturowc odnosz'lcC si.,: wprost do tańca tradycyjnego. a mianowicie rolklor tanccmy rozumiany jako składnik dawnej kultury chlopski~j, tańce narodowe stanowi'lcc adaptacje taliców wicjskich do kuilury ..wyższej" (szlacheckiej. arystokratycznej i później mieszczatlskicj) oraz l,lIicc ludO\\e II'ykształcone IV rezultacie akcji wskrzeszania «uiców Iviejskich i wl'lczonc nasl.,:pnic do programll\v' si'kolnych i repertuaru różnych zespołów scenicznych. Są to w istocic trzy ..pokłady" ... poziomy" i'.mieniaj'lccj sir,: w czasie kultury tanecmej. a precyzyjne ich identyliko\\anie jest niuo.,:dnym warunkiem poprawności wnioskowania IVbadaniach clnochoreologiC7nych. Główna część rozdziału zosIa/a poświęcona charakterystyce da\\nych /róde/ do badania tańca tradycyjnego w Polsce (m.in. poezja staropolska pOCl.ijWSZY od XV wieku. opisy tmiców polskich w obcych kodeksach i podrr,:cznikach tanecznych. dawne zhiory muzyki tanecznej. ikonogralia. różne dawne przekazy etnograliczne. \I' tym przede I\szystkim prace Oskara Kolberga) oraz znaczących dokonatl w dorobku polskiej dnochoreologii i dyscyplin pokrewnych. Sporo miejsca autor poświęca omówieniu i ocenie opublikowanych monogralii regionalnych rolkloru tanecznego Polski. książek na tcmat polskich tańców narodowych oraz wydawnictw popularyzatorskich z zakresu tańca ludowego. zwracając uwagę na ich wartość poznawCl.ij i cdukacyjną oraz jakość prezentacji udokumentowanego matcriału ruchowego. Wyrainic podkrcśla wa/kość rezultatów polskich badań mU7.ykologiC7.nych w zrozumieniu istoty wiejskiego lallca i I.idcntyfikowaniu charakterystycznych typów tańców polskich. I'rzedstillvia r<'l\\!llie/.istotnc Illkty z historii hadmi etnochoreologicznych w Polsce. konccnlruj'lc si~ na klvcsliach mc!odolog.icl.l1ych. W tej cz~ści krytycznie odnosi się do kilku prac C'rai.yny Dąhrowskiej. predestynuj,\cych (w lalożcniu autorki) do rangi opracowań generalizujących. Pisze mię'!;"y innymi. i.c autorka ..stosuj c pr/.cważnic atomistyczne podcjście w opisie tmicóII tradycyjnych. czasem wyłączaj,\c pojedyncze tallec z kontekstu, w jakim się uksztaltowaly. Chocia7. pisi'e o rcpertuarze lanecrnylll jako tradycyjnym kompleksie kulturowym. nic rozumic. ie lokalny repcrtuar tradycyjny jcsl rundamcnlalnym komponentem kultury tanecznej. Pojawia się tcż cz~sto brak wlaściwego I.rozulllienia różnorodności i złożoności warstwy kulturowej tmica. Uwidacznia się to wyrainie IV'nv.hudowancj klasyfikacji tańców tradycyjnych (G. Dąbrowskiej ~. przyp. D. K.). odnosi'ijccj si.,: lI'yhlcznie do rormacji. a nie do typów. Mechanistycznc kryteria zastosowane ZlJstaly ró\\'nicż II' mapol\!aniu poszczególnych stref tradycyjnej kultury tanecznej. Autorka twicrdi'.i. żC IV tcn sposl)b okrcślone zostały .,dialekty taneczne". Nic zostało to jednak potwierdzone oopml'iedni,! dokulllcntacją. W zamian konkretne strefy ustalone zostałyarbitralnic. c/ ..,:sto w opal'l:iu o granice obszan'l\\' okupowanych przez najeźdźców II' przeszłości. a nic poprzcz określenic zasięg,'m rozpri'cstrzcniania si~ poszczególnych typÓV\!tańca. Co gorsza. pojawia się tellLknejn do [1omijania nicllygodnych lilklów i publikacji" (s, 16-17). W rozdziale drugim "Thc Basic Charactcristics or Dancc Folklore in thc Tcrritory or Poland" R. Lange przedstawia charaktcrystykę form talica tradycyjneg.o slosujilc krylcria istotne w hadaniach etnochoreologicznych. W ten sposóh stara się okrcślić s\\Oislość polskicgo 1(llkloru tanecznego oraz zidenlyłikować dominujące na ziemiach polskich grupy lańdll\!. Odwołuje si~ przy tym do opracowań naukowych Cezarii .Iędrzejewiczlllvej. i .licjana Kamicliskiego. Curta Sachsa i innych autorów. Klasyfikuje tańce polskic na podstawic naswpujących ki') Icrilllv: mClrorylmiki i agogiki (przy okazji porus/.a problem stosowania tempo r/lho{() II tar'Kach wiejskich). rysunkowych form chorcogralicznych. obsady wykonawczej. runkcji 1:\I'lC<1 w kulturzc. proweniencji etnicznej i społecznej form tanecznych. Autor omawia dokładnie problcmalykę lwor/ywa ruchowego polskiego folkloru tancczncgo, zwracając uwagę na dominujące clcmcnty choreolcchniczne i kompozycyjne. Charakteryzuje również takie zjawiska jak improwizowanie tancerzy tradycyjnych, przekaz tańców i ich adaptacje w dawnym środowisku IVicjskim cr.y autochtoniczne nazywanie form tanecznych w rói.nych regionach. Taniec tradycyjny omall iany jest IV ui.,:ciu kontck- �331 stualnym. to /naC/) na Ile calokszlallu tradycyjnej kultury chlopskiei w Polsce oraz w odnicsieniu do europejskiej kullury tanecznej. Kolejny rozdzial reecn/llwanej monografii "The Characteristic Groups of Traditional Dances in Poland. their Variants and Territorial Expansion" sIanowi podsulllowanie intensywnych studiów obs/ernego malerialu 1:lktograliczncgo. opartych na adekwatnej metodzie analizy typologicznej talica tradycyjnego. Autor nic deliniuj<: wprost zastosowanej metody, jednak można ją zitkntyłiko\\'ać na podsta\\ie pr/eprowadzonych wywodów analitycznych. Metoda analizy typologicznej propono\\ana i wykorzyslana z powodzeniem przez R. Langego składa się z kilku kluczowych elementl)\\ "za lo/eli i rozwi'Vali epistemologieznych. Opiera się ona na potwierdzonym empirycll1ie kultury tanec/.nej tllindzeniu. /e tkcyduj,!ee znaezenie w caloksztalcie lokalnej i regionalnej da\\lH:j \\ si polskiej mial kompleks repertuarowy tradycyjnych tańców. Określał on specyliezne cechy tcj/e kultury na okn:ślol1) m lcrytorium (czasami bylo to kilka s,!siadującyeh ze sob'l regionl)\\. czasami jeden re!!ion. a kiedy indzicj tylko część danego regionu etnograłicznego). Na repertuar składaly się ta(lCe o znaezeniu pierwszoplanowym. które określały stylistykę tancezn'! eharakterystyon,! dla danego terylorium. oraz lmiee o znaczeniu drugo- i trzeeioplano\\ ym. Zesta\\ y reperluan)\\ c na poszC/ególnyeh obszarach zależne były od dominujących typów tOrln wneunych. W zaslosoll<lI1ej analizie typologicznej zosia la wykorzystana metoda geograficzna, polcgaj'lca na ustalaniu zasil,:gów występowania na ziemiach polskich określonych typów tańców z uwzglednieniem ich rangi w lokalnym czy regionalnym repertuarze. Do tekstu dołączona /ostala pr/ykladllllll mapa llpraclllI'ana przez autora. obrazująca rozprzestrzenienie kujawiaka \\' lólklor/.e tanecznym na terenie Polski (s. 57). przygotowana II' 1965 roku jako mapa próbna do Polskiego .,/(Iosu Ullngl'<l/icllego. Omawiane tu studia typologiczne można zaliczyć niewątpli\\ic do etnochorcologii diachronicznej opartej na procedurze retrospektywnej. Każdą z wyróżnio- nych grup tmicó\\ tradycyjnych (na przykład taóce o rylmach mazurkowych, tańce o rytmach krako\\iakt)\\ ych. talice l~ pu chodl.Onego) autor charakteryzuje próbując ustalić ich prowenicncję i chronologie. W tym celu lIykorzystuje znane źródła historyczne polskie i obce oraz wnioski z dotychczasowych hadar'l. nic tylko z zakresu historii tar'lea. Tak na przyklad momenty tanecznc utrllalone na dawnych rycinach i malowidlach mog,! znacznie wzhogacić wiedzę o dawnych, dziś już nieznanych tm·lcach. h.,:d'lcych prawdopodobnie pierwowzormni współcześnie dokumentowanych form laóca tradycyjnego. Zamieszczonc w monografii R. I.angego reprodukcje nąjciekawszych pod tym \\ zgh;dem zahytków ikonogralii polskich talleów (s. 69-1 15) są dobrym tego dowodem. PO/.a tym slusznie autor dopatruje siy reminiscencji dawnych lorm tanecznych w tradycyjnych grach i zahawach ruchowych. a z kolei IV lormach tariców narodowych - adaptacji wil'.iskiego założenie. Illlkloru. Konscblenlnie stosowaną zasad'! przeprowadzonej ii. lo material illktograliczny. za kai.dym razem speeyliczny (w tym przypadku dla tel'enu Polski). bedl,ie sugerować kryteria roz\li,vania metodyczne i wreszcie rozstrzygnięcia generalizujące analizy jest również dla danego terytorium analityczne (oczywiście, i klasyfikacyjne, jeżeli będzie tO możliwe). Daje sic \Iyrai.llie zau""l/Yć unikanie arbitralnych rozwiązall czy z góry określonych wyznaczników analitycznych i modeli klasylikacyjn)'eh. W rezultacie przyjęcia takiego toku postl,:powania hadawC/ego autorowi udało się wyrM,nić charakterystyczne grupy tańców tradycyjnych udokumentO\lanych na zicmiileh polskich i określić zróżnicowanic regionalne tradycyjnej kultury tanecznej uszczegółowienia. IV j<::dnak nieW<ltpliwie nych w oparciu Czwarty rozważ,lIi ehłopskiej. Polsce. dOdatkowej stalwlli'l o material ro/dzial na temat R. I.ange Przedstawione dobnI zebrany .. Dance na terenie as an l-:ssential \I z obrzędowości,! dorouną IV do kontynuacji Polski i innych Part or Village w Polsce nim przykłady dawniej nadawano \Ia/nc funkc.je magicme tańca były glównie /,wiązane z obrzl,:dami i uogólnienia i weryfikacji podstawy 1,lIlca tradycyjncgo lllna\\ ia wnioski egzemplifikacji studiów krajów w kilku kwestiach prac badawczych, typologicznych jego rytualnych run keji z różnych dopełnia IV dawnej zachowało sil,: wiele archaizmów całości kulturze regionów. i społeczne. Zwraca uwagę. że funkcje rodzinnymi. a funkcje magiczne przede W Illl'lnach obrzędowych realizO\va- europejskich. Rit<::s and Customs" o zagadnienia tańców wymag,\ią toku przyszłyeh którym społeczne wszystkim muzyczno- �332 tanecznych, których analiza może znacznie zaawansować studia poświęcone historii tańców polskich. Każdy z rozdziałów zaopatrzony został w rozbudowanc przypisy-odsyłacze do literatury. dodatkO\'Ie cytaty i uzupełniające komentarze odautorskie. Podnosi to znacznie wartość naukową pracy oraz przekonuje o dużej wnikliwości i rzetelności badaJ'! przeprowadzonych przez autora. Mapy, ilustracje i kinetogramy zostaly skrupulatnie opisane. Zamieszczony wykaz literatury stanowi najobszerniejsze zestawienie bibliograficzne na temat tańców polskich z dotychczas opublikowanych. Na podkreślenie zasługuje również wysoki poziom edytorski całego tomu. Monogratia Roderyka Langego na temat tańca tradycyjnego w Polsce jest obecnie pracą o znaczeniu podstawowym w dorobku polskiej etnochoreologii . .!cst również cennym opracowaniem z zakresu historii kultury polskiej. Równocześnie dzi~ki publikacji tekstu w języku angielskim rezultaty naszych badań i studiów b~dą znane szeroko na Śl\ iecie. Z pewnością będzie ona służyła wszystkim osobom zainteresowanym europejską kulturą taneczną i fenomenem tańca w ogólności. co było intencją autora. Wydaje się, iż warw zainteresować poważne wydawnictwo krajowc opublikowaniem polskiej wer~ii jFykowej tejże monografii, aby można było ją upowszechnić nie tylko w środowisku naukowym. Mogłaby w ten sposób spelnić dodatkowo ważną funkcję edukacyjną w naszym spolecze{!stwie, którego zdecydowana większość opiera swoje wyobrażenie o tradycyjnej kulturze tanecznej i kulturze tradycyjnej w ogólności na wypaczonych stereotypach, nie znąjąc. a tym samym nie rozumiejąc i nie doceniając jej rzeczywist~i wartości. Darius:: Kubinowski Jan A d a m o w s ki, Pmls::c::y::n0l1ka. Podlaskie pie.~ni ludO\l'e :: repertuaru Aleksandry DaTranskrypcje muzyczne Anna Michalec. Antoni Zola. Regionalny Ośrodek Kultury, Biała Podlaska, 1997, ss. 157.6 fot. nlb. ni/llk. Podlasie jako miejsce odwiecznego kontaktu kultury polskiej i ruskiej (bialoruskiej i ukraińskiej) było od dawna przedmiotem zainteresowall przedstuII'icicli różnych dyscyplin naukowych, m.in. językoznawców i folklorystów. W wyniku wielowiekowego współistnienia ludności polskiej i ruskiej doszło do wytworzenia swoistej kultury. bo;d(Jcej sum,\ elementów obu 7.ywiołów etnicznych. Ten obszar wzajemnego współistnienia ludności odmiennej narodowościowo. wyznaniowo, językowo i kulturowo był dotychczas opisywany najczo;ściej jako strefa wplywów jednego czy też drugiego żywiołu etnicznego. Obszar taki określany byl mianem ..pogranicza". Inne podejście do tego zagadnienia występuje IV recenzowanej pracy. J. Adamowsh znany badacz folkloru Kresów Wschodnich 17, pojmuje pogranicze kulturowe nic jako obszar dominacji wpływów dwóch żywiolów etnicznych. lecz jako "obszar kulturowej wspólnoty międzyetnicznej. Wartości stworzone na tym obszarze. poprzez akceptację spoleczną. stąj,\ się dorobkiem obu sąsiednich kultur i narodów" (s. 19). Tak postawionej tczie służy caly uklad merytoryczny i formalny książki, składąjącej się z dwóch zasadniczych części: analityczno-syntetycznej (s. 1-29) oraz materiałowej, będąe~i sklasyfikowanym zbiorem pieśni Aleksandry Daniluk. 1912-1996 (s. 30-152), całość zamyka ,.Alfabetyczny wykaz incipitów pieśni" (s. 153-156). Uważam, że przy'jęcie przez J. Adamowskiego rozumienia pogranicza jako integralnej, niezależnej jednostki kulturow~j stanowi o nowatorstwie metodologicl.llym w polskiej folklorystyce. Dla Podlasia jest to pierwsza tego typu praca, w której realizuje się z powodzeniem zasadę. 17 Por. J. Adamowski. Opowieści o ((sztuce Heroda>! z JanÓlrki, w: Kolędowanie na Lubelszczyźnie. Wrocław 1986. s. 278-293; Tcnżc. Podlaskie pieśni weselne z Wólki I'o!inolfskiej ... Etnolingwistyka". red. J. Bartmiński, l. I, Lublinl988. s. 173-181. �333 że pogranicze kulturowe to suma wartości wytworzonych przez ludność etnicznie zachodnioi wschodnioslowiańskąlH Recenzowana praca jest dziełcm pionierskim i z tego względu. że skupia uwagę na pełnym repertuarze pieśniowym jednej osoby. Aleksandra Daniluk. autochtonka z Dokudowa pod Białą Podlaską. jest tą postacią. w której ogniskują się zarówno cechy typowe dla ludności pogranicza (typowy dla ludności Podlasia jest skomplikowany życiorys picśniarki z Dokudowa, począwszy od zsyłki w głąb Rosji w czasie I wojny światowej. poprzez trudny okres młodości, a na konieczności wyboru wyznania i narodowości kończąc). jak też cechy indywidualne. twórcze, co umiejętnie w analizie repertuaru pieśniowego J. Adamowski wykazal. Jak pokazuje szczególowy stan badali nad pieśnią. sięgający drugiej połowy XIX w. (por. np. opracowania pieśni Janczuka i I3essaraby). wykonawcom indywidualnym nie poświęcano wcale uwagi. Nawet tak wybitny !(llklorysta jak O. Kolberg1ą nic dąje prawie żadnej wzmianki o twórcy' indywidualnym. Tak więc w recenzO\vunej pracy podejmuje się przewartościowania tradycyjnego. poglądu istniejącego w lolklorystyce. że literatura ludowa jest wytworem zbiorowym. 1. Ada-' mowski. w wyniku analizy repertuaru pieśniowego A. Daniluk. uzyskanego w roku 1989 według specjalnego kwestionariusza. udowadnia z powodzeniem tezę. że ..dzieła folkloru nie mogą powstać bez uczestnictwa poszczególnych jednostek". Szezególowa analiza 106 pieśni20 w wersji polskiej i ukraiński~j21. przeprowadzona na plaszczyżnie lingwistycznej przez 1. Adamowskiego i muzycznt:i przez A. Michalec i A. Zolę. pokazuje doskonale cechy folkloru pogranicza. Pieśni obszarów peryferyjnych charakteryzuje wielorakość merytoryczna i formalna. I wszystko to zawiera się w repertuarze pieśniowym jednej osoby. która gromadzi całą (niemal całą) twórczość pieśniową Podlasia. Aleksandra Daniluk i'lczy w sobic - zdaniem J. Adamowskiego - typowość i indywidualność. z tego wzgll,:du. że jest nosicielem i promotorem tradycyjnych wartości kultury ludowej. a zarazem twórcą nowych dziel. O wartości metodologicznej pracy stanowi rezygnacja ze struktury opozycji uprawianej w folklorystyce. tj ... społeczny" - ..indywidualny" .. .typowy" - ..oryginalny". Dalszą zaletą prac)' jest systematyzacja pieśni. 1. Adarnowski pierwsz)' podejmuje się klasytikacji tego gatunku lolklorystycznego (niektóre z nich. jilk np. bajka mąją już swoją systematykę). Wprawdzie folklorystyka dysponuje zbiorami pieśni ludowych z Podlasia. brakowało jednak dotychczas teoretycznych i praktycznych prac L tego zukresun. Dlatego też próbę klasyfikacji pieśni podjętą w recenzowanej książce należy ocenić wysoko. Autor wyróżnia w repertuarze A. Daniluk siedem grup pieśni: I. Picśni obrzędowe doroczne (z cyklu wiosennego - pieśni zalimonowe. z cyklu letniego - pieśni polne i dożynkowe). 2. Pieśni obrzędowe rodzinne (weselne, chrzcinowe. pogrzebowe). 3. Picśni zalotne. milosnc i o milości. 4. Pieśni rodzinne, 5. Kołysanki, 6. Pieśni żartobliwe. 7. Pieśni różne. Wartość pracy wyraża się nie tylko w próbie klasyfikacji gatunkowej, ale i w konsekwentnym wskazywaniu pograniczności (pery!'eryjności) folkloru. J. J\damowski pokazał. że pieśń na pograniczu kulturowym funkcjonuje w wiciu wariantach obu języków. Dużą liczbę wariantów mają pieśni korowajowe (s. S I-56). Na Podlasiu funkcjonują one w wersji polskiej i ukraińskiej "chachłackiej". O pograniczności świadczy też bogactwo pieśniowych motywów kresowych. Pokazuje to zestawienie np. pieśni zalimonowych. mających charakter zalotów i pieśni korowajow)'ch (motyw korowaja. ciasta weselnego symbolizującego płodność). " Próbą opisu pugranicza polsko-wschodniosłowialiskicgo w obrębie euroregionu Bug ma być przygotowywany przez zespól międzynarodowy AI/as elno/inglrislyc:lly pogranicza po/sko-bia/orusko-ukraińskiego. Por.: O. Kolberg. D::ie/a ll·s::yslkie. Wrocław- Poznali 1961. Na tę liczbę składają się wyodrębnione numerycznie 72 piesni oraz 34 warianty pieśniowe. 21 Pieśni podane są w wersji gwarowej północnoukrailiskiej. podlaskiej. określanej przez miejscową ludność ..mową chachłacką". 22 Por.: zbiory pieśni w wersji polskiej. np. A. Oleszczuk. Pieśni ludowe :: Pod/asia. Wrocław 1965, jak i w wersji ukrailiskiej. por. J. Ignaliuk. t\'arodn)ji pisni:: I'id/aszs:ia. maszynopis na prawach rękopisu. I" 211 �334 W grupie "Pieśni różnych" (s. 144-152) zm~jdujemy m.in. rzadko dokumentowaną oryginalną pieśń o pańszczyźnie .. By/a u nas pallszezyznOllka". Nazwa IHlIls::c::v::nOlika. występująca w ineipicie, użyta została. nie \\iem. czy słusznie. w tytule ;:biorku pieśni!\. Daniluk. Bogactwo różnorodność repertuaru pieśni A. Daniluk to nie tylko. jak szczególo\\·o wykazal lematów i motywów, Icez także wielkie możli\\ości muzyczne. .I. Adamowski. Na ten ostatni aspekt zwracają uwagę A. Michalec i A. 70/a w rozdziale "Clmraktaystyka muzyczna repertuaru śpiewów Aleksandry Daniluk" (s. 24-27). Podkreśla się lutaj. że o wartości muzycznej pieśni stanowi ich melodyka. Typowość i aUlcntycl.llość repertuaru pieśnill\\'ego !\. Daniluk od strony muzycznej wyraża się w związku z pieśnią ludowq w zakresie melodyki i tonalności . .lak pokazali to autorzy opracowania muzycznego ,. W repertuarze A. Daniluk zdecydowanie przeważają melodie o kształcie lukowym (wznosząco-opadającym. 32 melodie). I~llistym (31 mel.) i opadającym (16 mel.). Pozostałe typy reprezcntowane są pojedynczymi pr/.ykładami. I)odane proporcje liczbowe pomiędzy róż.nymi typami melodii wcalej pelni odpowiadaj,j wynikom współczesnych badań nad melodyką polskiej pieśni ludowej i potwierdz.aj,\ autentyczność omawianego repertuaru" (s. 25). Indywidualność muzyczna repertuaru pieśniowego!\. Daniluk nic jest zaprzeczeniem typowości folkloru podlaskiego. pozwala tylko lepiej dostrzec jej zlożoność. Wnikliwa i pracochłonna analiza wszystkich (106) pieśni pozwolila dojść autorom opracowania do następujących konstatacji: "Urozmaicona melodyka, wzbogacona melizmatyką. zrói.nicowanie tonalne i metrorytmiczne czynią ten material niezwykle interesujący. Tkwi on korzeniami w tradycyjnej warstwie folkloru. tchnie autentyzmem. czego najistotniejszymi przejawami są m.in. duża wariabiłność. wąskozakresowość. występowanie archaicznych zjilll'isk tonalnych" (s. 26-27). Sumując. wartość recenzowanej ksiqżki wyraża się w propozycji nowego spojrzt:nia na kulturę ludową pogranicza slowiallskiego. w którym takie elementy jak język. religia. narodowość nie dzielą. lecz lączq ludzi. Omawiana praca ma. moim zdaniem. \\aż.nc znaczenie dla badarl komparatystycznych (polsko-wschodniosłowiańskich). może być również prze\Hldnikiel1l metodycznym do odczytywania zjawisk rolklorystycznych na innych pograniczach słowiańskich. Feliks C::y::ewski e c ki. Pielgr::ymki na Górnym c<C;ląsku lI' la/ach 1869-191-1, Socit:tas Superioris - Instytut Górnośląski. Katowice 1994. ss. 219 i 22 nlb. Ks. Jan Gór Favendis Silesiae Scientiis ,.W świadomości religijnej Górnoślązaków funkcjol1(Jllalo przekonanie. żt: na miejscu świętym Bóg daje wiele łask. a ludzie są bardziej pobożni. Na miejscu pątniczym pielgrzymi specjalnie przeżywają obecność Pana Boga. Z chwilą udania si.,: na to miejsce trzcba ..spuścić Się" na Boga. klopoty swej codzienności pielgrzymowali do miejsc słuchane stawaly prośby Cytat pochodzi zostawić świętych. się dodatkowym z ksią/ki św. Annie. by się wymodlić motywem ks . .lana Góreckiego a ludz.iom i nasycić nic się nic stanie. tym pokarmem (s. 67-6S). pielgrzymowania" o pielgrzymkach Pątnicy na caly rok. Wy- na Górnym Śląsku. Autor zna- :: Tarnowskich Paraj/a .\:\V. Pawła w Nowym By/omiu (1991) i Pielgr::ymka ślubowana Gór do Piekar (1997), wielu artykulów publikowanych na lamach pism katolic- kich Niedzielnego", ny jest z monografii (.,GoŚcia i w pracach zbiorowych. ks. J. Wycislo (1992). "Jasnej (ióry", ,.Śląskich Studiów Ilistorycz.no-Tcologicznych") jak np.: Ks. Jan A. Ficek i Piekarv .\'Iąskic lt· XIX wieku. red. naukowa Ko.~ciól śląski wspólnotą misyjną. red. W. S\\·iątkiewicz. Ks. J. Wycislo (1995), Pojednanie i sprawiedliwoH: spolec::llo, red. W. Swi'ltkiewicz. Recenzowana interesowała czych, jak: publikacja problematyka Piekary Śląskie. powstała udziału Pszów. w wyniku ludności Kalwaria wieloletnich śląskiej ks . .I. Wycisło bad,lIl ks. Góreckiego. w pielgrzYlTIlJllaniu Zebrzydowska. (;óra do miejsc S\\·. Anny. (1997). którego typowo Alwernia. za- pątniCzęsto- �335 chowa, Kraków. Jednym z wielu materiałów źródłowych, które autor wykorzysta! w pracy, na uwag~ zasluguj" informacje pomieszczone na lamach "Katolika" (w latach 1869-1914), w pracy Józefa I.ompy I'r::.ell'odllik dok/adnF d/a odll'ied::.ających święte. od wieków c/ldami słynące miejsce III obru::.ie i\'aj.l:lI'ir,:ts::.ej Panin' Maryi i na Jasnej GÓr::.ew C::.ęslochowie (1860) i książ.kach kalwnry,iskieh zll'<lI1ych ..knlwaryjkami" (które powstawaly. gdy wyhudowano kalwari~ lub gdy zainicjowano uroczystości obchodów kalwaryjskich w określonym mit;jscu pątniczym; zawieraly modlitwy na róine okoliczności, litanie. rozważania, uwagi dotyczącć określoncgo savoir vivre'u na miejscu święlym). Piełxr::.ymek... zapoznał Autor się nadto z kronikami sanktu- ariów i parafii pielgrzymuj'lcych . .lak pisze ks. Górecki "stano\\ią (one) również cenne źródło uzupdniające inlilrlllacje. zwlaszcza statystycz.ne. Punadto są .. kopalnią" wiedzy a zwyczajach zachowań w poszczególnych miejscach p<\lniczych" (s. 16). Wywiady ze .•śpiewokami" - organizatorami lub wspólorganizatorami pielgrzymek w poważnyrll stopniu wzhogaciły wiedzę badacza a ..poetyce" pielgrzymek ... Śpiewoey" bowiem wcale nierzadko funkcję przewodników pelnią z pokolenia na pokolenie. z.naj,\ więc nic tylko wspólczesne. ale i dawne formy pielgrzymowania. W rozdziale piemszym pl. .. Miejsca pątnicze" ks. <Jórecki charakteryzuje miejsca pielgrzymkowe. ich lokali/.aeję i rodzaje. Miejscem docelowym wędr()\'iek Górnoślązaków były często wzniesienia. góry. od codzienności klórydl czl(mieka ści. W świadomości jest stolic" .- jak zwraca sprzyja uwagę religijnym (iórnośl'lzaków jako laski dla pielgr/.ymów. aulor - rclkksjom. .,tajemniczość. nawróceniom ich góra święta jawila się Góra ( ... ) Góra Sw. Anny jcst magnesem. i oddalenie majestat i poczuciu Bożej obecno- Św. Anny. To miejsce który od dawna przyciąga pątnikó\\·. W świadomości pielgrzymów kojarzy si~ z.:. stancm laski, błogiego przeżywania Boga, ze ś\\i<;tości<l i czystości,\" (s. 18-19). Aulor \\)Tóżnia d\\a rodzaje mieisc pl\tniczych: sanktuaria maryjne i kalwarie. W sanktuariach maryjnych modlono sit; do Boga za pośr.:.dnictwem Maryi, której obrazy i wizerunki tam najczęściej umieszczano. I'ocz<\tków sanktuariów maryjnych można upatrywać już w XVII wieku, gdy katolicy hronili się przed atakami reformacji. Wówczas sanktuaria skupialy wokól siebie wszystkie stany. Stanowiły one w późniejszych czasach (np. \\ okresie kllłlurkampfll na Górnym Śląsku) miejsca podtrzymuj,\ce polskość mieszkaJlców tego regionu. Kalwarie natomiast budowano na wzór kah\arii maryjnych. jerozolimskiej kapliczl'k skladaj,\cej poś\\i<;eonych są m.in.: Wambierz)'ce. Kalwaria różnym si<; z Drogi świ<;tym /.ebrzydowska. Krzyż.owej, Kościohl. Drogi W Polsce Góra Ś\\. Anny, Piekary Pojmania, tematów przykładem kalwarii SI"skie. Wejherowo. Ks. Górecki \\ iek uwagi PoŚ\\ i<;ca omówieniu miejsc pielgrzymkowych w religijnej świadomości ludu górnośl<\skiego. odwoluj,\c siO; do lokalnej tradycji ludowej (legend. podań). eksponując znnczenie wody ... Nic ma miejsca świ<;tego hez studzienki - pisze ~ z której pątnicy czerpią wod<; i zabieraj<! j<\ do swoich domów. Tak jest w Częstocho\\ie. Piekarach. na Górze św. Anny, «Dorotcc». w Cietrzwaldzie. Kalwarii /.ebrzydowskiej .... · (s. 25). Badacz wyróżnia ,.miejsce święte" jako ..przestrzdl" szczególnych lask. więzi społecznych i wolności. modlitwy i radości. Nadto podaje tenniny piclgrz) mowania ŚI:vaków do poszczególnych sanktuariów. Drugą cz<;ść pracy badacz poświęci I strukturze pielgrzymki grupowej, odpowiadając na nast<;pującc kwcstie: jaki jest jej uklad. kto jej przc\\(ldniCLy. w co ubrani są pątnicy. z jakich warsIw spolecmych potem chlopcy. wśród uczestników Kaidy się wywodzą dzie\\częta. Zwykle piclgr/)'mek wynlinia!y stan (lub tei. związ..:k. kongrcga..:ja. np. mlod/iei męska szlandar w swojej funkcjom ... Śpie\\ocy" z gl<;boko \\ierzących praey pielgrzymki idzie i pozostali się grupy zawodowe, a szczególnie nosi wlasny św. Stanisław'l pątnik pielgrzymi. Kostki, obraz, panny niosący krzyż, Bardzo często górnicy i hutnicy. chorągwic, figury, - z Matką Boską, ze św. Florianem, zaś ligurkę św. Anny niosły matki. DziePoczęcia Najświęts/ej IVlarii Panny ~ dziewczęta z Kongredużo miejsca - ho tak nazy\\ano rodzin orkiestra stowarzyszenie) z wizerunkicm górnicy - ze św. Barban,. hutnicy·· ciątka .Ie/us -- d/ieci. Niepokalanego gacji Mariańskiej Ks. Górecki na pocz<\tku m<;ialki ... śpiewok", katoliCKich. poświęcil na Śląsku należeli ..śpiewokom" przewodników do różnych i pełnionym pielgrzymek towarzystw. przez - rekrutowali nich się np. św. Alojzego, �336 Gimnastycznego ..Sokór'. Eleusis. św. Józefa. gdy zaczynali przewodniczyć ,.wyprawom do świętych miejsc. mieli nąjczęściej po 18-19 lal. Obowi'Fkiem ..śpiev'oka" było przygotowanie pielgrzymki: musiał więe ustalić dzień i godzinę wymarszu. miejscc zbiórki. czas trwania "pąci". załatwić furmanki dla starszych osób. reprczentował pątników podczas powitania. intonował pieśni, zwoływał pielgrzymów na modlitwę. załatwiał nocleg. Jak zauważa autor, pielgrzymi udający się na wędrówki do san!;,tuariów i kalwarii ubrani byli w regionalne str<~ieludowe. Wyjątek stanowiły kobiety i panny z różnych stowarzyszeli. np .. ,panny z kongregacji niosące figurki były ubrane w granatowe spódnice i białe koszule. a na głowie nosiły wianek z mirty. Aspirantki miały zielone wstążki okaląjące szyję. sodalistki zaś - wstążki niebieskie z medalikiem Poczęcia Najświętszej Marii Panny. Kobiety z III Zakonu św. Franciszka występowaly w brązowych chustach lub kieckach" (s. 55). Aby uczestniczyć w pielgrzymce do określonego miejsca peregrynujący musiał mieć "odpowiedni" wiek. I tak na Górę św. Anny dzieci mogły pójść dopiero po ukończeniu 14 roku życia, a do Piekar po ukończeniu I O. Zróżnicowany był także przekrój społeczny pątników górnośląskich: od przedstawicieli różnych zawodów (np. górników. hutników. nauczycieli. rzemieślników). dyrektorów różnych zakładów pracy. naczelników miasl. reprezentantów szlachty śląskiej, do innowierców. osób niewierzących i innej narodowości. przeważnie niemieckiej. W koltCinym rozdziale książki "Motywy pielgrzymowania" ks. Górecki zastanawia się nad przyczynami pielgrzymowania pątników. eksponując takic motywy, jak zbawienie duszy, odbycie spowiedzi generalnej i zyskanie odpustów, rozpamiętywanie męki i śmierci Pana Jezusa, uczczenie Matki Boskiej Częstochowskiej. umiłowanie miejsca świętego. uproszenie zdrowia. spełnienie ślubu. uproszenie błogosławieństwa i opieki dla Kościola. uproszenie błogosławieństwa dla nowych para/ii polskich. tradycja i inne. Przygotowania do pielgrzymek. ich trasa i pobyt na określonym miejscu. do którego tak licznie udawali się pcregrynujący. jak również pieśni pątnicze są przedmiotem badań autora w rozdziale pl. ..W drodze". Ks. Górecki interesuje się więc przygotowaniami do ,.pąei": ekwipunkiem pątników, pożegnaniem ich w rodzinnych parafiach. "Na pierwszy widok wież sanktuarium - zdaniem badacza - pielgrzymi padali krzyżem i modlili się lub śpiewali. Zatrzymywali się także ci, którzy ni.: mogąc iść pkszo. pielgrzymowali na furmankach wyścielonych słomą. Na pi.:rwszy widok Góry Sw. Anny oddawano cześć św, Annie, śpicwąiąe trzykrotnie: «Święta Anno. lvitam Cię!»" (s. 90-') I). W następnych częściach pracy zatytułowanych "Pobyt na mi.:jscu świętym" i ,.Trwała więź z miejscem pie!grzymkowym" badacz zawarł roZlI·ażania o zróżnicowanych scenariuszach powitań pątników w Piekarach. Częstochowie. na Górze Sw. Anny. II Kalwarii Zebrzydowskiej, Wambierzycach, Jastrzębiu. Pszowie. przcbiegu obchodów kalwaryjskich i pożegnaniu pielgrzymów, eksponując wpływ pielgrzymek na życie religijn.: ich uczestników. więź z miejscami pątniczymi. Według ks. Góreckiego .,najbardziej widocznym sposobcm było przywożenie z sanktuariów pamiątek. Nastrój i zwycząj pielgrzymowania widoczny był w wystroju kościołów oraz w zdobieniu domów i kapliczek przydrożnych. Więź z mi.:jscami świętymi wyrażała się także w ofiarności na ich rzecz i pidęgnowaniu nabożclistw stamtąd zaczerpniętych. Wreszcie - i to jest najważniejsze - wracano do tych mi.:jsc, ni.: tylko w następnych pielgrzymkach" (s. 145). Ostatni rozdział książki dotyczy udziału GórnoślązakólI' IV pidgrzymowaniu do Krakowa na przełomie XIX i XX wieku. l3adacz wy'jaśnia genezę i motywy pielgrzymek religijno-narodowych do tego właśnie miasta, ich rozwój i organizację. Uważa. iż wyprawy do Krakowa umożliwia!y ludności śląskiej poznanie historii i narodowych pami'ltek Polski. odgrywały bowiem istotną rolę w rozwijaniu świadomości narodowej Górnoślązaków. Pracę autor uzupclnia ,.Aneksami". IVktórych pomieścil mat.:rialy z "Katolika" {np. przyklady "kalwaryjek" z Piekar. Góry Sw. Anny. Kalwarii Zcbrzydowski.:j, listy ,.śpicwoków" od J 869 roku do czasów obecnych oraz wywiady z nimi. ind.:ksy pieśni zakazanych w Rejencji Opolskiej w XIX i pierwszej połowie XX wieku. modlitwy dla pidgrzymów udaj'lCych się w drogę. pieśni kultowe, scenariusze .,Obchodów Kalwaryjskich na Górz.: Św. Anny". calość ul.llpelnia bibliografia., liczne reprodukcje obrazów Matki Boskiej. strony tytulowe ..kalwaryjck", śpiewników. �337 .. Katolika". pamiątki /. pohytu Gidiach. W konscb",:ncji na (iórz.: ks. Jan Górccki Św. Anny. podj,\, ambitną Czt,:stochowie. i II' Kalwarii pclni udaną próbę Zehrzydowskiej. kompleksowej analizy ruchu pielgrz)'mkowego na (J{ml) 111ŚlllSku w X IX i na pocz'ltku XX wieku. przedstawiąjąc w kalegoriach osohlim:go .. ICnom.:nu" kulturowego lypowego dla Górnoślązaków. Joanna go S;witala-Mastaler:: Alicja F a I n i o w s k a - (i I' a d (l \V S k a. 7(>sl<lIlI£'II/)"s::lach/)' krakoll'skiej /'(/ ·11-XI·'111 w. 1I\'hór te!;sl<llI' !:,.,jrllollTch:: la/ 165/}-1799. Polska Aka(kmia LJmiej<;tności. Kraków 1997. ss, lXXII. 1-261. nih. 7. !l1(kks osóh. il1(kk;; na/w i r::wJ::iej 1I:;\'lI'olln,h. IlusIr. harwnych geogmJivnych: Slmvnik 1\I)'ra::ów staropolskich I), Autorka jest \\ >lra\\ n> nI i doś\\ iadc/On)'11\ hadac/.cm dziej{l\v kultury polskiej. a od lat specjalizująe sit,: \\ /agildni.:niilch /\\'iwanych z dawnymi warst\\ami ziemiańskimi, doszła do tych perfekeji SlllrlllUło\\aJ'l. ktlll'\: przedslol\\ila Ile wSIt,:pie omawianej pracy. Prof FalniowskaGradowska /ajmujc si<; /.agadnieniami spolcuno-gospodarcz)'mi Polski południowej doby nowożytnej (XVI-X VIII 1\.) i jest autork,\ s/eregu cennyeh pozycji książkowych: Świadc::enia poddanych lIa r::ec dwom \I' k/'(llews::c::v::llach Il'oj('wód::/IVO krokowskiego 1\1 XI 'III wiekIl (1964); Ostatnie la/a <I::iolall1o.~ci ,\'ą<lu !?c{i:rci/darski('go KorolInego ( 1971 ); Stlldia nad spolec::eńs/wem wojewó<l::twa krakOll'ski£'go II' .\'1 'III "'ieku (1982): Ojców II' d::iejach i legend::ie (1995) oraz eenn.:go \\ ydall n ict\l'a /r{ld 1ll\lego 1,lIs/racje krrilell's::c\'::n \wjewód::llva krakowskiego J 765 i 1789 (1962. 1963 i 1')75). Od grod/lic II idu lal prof. krakol\skie. zgromadziła okolo A. Falnio\\ s:ldeckie. d\\'óch ska-(jradowska hi<:ckk. g.rnmad/ila oświt,:cimsJ.;ic i nm\'\' Iysit,:cy 1\'sl:1i11enl('m szlacht} Z\I materialy. przeszukując ksi<;gi ziemskie iwanej \I' ci'lgu księgi krakowskie, oSlatnich skąd trzech wie- ków istnienia da\\ nej Rzeczypospolite.i z obszarem hisloryc/.llego województwa krakowskiego, Il\:go oblitego zbioru ro/.porz'ldzcó ostatniej woli ws/.y;;tlich warstw szlacheckich. od magnatów po bezrolnych urz<;dnik(m S<jdm\ych. I\ybrano do druku -II teslamentów. w tym 12 z drugiej połowy wieku XVII. zaś 29 z \\ieku XVIII, I nieh utery należą do senatorów (nie olśniewąjących bogactwem). osiem do szlachty zamożnej. n:szta do średniobogatej i ubogiej, a trzy do zupclnych hiedakó\\ s/.Iaehcckich. slui.ebncgo proletariatu dawnych .. braei herbowych", Uka/uje sio< \\' \\iclkim przekroju spolcc/.61stwo podkraktmskic. jego stan zamożności. jego gospodarność. rodzinne i majątkm\'e troski. Również \\ leslamentach \\idać \vyraźnie obraz współżycia sąsiedzkiego. prze\l'ai.nie opartego na współdziałaniu gospodarczym. Rzadziej ukazuje się tło polityczne. choć i jego nie hrak w oblilym mah:rialc. Jednak wszystko pojawia si" tak ugladzone. \\. dominującym strachu przed śmierci:, i niepe\\"Hości i.ycia pozagrobowego. i.e prawie każdy z testatorów nabiera \\ygl<\du baranka, dobrego. lagodneg.o, myślącego o fundacjach mszalnych i zaopatrzeniu klasztorów. Ta dobroć slawala się przekleJ\SIWem dla wdowy i dzieci, nic będących w stanie spłacić licznyeh legatów. Niekiedy jednak z kslamentu wychylają sit,: postaci groźniejsze, LJmieraj'ley na przt:lomie lat I 740! 174ł Kazimierz z Drohojowa Drohojowski. stolnik wołyński (od roku 1721). niet!l\u/naczni,: jako przye;:ynt,: sw.:j śmierei wymienia ciotkę. Antoninę z Droh(~jowskich. procesy czość 1-\'010 Wizembergową o wieś Bestwinkt,:. i krwawość rodu I )rohojowskich, skich. zostali zamordo\\ani Staropolska Antonina bo\\iem przC/. n:~jhliis7ych różnorodność ks. Jt,:dr/.eja Kitm\·icza. 2-1"0(0 X i,;ską. Xit,:ska sWIl osoh'l obyc/.aj()\\a lecz \Iil,:cej ukazuj.: z którą wprowadzi jej rodzice. prze;: dlugie lala prowadził la w Krakowskie tę krwiożer- Stenll1 Jan i Konstancja z Bunkow- krewnych. \I'} lan;a si •• z !estamcntów. si.; gospodarskiej niczym cod/.ienności, z pamil,:tników Niekiedy pojawiają �338 się poddani chlopi, zaś w testamentach magnackich slużba domowa i oficjaliści. W tych ostatnich są serdecznie wspominani. a niekiedy nawet hojnie obdarzani legatami. Bardzo dużą zaletą pracy jest wnikliwie opracowany wsto;p. dający cały przegląd dotychczasowych publikacji z zakresu omawianego zagadnienia. Pełna hibliografia została pomieszczona w przypisach. Zapoznawszy siO;z tym tckstem, widzi siO;wyraźnie, jak jeszcze daleko do wyczerpania tematu. jak brakuje puhlikaeji z innych rejonów Polski. tak niekiedy zupclnic różnych od Krakowskiego pod wzglo;dem gospodarczym. spo!ccznym i ohYCl'.ajowym. Takie prace mogą wyjść spod pióra fachowców zajmujllcyeh się etnografią historycznll! Na ostatck wyrażonych lu uwag trzeba z żalem stwierdl.ić. i.c tak cenna i ciekawa praca. mogąca zainteresować specjalistów z wiciu pokrewnych dyscyplin. uka/ala siO;v\"prawic bibliotilskim nakładzie tysiąca egzemplarzy. Kr::ys::to/ Wolski Andrzej S a k s o n. Stosunki narodowościowe Zachodni. Poznań 1998. ss. 429 + 2 tablice. /7(( /Farl1lii i Ma::u/'(/ch 19.15-1997. Instytut Obszerna książka Andrzeja Saksona to kolejne opraco\\anie kg.o aulora dOlycz'lce dzisiejszego obszaru Warmii i Mazur. Rozumienie obecnej sytuacji ludnościowej. jej różnej co do pochodzenia mozaiki ludnościowej i różnych opcji świadomościowych. nic jest możli\\e bC/. U\\ Iglo;l!nienia uwarunkowań histoI)'cznyeh i politycznych. Właśnie te zaszlości pozwalają dopiero zrozumil:ć trudne losy mieszkańców tych ziem. i\. Sakson. jako socjolog. cezury tej pracy zakreśla mio;dzy końcem II wojny światowej a rokiem 1997. sięgając tylko do opracowa(l historyk{)\\. dotyczących okresów wcześniejszych. Tak długi analizowany okres został podzielony na kilka podokresów odzwierciedlających w poszczególnych rozdzialach najważniejsze wydarzenia je wyróżniaj'lce. Rozdział I to koniec wojny i okres po wejściu wojsk radzieckich wraz zc wszystkim co spotka/o ludność miejscową w czasie Ii'ontu (rok 1945). Rozdział II zajmuje się zasicdlaniem tcrenu nowymi osadni~allli ... wysiedlaniem·· ludności niemieckiej i weryfikacją ludności miejscowej .. ,zdcrzeniem kultur" i \\spółi.yciem nowych i starych mieszkaileów. opisem innych małych g.rup etnicll1ych I. lcgo tcrenu. Rozdział III - lala 1950-1955 jcst poświęcony specylicznej pol ityce narodowościowcj okresu stalinowskiego. W tym rozdziale przedstawiona została struktura i rozmieszczenie grup ludności zamieszkujących Warmio; i Mazury wcdług stanu z 1950 roku (s/czcgólowc tabele według powiatów). Pozwoliło to pokazać obraz mozaiki ludnościowej. \\ tym grup Warmiaków i Mazurów. specyficzną politykę dyskryminującą w stosunku do ludności rod/imej i niemieckicj, szczególnie na tle tak zwanej paszportyzacji. zmuszającej do dcklarowania narodowości. Znalazło się tu też omówienie pierwszej •.Operation Link" I'luenia rodzin. w której ramach wyjechała z Polski duża grupa Mazurów i mniejsza Warmiaków. Rozdział IV zatytułowany ..Nowe nadzieje i perspektywy" (1945-1959). jest poświęcony drugiej fali wyjazdów głównie do ówczesnego RFNu. ale też do NRD oraz prób organizowania się społecznego ludności rodzimej i grup mniejszościowych. jak powstałe w 1957 roku WarmillskoMazurskie Stowarzyszenie Społeczno Kulturalne. W rozdziale tym nieco micjsca poświęcono też ożywieniu społecznemu ludności ukraillskiej po raz pierwszy dostrzeżonej jako mniejszości narodowej (powstanie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Ukraińców). Rozdział V .•Przemiany stosunkó\\ narodowościowych" obcjmujący okres 1960-1989 - chyba zbyt ..rozciągnięty" w czasie. to różnorodna problematyka grup etnicznych i etnograficznych. składających się na ówczesne woje\\ództwo olsztyilskie. Poruszony jest problem ..ma/ej stabiliza- �339 cji" i tworzenia siO;wio;zi mio;dzy różnorodm\ ludnością To również okres prawie calkowitego zaniku grupy Mazurskiej. W podrozdziale ..Dylematy świadomości narodowej" znalazl się problem Niemców c1nicznych (na omawianym lerenie byla to grupa bardzo nicliczna) i ich tożsamości oraz ich świadomość tak jak przeksl:lalcenic świadomości polskiej Warmiaków i Mazurów. Tu leż znalazło siC;omówienie lożsamości innych g.rup. takich jak Starowiercy, Cyganie, Ukraińcy. Białorusini i Żydzi. Ostatni - VI rozdział pracy. dotyczy okresu po zmianach ustrojowych w Polsce, a więc i po zmianie polityki nowych przecież wladz w stosunku do mniejszości narodowych, osadników, szczególnie Kresowiaków. Warmiaków i Mazurów. Autor podkreślił tu ich podmiotowość w opcjach t07.samościowych. W jednym I. kOlicO\vych podrozdzialów A. Sakson stawia pytanie: ..Czy istnieją jeszcze Mazurzy i Warmiacy')" .lesl lo pytanie zasadne w czasie powstawania licznych niemieckich towarzyslw mniejszościowych (w lym podrozdziale jesl też szczegółowe ich omówicnie i formy zorg.anizowania. i funkcjonowania). ))0 towarzyslw tych zglasz<~i,\się licznie Warmiacy i Mazurzy nie bydący etnicznymi Niemcami. Powstaje wyraź'nie nowa kategoria ,.Niemców tożsamościowych". Autor ZllTaea uwagy na ciekalI y fakt. że czujący się Niemcami mają swe liczne (dofinansowywane i wspierane przez Republikę Niemiec) towarzystwa. Nie mają swoich WarmiHcy i Mazurzy czujący się Polakami -- czyżby wtopili się zupełnie w polską społeczność? Przeczyć temu może nIkt - o czym pisze autor tej pracy w podsumowaniu - że wszystkie współczesne badania. szczególnie wśród ludności warmińskiej. wskazują na renesans kategorii tożsamości regionalnej. Opcja brzmi: ..Wanniak··. Czy ma to. jak niegdyś_ pomóc w uniknięciu opcji: PolaklNiemiec? To pytanie wymaga dalszych badali. ale jest to reOeksja piszącego tę recenzję. Relacjonowany podrozdział maj'lcy dać odpowieM o istnieniu grupy Mazurzy, Warmiacy z,'1wiera bardzo dużo ciekawych materiałów. takich jak wypowiedzi działaczy towarzystw i sprawozdania z ich działalności. relacje z dyskusji nad tematyką tożsamości. Wydaje się, że mogą one sIanowić punkI wyjścia do dalszych b<ldarl i opracowall tcj problemalyki. Całość obszernej pracy oparlajeS\ w głównej mierze na materiałach archiwalnych (Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Archiwum Państwowe \\. Olsztynic, Archiwum Państwowe w Suwałkach) oraz literaturze przedmiotu. prasic lokaln~i, relacjach itp. Ogromnej wartości pracy nic sposl\b przecenić. Jest ona zgrabną syntezą pozwalającą zrozumieć. czemu dzisiaj. po 55 latach. mamy tak skomplikowany obraz sytuacji ludności i stosunków ludnościowych na Warmii i Mawrach. Czemu wielu etnicznie polskich Mazurów i Warmiaków wyjechało jako Niemcy. czemu tcż wielu z nich dziś. szczególnie w odniesieniu do Warmiaków, których wielu pozostało. opowiada się jako ,.świadomościowi Niemcy", mówiąc: "czuję się Niemcem". Wyd,~ie siC;. że z bogatych zasobów intilrlnacji i wskazówek bibliograficznych zawartych w pracy b~dzie korzystać w przyszłości wielu badaczy. Na końcu chcialam podnieść kilka spraw dyskusyjnych nasuwających mi się po wielu latach zajmowania się również t'l prohlcmatyką. Po pierwsze hardzo wyraźnie brak mi podkreślenia odrębności Warmii od Mazur. Autor jednym tchem wymienia je łącznie. To prawda. że różnice osłabły w latach po II wojnie światowej. Ale czy całkiem" .lak różnic przecież kształtowały się losy Mazurów - protestantów - za wyznanie szykanowanych i uważanych z tej racji przez przybyłych 0sadników za Niemców, co powodowało ich liczne wyjazdy prowadzące w 80. latach prawic do zaniku tej grupy. A więc różnica pierwsza: wyznanic. Katoliccy Warmiacy już w 20-leciu lepiej i liczniej zorganizowani worganizacjach polskich. że wymienię tylko tak ważne jak Związek Polaków w Niemczech i polskie szkoly mniejszościowe i w latach 1945-1997 nieco inaczej optO\vali, choć i tę grupę dotknęły represje stalinowskie i dyskryminacje. l dzisiejsi polscy ctnicznie Warmiacy zapisywali się do niemieckich towarzystw mniejszościowych. Ale o dzisiejszt<i jak i historycznej odrębności tych obszarów trzeba pamiętać i pisać. Inna uwaga, to właściwie propozycja. Nie sposób rozumieć współczesnych opcji tożsamościowych bez uwzględnienia poczucia tożsamości tych. którzy wyjechali. Ich faktyczne trwanie �340 przy opcji tożsamości n:gionalnej chyba o czymś świadC/.y. Moje badania nad duh( grupą rodzin warmińskich. przeprowadzone na terenie Niemiec. i rodzin warmiiiskich. którc odwiedzają Warmię już po okresie pobytu w Niemczech. wyraźnie potwierdzają w ogromnej wi.,:kszości i tożsamość regionalną: obywatel niemiecki ale Wanniak. Oczywiścic. takic badania. jak i wszystkie badania nad ś\\iadomością \\ymagają ogromnego "wyczucia". gdyż bardzo la1\\O dostać odpO\\'iedż dcklanll\ aną z,amiast t;lktycznego odczucia. Książkę można polecić \\'szystkim pracuj.\cym bądż interesui'lcym sit; problematyką stosunków narodowościowych i tożsamością. ..t nł/a Polskie hadania nad mniejs::o.\'ciami k/llwl"OIvvmi. J. Mucha. /\. Sadowski. Pogranicze. Studia Spo!ccznc sytetu Warszawskiego. l3ialystok 1997. ss. 160. l. II :Flll"lllIC ::aglldlliellia. 6. NunhT Specjalny. .'-j:y!el" red. (,. Bobiński. wyd. Filii Uniwer- Po długim okresie posuchy w polskich badaniach problemat:- ki c1nicznej na terenie naszego kraju2J• od roku 19R9 obsefl\ujemy lawinowy \\n;cz pr/,yr<l~:t nauko\\)'ch i popularnych (niestety. także paranaukowych) i książck łatwo wystarcz,\jąeym opraC()\\ ali z\\'i,van) przeoczyć rzecz powodem do z\\Tócenia ką W masic opuhlikO\\anych ch z l;(lemat) wartościową odbiegająC<{ od Lilllninujacych uwagi czytelnika .. !.udu" arlykuló\\ schema(ó\\. na książkt; kst napisaną to przez grupę socjologów i antropologl)\\ kultury pod redakcj,\ (Jr/egorza Babillskicgo. Janusza Muchy i Andrzeja Sadowskiego . .lej autorzy (pral'lljący IV ośrodkach naukowych Białegostoku. Warszawy. Krakowa. Lodzi. Opola do ,.gabinetu luster". spojrzeć i. najliczlliej. Torunia) postmlO\\ili na polsk,( bltun; narodoll a oczami odbyć dluższą wycieczkę grup mnicjszościowyeh za- mieszkujących nasz kraj. Cóż w tym oryginalnego') l.aintcrcso\\<lIli - mnicjsmść zamierający nurt \\ nauce krylyc::nq. już marksistowski głoszący konieczność relacjami Zachodu. podobnego \\it;ksz,ość /11 podejścia: I aliY socjologią znają rvlarksisllmska przecicż bądź leol"ią /'({cl)'Aalllą socjologia radykalna była odpowiedzią na zachodni,( socjologię lilll:raln;1 patrz'!':'l na stosunki \\ it;ksmść - mnicjszość przez pryzmat grupy dominui'lccj. Nicjako na zasadzic \\ahadia popclnia \\ ie;c bhld uznawania punktu widzenia ..dolól\ społecznych" za bard/ie',j Uprd\\ niony i \\<lrlościO\\y niż odwrotny. Autorzy rekomendowanej tu książki podejmuj;\ \\yprall \~ II świat 11:- obrażeli grup mnicjsmściowych na temat grupy w Polsce dominującej i wzajemnych rclacji mi.;d/) nimi z pelną świadomością, iż otrzymają obraz równic ..skrzywiony". jak \\idzi<lIlY przez pr:-zmat kultury wi.;kszości. Jest to dla nich banalnie oczywiste. Konstatuj,w jednak slusznie dominacie; hadań prowadzonych z perspektywy większości (nic neguj,(c pr/.)' tym ich \\<!r!ości poznawczcj). \\idz,\ konieczność uzupełniających systematycznych bada"!. pnl\\ad/Onych z pcrspekl:- \\y przeciwnej. Przygotowane przybliży przez nich zainteresowanym dzynarodowego badania mają przygotO\\ana Stowarzyszenia 1996 roku w Utrechcie. Drugi Naukowych programu .. Kultura dominująca w Polsce", Książka Badania bielika Idei Europcjskirh realizowany dominująca Polskie S\\'ój \\'ymi'lr do druku jest jako badclllia w ramarh kultura llod mi"dzynarodO\\ h,:d'ica y i krajowy. (ISSLI). który lin<1ns(l\\ancgo obca. MniejSl.ości 1I11liu/..•. ::o.iu(/lIli H Szerzej na ten temat pisalm.in, A. Posern-Zicliliski, SlwIJu ellllClle Ich uwarunkowania. kOl1/eks/)' i /1Ul'/Y... Lud" t. 78. 1995. s. 193-315. N Czytelnikowi polskiel11u przedstawila ten nurt następuj'lcI książb: spoleczna. PWN. Warszawa 1986. \I' odbyl przez Mię- się w sierpniu Komitet kulturowc klllllll"OIrl'llli pu/ski,,} Pierwszy V Kongresu poklosiem elll%gll .I. Mucha. SIJc;%gia Badań a grupa jcst zamknię- po /9-15 roku. jako kl)'l)'ka �341 ciem pienvszego etapu pracy. polegaj'lcego na sprecyzowaniu założcń teoretycznych i warsztatoI\ych - prJ'yhliża jc II' Ilyczcrpuj'lcy sposóh Janusz Mucha - oraz analiz.; stanu badań nad wytypowanymi mniejvościami. W książce omawiaj'l go badacze. którzy będą zbierali materialy w danych grupadl. Andr/,ej Sadowski oma\l'ia \\'i.;e badania nad mniejszości'l białoruską. Grzegorz Bahil\ski nad ukraińsk'l. [)anula Ikrlillska i Teresa Soldra-Gwiżdż nad mniejszością niemiecką i ludnością rodl.imą polsko-niemieckiego pogl'anieza (zwłaszcza na Śląsku Opolskim), Kazimierz Kowalewicz nad kulturą alternatywną Barbara Fatyga nad subkulturami młodzieżowymi. Katarzyna Osillska i Anna Śliwillska nad społecznościami permanentnego ubóstwa. a Paweł Zal.;cki nad Kościołem rzymskokatolickim jako instytucją i wspólnot'1 Iviernych. Wytypo\\anie do hadal'] Kościoła rzymskokatolickiego jako grupy mniejszościowej może si.; wydać zaskakuj'lcc. AUlorzy programu i ksi,\żki uznali jednak. że uprawnia do tego gloszona w latach dzielli.;ćdziesiąt)'ch II niekt(')rych środo\\iskach katolickich opinia o dyskryminacji Kościola i spychaniu go na margines życia spolecznego. Program hada(] i dotychczasowy dorohek ich uczestników pozwa"~ją \\ierzyć. że zgodnie z założonymi cclami I\nio"l onc znac/.ijcy I\'klad l\' poznanie relacji mi.;dzy kulturą w naszym kraju dominuj'IC<\ a kulturami mnicjsmściowymi. a lahc poznanic kultury polskiej. Można jednak zadać pytanie: co komu po ksiąi:cc. która dopierll lapo,\iada przystąpienie do tychże badań? Pożytków widzialhym kilka. Książka prezentuje w sposób krytyczny i usystematyzowany stan badań nad wyhranymi grupami. Zawiera tei:, sl.czególowy opis jednego z możliwych podejść badawczych. Jedno i drugie ma wartość nic tylko dla studiuj,]c)'ch nauki o kulturze i początkujących badacz)'. Dodalkollo. wohcc du/ej liczby osób zaimuj'lcyeh się równolegle zbliżoną tematyką często nic wiedz'leych nawet '\zajemnie o sl\'oich badaniach. tak pełna informacja o programie pracy aulorll\\ ksi'lżki pozwoli zaintcresowany m lIal\ i'l'ać \\'spółpracę z nimi, a niektórym badaczom taki:e unikn,\~ \I~ \\ażania otwartych drzl\ i. Podcjście hada\\cze autoni\\ ksiąi~i do postawi'll1ych przez nich zaciall jest, co oczywiste. tylko jednym I. moi.lill~ch. jedn)'m z. upral\nion)'ch. Nic zamierzam przedstawiać wartościującej opinii na jego temat. \\ ),pO\liadancj I. pOI.~cj i zalożeó teoretycznych (leż przecież tylko jednych z możliwych). Nic mog.; si.; jednak oprzeć wyrażeniu kilku I\-ąlpliwości dotyczących zaplanowanego dohoru rcspondentll\\ do badaó zbiorowości mniejszościollych. Janusz Mucha pisze: ..Nic chodzi nam o jakicgnś 1)/'~ccięfI1C?o członka danej mniejszości, ani o odzwicrcicdlenie jej jakkoh\'iek rozumiancj struktur)'. lecz raczej o takich ludzi. którzy, w dużej przynajmniej mierl.e. ogniskują w sobie cecil\' charakteryzuj'lce fJ'P idealny danej zbiorowości. W odniesieniu do zbiorow.Qści. c!nicz.nych chodl.ić nam będzie o starszą młodzież., ale też doroslych. zasadniczo w szcrok,) rozumianym średnim wieku (25-50 lal). zarówno kobiety jak i mężczyzn. po mniej I\i.;eej polemic. m~jlepiej z uknńezon'ljakąś szkołą ponadpodstawową. możliwe. szkołą z j.;zykiem wykladowym danej z.biorowości etnicznej. tylko możliwe. osoby mówiącc w s\H]im j.;z)'ku etnicznym. l.decydmY<mie uwa7aj'lCC się za czlonków danej etnicznej zbiorowości. Jcśli s'\ to d/.ialaczc organi/.acji etnicznych. to szczebla lokalncgo" (s. 17). Nasuwa si.; pytanic. czy r/,eczywiście równomierne uwzględnienie obu pici jest ważniejsze niż równomicrnc odzl\ icn.:iedlenic inn) ch aspektll\\ struktury spolccznej (z czego zrezygnowano). W oparciu o dośI\iadczenia z pogranicza litewsko-rosyjsko-bialorusko-polskiego (ale nie tylko) nie do końea szez.;śliwe I\)'daje mi si.; też nadawanie tak szczególnego znaczenia kryterium języka i szkoly. Bel, wi.;kszego trudu nHlżna spotkać na przykład białoruskich patriotów. ideologów białoruskiego odrodzenia narodowego z trudem mówiących po bialorusku (po szkołach rosyjskich). polskoj.;zy<;znych katolikól\ o silnej tożsamości bialoruski'Ci (po szkolach polskich), białoruskojęzycznych chlopów o bardzo mglistej tożsamości kulturowej. itp. Autorzy książki są jednak tak dośl\iadczonymi badaczami. 7e te spral\'Y muszą być dla nich oczywiste. Mamy tu najpewniej do czynienia z nieprecyz)jnością tekstu. I\'ynikająeą z konieczności schematycznego tylko przedstawienia przyj.;tych zalożdl. Uwaga moja kierol\'ana jest więc bardziej w stronę studentów czytaj'lcych książkę. �342 Ijeszcze jedno. Osobiście nic rezygnowałbym w takich badaniach z respondentów starszych. na pewno też nie przywi<lzywalbym do tej grupy wickOllcj znaczenia mniejszcgo niż do starszej młodzieży wyraźnie pn:ferowanej przez autorów książki·· socjologów. Być może jednak. przywiązany do badarl etnologicznych. w których zwykle siy ceni stars/.ych informatorów. nic w pełni rozumiem ich podejście. Socjologowie mogą mieć przecież swoje. odmienne racje. Wojciech O/s:ewski Ctibor N e c a s. HisIO/Yd.); ka/endćlI'. Dejiny cesk.vch Ramii v datech. Vydavatelstvi Univerzity Palackeho, Olomouc 1997. ss. 123. it. Znakomity znawca historii Romów (zwłaszcza najnowszej) określił cel publikacji w przedsłowiu, pisząc: .•Nauczanie historii ma (... ) pomagać rozumowemu. uczuci(memu. etycznemu i estetycznemu rozwojowi studentów. poprzez zapoznawanie z podstawami wiedzy o lokalnych i narodowych dziejach państwa, społeczellslwa i jego kultury. Główny nacisk kładzie się przy tym na dzieje polityczne. ekonomiczno-so~jalne i kulturalne czeskiego narodu z drobnymi odniesieniami do przykładów z przeszłości innych narodów żyj'lcych na naszej ziemi. Historia czeskich Niemców i Żydów na stronach podrc;czników historycznych i w procesie nauczania wzmiankowania jest zaledwie w kilku rozproszonych fragmentach. Dzieje Romów w Czechach. na Morawach i na Śląsku nigdy nie zaistnialy w nauczaniu nawet w łllrlnie najmniejszej wzmianki, tak dawniej, jak i obecnie. Ma to negatywny wplyw na ksztaltowanie wiedzy historycznej studentów, którzy zyskują blędne wyobrażenie. iż w czeskiej historii i.adna mniejszość narodowa czy religijna nie odegrała żadnej roli. a i obecnie takie mniejszości do czeskiego społeczeństwa nic należą. chociażby żyły na naszym terytorium obojętnie odkąd". Autor układąjąc schemat kalendarium z podziałem na przedl.ialy czasowe zaznacza. iż podziały wynikają nie z ..własnych dziejów dcmograllcznych_ ekonomiczno-socjalnych czy kulturalnych Romów", lecz raczej z dostępności niekomplctnych materiałów historycznych. wśród których ważne miejsce zajmują te. które są zapisem postaw. zoarzcll. usl<mooawstwa ksenofobicznego i dyskryminacyjnego. Kalendarium rozpoczyna rok 1242. pod którym Autor cytuje podawany w wątpliwość przez niektórych badaczy zapis IVstarej kronice. Warto przytoczyć ealy tcksl C. Nećasa dla zobrazowaniajego metody opracowywania kalendarium: "Kronika ceskó, którą IV latach 1308-1314 napisał tzw. DalimiL IV rozdziale "O Kartaszach poganach" notuje. że IV Królestwie Czeskim włóczyło siy pięciuset szpiegów tatarskich. Nosili wysokie kapelusze. obcisłe spodnie a na nich krótkie kurtki. Prosząc o chleb mówili: ..Kartasz boh". Ludność ich zatem nazwala Kartasze. SlolVeóski jyzykoll1am:a F. Miklosić uważał cytowane wyrażenie za jeden z naj starszych przykładów języka cygańskiego. który należało przetlumaczyć jako "Bóg uczynił głód". W związku z tym J. Jirecek. pierwszy wydawca IJalil1li/oll'ej kroniki, wysunął tezę. iż Kartasze przypominali swym strojcm oraz językiem Romów. Starsi badacze hipotezę tę przyjęli. nowsi podchodzą do niej sceptycznie lub ją IVogóle odrzucają--. Kolejna wzmianka historyczna prezentowana przez C. Nećasa pochodzi z 1399 roku i nic budzi wątpliwości jej związek z Cyganami. gdyż cytuje ona zeznania zloezyńcy zapisane IV,.Ksiydze katowskiej panów z Rużomberku". który w swej handzie mial ..Cygana czarnego, pachołka Andrzejowego". Być może. zastrzega Autor. chodzi lo o czlowieka ciemnego. niekoniecznie Cygana. Jednakże wzmianka dowodzi. że ludność miejscowa z Cyganami już się zetknęła. Bezpośrednio o Cyganach mówi jednak dopiero zdanie w jednej z kronik czeskich, gdzie pod rokiem 1416 zapisano "Lata tego włóczyli się po ziemi czeskiej Cyganie i mamili ludzi". �343 Kalendarium skompletowane prz.:!. Netasa notuje wszelkie odnalezione dokumenty, które mają związ..:k z C) ganami. oczywiście dokumenty póiniejsze są cytowane selektywnie. Bogato jest udokum..:ntowany okres nazistowski i - oczywiście - lata ostanie. kiedy rodzą się nowe zjawiska zwiilzane z polityczną ..:mancypacj'l Romów. ruchem narodowym, edukacyjnym, kulturalnym itp. Adam Bartosz Joanna T o kar s k a - B a kir. Wv::wo/enie pr::e:: ::mysly. Tybe/w1skie koncepcje soteriologic::ne. Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 1997. ss. 225, il. 17. Ksiąj.ka Joanny Tokarskiej-Bakir to próba przedstawienia tybetatlskich zwyczajów religijnych nazwanych ..wyzlloleniem prza l.I11ysly"lub też inacz..:j naiwnym sensualizmem, będ'lcym przekonaniem. i;;. poprzez kontakt tizy..:zny z rzecz'l świętą można osiągnąć wyzwolenie. Autorka posiłkuje się II t..:j próbie m..:todologią oryginalną i. jak się Ilydaje. wcią;;. mało znaną na gruncie polskiej etnografii I antropologii. a mianowici..: hameneutyką Hansa Georga Gadamera. Metodologia henm:neutyczna zakłada przekład z hadan..:go języka. w oparciu o przenoszenie znaczenia. nic zaś dosłownego brzmienia słów. lrozumieć język jakiejś tradycji, to zrozumieć rzecz, o którą w niej chodzi. a nic sanlil liJrlnalną postać języka. Istotą takiego ..rozumienia" jest spotka- . nic z innym. gdzie dąży się do wspólnego języka. przy tym czyni się założenie, iż nie badamy tylko obcości innego Iloh..:c sichie. ale ohcość nas samych wobec własnej tradycji. Tak sformulowana metodologia mo;;'..: budzić uzasadnione wątpliwości teoretyczne tak dlugo, jak długo podmiot nic wyr/..:knil: się roszczeń do wiedzy absolutnej i nie podejmie wysiłku porozumienia poprzez współucz..:stnictll'o w ro/mowi..:. Postulowany IV kn sposób wzór poznania naukowego, otwiera nowe mojliwości poznawcze tam. gdzie inni badacze uwa;;.ają daną tematykę za wyjaśnioną. Temat ..llyzllolenia przez zmysly" pojawił się IV Europie wraz z pierwszym przekładem Bardo-/hos-gro/-chell-l1lo (..Wi..:lki..: Wyzwokni..: Przez Słuchanie IV Bardo" znanym szerzej jako 7)'be/wlska l\.I'ięga 7J11orh'CI1) już II 1927 roku. za sprawil przekładu na język angielski dokonanego przez W. Y. Evan\l.-Wentza. Tekst ten w swoim rdzennym kontekście. w kulturze tybetańskiej. jest czytany do USZLI umi..:rając..:j osoby. Jest w nim położony nacisk na niedyskursywną nature; słuchania. skon..:entrowan'j nic tyle na zrozumieniu tekstu. co na błogosławieństwie płynącym z sam..:go dil\ięku. Podobny charakter mają inn..: praktyki ..wyzwolenia przez zmysły", związane z ludowymi religijnymi wi..:rzeniami i rytuałami. opatrzone częstokroć pogardliwą etykietą ..klepania pacierzy". laliczyć do nich można zarówno religijne zachowania. jak i święte przedmioty im odpowiadając..:. takie jak słuchanie i powtarzanie mantr. okrążanie stup, wpairywanie się w święte wizerunki. próbol\anie relikllii. wąchanie i dotykanie świętych substancji, którym towarzyszy prz..:konanie. i;;.kontakt ze świętym obiektem może dać praktykującemu nadzi~ię lub nawet pewność osiągnięcia oświecenia -- glówn..:go celu buddyzmu tybetańskiego. Zjawiska ..llyzwoknia przez zmysły" nie Sll w buddyzmie tybetallskim niczym marginalnym. Autorka zgadza się z tezą iż dotyczą najc7.ęści..:j ludowej r..:ligijności. jednakże postuluje odejście od stereotypowego. charakterystycznego dla etnografii klasycznej. klasyfikowania tych praktyk jako magii. redukowania ich do OCZylIiSlych i latwo wytłumaczalnych zjawisk. Omawiana praca jest w swoim założ..:niu polemiką z utmaloną na gnl1H.:ie humanistyki eliadowskiej tezą o podziale praktyki religijnej na łatwiejsz'l -- tę zmyslową drogę do sacrum (mantra, modlitwa, pielgrzymka) i trudni..:jszą oh..:jmującą gnozę. ascezę i jogę. l.udowa religijność i jej praktyki istnieją także IV europejskiej rcligijnoś..:i. gdzie paradoksalnie. pomimo daleko posuniętego sceptycyzmu wobec dogmatów religijnych. istnieje szeroki i żywy nurt tradycyjnych form religijności �344 (np. pielgrzymki do Lourdes świętych" kultury masO\\ej. b'ldź tei ladlOwania czy Cz<;stochowy). parardigijne. swoisty ..kult Praca ma wyraźną i logicznie uzasadnioną konstrukci<;. od/ll ierciedlając<1 tok rozumowania autorki. która wyznacza sobic rolę przl:IHldnika po lybctalbkich zwy<:zajach rdigijnych. We wprowadzeniu zostaje przedslawiony zarys int<:rpretacji omawianego przl:dmiolu. konleksl historyczno - kuhurowy oraz strcszezcnie doktryny relig.ijnej buddyzmu tybetańskiego. Dalsze rozważania umieszczają .. wyzwolenie przćz. zmysly"' w pos.rcrZllnym konlćkści..: liIozolicznym i kulturowym. Rozdział pierwszy prczcntujc zarys unill"l~rsalnci idei sotcriuiogiClncj. za leżącą u podstaw religijności tybetal1skiq:o ..wY/wolenia pr/l'/zmysly". IV tym miejscu poj<;cie ontologii archaicznej. czyli taki.:go którą można Wprowadzonc istnic:nia świata. IV kt(lrym przyjąć zostąje cechą każ- dego istnienia (bytu) jćSt nićwiedza o swym istnieniu. I'.a lak przcdstawioml ontologią lVyst<;pującą w kulturach archaicznych. kryjc si<; manił<:slac.ia sacrum II' każdym zjawisku spoil:cznym. przyrodniczym i artystycznym. Drogę do takicgo świata hytóII nic:-samo-świadomych. doświadcząjących jedynic bezdyskursywnic. proponują na gruncil: tradycji curopc:jskicj tacy myślicicil: jak Simon Weil czy Thomas Mcrton. Przytoczmy slOlla /. ivkrlona: .. Myśl kartczjańska rozpoczęła się od próby dosięgnięcia Hoga tak. jakby był on pr/n!miotem. Kicdy j..:dnak Bóg staje się przedmiotcm ... umicra. bo Boga jako przcdmiolll nic da się pomyśil:C. Wprollad/.cni zosIajemy w fundamenl onlologii archaiczncj. jakim j..:st zaka/. uprzcdmiolalliania rzcCly świętej. Zakaz tematyzowania sacrum. sich. to jest wówczas. takiego zakazu. prawica"). rozumiany jako .. I"ll/winięcie gdy sam o sobić jako o bycie zaczerpniętymi z odpowiedzi ich doświadczeli. I. różnych mistrzóII kontekstllll-: czy też z prozy Stanisława cała tybetal1ska soteriologia. l. Iliblii (..Niech który spdnia się all zostaj..: przykładami nic wic lewica. si, Dei hezpośrednio zcn. uchylających co czyni zwerbalizowania swo- Vince"za. Warto się zastanowić. co kryje się za poi~ciem Określone jest ono jako ..stan poza cicrpicnicm". jest I.asady istnicnia bytu. nic II ic". zobrazollany wskal.llj'lc. ..wYZIlolenie" II kontekście omawianej pracy. nirwana. do którcj osiągni<;cia ukierunkowana :i.C rozpoznanie 1<:go stanu dokonuje siy II' samym sobie. wc własncj odwiecznej naWrze. Praktyki .. 1I·YZ\lolenia przcz zmysły" dzialaj'l bez żadnej teorii i trudno a świadectwo potllienlzai'lec 1\·lzwol..:nie osi'lgni,;lc w len spos(lh. ponadto istnieje wyraina niechęć do zapis) wania tego rodzaju .. prz.eżyć graniClnych" oraz anallilhdyzm wi~kszości praktykujących. Pomimo tych trudności. alllorce udaje się udokumcnlować swoją teorię szercgiem metalor WSkazujących na osiągnięcic lIyzlloicnia. zaczc.rpniętych I. tradycji buddyjskiej i uzupełniając którzy gii". ją relacjami ..dążyli Dalsza doświadczt.:li do zniszczenia część pracy skupiona p rzcd s lilii icicli lachodu. S'lto ci nicliczni. ja" i do nanlll/in II jcdno,;tce .. najpralld/.iwszcj reli- mislycz.nych trywialnego jest na dwóc:h z sześci li /Jll)slllll. lIyróżnionych klasyfikacji: słuchu i wzroku (pozostałe to myśl albo \\spomnienic. działy 4 i 5 są poświ<;cone ich soteriologicznym kor.:latol"l1. śl-li';lemu w tybetańskiej dotyk. smak i w~ch). obrazOIIi i językowi. Roz- Autorka w swoich rozważaniach kladzie nacisk na istllici'lcą tcndencję do zaniedbywania treściowej strony slOlla czy napisu. na rzecz jcgo rormy i odd/.ia/y\\ania. I. reguły wlaściwą kulturom archaicznym. o dominującym przekazie lIsln:-'I1l. Od\\olując się do przystosollanego do etno- graficznego kontekstu potrzeb rozróżnienia .ięzyko/Jlall<::'.ego na lemal (to. o czym si~ mówi) i remat (to. co siy mówi) prezcnluje specyłiClnc użycie ,cl\ ięty l:h tekstów oraz świętych rzeczy. Charaktcrystyczny temat tekstu ten tekst dla buddyzmu tybetańskiego (to. o ezym jest teksl). lub wizerunck jcst). Taka u:iylek sprawia. ile remal (materialność postami przy\l'oiaJ]f, tekstu. :i.C inh:resuj'ley substancja .ićst II rozdziale slaje się nie tyle wizerunku. 7. dotyczącym to. czym teorii i praktyki symbolu żywego. Buddyjska mniszka. zajmując si<; ligurq Tary (żeliski Budda). o której mówi się. że powstała samoistnic w Parping. IV północnym epalu. równocześnie praktykuje wyzwolenie przez widzenie (posąg Tary) i przez słyszenie (n:cytacja mantry Tary). Oddajmy głos autorce: ,.[mniszkal niczego nie rOZI\aża. nie analizuje ż,.dnych ś\\iętych tekstów. Klepie swoje pacierze i kręci młynkiem modlitewnym. Być moż..: praktykuje też pradaksinę. okrążanie świętego �345 mIeJsca. Poza tym ofiarowujc posągowi wod,,: i jedzenie. kadzidla, lampki maślane i kwiaty. Bardziej przypomina obłąkaną niż kaplankę. Takich niepiśmiennych strażników świętych miejsc można spotkać na całym świecic (... ). Święte księgi leżą na stosie gdzieś za ołtarzem, nigdy nie używane, lecz zawsze obecne. Ważne s<tjako rzecz. nic jako teksf'. Po przeprowadzeniu analizy stosowanych praktyk religijnych. autorka powraca do poziomu porównawczego etnologii religii. kOllcząc na głębszej i bardziej szczegółowej interpretacji. Wnioski końcowe obejmują konstatacje na temat kryteriów prawdziwości języka i obrazu dla Tybetańczyków. Wszechświat ..po tybetańsku" jest rządzony przez tzw. współzależne powstawanie, gdzie wszystko jest uzmmane za wytwór przyczyn i warunk{)\\ ... Nie-sztuczność", "samoistność", ..przynależność do sacrum". to słowa-klucze. swoista esencja teorii wyzwolenia przez zmysły, które umożliwiąją dostęp do innego. prawdziwego świata. jakim jest oświecenie (nirwana). Praca w całości konsekwentnie opiera się na teorii. metodzie i spójnym systemie eksplikacji opartym na metodologii hermeneutycznej Hansa Georga Gadamera. Autorka nie rości pretensji ani do poszukiwania genezy. ani do religioznawczej typologizacji omawianych zjawisk, odrzuca również metody strukturalizmu. dowodnlc. iż nie można zrozumieć "obcości" redukując ją do uniwersalnych zasad analogii i wymiany. Joanna Tokarska-Bakir. zgodnie z hermeneutyczną filozofią. prowadzi dialog. w którym ..rozmawiąją" ze sobą odmienne tradycje duchowe, przez co autorka dąży do uchwycenia sensu tybetańskich sakraliów. Rozumienie tekstów, to otwarcie się na świat. który one objawi<~ią. Hermencutyka jawi się w tym przypadku jako pomocne narzędzie, umożliwiąjące rozszerzenie własnej świadomości. poznanie siebie i równoczesne samookreślenie się badacza. który rozważa pewne - nieobojętne mu continuum duchowe. Autorce udało się utrzymać równoważne proporcje porządku racjonalnego i mitycznego w swoich rozważaniach, dzięki czemu dzieło to nabrało charakteru wielowymiarowego, można je więc odczytywać na różne sposoby. Należy podkreślić oryginalna perspektywę badawczą i rezygnację z nadużyć pewnych. powtarząjących się w pracach z tej dziedziny, konstrukcji etnograficznych. takich jak opozycja kultura niska - kultura wysoka. dążenie do nieujawniania swego osobistego stosunku. Ilość materialów źródłowych. ich niezmierna rozpiętość tematyczna oraz umiejętne wykorzystanie wzbudzaj<l podziw. Praca Joanny Tokarskiej-Bakir Wyzwolenie przez :::mysly sytuuje się na pograniczu różnych dziedzin: etnologii. tcorii literatury i sztuki, filozofii i religioznawstwa. Bez wątpienia jest to cenny wkład do zachowania unikatowego dziedzictwa kultury tybetańskiej. natomiast sposób przedstawienia nam duchowych aspektów tej kultury, stawia pracę w gronie pozycji wybitnych. Warto nadmienić. że atmosferę, którą tworzy tekst, dopcłniąją załączone ilustracje. z których wizerunki oświeconych blogosławią wszystkie czujące (i czytające!) istoty. Wojciech Choros:::ewski Randy S m i t h . Crisis Under the Canopy. Drama bąjo 1'1 manto ama:::onico, wyd. Abya Yala, Quito 1996. wyd. 2. ss. 375. Izolowane grupy indimlskie żyją w kilku krąjach Ameryki Lacińskiej. Nąjwiększym w Amazonii obszarem zamieszkałym przez Indian nic utrzymujących kontaktów ze społecznościami nicindiańskimi jest dolina Javari w stanic Amazonas. w Brazylii. Żyje tam przynajmniej osiem izolowanych grup. Oprócz nich także inne grupy indiańskie. jak np. Korubo (Korubu), z którymi rUNAI - wjdowa agencja ds. Indian - nawiązala pierwsze stałe kontakty w ł996 roku. Grupy żyjące bez kontaktu ze społecznościami narodowymi oraz te. które utrzymują go dopiero od niedawna. są szczególnie narażone na wszelkiego rodzaju nadużycia i łamanie przysługujących im praw. Często. nie rozumiejąc społecznych. prawnych i politycznych mechanizmów �346 w otacząiącym ich społeczeństwie. nie są w stanie stworzyć wlasnych repraentacji. które skutecznie moglyby walczyć o ochronę ich ziem i praw. Jedną z grup. której część nadal żyje \V izolacji. są Iluaorani - Indianie mieszkający na porośniętych lasem deszczowym obszarach wschodniego Ekwadoru. Swój pierwszy pokojowy kontakt z nie-Indianami mieli w roku 1958. Od tego czasu głównymi zagrożeniami dla przetf\vania ich kultury byla działalność grup misyjnych (Letniego Instytutu Lingwistycznego - protestanckiej fundamentalistycznej organizacji misyjnej). przedsiębiorstw poszukujących i wydobywających na ich terytorium ropę naftową a także napływ kolonistów (w tym także Indian Quichua i Shuar. którzy przez małżeństwa z Ihl80rani czują się upoważnieni do polowań i prowadzenia wyrębu na obszarach oficjalnie już przynależnych Huaorani). Innym zagrożeniem dla tubylczej kultury. o którym nie mówiło się dotychczas zbyt często. nie tylko \V odniesieniu do tej grupy. jest turystyka. Według autora książki. którą chciałabym przedstawić. odgrywa ona w tej chwili nąiważniejszą rolę w dekulturacji tej grupy indiańskiej. Sytuacja Huaorani była przedmiotem krótkich badall terenowych pięcioosobowej grupy polskiej - w tym autorki niniejszego tekstu - w 1991 roku. Byly one poprzedzone krótką wizytą u wenezuelskich Panare. którzy pozostają w obszarze zainteresowań polskich etnologów. Od kilkunastu lat zajmują się nimi Mariusz Kairski i Marek Wolodźko. Nakż.y wspomnieć. iż poludniowi Panare sąsiadują z Indianami Hoti. z którymi pierwszy kontakt miał miejsce w 1942 roku (do tego czasu używali oni kamiennych siekier) . .Jednakże kontakty z Hoti. aż do 1969 roku. kiedy to rozpoczęła wśród nich działalność M isja Nowych Plemion. były bardzo sporadyczne. Polskie badania prowadzone Sil w Eklladorzc także na obszarach andyjskich wśród Indian Otavalo oraz Indian Saraguro. Prowadzi je cztcroosobowy zespól poznańskiego Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM pod kierunkiem prof Aleksandra PosernZielińskiego. Problem dekulturacji Indian Huaorani w wyniku ich coraz CZystszych kontaktów z turystami oraz propozycja rozwiązania tego problemu są tematem książki Randy Smitha. Autor przygotowywal książkę współpracując z The Amazon Cooperation Treaty oraz Rainl<)rest Information Centre (RIC). Jest ona częścią szerszego raportu. który byl przygotowywany przez RIC. Randy Smith. Kanadyjczyk. spędził okolo 15 lat pracuj'1c dla przedsiybiorstw nic m'1jących zbyt wiele wspólnego ani z antropologią. ani z ochroną środowiska (np. lirmy tclekomunikacyjne). Z jcgo krótkim życiorysem możemy się zapoznać IV rozdziale ..0 autorzc". Nic dowiadujemy się jednak. jakie jest wyksztalcenie Smitha. a jedynie. iż pracował Ill.in. z s~slcmami komputcrowymi. prowadzil badania chemiczne oraz medyczne. Autor nie przedstawia antropologicznej analizy kultury. leCI. raport z aktualnej sytuacji na terenach zamieszkałych przez lIuaorani. Obscrwacje i doświadczcnia I. trwającej dwa lata pracy wśród Indian. a także prowadzone w tym czasie wywiady z turystami. ich prze\\odnikami. misjonarzami i innymi osobami zaangażowanymi w organizowanie turystyki. bądź będącymi jej przeciwnikami, staly się podstawą do napisania tej ksiąiki. Po przedmowach i informacjach o autorze następuje rozdzial ..Metodologia i cele". gdzie czytamy. iż autor przygotowując publikację posłużył siy kwestionariuszami (pytania. 7. którymi możemy zapoznać się w ..Apendiksach". zadał m.in. I00 turystom i 2<) przewodnikom turystycznym), własnymi doświadczeniami oraz literaturą. i z którego dowiadujemy siy w związku z tym. oczywiście. nie o metodologii. lecz o przyjętych technikach badawczych. Czytamy też o źródlach intonmacji. i okazuje się. iż w jednlCi z miejscowości. w klórej Randy Smith prowadził wywiady z przewodnikami turystycznymi. ()trzymywal groźby - prawdopodobnie śmierci: ..Kilka osób czuło. że zamierzam zrujnować ich turystyczne interesy i najwyraźniej zamierzali je chronić" (s. XXI). Jest to dość ciekawa wiadomość naświetlająca tło .•niewinnej" turystyki. Z bardzo ciekawymi inf<)rmacjami. dotyczącymi izolowanych grup Huaorani. możemy zapoznać się wc "Wstępie do drugiego wydania" i rozdziale III pl. ..Tagaeri". Są one przedstawione w kontekście działań osób i stron zaangażowanych II' dramat rozgrywaj,\ey się pomiędzy rzekami Shiripuno i Curaray. Na szczególną uwagę zasluguje opis ambiwalentnej postawy samych Hu- �347 aorani, z których jcdni chcieliby spacylikować swoich pobratymców, a inni chcą ich chronić przed niechcianym kontaktem z kimkolwiek spoza ich własnej izolowanej grupy. Ta pierwsza postawa jest związana z wciąż żywymi w pamięci Indian wspomnieniami o krewnych, zabitych w endogenicznej wojnic, jaką do niedawna prowadziły ze sobą poszczególne grupy. W dalszcj części pracy przcdstawiono rozmicszczcnie osicdli Huaorani (w obrębie i poza tzw. Protektoratem) i ich charakterystyka. Nie udało się autorowi uniknąć zamieszania związanego z zamiennym stosowaniem (powszechnym na omawianym obszarze) nazw w językach Quichua i Huaorani. Np. to samo miejsce pojawia się w książce jako Dicaron, Garzacocha i Garza Cocha. Dopiero w "Apendiksie" można się zorientować. że idzie o tę samą miejscowość. Niejednolitość pisowni nazw wlasnych jest również mankamentem pracy. Być może drukarską pomyłką jest data wydalenia Letniego Instytutu Lingwistycznego: dekretem prezydenckim został on nominalnie usunięty z Ekwadoru w 1982. a nie w 1992 roku. Mimo. iż dekret ten znacznie ograniczył działalność UL na początku lat 90. okolo 40 jcgo członków w dalszym ciągu pracowało nad różnymi przekładami Biblii w biurach LlL w Quito. Utrzymywali oni również silne związki z nowymi misjami protestanckimi. które działały wśród Indian. Nazwę stosowaną przez Huaorani wobec obcych przyjęto się zapisywać w literaturze przedmiotu jako ,.cohuori". Autor pisząc "cowode" nie wyjaśnia, że chodzi tu o tych samych obcych, których określa słowo "cohuori", a inny zapis jest możliwy, ponieważ I-!uaorani nic rozróżniają "d" i .f'. Problem turystyki na terenie Parku Yasuni, Protektoratu i innych miejsc zamieszkałych przez Huaorani omawiąją dwa następne rozdziały. Przedstawiąją złożony obraz sytuacji i całą gamę oczekiwań, poglądów i napięć wśród Indian, turystów oraz ich legalnych i nielegalnych przewodników. Podano sporo faktów potwierdzających tezę autora o szkodliwości obecnie uprawianej turystyki dla zachowania kultury Huaorani. W rozdziale "Punkty widzenia" na uwagę zaslugują przytoczone tu sprzeczne ze sobą opinie Rachel Saint. ..Królowej Toiiapare". W pozostałej części książki Randy Smith wydaje się traktować poglądy tej byłcj czlonkini Letniego Instytutu Lingwistycznego z dużą wyrozumialością. Misjonarze z LlL pierwsi nawiązali pokojowy kontakt z I-Iuaorani po śmierci pięciu północnoamerykańskich misjonarzy w 1956 roku. Zginęli oni podejmując próbę nawiązania kontaktu z Indianami nad rzeką Curaray. Jednym z zabitych był brat R. Saint. która kontynuowała jego działalność. W 1958 roku członkom LI L udało się założyć misję na terytorium Huaorani. Omawiąjąc ,.Turystykę i inne grupy indiaóskie" autor ogranicza się do kilku przykładów turystyki. bądź jej braku na terenach indiańskich. Niestety. niewiele z nich wynika. Opisując sytuację Indian Yanomami w Brazylii pisze. iż tam turystyka nie istnieje. Pozwolenia wydawane są pod ścislą kontrolą a jedyna osoba. o której słyszaL iż odwiedziła tych Indian. zrobiła to nielegalnie. Nie wspomina ani slowem o tym. że podobny sposób "odwiedzin" stosuje około 45 000 poszukiwaczy złota znajdująccgo się na obszarze zamieszkałym przez 9000 brazylijskich Yanomami. W czasie pisania książki liczba górników była o kilka tysięcy mniejsza, lecz sytuacja równie dramatyczna. Najciekawszą cl.ęścią książki (oprócz rozdziałów o Tagaeri. i Taromenga) są trzy końcowe rozdziały omawiające propozycję rozwiązania problemu z korzyścią dla Huaorani. Jest nią ekotul)'styka. Jej wprowadzenie mialoby m.in.: ograniczyć obszar, po którym poruszaliby się turyści, wyłączając z niego wioski Iluaorani (miejscem spotkwl turystów i Indian byłoby "Centrum Kulturalne Huaorani" usytuowane na obrzeżach ich ziem). wyeliminować działalność nielegalnych przewodników, korzyści linansowe płynące z turystyki rozłożyć równomiernie na wszystkich członków grupy. W jednej z trzech strcl: wyodrębnionych przez projekt, turystyka byłaby całkowicie zakazana. Koncepcja \\prowadzenia ekoturystyki na terytorium I-Iuaorani wydąje się być pomysłem godnym uwagi. szczególnie ii. uwzględnia charakter kultury, dla której została opracowana, chociai.by kłopoty Iluaorani z podpouądkowaniem się nawet własnej organizacji, związane z systemem wartości. na którego czele są niezależność osobista i absolutna równość współmieszkańców. �348 Na uwagę zasługują również kopie dokumentów. listów i raportów zamieszczone w •.Apendiksach'", a szczególnie raport napisany przez Jonathana Millera i Erica Taylora (obydwąj z RIC) z wytyczania w terenie granic terytorium Huaorani, w którym aktywnie uczestniczyli Indianie. Publikacja zawiera dwie wen~je językowe - angielską i hiszpańską. Jest to jej dużą zaletą. Zauważyłam jednak. porównując jedynie wYI)\\kowo obydwie wersje. nieśeislości lub po prostu błędy w tłumaezeniu. Na przykład na stronie 113 dowiadujemy si.; z wersji hiszpańskiej. iż każdego, kto podróżując pieszo lub w powietrzu przekroczy skrzyżowane włóeznie. czeka śmierć. W wersji angielskiej mowa jest jedynie o podróżujących pieszo (być może Monsenor Labaca i siostra Ines Arango - biskup. kapucyn i towarzysząca mu siostra zakonna. którzy zginęli podczas próby nawiązania kontaktu w lipcu 1987 - przed wylądowaniem w osiedlu Tagaeri przelecieli nad takimi włóczniami?). W innym miejscu hiszpaóskie mini-włócznie i mini-dmuchawki . zamieniąją się w angielskie łuki i strzały. gdzie indziej Elisabeth Elliot zamienia się z żony pilota w jego męża. Pomimo tych błędów, czy niedociągnięć. raczej mało ważnych. jest to z pewnością publikacja warta uwagi i przeczytania. Autor wpisuje turystykę do schematu wydarzeń determinujących los grup indiańskich. w którym dotychczas znajdowały się np. kompanie nallOlw czy grupy misyjne. Temu stosunkowo niedawno zauważonemu problemowi -~turystyce na obszarach zamieszkałyeh przez tradycyjne wciąż ludy tubylcze - poświęca się ostatnio coraz wi.;cej uwagi. Książka może być ciekawą lekturą dla osób zainteresowanych antropologią stosowaną. Koncepcja ekoturystyki daje sposobność pogodzenia ochrony lasów tropikalnych i niezależności finansowej zamieszkujących je Indian, ograniczając znacznie zagrożenia dezintegracji ich kultury. Spełnia tym samym podstawowe warunki niezbędne dla umożliwienia Iluaorani określenia przez nich samych własnej przyszłości. Magdalena Klysińska-Kalll::na � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d81666bf4cf26ab4e4632d5f07eb325.pdf 061930a277ee701a22411e96940cc144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2234 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2076 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.183-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 HI. RECENZJE SlUdia Unologiun.: i Antropologiczn.:. l. 2. Kul/ury regionalne i pogranicza Katowice 1999. ss. 385. kul/urowe a .ilriai/onwii' ('Illicna. r.:d. Ir.:na Bukowska-Flordlska. Od 1997 ukazuj.: si.,: z inicjatyw y Zakładu Etnologii przy Filii UniwCfsytetu Śląskiego w Ciesz> nic rocznik ... Studia 1':UlOlogiune i Antropologicznc'". W tym roku Wydawnictwo Uniwersytetu Śhlskiego wydalo drugi tom lego periodyku. Ty tu! tomu Kullury regionalne i pogranicza kllllllrmr(' a .ill·lai/oll/o.i,"'etnlclla oddaje istotO; głównego problemu. osi tematycznej wszystkich 28 zawartych w rra.:y arlykult'l\\. Tom ten prezentuje dorobek konfcrencji. która odbyła się \\ Cieszynie jesieni,j 1996 roku pod hasłem ..Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionali/Jnu w spo!cezeństwach nowoczesnych". Zarówno tematyka konferencji jak i pn::zentll\\ anei pracy IhioJ'(l\\ej dowodzą. że \\ spółczesna etnologia coraz częściej odchodzi od trad)'C)jnego przedmiotu bad,u'l etnograficznych - kultury niewicikich. względnie izolowan) ch spokC/ności w siron.,: dykmatów wielkich. nowoczesnych społeczcństw masowych. których zasadniu,\ cech'l.iest permanentna zmiana społeczna i kullUrowa. Perspektywa ujmowania zia\\isk i procesó\\ kulturowych w ich ciągłym ruchu zdaje się dominować w tematyce oma\\ iancj pracy. Artykuly zostały pod/.idone na cztery cz<;ści. względnie jednorodne. z wyraźnie wyodrębniomi. Picn\sza nosi tytul Region. regionali~fI1 I pogranlee klll/lIrowe jako j'l rełlcksja Ireny BukO\\skiej-f'lon:óskiej na temat przemian kultur regionalnych \\ nO\\'oC/esnych spolcczclistwach. których obraz wewnętrzny ulcgł wzbogaceniu o no\\'e luh zmoderni/Owane wartości. AUlorka proponuje. by współczesna etnologia zajęła ,;it; nie tylko badaniem tradyeji. /miamj i modernizacją. ale także diagnozowaniem stanu degradacji spo!ccznej i kulturowej oraz konsekwencjami kulturowymi (ekologia kulturowa). funkcją tradycji w nO\vocz.:snym spo!cczeJistwie i na pograniczach kulturowych. Jerzy Damrosz dokonuje ,;~slematyki poj.,:ć i prohlemów w zakresie tematyki: wyznaczniki lokalno-regionalne i etniczne. usytuowane \v konkretnej prze:arl.eni społeczno-kulturowej w badaniach zróżnicowania kultury no\\oezesnych spo!cczeristw. Wyznal:zniki takie w sytuacji radykalnych zmian w sferze politycznej. gospodaruej i oŚwiaIO\\·o-kulturalnej mog'1 stanowić. jak zauważa autor. przedmiot dociekań elnologiuno-anlropologiu,nych dotycząC) ch kultur regionalnych i regionalizmów wc współczesn)ch SPO!cUdl,;t\\ach. gdzie nieuslannie ścierają się warslwy nowoczesności i tradycji. Micczysla\\ Trojan dokonuje refleksji na temat studiów etnologicznych nad kulturami europejskimi. n) mi osiami lemalyC/n) prohl{,/Il blil/ml'C::l'. J{ozpoC/yna których interesuj'lcą perspektywę hadawczą może stworzyć skrzyżowanie dwóch płaszczyzn hada\\ezyeh: poslr/.eganie Luropy jako swoistego fragmentu układu globalnego, lub też plejady lokalnych mikrostruktur. ale lakże jako kontiguracji regionów. Swoislcgo przeglądu europejskicj literatury dotycz'll:ej sl.luki lucltl\\ej pod kątem regionalizmu dokonała Barbara Bazielich, prezentując różnorodn,( temalykę monografii z tego zakresu. Anna Szyfcr sformulowala pytanie. czy regiony pogranicza to grup> czy zhiorowoŚć. czy w dobic współczesnej można mówić o regionach. szczególnie na ob';l,arach poddanych różnorodnym wpływom kulturowym i ••ciŚnieniu racji politycznych". takich jak pogranicza. Dorota Simonides omówi la proccs renesansu .,małej ojczyzn)" i \\i<;ziach dla niej charakterystyemych. których podstawą są: wspólne dziedzictwo kulturO\\e i wspólne tradycyjne \\'arlości odziedziczone po przodkach. rodzinie. Pierwszy cykl tcma1\ [~czny kwiczy artykuł f/aheli Bukraby-Rylskicj anali/) zmieniaj'lccj siO; r/eu~ \\istości dzisiejSl.emu uJO\\ ieko\\·i. uwiklanemu lorka konfronluje zaloż.enia przesIaniem aksjologiC/nym. Drugi cykl artykul()\\ leordyczne nosi tytuł: poświęcony dysponuje nauka. \\' skomplikowany nauk o kulturze lder~enle zgodnie z takim tytu!cm. analizo; empirycznych zachodl.'jcych na pograniczach. /.e szczególnym zagadnieniu. jakimi narzędziami oraz jakich wskazań może ona udzielić nurt zdarzeń. W tym kontekście auz głoszonym i peenlkanie przC/ nie. jak to określa. kl/ltl/r /w pogranlc=ach i zawiera. egzemplifikacji procesów społeczno-kulturowych ukicrunkO\\anicl11 na Śląsk. To ukicrunkowanie �184 nie jest przypadkowe - wszak konferencja której pokłosie prezentuj..: olmmiana praca. odbywała się w sercu Śląska Cieszyńskiego. gdzie od czterech lat przy Filii Uniwersyktu Śląskiego runkejonuje i dynamicznie rozwija się kierunek etnologia. W swoim programie kierunek tcn. o nachyleniu antropologicznym. ale też zabarwieniu fillklorystycznym. deklaruje badania śląskoznawcze jako podsta\V~ swoich poszukiwań tcoretycl.llych i cmpirycl.llych. W tej części znajdziemy refleksję Urszuli Kaczmarek na temat dyfuzji kulturowej na pograniczu polskoniemieckim opartą na szezeeillskieh badaniach empirycznych na lemat charakt..:ru i siły proeesó\\ powstawania. adaptacji i przyswajania sąsiedniej kultury drugiego narodu. Zbigniew Jasicwicz pisze o lokalizmie i rcgionalizmie jako dwóch odmianach terytorialności w kontekście procesó\\ migracyjnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych. gdzie więzi regionalne S'l fllktem społeczno-kulturowym. którego specyfika jest jednak jeszcze dosyć slabo l.aryso\\<lI1a. Najbardziej popularny w badaniach nad kulturą problem wielokulturowości podejmuje I\nna Barska. odnosząc go do Śląska Opolskiego. Szczególny wymiar wielokulturowości w tym regionie to. jak stwierdza autorka. postępujący proces wzajemnej akceptacji ludności rodzimej i nap/ywO\\ej. Tego samego regionu dotyczy opracowanie Marii Śmielowskiej. która podejmuje relleksję na temat kwestii narodowej na Śląsku Opolskim. pytając między innymi o toi.samość kulturową i identyfikacje narodowe Ślązaków. Również Urszula Swadźba prezentuje wyniki badań nad identyfikacją narodową i relacjami między kulturą polską a niemiecką na Opolszczyźnic. Omawiany cykl kończą dwa artykuły poświęcone Górnemu Śląsku. W pierwszym Marck S. Szczcpaóski wskazuje na cecby konstytuujące tcn rcgion jako skomplikowane układy społecznc oraz na clemcnty utrwalonej tożsamości regionalnej. na najnowsze oblicze regionu - wielokulturowość. Krystyna Kossakowska-Jarosz podejmuje problem badań ś/ąskoznawczych. cechujących sir,: nieobecnością zagadnień związanych z kulturą popularną. co nie pozwala. zdaniem autorki. na przyjęcie perspektywy uniwersalizującej. koniecznej w badaniach kultury tak spccyticznego regionu jak Śląsk. Artykuły zamieszczone w trzeciej części pracy. zatytułowanej Pr::vnale:':l1oś(-regionalna a .~wiadomośĆ' lo:':samo,~ci kul/lirowej i elnic::nej. można uznać za swego rod/.aju pogłębienie i uszczegółowienie omówionych wyżej zagadnień. Znajdziemy tu przedc wszystkim refleksje na temat różnorodnych wyznaczników tożsamości ctnicl.llej i kullurowcj. Różnc aSpekl) tej problematyki zawierają artykuły ks. Leona Dyczewskicgo. Roberta Szweda i Piolra W'lsala prezentujące wyniki badań prowadzonych na terenie Euroregionu Bug. Ks. L. Dyczewski pisze o elementach znaczących tożsamości kulturowcj rcgionu środkowo\\schodniej Polski. poszukując ich w dziedzinie wartości. miejsc i obiektów. \\ ydarzeń. osób i legcnd. opowiadań. zwycząjów. obyczajów i imprcz kulturalnych. Dystans między grupami etnicznymi analizuje R. Szwed. Autor ten podejmuje też rcfleksję na temat uwarUnkOWall postaw Polaków wobec Białorusinów. Niemców, Ukraińców. P. Wąsala poświęci I swojc opracowanie jeszcze innemu aspektowi badań prowadzonych pod kierunkiem ks. L. Dyczewskiego: funkcji lidera w społeczności lokalnej. Z kolei E. Kłosek podejmuje problcm tożsamości etnicznej śląskiej ludności rodzimej. ujmując tę tożsamość jako. z jednej strony. clement świadomości pOlOCZnej, a z drugiej. przedmiot naukowej refleksji. Małgorzata Michalska natomiast analizuje religię jako wyznacznik tożsamości etnicznej Polaków zaolziaJlskich. podkrcślając ważność funkcji społccznych i integracyjnych religii. Prezento\\any cykl kończy artykul ks. Franciszka M. Rosińskiego na temat roli duchowieństwa w kształtowaniu kultury regionalnej. zwlaszcza w najnowszych czasach. które zdają się sprzyjać działaniom duchownych na rzecz kultury. szczególnie regionalnej. Ostatnią część omawianego tomu komponują artykuły pod wspólnym tytulem Odrębności i ::ró:':nicowanie re/?ionalne. Opisują one to. co zapowiada tytul cz.;ści: róznorodność kulturową rozlicznych społeczności zjej wyraźnymi cechami kulturowymi. Cykl ten otwiera refleksja Teresy Smoliński",j na temat spo/eeznych inicjatyw folklorystycznych podejmowanych przez różne instytucje i towarzystwa regionalne na Śląsku Opolskim. Rysnrd Kantor pisze o kulturotwórczej. a zwłaszcza narodotwórczej roli regionalizmu podhalańskiego w kontckście hislorii ruchu podhalańskiego. Z kolei I\nna Brzozowska-Krajka analizuje podhalanizm i jego Illutaeję amerykańską jako swoistą formę jak najszerzej pojmO\vanej religii - swoistą kocgzystcncję religii wiar~ i religii wierności. Także kolejny szkic - Pa\\ła Schmidta - dolyczy Podhala i polskiego Spisza. �185 przeJawó\\ loi.sa1l1ości spolcezne.j \liśród mieszkańctJ\v regionów. a przede \\ szystkim przejawianej pr/.a nich wi.;zi I h:rytorium. miejscem. gdzie są u siebie. Iwona Kabzińska stawia pytanie, czy zróżnieO\\anie regionalne I.najduje odbicie w świadomości. j.;zyku, wiedzy potocznej mieszkmiców Bialorusi. czy lci. wśród różnych poziomów idcntyfikacji i typów wi.;zi o charaktcrze regionalnym. Kolejne dwa artykuły poświęcone są społeczności żydowskicj: Olga Goldberg~vlulkiewiCl. pisze o zróżnieowaniu regionalnym. z jego paradygmatem kulturowym, ludności żydowskiej zamieszkuj'lcej ziemie polskie, a Andrzej Peć zdaje relację z badań nad tożsamością społeczno-kulturową i.ydów polskieh w USA. Nie przypadkowo tom kończy relleksja Kazimiery i Jacka Wod/(H\i na lemat n:gionali7.mów w perspcktywie większość - mniejszość. Autorzy preLCilluj'l rói.ne rolumienia terminu regionalizm. ukazując najnowsze tendencje w rozumieniu tego zjawiska i w I.akresie d/.iałań podejmowanych wobee różnorodnych zbiorowości regionalnych. Ten szeroki \\achlarl prohlemów i zainleresowań. jaki podejmuje i wykazuje - jak wynika I pO\\ yi..s/ej prl'lentacj i - wsp()lczesna etnologia jest świadectwem, że dyscyplina ta przybiera postać nO\\'ouesnej dziedziny wiedzy o I.rói.nicowaniu kulturowym świata i jego przemianach. Stawia pytania i !tlrlnułujc hipotczy w zakn:sie daleko odbiegającym od swoich korzcni. tradye:-jnych kicrunk(H\ hadań. Wkraua na grunt wielkich nowoczesnych społeczeństw zabierąjąc głos \\ kwestii ich stahiliz.acji kulturowcj. ale przede wszystkim w kwestii przemian kulturowych. Relkksjc z,marte w prczel1\owanym lomie podejmuj,) dyskusję nad zagadni<:niem hędącym nieodł'lczn:- m clemenlem przemian w nowoczcsnej Europie. jak np. tradycyjne kultury regionalnc a nowouesność. pr/emiany ogólnosystcmowc. rewolucje. wojny czyli procesy kształtującc \\ pr/.eszlości i ohecnie ohlicz.<: calych czl;śei tcgo kontynentu. Jak w tym kalejdoskopie przemian sylllują sil; kullury regionalne z.e swoim wielkim bagażcm tradycji'? Czy mają szansę przetrwania i czy moi.na im to; S/ans.; stworzyć') Jakim przeobrażeniom ulegąią w kontekście przemian spoIecznych. polilycznych i ekonomicznych') Jakie wyzwania taka sytuacja LV sferze kultury stawia \\spólezesnej etnologii') Oto pytania. które wyznaczają wa/ny kierunek poszukiWali etnologiczn:-eh i kll')ry malazł wyraz \\ drugim lomie "Studiów Etnologicznych i Antropologicznych". Opraeo\\ania 1.'l\\arle w tej ważnej puhlikaeji na \viele postawionych wyżej pytań udzielają odpo\\i<:dzi. ale lei. \\skazuj'l kierunki przyszlych zadali i poszukiwań. Z wielkim pożytkiem dla etnologii hyłoby. jak moi.na prz.ypuszczać choćby po lekturze omawianej pracy. postawienie pytanie\. e/.y d/jedzina ta \\e \\szystkich ważnych dla świata kultury kwestiach nadąża z ich naL\\aniem. opisaniem. opatrzeniem refleksj'l teoret)'czml? Czy jest już gotowa do analizowania i \\yjaśniania istoty nowego por/e\dkU kulturowego w Europie. który jest wyraźnie stymulowany przez 110\\,1 fal.; etniczności. I. .iaką mamy do czynienia. szczególnie w naszym regionie tcgo kontynentu') Warto zapytać. cz.)' jcst dohrze przygotowana do tego. co prawdopodobnie stanie się punktem wyjścia i punktem dojścia etnologii przyszłości. a mianowicic: uporanic sil; z wielokulturowości,! ś\\ iata i \\ł'lC/.enie siO; w jej kreowanie poprzez szeroko pojętą i jak się wydaje niezhędną, edukacj.; clnologiu.ną !latina Rusek .. Danee krse:-. Studies", Wielka \\! maju t. 1-20. IlJ76-1996/1997. red. Roderyk Lange. Centre for Dance Studies. Brytania. 19lJ9 roku ukazal siO; pod redakcją Profesora Roderyka Langego pierwszy tom rocz- nika "Studia Chon:ologica". którego wydawc'l jest Instytut Choreologii w Poznaniu. Otwiera on no\\ą st:rię rocz.nik()\\ choreologicz.nycil. która zastąpiła wydawane przt:z Centre for Dance Studies (Jersey. Wielka nrylania) pismo zatytulmlianc .. Dance Studies". pod tą samą redakcją. \\! slJlnie \\ okresi..: od 1976 do 1997 roku ukazało się 20 jego tomów. Omówienic treści tomu d\\ udliestego. \\ całości poś\\i.;con..:go zagadnieniom tańca tradycyjnego w Polsce, wraz I. krótką infonnacj'l na temat jego aUlora i zarazem redaktora calej serii. 7Ostalo opublikowane w tomie 82 . ..Ludu" (1l)l)X, s. :>2&-D2). Ie \\/ględu na istotną rolę rocznika .. Dance Studies" w rozwoju �186 studiów i badań nad tańcem. ze szczcgólnym uwzględnieniem perspektywy etnologicznoantropologicznej i kulturoznawczej. warto podsumować ten znac/.<lcy jakościOllo i ilościowo dorobek. Ramy recenzji nie pozwalają na szczcgółowe omówienie zawartości dwudziestu obszernych tomów, dokonamy więc przeglądu oraz krótkiej charakterystyki najistotniejszych zagadnień. odsyłąjąc przy tym zainteresowanych Czytelników do poszczególnych tomów i artykułów. Zakres tematyczny opracowań naukowych opublikowanych na łamach ..Danee Studies" jest bardzo rozlegly. Tom pierwszy oraz druga część tomu drugiego w calości zostały poświęcone zagadnieniom kinetogratii jako uniwersalnego systemu analizy i notacji rucbu ludzkiego. w tym ruchu tanecznego. Zdecydowana większość artykułów i monografii opuhlikowanych w ..Dance Studies" opiera się na analizie tańca II' konkrctnych kontckstach kuilUrowych na podstawie materiałów zebranych przez autorów w trakcie badań terenowych. Lokują si.,: one w ramach antropologii i etnologii tańca. tanecznej folklorystyki lub etnochoreologii, o wyraźnym nastawieniu empirycznym albo empiryczno-teoretycznym. Wszystkie są bogato ilustrowane reprodukcjami zabytków ikonograficznych lub fotografii rejestrujących często unikatowc momenty taneczne. Szczególne znaczenie w rozwoju choreologii jako dyscypliny akademickicj mąją ogólnotcoretyczne artykuły syntetyzujące autorstwa R. Langego. a także jego i innycb autorów opracowania z zakresu historii oraz metodyki i metodologii badań i studiów naukowych nad tańn:m. Poza tym znalazły się tutaj teksty poświęcone zagadnieniom pedagogicznym i artystycznym. którc znacząco poszerzają zakres problematyki tanecznej omawiancj w roczniku. Kinetograt1a stanowi podstawowy instrument warsztatu naukowcgo współczesncgo choreologa. Z tcgo wzgl<;:dujednym z głównych założcń redakcji ..Dance Studies" było promowanie tcgo systemu poprzez publikowanie opracowań poświęconych problemom notacji ruchu ludzkiego według metody Labana-Knusta oraz umieszczanie licznych przy"ładów "inetograficznych nicmaiże w każdym tomie. Tom pierwszy. dedykowany Albrechtowi Knustowi. otwiera artykuł autorstwa R. Langego ukazujący wkład tego wybitnego choreologa w rozwój Labanowskiej notacji ruchu. W tomie znalazło się 10 artykułów analitycznych na tcmat konkretnych l.astosowari kinetografii w różnych dziedzinach badań nad tańcem oraz praktyki pedagogicznej i artystycznej. Przykładowo artykul L. Ullmann - uczennicy R. Lab,ma - poświ.,:cony jest szczcgółowym problemom notacji wybranych zestawów ruchowych (s. 19-29). M. Topaz publikujc tckst dotyczący metodyki nauczania "inetografii (s. 5-14), aG. Rebcr omawia zagadnicnia metodycznc związane z wykorzystaniem kinetogralli w "sztalceniu studentów uczestnicz<lcych w lekcjach tańca historycznego i ludO\"'ego (s. 53-64). Autorzy innych arty"ulów wykazuj'l u/.)'teCl.ność kinetografii w toku pracy artystycznej m.in. w klasie tańca jazzowego (13. Mahoncy. s. 15-1Il) oraz prz)' tworzeniu kompozycji choreograficznych (N. Chilkovsky-Nahumck. s. 30-37). Opracowanie J. Challe!llaas poświęcone jest natomiast analizie struktury technik tańca klasycznego w oparciu o zapisy kinetograt1czne (s. 76-83). a artykuł M. Backer dotyczy zastosowania kinctogramów w rekonstrukcji tańców z XVIII wieku (s. 74·75). W drugiej części tOmu drugicgo ..Dance Studies" znalazły się dwa artykuły: R. Langego omawiający podstawowe zasady Labanowskiej notacji ruchu decydujące o jej uniwersalności (s. 57-63) oraz I. l3aier-Fraengcr - stanowiący raport z historycznego już dziś kongresu .,Dance Notation and Folk Dance Rcsearch" (DrC/.no. 1957), podczas którego około 60 specjalistów z różnych krajów rekomendowało kinctografię jako jcdyny pdny system notacji ruchu spelniąjący wymogi kompletnej dokumentacji Iallca oraz jako fundament wszelkich analiz ruchowych w badaniach nad taricem tradycyjnym (s. 64-75). Tom 9 .. ,Dance Studies" stanowi IV całości podręcznik kinetografii autorstwa R. Langcgo poprzcdzony krótkim wprowadzcniem oraz wykazem podstawowej literatury kinetograliczncj. a także czołowych ośrodków dydaktycznych i archiwów w zakresie kinctogralii. f'odręcl.l1ik tcn. którego pierwsze wydanie ukazało się w Polsce 1975 roku (R. Lange. Podręc::nik kine/ograjii według me/ud y Lahana-Kn/ls/a. PWM. Kraków). potwierdził praktycl.l1ą użyteczność IV nauczaniu tego systemu dzięki klarowności opisu i logicznemu układowi treści. Analiza zawartości dwudziestu tomów ..Dance Studics" wskazuje Ivyraźnic. iż seria ta w znaczący sposób przyczyniła się do ugruntowania oraz rozwoju etnologicl.llych i antropologicznych badań nad tańcem w perspektywie mi.,:dzynarodowej. Szczcgólnie blisb n:daktorowi omawianego rocznika jest antropologia tańca. czemu dał wyraz m.in. w cztercch artykulach o charakterze �187 programowym. wskazująl:)'l:h istotne kierunki badawcze i problemy teoretyczne. a mianowicie: Some Nutes on the Anthrupologv oj"Oance (vol. I, s. 38-46). Dance Folklore and the Urbanised World (vol. 2. s. 1-13). The Sucial and Cultural Significance of Dance as seen in Peasant and Urban Societies (vol. 3. s. 45-(4) i /Jance Folklore and the Non-Professio/1Cl1Dance (vol. 14, s. 11-35). Stanowią one swoiste wprowadzenie do szczegółowych zagadnień omawianych IVartykułach i szerszych opracowaniach monograficznych. Do artykułów monografkmYl:h o charaktcrze antropologicznym lub etnologicznym w ujęciu kontckstualnym można 7aliayć opracowania J. Blackinga na temat tańców rytualnych ludu Venda z. Afryki Poludnio\\l:j (vol. 2. s. 34-56). R. Langego poświęcone uroczystościom religijnym Calungan nu wyspie Buli (vol. 15. s. 9-67), .I. Shennun zawierające charakterystykę tanecznej terminologii MaorysólV (vol. 15. s. 68-99). N. de Shane dotyczące tańców Indian Ksan z.amieszkująl:ych Kolumbi.,: Brytyjskil \\" Kunadzie (vol. 15, s. 100-136). A. Iyer na temat znaczenia skod) tikO\vanych gćstów \V kulturze tunecznej Indii (vol. 18, s. 51-III). Chua Soo Ponga ukazujące chillski taniec leatralny z Mulakki (vol. 18. s. 113-128). E. Popescu-Judetz o roli zawodowych tuneerzy i tuneerek w kultur7.ć Turcji (vol. 6. s. 46-58) oraz o ludowym widowisku muzycznym ..Jienii·· z Moldawii (vol. 17. s. 77-130). V. Proea-Ciortei poświęcone zwyczajowi ,.Calu~" \\" Rumunii (vol. 3. s. 1-43). E. Ocmusa stanowiące opis porównawczy tradycyjnego repertuaru tanecznego dwóch si\siaduii\cych ze sobą greckich wiosek w regionie Epiru (vol. 16, s. 9-33), l. Yiannukisa na temat greckich tradycyjnych zabaw i gier ruchowych (vol. 17, s. 9-47) iM. Zografou o roli tańca w obrzędzie weselnym pontyjskich Greków mieszkających obecnie \\ Macedonii (vol. 17. s. 49-75). Na szezególm\ uwag.; zaslugują trzy obszerne monogrutie etnologiczno-historyczne na temat tuńca trudycyjnego orublikowune jako osobne tomy serii ..Dance Studies". Pierwszą z nich jest praca R. Langego zalylUlowana 7he Dance Folklore Fam Cuiavia (vol. 12). przygotowanu \\' oparciu o intensywne hadania terenowe autora przeprowadzone na Kujawach w latach 19541965. Zustosowane zoslało w niej strukturalno-funkcjonalne podejście w kontckstualnej unali7ie materiału tanecznego. Zbliżony charakter posiadają monografie Y. Guillardu Ew'ly Scullish Reel S'ct/ing Steps Ol/d the Injluence u/the French Quadrille (vol. 13) oraz J. Henderson The TraditionalVonces ofllle Outer Hehrides (vol. 19). W trzech wyżej wymknionych monografiach 7.aStOso\\uno metod.,: porównawcz<l w oparciu o zestawienia kinetogaficzne. W grupic opracowań o orientacji alllropologicznej można umieścić również artykuły problemowe takich autorek juk: A. Panagiolopoulou na temat relacji między taneerzcm prowadzącym a \"spółtuncerzumi w greckim folklorze tunecznym na przykładzie regionu Dorida (vol. 18, s. 949). A. Giurchcseu o improwizacji w tańcu ludowym (vol. 7. s. 21-56) oraz o turyzmie jako kulturowym uzasadnieniu fillkloryzmu tanecznego (vol. 14, s. 47-63) czy E. Balaci poświęcony przemianom dawnych trudycji tanecznych w Rumunii (vol. 8. s. 49-66). W rocznikach ..Dance Studies" znalazły się również wużne z metodologicznego punktu widzenia artykuly z zakresu lillklorystyki tanecznej i etnochorcologii. oprucowane w oparciu o materiuły terenO\\e z krajów eurorejskich. Sil to pruce: E. Pesovara na temut tańców typu Verbunk (vol. I. s. 47-52) i hislorycZllego znaczeniu tradycji tanccznych Cyganów na Węgrzech (\01. II. s. 73-143). w kt('lrych autor stosuje metodę typologiczną opartą na analizie strukturalnej. O. Mladenović poświ<;cona anulizie wybranych form i typów tańca tradycyjnego z Serbii (vol. 4, s. 53-!D): A. lIievej o przemianuch stylistycznych w bulgarskim folklorze tanecznym (vol. 7, s. 57-71): L. Torp zawicraj'lea charakterystykę porównawczą udokumentowanych w Europie tańców łallcuchowych i kołowych (vol. 10. s. 13-48) oraz A. Giurchescu skoncentrowana na analizie rumlIlIskich suit i cyklów tanecznych nu tle porównawczym (vol. II, s. 9-71). W tomie 4... Dance Studies" zamieszczony został znakomity artykuł R. Langego zatytułowany fhe /Jevelopment o/llnthropological /Jance Research, \v którym oprócz rysu historycznego oraz krytycznej occny dotychczusowcgo (do roku 1980) dorobku badań antropologicznych i etnologicl.llyeh nad tańcem znalazla się kategoryzacja i krótka charakterystyka podstawowych metod badawczych stosowanych w choreologii. Opracowanie to opatrzone jest licznymi notami bibliografic/.nymi oral. wieloma ilustracjami. Dopełnieniem tego artykulu są trzy opracowania �188 na temat historii i aktualnego stanu badań nad tańcem tradycyjnym IV Norwegii (I':. Bakka. vol. 5. s. 22-47). na Węgrze<:h (G. Martin. vol. 6. s. 9-45) i w Danii (II. Urup. vol. 7. s. 7-20). Zagadni<:nia metodyczne i metodologicznc badali nad tmicem olllll\vion..: /Ostaly ponadto w kilku osobnych opracowaniach. W tomie ósmym znalazla si.,: kompi<:ksowa roi'prawa R. I.angego poświ<,;<:oIHl metodzie t<:rcnowych badań nad tańcem tradycyjnym \1 uj.,:ciu holislycznym (s. 7-48). Zalącznikami do tego tckstu są m.in.: szczegółowa lista pytar] i prohi<:mów dotyczących tradycyjncj kullury tanccznej i jej przcmian. traktowana jako ni..:m!/o\\na pomo<: w sporz'ldzaniu terenowcj dokumentacji oraz wzory kart maleriałowy..:h słui.ącyeh r..:.j..:stracji i wst.,:pnej analizie podstawowych danych na temat konkretnego inl(JrI11atora i okr..:ślon..:go laliea (lub zaba\\y tanc<:zncj). W tym samym tomie opublikowano artykuł F. M. R. d..: Ay..:stan'm zatY1Ułowan) Hethodoloy;y in the Reconstruction o/Ićxtinct Folk /Jances. i'.awicrający u\\agi na l..:mat badania historycznych mal..:rialów tane<:znych i tańca funkcjonuj'lc..:go aktualni..: w obi..:gu kulturowym (s. 67-74). Z koki elementy metodyki analizy dokumentacji Jilmow..:j w badaniach porówna\\..:zych na przyldadzie grc..:kiego Jalica Zeimb..:kiko. omówion..: zoslaly \1' artykui<: K. Savrami (vol. 16. s. 57-103). Wykorzystanie bezpośredniej obs..:rwacji i wY\\'iadu w kontekstualny<:h badania..:h procesu dydaktyunego w klasic tanecLllej jest natomiast t..:mat..:m opra<:owania J. Alter (vol. 10. s. 49-101). Wiei..: istotny<:h kwestii z zakresu m<:todologii badali dlOr..:ologi..:znych omówionych zostało w artykuła<:h: R. Langego Semiotics and Ol/nce (vol. 5. s. 13-21) oraz A Salt..:ra Structure and Substance in Dance (vol. 4. s. :\7-52). Opracowania te wprowadzają Czytelnika w krąg zagadnicń s..:miotyki i scmiologii tmica. Jeśli chodzi o problematyk<,; pedagogiczną. to wymi..:nić naki.y prz..:d..: wszystkim artykuł) dwojga greckich autorów: D. Stratou (vol. 2. s. 14-33) oraz 1\. Ran isa (vol. 14. s. 65-71 i vo I. 16. s. 35-55) poświęcone omówieniu założeń i rezultatów działalności nastawion..:j na wskrzeszanie tradycji tanec7.l1y<:h (ang. - .. revival") w tormie secni<:znych r..:konstrukcji. prowadzonej od wiciu lat \\ Atenach. oraz realizowanej w jej ramach oryginalnej koncepcji nau<:zania twica tradycyjnego. Systemowi kształcenia nauczycieli talica w Wiclki..:j Brytanii poświę<:ony j..:sl t..:kst S. Stevens (vol. 14. s. 73-S5). P. Brinson II' artykule The Changing iVature (!I' f)once SI/ulies przedstawia natomiast model komplemcntarnych studiów tanecznych jako osobn..:j dyscypliny akad..:mickiej: opierąjący się na ś<:islym zespoleniu pracy naukowcj i dydaktyki (vol. 3. s. 65-76). Serię .. Dance Studies" ..:echuje kultura edytorska na wysokim poziomic. oparta na dającej się wyraźnie zidentylikowa6. konsekwentnie realizowanej myśli prz..:wodniej ryczn..:j. ale również na wielkim zaangażowaniu i sp..:cyfil:znie osobistym i konl'..:pcji mery topodejściu Rodayka Langego. oral. polskie jej redaktora. Świadczą o tym m.in. opracowania polskich aulorlm akcenty w różnych toma..:h. Wspomniane wyżej tomy 12. i 20. \\ całości poś\\i.,:eonc są prohkmatyce tań<:a trady..:yjnego w Polsce. W kilku innych swoi<:h opracO\I·wlia..:h It Lange przyta<:za \Iicle przykładów form i zwyczajów tanec7.I1y<:h udokumenlo\\"<lIlych na zi..:mia..:h polski<:h. W artykule na temat rozwoju antropologicznych badań nad talicem podkreśla zna<:z'l":y dorobek polskich etnochoreologów. W tomie pierwszym opublikowany został t..:kst Marii I>rab..:cki..:j - wybilnego cksperta w zakresie rekonstruowania dawnych tańców dworskich oraz dokum..:nto\\ania folkloru tan..:czn..:go - na t..:mat chorcot..:chniki galiardy (s. 65-73). natomiast w tomi..: 14. ukazał się artykuł Ewy Dahlig - etnomuzykologa z Instytutu Sztuki PAN - poświ.,:cony problemowi synkretyzmu zachowali muzycznych i tane<:znych w polskiej trady..:ji ludll\\cj (s. :;7-46). Tom 12. został poświccony pamięci Ireny Ostrowskicj - \Iielce zaslużonc.i rcdaktorki scrii monografii clno<:horeologicznych wydawanej w Warszawie. Wszystko to świadczy dobitni..: o \\ielkim zaint..:r..:so\\aniu redaktora .. Dancc R. Lange opublikował listkach w zakresie Studies" rozwijaniem oraz promO\\ani..:m ró\\ni,,:7. dwa \\spomnienia o niei.yjc\cych kinetogralii szej współpracowniczce (vol. 10. s. 98-101). (vol. - Dianie Badd..:ley-Lang..:. 5. s. 3-12) oraz Tom 6. zadcdykowany został Giscli swojej R..:bcr. natomiast II' ś\\iccie jui. t!l\óch polski..:j chorcologii. znami..:nitych sp..:cja- ioni..: i prl<:l wide \\spMpracowniue<: pami.,:ci (j.lartina lal najhliżA. Knusta - najwybitniej- szego w<,;gierskiego etnochoreologa . .. Dance Studies" było ważnym pismem ehoreołogicznym na świ..:..:i..:. \\yrażni..: eksponującym ..:uropcjskie badania i studia nad twicem. Podejście ..:mpiryczno-leorcty<:zne stosowane w \I iększości opublikowanych tu opracowali moi.na zddiniować jako holistyczn..:. kOll1..:kslualnc doku- �189 mcnlowanic i analizo\\anic malcrialu tancczncgo i ruchowcgo). gl<;boko osadzone w antropologii kultunH\ej. kst to gló\\ny i nit.?\vykle aktualny kierunck współczesnc:j choreologii. Przemyślana i konseb\cntna sdckcja jakościowa maleriałów publikowanych w roczniku przyczyniła si9 II rezultacie do krystalizacji podstaw epistemologicznych i mctodologicznych europejskiej ..slkoly chon:ologicznej". której jednym z czolowych reprczcntantów jest R. Lange. Warto więc gor'lco /ach.;cić \\S/.ystkidl Czytelników zainleresowanych naukową problematyką tańca do lektury .. Dancc Studics··. /.wlaszcza ;i.c komplet dwudziestu tomów tego rocznika dostępny jest I'Ó\\ nie;i. \\ kilku hihliOlckach akademickich w Polscc. DarilIs:: Kllbinowski OV/l!lIlall' lO::.\·all/o.\'cil!U ro/Njsk ich pod konil!c drugiego lvsiąclecia. TonIIi 1997. ss .. ,2X. red . .I. Mucha. W. 01- szc\\ski. Opracollali dot)CZ'lcych Lu ropy poja\\ia sit; \\iele. również \V naszej dyscyplinie. Prohlcmaty ka curopejska przcstaje bowicm być domeną historyków i politologów (obecnie ich optyka dominujc). ale zaczyna interesować clnologów. wśród nich badaczy identyfikujących sit; z po\\Stająe;l u nas anlropologi;1 kuhurow<\- Ś\\iadczą o tym ostalnie konrerencje naukowe: ..The Task or Ethnology/Cultural Anthropology in lJnilying Europe" ("omań. listopad 1996), .. Structuring or Identities in 20th Celllury ł':urope: East/West Convergencies and Divergencies" (Konstancin .kziorna.. listopad 1997) o nil ... Cultllral Problems or Europe at the 20th Century" (Bachotek, listopad 1996). Wit,:kszość rercratów maty to:::salllo.\:cieuropejskich wygłoszonych pod na ostatnicj koniec drugiego z nich uwzględniono Opracowanie tysiąclecia. w tomie Dy/eto zasługuje na U\\agt,:. chocia;i sklania do uwag krytycznych. Publikacja zawicra cztcrnaścic anykułów. ujętych w cztery panie: ..Jedna Europa czy dwie Europy" ... Wiclokulturowość na Zachodzie. wielokulturowość na Wschodzie", .. Migracje a tożsamość narodowa" ... Badania empiryczne nad tO;i.samościami narodO\vymi: wielość konccptualizacji i mClodologii··. Pod wzgl<;dcm zakresu problcmalyki ninicjszy tom prezentuje się raczej okazak. Calość poprl.cd/Ona zostala wprowadzeniem pod wymagającym tytułem "Dylematy toL.samości gl(m'nYIll problcmem kulturowym Europy'!" Jest ono jednak tylko stresz.czeniem POsz.Cl.cgólnych rozd/.iah·)\\. IIbrcw przcwrotncj deklaracji jego autorów. żc nim właśnie nie jcst (s.6). Konfiguracja /aprc/en\!lwanych dylematów \!l/.samościO\vych w Europie usztywniona została \\ izją polilyCl.nego jcj podziału na Wschód i Zachód. który w jednym tekście znalazł przedlużenie \\ dualnym podziak: ..swoi·· i ..obey" (w istocie nazbyt wyekspono\' •.any wymiar analizy). Dylematy tożsamości europejskich. s/.czcgólnie w okresie milenijnego przelomu. posiadąją wiele \\ymiaróII - od Imałości identylikacji lokalnc.j (niekiedy regionalnej). przez rysujący się kryzys idcntytikacji narodowej. do nicwiek znaczącej przynale;iności do .,globalnej wioski" - zdecydo\\'anie ponadcuropejskiej. Tylko w tożsamościach mieszkańców wschodniej Europy można dostrzec wiek odcieni w \1 ielu krajach posowieckich. Polska i Czechy to już bardziej ..Zachód", a II istnienie j.:dnolitcj 10;isalllości /achodnioeuropcjskiej nakży wątpić (poza elitami). Inaczej \\ y gląda lO I.ja\\isko \\ Skandynaw ii ( ..nordyckoś6" a ..europejskość""). inaczej w Nicmczech lub \\c francji. j.:szczc inaczej li Illicszkariców pt:ryfcrii śródziemnomorskich. proclIrop.:jska jest wei'l;i slaba. a skra ..eurolobii" znaczna. Na tk całości korzystnie prezcntują się glównie opracowania \\ S,l\\eeji M. Abdalli (chociaż zapomniano w nim o świecie kobid). podn;czniktm Ii'ancuskich (T. NiClllaidis) ... wicloetnicznego gdzie identytikacja dotyczące Asyryjczyków proeuropejskit:go klimatu komplcksu współczcsnej kultury rosyjski.:j"" (S. Czcl"\\"onnaja). Walory analityczne i klarownoś6 argumentacji wyróżniąją też opraCt.l\\anie T. Faista na tcmal imigrantów. chociaż wybór lileratury brytyjskiej zdaje sit; być przy padkowy. Na uwagt; /aslugujc równie;i artykuł K. Szymańskiej o cudzoziemcach w Polsce, coral bardziej widocznych \\' nas/.Ylll ;i.yciu społecznym. Jednakże i \V tym opracowaniu pojawiło �190 się kilka spłyceń i pochopnych uwag, które wynikają z niedostatków <maliz.y. jak np. teza o powszechnej ksenofobii Polaków (ta ujawnia się w niektórych grupach naszego spoleezeństwa. jest zjawiskiem niejednorodnym i dość zmiennym). Pojawiające sil,: futurystyczne wizje też do udanych nie należą W artykule S. Czerwonncj razi schematyzm tezy o nieuchronnym rozpadzie Federacji Rosyjskiej pod wpływem ruchów etnicznych: w tekście W. Olszewskiego, z kolei. nie można się zgodzić z prognozowaniem sytuacji etnicznej na byłych polskich kresach. W tytułach paru opracowań znalazły sil,: również potoczne zwroty. a w tekstach przenośnie i ozdobniki. traktowane tak, jakby mialy własną moc analityczną (s. 25. 71. I JJ). Skądinąd wiele informacji zawartych w recenzowanej pracy zaskakuje. ehoeiai. trudno się z nimi nie zgodzić. Zaliczyłbym do nich m.in. przyklad o podn,:cznikaeh francuskich. w których trdei narodowe zostają powoli podporządkowywane ..europejskim". \\Iliosek o kryzysie identyfikacji narodowl:j młodzieży austriackiej (J. Langer). wreszcie dyskusyjn<ljui: wizj.,: alternat)'w)' powszechnej globalizacji w postaci odżywającego korporatyzJnu (B. van Stecnbergen). Właśnie w tym zakresie znaczenie niniejszej pracy wydaje mi sil,: istotne: ukazujc olla szerokie spektrum współczesnych procesów społeczno-kulturowych. niekiedy zasadniczo odmiennydl w poszczególnych strefach europcjskich. pomimo iż specyfika dylematów \vsehodniocuropejskich nie została uwzględniona w stopniu zadowalającym (szkoda. że zabrakło komentarza redaktorów w' tej właśnic sprawie). Natomiast artykuly kilku autorów nic wnosz.<1 wicie nowego do rozumienia całości, gdyż są to jedynie przedruki wczcśnil:jszyeh prac. Zawodzi również kompozycja niektórych opracowań, np. wnioskowanie jedynie na podstawie jednostkowych faktów. w jednym przypadku przerost zbędnych informacji statystycznych, mało zasadne. chociaż dość poważne prezentowanie kwestii tożsamościowych sprzed tysiącleci (!). Dostrzega sil,: też uproszczony. nie zawsze precyzyjny charakter argumentacji. jak np. podanie in Ii.JrInaej i o późnych narodzinal:h antropologii Europy. Ta wszakże nie wyloniła się z pracą 7he ./II/hro/)()/ogy o/l-.lImpe (1994). lecz jej rodowód i in.). Niedostatków jest wcześniejszy. co najmniej o dwadzieścia lat (prace J. Davisa. J. Boissevaina również np. w artykule 1'. Kivisto o kontrowersyjnym tytuk Wie!oks=lalll/jącv lO=samo.fć narodową ej w d=isiejs=ej /,'lIropie Lachodniej. nic brakuje kU!ll/rowość jako cynnik Przede wszystkim zawodzi uwzględniona w nim literatura. w którcj na próżno szukać kłasYl:znydl już prac: lhe Case Jor !mercu/lura! Educalion (A. I'erotli. 19(4). 'the Concept o/a .1111!tiCIlIll/ra! ",'ocielI' (J. Rex. 1985) oraz kilku innych. np.: Racism and Migration in Western f:uropf! (red. J. Wrench, J. Solomos, 1993). czy też Raciali=ed Boundaries ~ o l:Zytdnym nal:hykniu teministycznym (F. Anthias, N. Yuvał-Davis, 1(92). Ponadto autorowi zdarzyło sic,: posłużyć dzivmym przykładcm w sprawie mapy etnicznej Europy /.aehodniej (s. 1(7). W tym kontekście bowiem zarówno Flamandowie, jak i Walonowie nie mogą być traktowani jako mniejszości narodowe w Belgii. Wprawdzie w Wielkiej Brytanii problemy nowyl:h imigrantów zyskały wymiar szczególny (również w antropologii). nic jest ona jednakże synekdoeh<l dla całej Europy Zachodniej. W poszczególnych krajach zjawisko wystc,:puje w innej skali. odmienne są kierunki napływu łudności (ciążenie powiązań kolonialnYl:h). dotyl:hczas(ma polityka imigracyjna. systemy edukacyjne. itp. Nie brakuje w pral:y niedoeiągnic,:ć technicznych, rzutująeYl:h niekil:dy najej wartość merytoryczną. W pierwszcj kolejności chodzi tutaj o taką kompozycjc,: artykułów. która polega na sklejaniu cytatów z przypadkowych nieraz wypowiedzi. Ponadto nalei.ą do nil:h: niekonsekwencje w zapisie prac. np. vol. 2. part 2. s. 4-5. niedokładności tytułów prac i nazwisk ich autorów: poprawnie M. Abei'::s, a nie M. Abele. E. Gellner nic zaś E. Geller (to ol:Zywiśeic błqd literowy). przypadki niezgodności (V. Tishkow(v) również pomyłki czy informacji dotyczących W. A. Tyszkow, \V tytułach publikacji ..socjology". \V w tekście M. Kymlieky. obcojl,:zycznych. (np. wymienione "Nations and Nationality" itp. Wreszcie. jak to coraz częściej bywa np ... Mac Donaldization" literatury M. Kymlicka. niekiedy w spisie oraz M. Kymlickil. leż w tytułach bibliografii Spotyka się czasopism należałoby podać jako ..Nations and Nationalism") pracach zbiorowych. typowych bł.,:dó\V literowych. Thomas\. Kazachstański. wydają się skądinąd spolszczenia tylU/ÓW w spisil: treści. w wersji obcojęzyezllt.:j, a posiadają jedynie streszczenie góry lJralu. nic brakuje. Zbędne podczas gdy w pral:)' znajduj<l się one w jc,:zyku polskim (pic,:ć przypadków l. �191 Słabo uzasadnione jest równió. eytowanie tekstów. które dopiero w tym tomie ujrzały światło dzienne (s. 144). Wreszcie ostatccllla uwaga: ..dniclllośC to nie jedyne pole, na którym manifestują si~ współczesne dylematy tożsamościowe mieszkańców Europy. Takie i podohnc potkni,,:eia nie umniejszają jednak wartośei pracy i nie psują jej wizerunku. Ja\\i sit; ona howiem jako interesująca, konstruktywna oraz godna uwagi, i taką też jest bezsprzecznie. W nicustajllcej dyskusji o kontekstach (hardziej precyzyjnie: wymiarach) tożsamości oraz randze prohlemów towarzyszących badaniom i refleksji nad nimi recenzowany tom artykułów stanowi znaczne osiągnit;cic. Miec=yslaw TrrJjan Lvropsln; ku//umi twos/or jedno/a v ro::mani/os/i: Shornik :: 10. e/nokar/ograjickeho ::ia. red .. 1. Yareka. M. lIolubovit. L. Pelrar\ova. Praga 1997. ss. 248, mapki. ił. sympo- Milośnikom literatury etnograficznej dotyezącej Europy nie wypada obecnie narzekać na brak lektury. gdyż intercsująee prace zaczynają sic;:pojawiać z dość znaczną regulamośl:ią. Niektóre inicjatywy zmierzają do przypominania klasycznego dorobku. inne do rejestracji zachodzących współcześnie zjawisk. kolejne znów znajdują wyraz w refleksji nad stanem dyscypliny. Recenzowana praca mieści si.; zasadniczo w ostatnim nurcie. Ukazala sic;:ona w torrnic specjalnego suplementu do czasopisma "Cesk)' Lid" jako pokłosie dziesiątcj konferencji etnokartograticznej. kt(Ha miała mieisce w Ti\:śt" w dniach 25-29.03.1997 roku. Ty tul jej nawiązuje do jednego Le sloganów współczesnej wielokulturowości - jedność w różnorodności C.Unity in Diversity" . ..Einheit in Yiełlitlt"). Chociaż puhlikacja I.imina kilka artykułów. które z kartogralią etnograficzną mąją niezbyt wiele \\sp()lnego - gdy;; Sil to studia ściśle historyczne. poświęcone glównie budownictwu \\ Czechach - całość prezentuje sit; dobrze. W książce znajdują się opracowania w trzech jt;zykach: angielskim. niemieckim. czcskim i są to zwykle tcksty krótkie. raczej sprawozdawcze. Autorom i redaktorom udało sit; ukazać - w sposób mniej lub bardziej zamierzony - kondycjt; europejskiej "ctnokartogralii" w jej obecnym stanic. W kilku artykułach dość rygorystycznie trzymano sit; zarysowanego w tytule problemu, co nic zawsze było korzystne, niekiedy też autorL) dostrzegalnie roz.ll1ino;lisię z celem zawartym w tytułach artykulów. Niektóre informacje okazaly si,,:nic tylko interesuj'lce, ale również zaskakujące dla polskiego czytelnika. Zaliczyłbym do nich chociażhy: wiadomość o post'tpach słowackiej etnogratii w kartografowaniu kultury ludowej własnej mniejszości na Wt;grzech (P. SlavkovskY). tworzeniu centrów dokumentacji komputero\\ej - na przykład \\ odleglej icei Schippers). rozważania ... na temat zupy \\ środkowej Europic (E. Kisban). a nawet tezę M. Heinza o zapominaniu o Cyganach w ujęciach kartograficznych. W całym tomie zaskakuje nas stosunkowo duży rozrzut zainteresowań, podejść badawczych i propozycji warsztatowych. Jedni badacze dążą do modernizowania refleksji nad dyfuzją, zdecydowanie nawi'llując do instrumentarium klasycznej orientacji "Kulturraumforschung" (Z. Kłodnicki), niektórzy poczynili interesujące eksperymenty w zakresic (jedno) tematycznych studiów porównawczych (L. I'elr;'li\ovil, S. Kovaccvicova), jeszcze inni dążyli do spożytkowania rezultatów opracowań atlasowych w próbach regionalizacji. Reprezcntanci kolejnej grupy gotowi są natomiast przekraczać dotychczasowe granice. badając np. euroregiony (H. L. Cox, J. van der r.:.ooi). trasy pielgrzymek (G. Barna) czy też procesy etniczne w strefach pogranicznych (J. Liszka). Część inicjatyw została \\yraźnie nakierowana na ~iawiska wspólczesne, niekiedy calkiem ciekawe. jak np. agroturystyka (I\. Schrutka-Rechtenstamm), wprowadzanie technik multimedialnych do elnokarlogralii (T. Schippers). konstruowanie nowych symboli narodowych w Macedonii (D Schell). er. �192 nimi Dla mnie bardzo intercsujące są np. próby wprowadzcnia nowych pOl1lyslów i inspirowania dość tradycyjncgo środowiska etnokaI1ograf('l\v europcjskieh: dzisiaj nic wicmy jeszcze I.jakim skutkiem. Chodzi głównie o adaptowanie terminu ..tożsamośC. któr) pojawił siC; \\. ty tułach aż czterech artukulów (.,identity"). Z jednej strony zabiegi te mus/ą cieSlyć. I. drugiej zaś dostarczają kolejnych przykładów w sprawie nadużywania "atrakcyjnych" pomys/(l\\' \\ etnologii europejskiej oraz funkcjonowania w jej ohrębie swoistych mtH.!. W jednym przy padku stało siC; lo nawet podstawą do dość zabawnej rozbieżności mic;dz) tematem (znaczenie jcdnego z atlasów w kształtowaniu się europejskiej tożsamości) a treścią artykułu (historia kartogralii etnograficznej na Słowacji). Dziśjcdnak, kiedy o mcntalnyeh mapach pisze siC; uc;ściej niż o klasycmych kartogramach. ten .kicrunek poszukiwań należy uznać za sensowny i konieuny. Niniejszy tom. podobnie jak ostatnia - jedenasta jui koni"cn;ncja "International European Ethnographic Working Grqup". która miała miejsce jesienią I <)<)Xw polskim Cicszynie (z udziaIem badaczy z ośmiu krajów) dowodzi. :l.e t07.samość europejskicj elnokartogralii /.Ostała w istotnym stopniu nadwątlona. ale o głęhszym kryzysie nie można na Sluc;śeie mówić. I wiciu wypowiedzi wynika, mniej luh hardzicj bapośrcdnio. żc \\ najhlii.szych latach nalcży siC; spodziewać głównie wzmożonej refleksji mctodologiunej. W zwi'Vku z tym zaczynają siC; jui pojawiać wcale cenne pomysły. których realizacja - z pc\\'tlością nielatwa, poz\\oli hyć moi,e na scnso\\ną modernizację kartografii etnograficznej. Dotyczy lo zart)\\ no poszuególnyeh krajów. calej Europy oraz inicjatywy ,.atlasu etnograficznego ziem sIO\\'ial\skich". Pomimo dostrzegalnych niedostatków. niekiedy splycell. zdarzaj<lcyeh siC; tu i ówd/.ie pomyłek literowych. praca jest bezsprzecznie ciekawa oraz wyj'ltko\\'O konstruktywna. Potrzehc; takiego opracowania odczuwało się ostatnio bard/O wyrainie, Należy \\i:;c pogratu!lmać .I. Varece. który posiada w Polsce licznych przyjaciół oraz jego wspólpracownikom z lIstav pro !-:lnogratii a Folkloristiku Akadcmie Vcd w Pradze. wkladu \\' rolwijanie tej wai.ncj dla nasIej dyscyplin~ slcry studiów, Recenzowana praca Evrop.\Av klll/llrni pros/Ol' jednoflI v m::/l/ol1i/osli przyczynia się bowiem istotnie do post9pu w tym zakresie. ,\/iecyslml' hojo/1 Ilalina G r z y m a I a - M o s z C I Y ń s k a. Ewa N o \\ i c k a . (;(I.~cie i gospodar::£', Problem adap/atji kllllllrowej w obo::acll dla /lchod:3ców om:: %cojącvelij(' -,/)()I('cn().~('ioch lokoln..-ch. Zakład Wydawniczy NOMOS. Kraków 199X. ss. 190. Po latach konieczności wertowania wyłącznic biuletyntl\\' pnl\\ nicz)'ch. eod/.iennej pras~ i mozolnego wypisy\\ania spomiędzy książkowych wicrsly \vzlllianek na \l;lllal lagadnienia uchodźstwa., 'polski czytelnik doczekał si9 nan;szeie pierwszego s\\ego rodzaju kompendium wiedzy na ten coraz bardziej aktualny dziś temat. Ilistoria najnO\\'S/.a polskiej demokracji to zaledwie ostatnie dziesięć lat. Do końca emitującym w świat setki tysic;cy ze znanej tylko naszym wschodnim o azyl. Stany Zjednoczone Ameryki. lat osiemd/.iesiątych hyliśmy he/spr/.ec/nie atrakcyjne miejsca dla polskich obywnteli. Według cytowanych pr/e/. auton')\\ danych w roku 1997 z Polski wyjechalo na stale 12 000 osóh, Dane te nic uW/.glc;dn iaj,! wS/akże skladanych prze/. Polaków wniosków o wizy emigracyjne. jaka \\'plywa rokroC/nie np. do sady Stanów Ijednoczonyeh. Powszechnie wiadomo. ie InaC/nie pr/.ewyis/.a ona liczhę wanyeh decyzji pozytywnych. Po roku 1989 nasl11pił jednak nie/wyklv przc!om \\ systemie cjonowania naszcgo państwa na arenie międzynarodowej. bowiem do grupy społeczel\stw funkejonuj<lcych wedlug gospodarki. do takich stając zasad się tym samym krajem lud/i pos/ukuj'leych swojego Illl\\ego miejsca. slynących towarzyszom pomyslo\\ości w sposohach uhiegania si.; Australia i tzw. Europa Zachodnia. to nadal jeszcze bardzo potencjalnym miejseelJl dostc;pu nic mają. Jak ukaz.uj'l przytocl.One GUS-u IiC/h: Amba\\ydafunk- Od lego lJlomentu przyłąc/.ylism~ /.asad demokracji i \\olnorynko\\e.i uhiegania w opracowaniu siC; o azyl tych. którz~ dane. jest to na razie �193 j~szcze II Polsce prohlem racz~j teoretyczny. Rzeczywistym pascm granicznym ..świata zachodu" staniemy się jednak po Ilst'lpi~niu do Unii Europejskiej. O tym między innymi. jak naszc spolcczeństwo postrzega dziś cudzoziemca właśnie w roli swojego ..gościa" i jak skonstruowany jest dzisiejszy kanon polskości. opowiada omawiana przeze mnie ksi'lżka. Ohok rcmltalóll' hadali przeprowadzonych IV latach 1995-1996 na temat ..społecznego standardu stosunku do inności etnicznej"" ohowiązująccgo wśród Polaków oraz przedstawienia podsta\\ll\\ych inli)rmacji prallnych dotyczących cudzoziemców w ustawodawstwie polskim i międzynarodowym. autorkom. jak pisze II. Grzymala-Moszczyńska. przyświecał jeszcze jeden cel ahy zehraną IVopracowaniu wicdzę mogli ..wykorzystać ci wszyscy, którzy w swojej pracy zalI'odowej stykaj'l się z uchodźcami". Książkę można podzielić niejako na trzy różniące się. także autorstwem. części. Część prawniczą. socjologiczno-anlropologiczną i psychologiczną. Pierwsza, którą można by nazwać ze względu na swój charakter takl.e formalno-prawną. jest ogólnym wstępem autorek, zapowiadającym treść. jaką czytelnik znajdzie w opracowaniu. Przedstawia takżc miejsca cele i narzędzia przeprowadzonych badali. Część tę uzupclnia rozdział pierwszy. autorstwa Ewy Nowickiej i Słallomira I.oziliskicgo. gdzie obok rozważania nad funkcjonującą w naszym społeczeństwie delinicją pojęcia "cudzozicmiec" i ..uchodica. azylant". możemy znaleźć szczegółowe dane statystyczne i krótk'l historię regulacji prawnych dotyczących cudzoziemców w Polsce. na tle konwencji przyjętych w Europie po roku 1949. Zamieszczono tam również szacunki co do nielegalnego napływu imigrantów i dane o przeste;pczości cudzoziemców w Polsce. Tyle informacji nalllry prawnej. Kolejne dwa wl.działy (II i III) autorstwa Ewy Nowickiej to przedstawienie rezultatów konkretnych już badarl przeprowadzonych w ostatnich lalach w społeczeństwie polskim na temat naszego postr/.egania ..obcych". Te. jak określila sama au lorka od lat zajmująca się tematyką tolerancji. "ohserwacje porównawcze" wzbogacone zostały o analizę nowego w polskim społeczeństwie prohlemu - postrzegania i wspólistnienia Polaków z osiedlającymi się w Polsce uchodźcami. "Opracowanie wyników zebranych w trakcie kilkuletnich badań nad adaptacją uchodźców w Polsce i adaptacją Polski. tj. poszczególnych społeczności lokalnych i urzędów adminislracji państwowej do uchodźców. ma na celu zarysowanie siatki problemów, które z różnym stopnic:m pilności I\'ymagać będą rozwiązywania". Omówiony został bardzo dokladnie dobór próby i sposób przeprowadzania badall. a takl.e. co wydaje mi si.,: niezwykle istotne. dystans. jaki należy zachować '.Iobec rezultatów wszelkich badali dotyczących świata normatywnego Jednostki. Postawa deklarowana lo niekoniecznie bowiem rzeczywista ,.osobowoŚć·' badanego. Podkreślam tę wl[L~nie uwagę autorki. gdyż stwierdzenie to nic należy do zbyt popularnych II miecie oczekującym maksymalnej wydajności wszelkich badań opinii publiczn~i. Tak. jakhy zapominano. ii. nie lak łatwo jest otwarcie. publicznie przyznać się. że się jest np. zagorzałym rasistą. Ewa Nowicka ujeła to w sposób bardziej elegancki, mówiąc o ..możliwości celowego fałszowania trcści przCl. odpowiadającego podawania wYPOlviedzi «o normie obowiązującej» za wypowiedź «o własnych postawach»". W rozdziale trzecim poświęconym postawom młodzieży wobec cudzoziemców autorka poŚIIięcila lakże miejsce na królk'l polernike z przyjętą przez nauki społeczne hipotezą, iż kontakt z innością wpływa dodatnio na przyjmowaną wobec niej postawę. Zaznaczyła konieczność ullzględnienia "gotowości poznawczej" i charakteru kontaktu przy każdorazowym rozpatrywaniu 1.:g0 lypu zależności. Trzecią. Ilyrói.nioną pr/.eze mnie częścią są ostalnie rozdziały książki autorstwa lIaliny Grzymaly-MoszClYliskiej. Poświecone są omówieniu sytuacji. jaką jest uchodźstwo w jego aspekcie psychologicznym. Tcmat ten pomijany. a często nawet bagatelizowany i traktowany przl:Z lobby urzędniCle jako nieislotny. jest zdaniem autorki niezbędnym elementem analizy lak złożunego zjawiska. jakim jest uchodźstwo. Sytuacja wymuszonej akulturacji. konieczność ż~eia II swoistym z311'ies/eniu spoleczno-kulturowym. wreszcie konstruowanie zupełnie nowej tożsamości na wygnaniu i ograniczone pole podejmowania decyzji co do swojej przyszłości, to tylku niektóre z wymienianych przez autorkę zjawisk związanych z "procesem stawania się �194 i bycia uchodźcą". Podkreśla ona. że są to czynniki. obok sytuacji prawnej i ckonomicmej. mające ogromny wpływ na funkcjonowanie jednostki na uehod/.stwic. I'r/.cdslawiony jcsl lakże zarys poja\\'iająeych się w sytuacji uchodźstwa spusobów akulturacji. Autorka zapoznajc czytelników z takimi pojęciami. jak. między innymi. szok kulturowy. według koncepcji antropologa Kal"cro Oberga. oraz zc specyłiką faz proccsu adaptacji. wcdług 1'. S. Adlera. dcliniującego model szoku kulturowego jako pięciostopniowy proccs edukacyjno-rozwojowy. Wydaje mi si,,:. iż w rozdziałach tych brakuje jednak wyraźncgo zaakcentowania konieCl:no~ki dokładnego pomania zaplecza kulturowego uchodźcy. To właśnie wyjściowy system normatywny i modde /aclHmań Sil malr)cą w konstruowaniu wszelkich interpretacji rzeczywistości przez. uchodie,,: i jego sposobu radzenia sobie z nowymi realiami. Znajomość ..kultury wyjścia" uchod/.cy jest zatem niezwykle \\ai'na przy próbach na\\'iązywania dialogu z azylanicm. Fakt ten. może oczylI ialy dla ..wtajcmniczonego". nie jest. jak myślę. łatwy do wyłowienia z omawianej przel.c mnic lektury. i zwłaszcza dla czytelnika. nit: zaangażowanego bt:zpośrcdnio w badania nad kulturowym /T(lżnicowaniem. Jedna rzecz, która natomiast zwróciła szczególnie moją uwag,,: i II'pra\lila mnie IV sian S\\Oistt:j zadumy to fakt. iż w polskojęzyeznt:,i literaturze ł;lChowej. jak podaje autorka ... nic ma opracowań badalY psychologicznych poświ,,:conych uchodi.com". Fakt tcn zadziwił I1lnie. prl.yznam. znacznie bardziej niż reterowanc w książ.ce rezultaty badań. W rozdz.iale VI /.amieszczune S'l dane z przeprowadzonych przez autorkę wywiadów WŚr()d mics/.kaJicll\v wybranych polskich ośrodków uchodźstwa. W aneksie zamieszczono wzory ankiet zastosowane przez. aulorów. Ciek<l\lym rozwi'lzanicm jednej z nich. jest ulokowana w metryczce tabela odnotowująca stopic,") religijności respondcnta . ..Gość w dom - Bóg w dom" nasuwa się znanc polskic powied/cni.:. Ni.: I.nałc;iono jcdnak spccjalnych zależności między deklarowanymi postawami wobcc "obcych" a stosunkicm ankieto\\anych do I\iary . .lak zatem przedstawia się przysłowiowa ..polska gościnność'''' laintcrcsowanych ods) lam do lektury hędącej swoistą .,jaskółką" z zakresu puhlikaeji na lcmal uchodźstwa. jakic ukazal~ si" dotychczas na polskim rynku wydawniczym. ..lgllies::li({()le.'kmric::-l'opiel S::kice:: socjologii medycyny. red. M. Libiszowska-Żółtkll\\ska. M. Ogr)"/lo-Wiewil·lrowska. W. Piątkowski. Wydawnictwo Uniwcrsytetu Marii Curic-Skłodowskicj. Lublin I<'><'>X. ss. nR. S::kice :: socjologii mecó"cYIIYsą pracą zbiorową. która w z.amicr/eniu jej rcdaktorów ma być prezentacją wybranych kierunków badal1 socjologów llni\vcrsytelu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz współpracuj'lcych z nimi badaczy z innych polskich uc/elni 1\' dziedzinie socjologii medycyny. Jest to subdyscyplina nic w pełni ukształtowana. st'ld nadal posIlIkująca swej przedmiotowej i metodologicznej to7samości. lawarte w tomie artykuly dotycl.<\ dwóch spośród jej różnych nurtów - socjologii tzw. lecznictwa niemcdyunego oraz lanatosocjologii. Picrll SZ) z obszarów może budzić szczególne zaintcresowanie ctnologól\. co najmnicj / dl\óch prz) czyn. Badania nad kulturowymi aspektami zdrowia i choroby oral. tradycyjnymi pr/ckonaniami i praktykami leczniczymi mają w niej już długą historię. drogą swoistej ewolucji I\)'odn;bniły się pod postacią etnomedycyny luh antropologii medyczncj. Drugi I. powodól\' ma charakter znacznie ogólniejszy. Jestcśmy dziś świadkami wzrastaj'lcego. jak si.; wydaje. laintcrcsowania niekonwencjonalnymi metodami leczenia i to pochodZ<lCymi z ró/nych obSl.aról\ kułturlll\ych: co I\i.;cej zainteresowanie to obejmuje różne kręgi spolcczne wspMczcsnych spoleczcństw. W Polsce. jak wynika z przywołanych w ksią7ce badań CBOS. w I<'>91roku sprawami leC/.nictwa praktykowanego poza medycynę oliejalną. w większym lub mnicjszym stopniu. inlcrcsOllala si.; ponad p%wa dorosłych Polaków. Ta slera lecznictwajcst wi.;c Icnomencm ogólnospo!ccznym. Charakter wprowadzający do dyskusji o pozaakadcmickicj mcdycynic. stanic badai1 i tcorii w tym z.akresie ma artykuł W. Piąlkowskiego. I/' .1'11'0111: socjologii leC=lIidlt"U lIiellledvcl1f!go. �195 /)r~eg/ąd llThmnn'h IJrol'o::nji hwlawc::ych. Autor fórmuluje w nim m.in. postulat koniecznej interdyscyplinarności w podejściu do analizowanych zjawisk. zwłaszcza społeczno-kulturowego kontckstu ..innej medycy ny" ohok socjologii ważną rolę przypisuje antropologii kulturowej i psychologii. Dostrzega dwie istotne przeszkody w rozwoju tej dziedziny badań - kłopoty z ujednoliccnicm nazc\\nictwa dla metod i technik leczenia. odrzucanych lub przyjmowanych l wyraźną rezerW'l przez olicjalną medycynę oraz negowanic przez tę ostatnią istnienia zjawisk i pojęć wyjaśniaj'lcych dzialania terapeutyczne podejmowane poza jej obrębem. Ostatecznych rozstrzygnięć \\ tym pief'\\szym zakresie. czego domaga się autor. nie ma i chyba być nic może. Icrrniny u/.ywane dotąd. często synonimicznie. m.in. lecznictwo (lub medycyna) nicoficjalne. niekonwencjonalne. alternatY\\Ile. komplementarne. nicmedyczne wskazuj'l w gruncie rzeczy na \\ ielO\\ymiarowość i kontckstowość zjawiska. także historycznie zmieniające się do niego podcjście. Krytykę od lat postulowanego przez W. Piątkowskiego terminu ..lecznictwo niemedy czne" podejmuje D. Penkala-G,męcka w opracowaniu Radania etn%gicne nad medycyną komplementomą. lo drugie pojęcie jest. jej zdaniem. bardziej adekwatne. gdyż wskazuje na jej charakter uzupclniaj<lcy (nic alrcrnatywny) w stosunku do medycyny oficjalnej. W obu przypadkach w'ltpli\\ości pozostają Pierwszy z. terminów - ..lecznictwo nicmedyczne" jest i niezręczny i sprzeczny wcwnętrznic. \\ koricu medycyna to ogólnie ..sztuka leczenia" (czy tylko ciała czy lak/c ducha lo ju/ inna spnma). Nazwa "medycyna komplementarna" byłaby terminem możli\\ ym do przyjęcia. gdyhy zawsze taką hyła. w rzeczywistości. w wielu sytuacjach, jest jednak altcrnatywną. D. Pcnkala-Gawęcka slusznie podkreśla, iż perspektywy "etnologiczna" i ..soejologiCLna" dopclniają się wzajcmnie. choć różnie rozkładają akcenty w analizie zjawiska zdrowia i chorohy. Pozoslałc artykuly niach prozdrowotnych Heligio 11' frosee religii. ~lo/li\\Ośl' podcjmują już bardziej szczegółową problematykę. Rolą religii w działai leczniczych (uzdrawiających) zajmuje się M. Libiszowska-Żóltkowska. ::drO\1'ic. I/ \'hmnc ::agodnienia ::pogranic::a socjologii medycyny i socjologii przczw \cię/cnia chorohy poprzez wiarę i religijne praktyki jest obecna chyba I\C wszystkich doktrynach tcologicznych. Autorkę interesują zwłaszcza reprezentowane przez \\Spółczcsnc kośl'iclly chrzcścijańskic. w szczególności katolicki. J . .łeszke, /listoryc::ne źródła \t'.\póic::esnveh nlll'/()'l' lec::nie/ml niemedvc::nego i ich spolec::nej akceptacji, pochodzenia prakty k tcrapcutycznych stosO\\:lI1ych \\ dzisicjszej ,.inncj medycynie" poszukuje w czterech różnych źródłach: I. X IX-wicczll\:j mcdyeynie akademickiej (homeopatia, mesmeryzm), 2. lecznictwie \\y\\odzącym sic z nurtu plcbcjskiego (zwłaszcza wodolecznictwie). 3. tzw. lecznictwie ludowym (chlopskim). 4. lecznictwie ..etnicznym", rozwijąjąeym się w kulturach pozaeuropejskich. Do perspektywy historycznej sięgają również dwie kolejne autorki - B. Płonka-Syroka, Postawy !"kar::v flu/skich genel'llcji /830-/859 wubec homeopatii i ich społec::ne uwarunkowanie oraz A 13orysiewicl.. /nuc::ellil' elementów /uumalurgic::nych w lec::nictwie ludowym i w wybranych dok/rvnach medvCl'nv akademickiej. Ten drugi artykuł podejmuje zwłaszcza kwestię roli przekonań i praktyk magicznych \\ dawnym lecznictwie. Cz.,:ść pierwszą książki zamyka tekst M. Komorskiej. Lec::llie/H'OlIiemedvc::ne II' rehahilitucji młod::ie::y niepelnosprawnej. Analiza socjololi gicna flamir;lnikliw. Część druga S::kicriw :: socjologii medVLyny jest w calości niom lanatosoejologii. Śmierć jest wpisana c!ość śmierci w zmicnny. warunkowany na przestrzeni dl.iejll\\. W J'undamentalnym tę e\\olucyjność: m.in. poczucia poświęcona wybranym zagadniew losy każdego z nas, ale nieuniknioność i tąjemnikulturowo sposób określała postawy wobec niej dziele C::/owiek i :,'mierć. P. Aries zdokumentował jej bieguny to "śmierć oswojona" ciąglości cgzystcneji i przynależności i "śmierć na opak". Pierwsza była wyrazem do ..innych", druga. której początki sięgają XIX w .. indywidualizacji życia i segmentacji kultury. W tej drugiej rolę wspólnoty prl.~imuje medycyna. Zawarte w tomic artykuły podejmują różne spoleczne i kulturowe aspekty zjawiska umierania i śmicrci. Roz\\a/anie M. Libiszowskiej-Żółtkowskiej, Religia wobec fenomenu :,'miersię przede wszystkim wokół zagadnienia wpływu, jaki wy- ci lIier::l'niu i flos/aw\'. koncentruje \1 ierają wyobrażenia eschatologiczne Pięć pozostalych opracowali 1'1190. Zbiór l\\orzą artykuly: w różnych systemach religijnych na ludzkie zachowania. jcst już mocno osadzona w realiach empirycznych, głównie Polski M. Ogryzko-Wiewiórowskiej, Komunikowanie o umieraniu i śmierci �196 w warunkach odd:::ialll s:::pita/nego: I. Drozd. SamobójsIwo a rod:::ilw: T. Poldepy. I/ospicjllmjako lealr: B. Muraczyńskiej. SIres :::awodov.·y W opiece paliatywnej pr:::eg/ąd hadwl oraz M. Komorskiej. Pos/(m~1' wobec .fmierci - H~vbrane :::agadnienia. Już sam tytuł omawianej książki - '<-,:::kice:::... wskazuj c na to. iż celem nie jest systematyczny wykład. niemniej jednak podejmuje ona w interesujący sposób poruS/.anc km:stie. a S'\ one przecież elementem naszej codzienności. Jacek Fo/k/OIystyka na pr:::e/omie wiekólr. Bednarski red. K. O. Kadiubiec. Cieszyn 19<)<). ss. 367. Współczcsna folklorystyka to dyscyplina otwarta i nieustannic poszukująca. zakorzcniona w etnologii. coraz częściej swoimi badaniami nad folklorem. mcchanizmami jego funkcjonowania w kulturze i tym podobnymi zagadnieniami wkracza na teren \1 ielu pokre\\n)"Ch sobie dziedzin nauki: socjologii. demografii. psychologii. kulturoznawslll·a. religioznawstwa i innych. Dowodcm na to są publikacje z zakresu folklorystyki z ostatnich lal. ukamjąCl: t.,:dyscyplinę jako dziedzinę świadomą ważności pytaó o swoją istotę i odrębność. o przedmiot badali i różne jego zakresy i świadomą swcj dojrzałości w procesie udzielania odpowiedzi na te pytania. 1)0 takich publikacji można zaliczyć niewątpliwie książkę FolklOlJ'-vryka IW /Jr:::elolllie lI·ieklilF. która pod rcdakcją K. D. Kadłubca ukazała si.,:w 1999 roku w Cicszynie. Ta obszerna praca zbiorowa (zawiera artykuły napisanc aż prza 32 autorów) jest pokłosiem dwóch międzynarodowych konferencji. jakie zorganizowal Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej Filii Uniwcrsytetu Śląskiego w Cicszynie. Pierwsza poświ.,:cona była ..Folklorystyce w kontekście nauk humanistycznych" (20-21./1.1996). a druga ..Współczesnej komunikacji folklorystycznej"" ( 19-20.1 1.1997). W książce tej autorzy. licznie reprezentujący Śląsk Cieszyr\ski. inne regiony Polski. Zaolzia. ośrodki naukowe na SłO\I'acji - w Nitrze i Bratysławic. prezentuj~l przede wszystkim współczesne problemy z zakresu rolklorystyki. Opracowania zalvartc II' tej publikacji są różnorodnc: o profilu teoretycznym i. jak określił lo K. D. Kadłubiee wc wprowadzcniu. pragmatycznym. Nawi,jZują do rozlicznych dziedzin wiedzy o kulturze: nauki o literatur/.e. j.,:zyku. rdigii. teatrze i w dużej części muzyki. Chociaż \V książce nie wyodrębniono cz.,:śei. czy działów obejmujących wzgl,,:dnie jednorodne zagadnienia (zabieg ten na pewno uczyniłby konstrukcj,,: książki bardziej przcjrzystą). teksty tworzące całość układąją się w pewne ogólniejsze kategorie. cykle tematyczne uporządkowane według określonych kierunków poszukiwań lolkłorystycznych. Pierwszy cykl artykułów dotyczy dylematów metodologiczno-teoretycznych współczesnej lolklorystyki i rozpoczyna si.,: rozważaniami na lemat metodologicznych aspektów tej dziedzin) w kontekście jej interdyscyplinarności. a przede wszystkim różnych zakn:s(')\\ rozumienia temlinu folklor (K. D. KadIubiec). Tu też zawierają się rellek~ie nad klasylikacj~ł kultur w aspekcie jej dwóch przeciwstawnych systemów: oralnym i cyrogralicznym (E. Kosowska). Inną kwestią poruszoną w tej zbiorowej pracy są związki badaó etnologicznych z demograficzno-socjologicznymi. które to zllią/ki wynikają ze wspólnego dla ctnologa i socjologa krajobrazu kulturOllcgo Kania). Nic zabrakło w tej części refleksji na nieustannie aklUalny lemat ekologii i ckologizmu. i \1 tym kontekście wizerunku rólkloru jako niel<>rmalnej edukacji środowiskowej (M. A. Luko\\ska). Mówi si.,: tu takżc o roli lillkloryslyki na przelomie slUleci i na przełomie dyscyplin. kiedy folklorystyka staje wobec wymogó\\ pows/echnej interdyscyplinarności (Z. Protill1tolaj. Znajdziemy w tej części również odpowiedzi na pytanie. jak wyglądają współczesne sytuacje wykonawcze. użyteczne zwłas/.cza przy analizie pragmatycznej tekstów (olkloru (J. Lugowska). Do tego cyklu opracowań można zaliczyć rl\\lnieJ rclleksje nawiązujące do teorii komunikacji: szkic poświęcony folklorowej komunikacji diadycznej. komunikacji ..0 dwóch twarzach". której podstawą jest nadawca i odbiorca komunikatu (A. Brzozowska- er. �197 Krajka): rcłkksj.,: na lemal roli patrzenia i widzenia w sytuacji komunikacyjnej (P. Kowalski): głos w b\cstii sporu. czy I.asadne jest włą<.:Zanie wątków kultury ludowej w obszar masowo konsum()\\anej roz.rywki na przykładzie plyty G. Ciechowskiego .,oj D/\D/\ na" (A. Kunce. B. Wesolek) oral opracowanie na temat usytuowania komunikacji tolklorystycznej w kontekście cdukaeji wiclokulturowej. aktualnej problematyki przekazu kulturowego na przykładzie animacji kurpiowskich (M. Samoraj). Drugi cykl opracowali wyrai.nie nawiązuje do badań językoznawczych i literacko-etnologicm)ch. czego s/.czcgółnie intercsującą egzemplifikacją są poszukiwania zależności między folklorystyką a tekstem literackim. lingwistyką tekstu i gramatyką (J. Labocha). Inne opracowania z tego zakrcsu dotyczą utworu literackiego jako przedmiotu zainteresowania folklorysty (.I. Lugo\\ska). ideoleksykalncgo i gramatycznego aspcktu tolkloru narracyjnego (J. Bogocz) takLc retleksje na temal współczesnej problematyki przysłowioznawczej (K. Wrocławski). W cyklu tym mieści si.,: artykuł tego samego autora poświęcony balladzie ludowej w perspekty\1 ie hadall kulturolJlawczych. W ramach omawianego C) klu znalalJa równie7. miejsce interesująca relacia ze słowackich badań na temat związhm slownych nazwisk osób i rodzin z nazwami miejscowości (.I. Cukan). Wśród prezentowanych w omawianej książce tekstów znalazły się również takie. które dotyczą badania lólkloru II jego kontekście kulturowym. eksponując speey1ikę funkcjonowania folkloru II obiegu społecznym. czyli folkloru środowiskowego. Przykładem jest tu artykul dotyczący tolkloru dzieci.,:ecgo \\ kontekście tołklorotwórczej roli szkoly. ściśle związancj z tworzeniem się spec) licznej suhkullllry uczniowskiej (I\. 8Iaszczyk). jak również opracowanie dotyczące now~j kategnrii had,lIi ctnologicll1ych. jaką są legendy miejskie. nazywane legendami współczesnymi. mitem współezesnym itp .. a wyrastającymi na hazie nowych sytuacji egzystencjalnych, które przyniosła zc SOh<\cywilizacja miejsko-przemysłowa (D. Czuhala). Pewna C7..,:Ś~tekstów mieści się w zakresie jednego z najważniejszych nurtów współczesnej t()lklorystyki. jakim jest rejestrowanie t()lkloru. Znajdziemy tu retlek~je na temat wielkanocnych procesji konnych \\ Racioorskim (K. Lach). obrzędowości weselnej i jej funkcji magicznokreacyjncj (K. Leliska-B"k). starannic pieh;gnowanych tradycji mikołajowych w Lące kolo Pszczyny (.I. lJchyła-l.roski). ale równit:ż opracowania łączące badania empiryczne z konkretnymi teoriami - np. hermeneutyczne spojrzenie na picśni życzące zimowe i wiosenne (K. DadakKOlicka). Cykl poś\li~cony różnym aspcktom folkloru muzycznego otwiera refleksja na temat kapel cieszYliskich. l\IOrnleych spccyficzny kontekst sytuacyjny muzycznego folkloru cieszyńskiego. którego charakter II' dużej mierze wyznacza pograniczość Śląska Cieszyńskiego i jego skomplikowanc dl.icje (/\. Wójcik). Dwa artykuły dotyczą współczesnych tendencji w badaniach t()lkloru muzycznego na SI<lwaeji: pierwsz)' mówi o aktualnych zmianach w repertuarze słowackiej tanecznej muzyki ludo\\cj (B. <iaraj). a drugi o miejscu ludowej pieśni w słowackich programach szkolnych. dosy~ skromnie wyposażonych w treści związane z narodowym folklorem (M . .Iagerova). Oryginaln'l prohlematyk.,: omawia artykuł poświęcony muzycznym tradycjom regionalnym i ludowym \1 p<lISkim radiu (P. Dahlig). Inne zagadnienia z zakresu wiedzy o folklorze muzycznym omawiane IV pracy to kwestie żywotności folkloru polskiego na przykładzie żywotności muzyki ludowej (B. Linette). śpiewy pogrzebowe w Polsce i ich cechy regionalne (P. Dahiig) oral Lhva pOl.i<lmy wariantywności w folklorze pieśniowym - wariant dialektowo-stylowy i \larianty\vnoś~ sporadyczna w folklorze wschodnioslowiallskim (G. Kutyriowa-Czubala). Cykl ten i cal" prac.,: kończy szkic POŚ\\i<;cony tcmatyce prac magisterskich o pr01ilu tolklorystycznym podejmo\vany na kicrunku wychowanie muzyczne w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie (K. lurck). Można \\ tym miejscu postawi~ pytanie. czy potrzebna jest w recenzji jakiejkolwiek pracy zbioH)\\ej prezentacja jcj poszczególnych czyści (z konieczności ograniczająca się do wyróżnienia ich tytulów czy kluczowych poję~). W przypadku anałizowanej pracy zbiorowej na pewno jest to zahieg potrzchny. lIkalanie tak rozległego spektrum problematyki podejmowanej przez folklorystów pol.wala potwierdzić tezę o niezwyklej ekspansji folklorystyki na teren różnorodnych bardl.iej i mniej pokrewnych sohie dziedzin nauki. To już nie jest wąska specjaliza"ia �198 w ramach etnogratii. Iccz dzicdzina wiedzy nawiązująca do fOz.legkgo i wieloaspektowcgo programu nowoczesnej antropologii. nic tracąccj ze swojego pola widzenia ealościowcgo kontekstu życia człowieka. Mo/na s<ldzić. że tak wieloaspektowa i inlerdysc) plinarna jak prz.edstawiona prac,L jest współczesna folklorystyka. Pomimo. że publikacja nie posiada uporządkowanego prezentowania tekstów wedlug wyraźnie określonego klucza i rclkk~ji podsumowującej. to jednak praca zbiorowa Folkloryslyka na pr::elomie wiekólv zasługuje na u\\ag.,: nic tylko etnolog()\\. ale wszystkich badaczy współczesnej kultury. Jó::e.!lJudniak S"::tuka ludowa Pomorskie Kujaw. Towarzystwo Pr::es::lo.';ć i lera::niej-l'::mi(\ red. Kulturalne. Bydgoszcz 1997. ss. 312. W. Szkulmll\\ska. Kujawsko223 ił. cz.arno-białych. 1/7 il. barwnych. Ksi,\żka jest picrwszą próbą monograficznego opracowania szluki ludowej Kuim\·. Autorz) poszczegółnych rozpraw to pracownicy muzeów i placó\\ek naukowych w Toruniu. Poznaniu. Bydgoszczy. Włocławku. Warszawie. Krakowie. Lodzi. Inowrociawiu i Koninic. Artykuly /0slaly oparte na kwerendach i archiwaliach zbiorów muzealnych. badaniach lercnowych oraz na dotychczasowych publikacjach. które niejednokrotnie zostaly zwerylikowane i uzupełnione przez przedstawienie zmian. jakie zaszły w ostatnich dziesiyciokciach. Poj.,:cicm szluki ludO\\ej autorzy obejmują artystyczną twórczość wsi. głównie plastyczną. ak tak/.e muzyczm\ i taneczną służącą zaspokojeniu potrz.eb estetycznych ludu. W dziedzinie plastyki lo prz.ede wszystkim rzeźba i malarstwo o cechach indywidualnych nadanych przez twórców (zgodnych jednak z lokalną tradycją). r,,:kodziclo artystyczne i plastyka obrz,,:dowa. Na skutck i/lllacji wsi Sttuka la dlugo nosila swoiste pi~tno odręhności. Musiała zaspokajać gusly odhion:ó\\wiejskich i odpowiadać przyj<;:tym kanonom estetycznym i ob) uajowym. Dziś ta S) tuacja odeszla w prteszłość. Kultura ludowa zanikła. a sztuka przestala służyć swemu środowisku. Powstaje glównic na zamówienie miast na konkursy. dla muzeów. gakrii. sklepó\\-. Odbicga od s\l)ch pierwowzorów. jest innym zjawiskiem. Autorzy starali si.,: uchwycić zmiany zachodz'Iee po II lIojnie światowcj. Ksią/kę wzbogacają liczne ilustracje (ponad 300 t(}togralii barwnych ezarno-białyeh i rysunków). Podano też przykłady melodii i pieśni. Autorty próbuj<1 w)jaśnić róiniee t<lchodt<lce mi.,:dz) tradycyjną sztuką ludową a ..Iudowopodobną". Książka jesl w pewnym sensie hołdem zł%nym mieszkańcom Kujaw. którzy świadomie kultywuj'l własnc lokalne tradycje. przenosząc jc we współczesność i tym samym tworzą baz,,: dła swej regionalnej to/samości. Szczegółowe opracowania poprzedza rozdtiał autorstwa Jana Swi.,:eha dOlyu.'lcy Kujaw jako regionu historyezno-etnograticzm:go. Artykul uzupełnia mapa Kujaw i ich subregionów. W związku z tą drugą mapką trzeba nadmienić. że podział nie wypadł na niej całkielll jasno. Nie wiadomo, czy jest to podział trójczłonowy. tj .. czy Kujawy Polne znajduj'l si.,: mi.,:dzy, adwiślańskimi a Czarnymi. czy też przymiotnik Polne odnosi si" do Kujaw Nadwiślariskich. Trzeba powiedzieć. że podział ten przedstawia się nicjasno także w innych puhlikacjach wydanych przed laty. W swym artykule Z ::agadnie/l demograjic::nvch KujalI' opublikowanym \1 .. I.iteraturze I.udowej'" w 1963 roku. R. Kukier pisze o podziale Kujaw zc stanO\\iska geogralicznego na Czarne czyli Bydgoszczą. geograta Polne Toruniem. R. Galona o przcwadze czarnoziemu Włocławkiem w 1929 roku. Natomiast i ::wyc::ajach weselnych Kukier wyodn;bnia tcj publikacji to tylko okolice Inowrocławia. Nadwiślańskie ciągną na zachodnim zaplcczu si,,: od Bydgoszcz.y krawędzi i Białe - piaszczyste. a Oobiegnicwem. dolnej jak i Nadwiślańskie nie mają charakteru dlatego trudno je wiązać z subregionami na mapce Podział lesiste. jak np. miydz) ten z.ostał wprowadzony opuhlikowanej \I 1975 roku \V Kujawy Ctarne od Polnych. Kuja\1 y Czarne Radziejowa i Brześcia Kujawskiego. Kujawy po Oobiegnicwo. Wisly. W kai.dym lokalnego. kulturowymi. a Kujall"y Polne lo odn;hna razie terrniny Czarne pr:tel Ohr::i(dach według Białe- jednostka i Białe. zarówno Zostały \I"prowadzone przez geografów. Slusznie \\-io;c w dalszym ciągu Swięch �199 do nich nic na\\ i'l/uje. Kullurt; Kujaw wiqżc autor przcde wszystkim z Wielkopolską. aczkolwick nie uważa Kujaw za Cl.t;ŚĆ Wielkopolski. Podkreśla rolę to7.samości kulturowej w społconości kuj'l\\skiej. kh'ml pozllolila na zachowanie odrębności kulturowcj Kujaw jako regionu etnograficzncgo. Dość sZClcg,'IIO\\o omawia stan badań kultury ludowej tego regionu. a także stan muzealnict\\a n::gionalnq;o. I'odkrdla znaCl.nij rolt; Muzeum Etnograficznego \V Toruniu i Muzeum Kujawskicgo lIC Włoclawku oral Muzcum .lana Kasprowicza w InowrocIawiu w badaniach kultury lud()\\cj Kujaw. wydawaniu publikacji oraz organizowaniu konkursów z zakresu sztuki ludo\\(.:j. Om,l\\ia 1<::i li/jogralit; rcgionu i historyczne warunki kształtowania się kultury chłopskicj. I'odkrdla odd/iał; wanic lakich Clynnikó", jak dwór czy obcc osadnictwo . .I. Slli<;ch opraco\\<i1 również rozdział poświęcony budownictwu. Można mieć zastrzeżenia. cz; ta dziedzina kultury zalicza sit; do sztuki ludowej. Zc względu jednak na liczne elem..:nty zdobnicze \V ludowcj architekturzc. rozdziały poświęcone temu zagadnieniu znajdują się we wszystkich ogólnopolskich opracowaniach poświ<;conych sztuc..: ludowej. Szkoda tylko. że w tym opracowaniu brak l\łaśnic danycil o zdobnictwic. Autor podkreśla harmonijność krąjobrazu kułturowego dallnej wsi. niClaklóC<lIlic pit;kna naturalncgo środowiska dzialalnością człowieka. Omawia typy wsi. zagnid i hudynków micS/kalnych. Przy omawianiu rozkładu budynków i ich wnętrz przydaIyb; si" ich plany. Uzupełnicnicm lcgo rozdzialu jcst opracowanic pióra E. Kraszewskiej-Sikorskiej poświęcone drellnianej arcilitcktur/c sakralncj Kujaw. Pisząc o zdobnictwie wnętrza K. Pawłowska przytacza dane I litcratury. a taUe piSl.e o II spółczesnych artystkach ludowych. malujących ręcznie wzory kil iaLO\It: na ścianach. i o makatkach papierowych. jak również o twórczyniach pąjąków ze slom;. sztuC/n; ch k Iviall')\\', o artystkach sypiących wzory piaskicm. Poświ.;ca też uwagę problemowi ludo\\ości 11/.orl)\\' na nl.iansie włocławskim. Mówiąc o wzorach sypanych piaskiem. autorka ulega pokusic. cl.t;ste.i u hadaC/y sztuki ludowcj. przypisywania motywom "Drzcwka życia". ksi';:i; ca. słOlica arcilclypiC/nemu myślcniu magicznemu. "którc ulcgło zapomnieniu". Tymcza,;em sarna technika sypania piaskiem na naszych ziemiach nic wydąjc się czymś archaicznym i chyba trudno II iq/.ać .1;\ z azjatycką mandalą Ciekawe natomiast są wiadomości o czerpaniu lllOn'lw z J..obiercc'm dllorskich. a takżc o wpływie na tę sztuk.; haftu kujawskiego. Nie wiem, doiak odległcj trad;eji można IHIII'iązywać wit:szane pod sufilt::m na Ziclone Święta ptaszki ze slomy i papil'l'u lub I. drCl\'lla. o skrzydłach z łupanych deszczułek. które miały symbolizować Ducha Swi"tego. Te ostatnie znane są \1' J"('lżnych regionach Polski. między innymi na Lubelszczyinie. gdzit: m,1\\ iano. :i.t: ich II'ykunawe; nauczyli si.; strugania takich ptaszków w więzieniach ros;.iskich. Jest jednak mo:i.! iII c, że ta galąi. twórczości. podobnie jak wykonywanie innych ptaszkÓII I drewna. mogla powstać w różnych miejscach niezależnie od siebic. Wnętrzu domu po511i<;con; jest rllll n ież rozdzial dOlyc/'lcy meblarstwa. autorstwa Iwony Świ.;ch. Ta sama autorka omawia tt::i J..owals!llo. plecionkarstwo i garncarstwo. Bardzo cickallie pr/edSla\\ia się artykul autorstwa A. Blachowskiego dotyczący stroju, II którym autor wykorzystał niel.l1ane dotąd zbiory zachowanc w Rosyjskim Muzeum Etnograliclllym w Sankt I'dersburgu. Na podsta\\ic klocków drukarskich. znajdujących się w muzcach Torunia i Włocławka. autor dochod/i do wniosku. że naj starsze motywy zdobnicze, funkcjonujące na Kuj<1lvach co najmniej od XVIII wieku. odżyły w hallach na strojach kujawskich z lat 30. ll<ISl.cgo stulecia. IlaiCiarki miał; się jakoby wzorollać na ornamentach z druków na płótnie. \\ dalslej części opmcowania autor omawia krytycznie ..tYPowoŚć·· ubiorów. która na podstawie Slroju kujml'skiego mÓII I.cspoló\1 II ./lIasie f'olskieh I(llklorystycznych. SlrojrJlII Autor wytyka Ludowych stała się wzorcem nicścisłości w harwnych scenicznych tahlicach kostiu- zamieszczo- l1;eh w lej puhlikacji. BlaehO\\ski podaje delinicję typowości odzieży zastrzeg:\iąc. że typowa dla danego regionu jest tylko taka I(Jrlna. która nie posiada analogii II' sąsiednim regionie. chyba że zostala tam lapo:iyelOna. / tym stwierdzeniem można by polemizować. gely:i sam autor podąjc prl; klad clel'\lonej jaki II ystępująccj zarówno na Kujawach. jak i w Wielkopolsce lub na MalOI\ SIU. nic llumaCląc. jakimi drogami miałyby przebiegać te zapożyczenia . .lako absolutnie oryginalnc kuiawskie ((lrmy Ilymienia aulor kapelusz pilśniowy czarny o twardej główce rozszerzającej się ku gl)r/c. kalian I. pólrękawkiem. z doszytymi rękawami czerwonymi lub z tkaniny II!.Orzyslej. kiereję sukicnll<l z kapiszon..:m. sukmanę granatową lub czarną z peleryną i ..potrze- �200 bami". kobiece czepce białe. haftowane płócienne lub batystowe czy tiulowe. rozłożyste. zwisające z tyłu lub z okrągłym denkiem. owijane wokół głowy zrolowanymi chustkami i nigdy nie mąjące taśmy do wiązania pod brodą, jak to było w czepcach paluckich. Za unikatowe. występujące jedynie na Kujawach. autor uważa również fartuchy z czerwonego inletu zdobione białym haftem. Te jednak występ(J\vały tylko w strojach odświętnych kOllca X IX wieku. Nigdy nic było w typowych strojach kujawskich hal10wanych koszul ani gorsctów. Autor stwierdza. że. biorąc pod uwagę lazy stroju kujawskiego i odmiany lokaInc. nie możemy stworzyć jcdnej wzorcowej formy. Za najbardziej klasyczny ludowy strój kujawski autor uznaj c tcn. kll')ry udokumentował Gerson. a opisał Kołberg. a więc odzież z lat 1850-1870. Po 11\70 roku w ubioracb zamożniejszych Kujawiaków zaczynają przeważać elementy typowc dla miasta. W tym czasic tradycyjne stroje z dużym wkładem ,vłasnej pracy nosi warstwa uboższa. l tu tcż nic do kOllca mol.na się zgodzić ze zdaniem autora, gdyż już i te stroje z połowy XIX wieku nosiły ccchy ubiorów miejskich. tyle. że z wcześniejszego okresu. Dalej autor szczegółowo omawia zdobnictwo stroju i czynniki na nie oddzialujące. jak pisma kobiece, koronki fabryczne itp. Twierdzi. żc praca u podstaw prowadzona w dobie pozytywizmu przez dwory mogła się przyczynić do rozwoju hafciarstwa ludowego na Kujawach w kierunku wzornictwa miejskiego. Bardzo szczegółowo omawia wszystkie części stroju w poszczególnych okresach w odniesieniu do plei i stanu nosicieli. Zwraca też uwagę na trudność w stworzeniu jakiejś modelowej 1<mny stroju ze względu na lazy rozwoju oraz na odmiany lokalne. Przedstawia te odmiany na rysunkach. Uważa. że problematyka strojów kujawskich nie została w pełni omówiona i zasługuj c na pełnicjszą monografię. W innym rozdziale Błachowski zajął się dawną rzeźbą. Na wstępic podkreśla. żc termin "dawna" określa dzieła powstałe przed 1939 rokiem i wykonane przcz rz.eźbiarzy. którzy zmarli przed rokiem 1945. ale także tych. którzy urodzili się w wieku XIX. nawet jcśli ich dzieła powstały po II wojnic światowej. Za datę graniczną pomiędzy dawną a wspólezesną rzeźbą ludową autor uważa rok 1945. gdyż: I. wojna polożyła kres tradycyjnym formom kultury. 2. mecenat powojenny ukierunkowuje ją nawołując do rcalizaeji tcmatyki świcckiej. 3. inspirująco działał nowy pozawiejski rynek zbytu. 4. powstały nowe stereotypy "stylu ludowego". Do autentycznie ludowych twórców działających jeszcze dziś autor zalicza ludzi obdarzonych wewnętrzną potrzebą tworzenia. nie przełicząjących swej pracy na złotówki. Obok dawnych świątków. które powróciły do kapliczek po roku 191\9 (nie jest prawdą. żc wczcśnicj ich tam nie było. tylko często były wykradane przez "miłośników" sztuki ludO\vcj T.K.) poja\viają się nowc. zamawiane u miejscowych twórców. Wcdług autora. ludowa rcligijność stoi na straży sztuki tradycyjnej. Autor zwraca uwagę. że do kujawskiej sztuki ludowej można zaliczyć tylko te rzeźby. o których wiadomo, że powstały na tcrcnic Kujaw. a nic wszystkic. którc tam zostały znalezione. Analiza form zachowanych zabytków pozwoliła autorowi wyłonić trzy zasadnicze grupy rzeźb. Do pierwszej należą takie. w których koncepcja rze/.by rozwiązywana jest samodzielnie bez naśladownictwa łarm stylowych epoki. T\vórca dążyl do realistycznego ujęcia postaci. ale nie umiał tego osiągnąć. Starał się wysunąć na pierwszy plan clementy pełniące funkcję symboli. Czasem tacy twórcy przez powtarzanie pewnej formy dochodzili do rutyny i tworzyli własny indywidualny styl. Druga grupa - to samoucy, rzeźbiący jednak zawodowo. Do tej grupy należy zaliczyć prace tych twórców. którzy nie starali się opanować kanonów stylowych. lecz kierowali się intuicją. Trzecią grupę. nazywaną przez historyków sztuki barokowo-ludowymi. autor zalicza do autentycznych ru. i ich egzystencja twórców była związana ludowych. Tworzyli z wsią. Są to rzeźby oni na zamówienic z wicku paralii X V II. X V III i picrwszcj lub dwopołowy XIX. Znajdują się w wielkich kościołach lub w kapliczkach przydrożny ch. Dużą grupę stanowią tu figury Matki Boskiej Skępskiej. bardzo popularnej na Kujawach (ale tylko w byłym zaborze rosyjskim), choć miejsce jej kultu leży w ziemi dobrzyńskiej. Po po"staniu styczniowym. gd: na skutek represji władz carskich oslabl ruch pielgrzymkowy do Skępego. zaCięto r/eźbić Matkę Boską Skępską na Kujawach. Autor przypuszcza. że niektóre z figurck o ccchach bardzo prymitywnych były rzcźbione przez samych pielgrzymów jako tigurki wotywnc. W roldziale tym autor �201 pr7.~d,ta\\ ia ró\\ni~ż bi<lgrafie kilku artystów. 7nanych nam z przełomu XIX i XX wieku, których zaJicza do grupy drugiej. Rzó.bie wspóh:/esnej poświyconc jcst opracowanie Iwony Święch. Zwraca ona uwagę na trudności \1 /.akwali likO\\aniu niektórych twórców. Są tacy. jak Stanisław Zagajewski czy .\ndrzej RusocKi. Kt(,rych prace odbiegaj'l od kanonów przypisywanych sztuce ludowej. Niektór/y 7. oma\\ianych tW(lre<'m swoją biografią są bardzicj związani z miastem niż ze wsią. Większość z nich tworzyła na zamówienie muzeów. prywatnych kolekcjon~rów. C~p~lii, czas~m Kościola. AutorKa zbija jednak CZysto prezentowany pogląd. że środowisko wiejskic nic aprobuje t\\ón:zości s\lych artysl(·l\\. I'r/ytacza przyklady z.achwytu mieszkaJlców wsi dla ich rzeźb, a lak t. żc rzdby te nic traliaj,\ do środowiska \\iejskicgo. tłumaczy ich wysoką ceną. W dalszym ciągu prZCdSla\\ ia biogralic i t\IÓITIOŚĆ dwunastu spośród trzydziestu najbardzi~j znanych i wielekroć nagradzanych artystó\V Kllja\l·skich. I'laslYK~ \\ obm,:dach i Z\\'yczajach micszkańców wsi kujawski~j omawiają Hubert Czachowski i Krystyna l'awlo\\sKa. Na wst.ypic przcdstawiają tlo ludowcj obrzędowości. jej związek l. da\\nymi Kultami agrarnymi czy z.aclusAowymi. Aczkolwiek rekwizyty obrzędowe posiadają \\alory plastyczne. ich Ilmkcja eslelycma byla raczej drugorzędna. Żywot ich był zwykle krótkotrwaly. gdyż wyKon) wano jc ze słomy. papieru. Na pierwszy plan wysuwają się tu rekwizyty związane z obrzydowością zapustną. żywą na Kujawach do dziś. Autorzy mówią o dwóch poziomach działa!! w tych ohrz.ydach magicznym i społccznym. Pierwsz~ przcjawiały się w barwnych Korowodach /.arustnych prz.cbieraileów z maszkarami zwierzycymi na czcle. Wegetacyjny scns tych dziahul zachowaj się w wypowiadanych t~kstach. a także w symbolicznych postaciach \\egćlacji. jaK koza. bocian. K0I1. nied/wiedź. Symbolikę postaci podkreślają kostiumy zawierające Kosmalość. słomy. dz\\onKi mające odr~dzać zlo. Akccnty spoleczne przcjawiają się w zaba\\ ie rodKozioIKo\\ej. kdnoC/eśnie jednak i tu pojawia się symbolika magiczna w postaci chłopca-golaska luh kozioib. mająca repn:zentować płodność. Inne postacie występujące w tych obch<ldach to lm .. .inni" . .i.yj'lcy roza społcC/.ności,\ wiejską - przedc wszystkim Żydzi i Cyganie. labe \\ydnl\\ny dziad i haha. W lalach mi~dz.ywoiennych do obchodów zapustnych przeniknyły postacie z jasełcK czy \\ido\\isk herodowych. jak aniol. diabeł. śmierć. a także przedstawiciele rÓinych zawodów. nI', kominiarz. fotograf. Autorzy podkreśląją rolę Muzeum we Włocławku \\ podtrzymywaniu tych Z\\ycz.ajów rrzcz organizowanie przeglądów grup z maszkarami zapustnymi. połączonych z przemars/\;m grup karnawałowych ulicami Włocławka. Wymieniają organizatoró\\ ciekawszych zespołów. Podkrcślaj,! też rolę zespołów folklorystycznych w organizowaniu tych imprez .. W dalszym ci'lgu został omó\\iony okrcs wielkanocny. z którym związane są palmy. kolaIki, baranki z cuKru i gliny. jajKa malowane. gaik. który na Kujawach wiązal się jednak z Zielonymi SIl i~tami i bl! jaKhy Kontaminacją Z\\ yczaju gaikowego z ohchodzcnicm domów z kogutkiem dyngusowym. W Z.\\ i'VKu /. Zielonymi Ś\\i<;tami zostało też omó\vione .. Św·ięto Pasterzy". Sporo miejsca roś\\ięcono rebliz.) tom i.niwiarskim i związanym z Bożym Narodzeniem (szopki. choinka). a [,ikże clemen10m plastYKi weselnej. \\' rozdziale poś\\i~conYIlJ zabawkom ludowym Bożena OlszeWSKa omawia różnice występujące \\ zabawkach \\ yKonanych przez dzieci. doroslyeh członków rodziny i artystów ludowych, Vliędzy innymi Z\\TaCa uwagę na rowszcchne w okresie miydzywojennym i w pierwszych latach po wojnie dre\\nial1(; bąki wprawiane w ruch batem. Chłopcy konstruowali te7. pistolelY i różne dn:\lniane narz~dzia. dziewczynki wykonywały lalki z gałganków, Pośród zahawek wytwarzanych przez dorosłych czlonKów rodzin do naj powszechniejszych należaly wiatraki, Konstruowali oni ró\\nió. KołySKi dla laleK. sanlOloty ... kółKa-karuzclki". konie. Niektórzy specjalizowali się \\ pC\lnych \\)Tobach zostały zaba\\li jui za młodu. a w \\'ieku doroslym zostawali rzeźbiarzami. Omówione też ceramic/.ne. I.nalaz/o się \\ ksiqice n'mniei miejsce dla tarica i muzyki \\ rozdziałach aulorstwa Roderyka l.ang.ego i Aleksandra Pm\laka. Aulor charakteryzuje Kujawy jako obszar. na którym dominuj'l 1') Imy mazurkO\\e (Kuja\\ iaK. mazurek. ohcrcK l. przy czym kujawiak jt:st tailcem picrwszoplano\\) m. Podkreśla plynność i harmoniy ruchów. charakterystyczną dla tego tańca. Omawia charakter)styczny dla ohrz.~dO\lości weselnej tanieć ..chodzony", w którym drużba jakby pokazuje �202 pannę młodą zebranym. Autor podkreśla ró7nicl; między kujawiakiem. który stał sil; tariccm narodowym i był tariczony w salonach. a kujawiakiem wiejskim. Omawia równiei pozostałe tarice, podaje kinetogramy i nuty. W związku z tarieem zostal omówiony szczegółowo zwyczaj podkoziołka. Sporo miejsca poświęcono dawnym kapelom. R. Lange podkreśla lei charakterystyczną dla Kujaw krótkość tekstów śpiewanych, w których muzyka instrumentalna dominuje nad śpiewem. O pieśniach z Kujaw pisze w swoim artykule A. Pawlak. Przcdstawia on charakterystykę pieśni obrzędowych związanych z obrzl;dami dorocznymi. Zwraca uwagl; na analogię pieśni "podkoziolkowych" z weselnymi. omawia też przyśpiewki i pieśni weselne. Publikacjl; zamykają dwa artykuły Wandy Szkumlowskiej traktującc o zespołach folklorystycznych i o ochronie sztuki ludowej i folkloru. Autorka wyróżnia ((liklor tradycyjny istnicjący jeszcze po II w~jnie światowej, udokumentowany przez badania terenowe przeprowadzone przez PaJlstwowy Instytut Sztuki, Muzeum Etnograficzne w Toruniu oraz przCl redaktor Annę Jachninę I. Rozgłośni Polskiego Radia w Bydgoszczy. Krytycznie ocenia działalność instruktorów zespołów folklorystycznych. tworzących masowo po II wojnic światowcj przy domach kultury. świetlicach zakladowych i różnych instytucjach oraz stowarzyszeniach. Wil;kszość z nich "ulepsza/a" folklor tworząc aranżacje dalekie od oryginału. Związek I fi)lklorem stawal sil; coraz trudniejszy do odczytania. Autorka zwraca uwagę na niebezpieczeństwo. jakim było zapożyczanie piosenek. tańców i sposobu icb wykonania od innych grup. czasem z odległych n:gionów. a takie ..upolitycznianie" folkloru. Do momentów pozytywnych zalicza organizowanic od 1967 roku Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Spiewaków Ludowych w Kazimierl.ll Dolnym. gdzie jest promowany wyłącznie folklor autentyczny. Festiwale te udowadniają, żc folklor nic lTIusibyć stylizowany. Jako imprezl; pozytywną wymienia również Ogólnopolski Festiwal Folkloru w Płocku w latach 1969-1980. a także. jeśli idzie o Kujawy. imprezy organizowanc od 1972 roku w ramach" Wiosny pod Tężniami" pod nazwą Festiwal Folkloru Kujaw. Autorka ulvaża. że ten kstiwal przyczynia się do integracji regionu. a jednocześnie inspiruje zespoły do przygotowyll.ania programów opartych na miejscowych tradycjach. Jest też miejscem popularyzacji sztuki ludowej Kujaw. Podobną funk~ję pclnią międzywojewódzkie przeglądy zespolów folklorystycznych. Stymulującą rolę pełnią też przeglądy organizowane przez Wojewódzki Zwi,jZek Kółek i Organizacji Rolniczych. Autorka omawia również kapele dawne i współcz.esne oraz I.espoły prezentujące folklor rekonstruowany. zbliżony do autentycznego i zespoły specjalizujące si.; w j(llklorze opracowanym artystycznie i stylizowanym. Powstawały one zwykle z inspiracji zewn.;trznej. były powoIywane do życia przez placówki kulturalne i szkoły. Był to folklor l\yuc7.ony. nic autentyczny. Wreszcie mowa jest o zespołach kół gospodyń wiejskich. W rozdziale poświęconym ochronie sztuki ludowej autorka omawia badania naukoll'C nad folklorem. podejmowane w latach 1945-1975. prowadl.One przcz l'aństwO\I y Instytut Sztuki. Muzeum w Toruniu i wc Włocławku. Polskie Radio w Bydgoszczy. a także prze/. różne ogniwa administracji państwowej oraz stowarzyszenia. przede wszystkim Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Omawia też zmiany, jakie zaszły w zakresie opieki nad sztuką ludową i 1()lklorem w związku ze zmianą podziału terytorialnego krąiu w 1975 roku. Podkrcśla roll; konkursów tematycznych. organizowanych przez Muzeum Etnograficznc w Toruniu i we Włocławku. a także o organizowaniu przez te lTIuzea wystaw zagranicznych. Wspomina również. o opiece Muzeum Etnograficznego we Włocławku nad twórczością ludOI,,! Kujaw. mil;dzy innymi o znaczącym fakcie. jakim było otwarcie Kujawsko-Dobrzyńskiego Parku Etnograficznego IV Klóbcc. Organizatorem konkursów na sztukę kujawsk'l jest równicż od 1979 roku Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. Podkreśla też roll; Bydgoskiego Oddziału Polskiego Radia w popularyzowaniu folkloru. Aneks do książki stanowi wykaz i omówienie zbiorów. dotycz'lcych Kujaw. II· poszczególnych muzeach Polski oraz obszcrna bibliografia. Wszystko to. a takie wysoki poziom graficzny. sprawia. że książka stanowi ważne kompendium wiedzy o sztuce lud(l\\ej Kujaw. l"<'I'esa IJ/ll1ill-l\arwicka �203 Ludwik K o I. o I u h. Rodzima wieś opolska. Kultura i ::ycie społec:::ne. SlIIdium socjologic:::no-etnograjicne. Opok I Y98. ss. 271. Ksiąjka. która pojawiła si.,: w ubieglym roku nakladem wydawnictwa Uniwersytetu Opol~kiego warta jesl. nie\\<ltpliwie. poświl,:eenia jej uwagi. wychodzi bowiem naprzeciw niezwykle aktualnej oheenie potrzehie określenia swojej etnicznej. narodowej i kulturowej tożsamości. Rozprawa Ludwika Kozołuha jest studium jednego regionu - jest to ohszerne studium OpolszcZ~lny. jej historii. problem(m i specyfiki - jednakże same mechanizmy decydujące o indywidualnym charakterze regionu oraz narz.,:dzia badawcze i metody analizy wyników badań zastosowane przez autora mogą poslużyć do zrozumienia specyfiki zróżnicowania kulturowego w znacznie szerszym aspekcie. Omawiana pozycja składa si.,: z szcściu głównych cz.;ści. podzielonych na mniejsze rozdziały: część pierwszą zatytułowaną "Zasadnicze pojęcia teoretyczno-poznawcze" autor poświęcił na omówienie poj<;:ć. jakie pojawiają sil,: w dalszych partiach pracy. W poszczególnych rozdziałach zostaly omówione takie zagadnienia. jak: świadomość społeczna. narodowa i religijna. tożsamość jednostki i grupy. problemy związane z wi<;:ziąspołeczną i postawami społecznymi oraz integracją i dezintegracją rcgionalną. "obejmujące swoim zasi<;:giem aspekty etniczne. językowe. kulturowe .. ze szczególnym uwzględnieniem kultury ludowej - oraz prohlemy gospodarcze r~gionu" (s. 47). Kolejnc dllie części omawianej ksią/ki zostaly poświęcone historii regionu od czasów najdawniejszych aj do czas(m współczesnych. z uwzględnieniem takich zjawisk. jak masowe wy.iazdy ludności Opolszczyzny do ówczesnego RFN oraz sytuacja na wsi opolskiej w latach siedemdziesiątych. Najnowszcj historii regionu trwającej do dziś a zapoczątkowanej zmianami polityczno-społecznymi po roku 1989. poświęcona jest część piąta zatytułowana "Wieś opolska a procesy tkmokratyzacji po 1989 roku". W tym rozdziale autor szczegółowo omawia zagadnienia związane z postawą ludności wsi opolskiej po roku 1989. powstaniem i działalnością Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Opolszczyźnie. a także potencjalnymi zagrożeniami hezkonl1iktowego współżycia mieszkańców wsi opolskiej. Ostatnią część tego rozdziału stanowi omówienie i ocena działalności wspomnianego Towarzystwa SpolecznoKulturalnego Mniejszości Nicmicckiej. Z kolei dwie powstałe cz<;:ścidotyczą problemów stricte kulturowych. Pierwszy z nich poŚII ięeony jest wspólczesnej kulturze ludowej wsi opolskiej. bowiem - co autor podkreśla w tytule kultura występuje tu jako "płaszczyzna integracji i podkreślenia tożsamości" (s. 135). Można II nich znaleźć opis tradycji. zwyczajów i obrzędów występujących na terenie Opolszczyzny. Autor oma\\ia ich liJnkcjc oraz przedstawia (na podstawie badań) ich współczesną rolę. I tak, przykładowo - .J dniem św. Andrzeja (30 listopada) związana jest tradycja różnorodnych wróżh. które w czasach nam współczesnych zatraciły swój pierwotny charakter i przybrały raczej formy zabawy. Wró/by andr/ejkowe znane są prawie 100% badanych. Praktykowane są przez młodzież, a tematyką ich sCI w zasadzic sprawy matrymonialne. Nąjbardziej znaną wróżbą jest lanie do wody roztopionego wosku - wymienilo ją 95% respondentów" (s. 155). W podobny sposób Autor omawia inne zwycząje i obrzędy. dokumentuje pewne aspekty współczesnej kultury opolskiej wsi. Natomiast drugi z rozdziałów poświęconych zagadnieniom kultury dotyczy zjawisk kultury współczesncj. ich funkcjonowania oraz wpływu. jaki wywierają na spoleczno-kulturowy charakter regionu. Podrozdzialy tej części zatytułowanej ..Współczesne oblicze wsi opolskiej"' dotyczą takich zagadnierl. jak szkołą i szkolnictwo. rola Kościoła katolickicgo. funkc:ionowanie bibliotek oraz /ycie kulturałnc i autoidcntytikacja mieszkańców wsi opolskich. Ludwik Kozolub w swojej ksią/ce podejmuje również kwestie związane z pograniczem kulturowym i wymieSlanicm kultur. jakie nastąpiło na ziemiach Opolszczyzny podczas wielowiekowych skomplikO\~anych procesów historycznych. W zakończeniu podkreśla. iż "rozprawa, zgodnie z założeniem. ukazujc na tic historycznym proces kształtowania się i różnicowania tożsamości rodzimych mieszkańców wsi opolskiej, przemian kultury ludowej i jej roli we współczesnym życiu tego środowiska" (s. 232). �204 Uzupełnieniem treści merytorycznych zawartych w omawianej pozycji jest aneks. w którego sklad wchodzą m.in. kwestionariusze do badań terenowych. zdj<;cia oraz wykaz nazw wsi. w których zostały przeprowadzone badania. Ponadto książka zawiera obszermt hihliografi.,:. a także liczIle mapy i tabele. które obrazują omawianą problematykę. Jest to więc szczególowa i w drobiazgowy sposób uj.,:ta mOllo,g,ralia regionu. którego indywidualny charakter i specyfika jcst wyraźnie zaznaczona na mapic Polski. zarówno tej kulturowospołecznej. jak i administracyjnej. do czego w dużcj micrze przyczyniła si.; postawa mieszkańcó\\ i ich poczucie więzi regionalnej. Stanisław G a d o m s ki. Krajobric:: kaplic::ką. Cjórnośląska ()Iieyna Wydawnicza. Katowice 1997. ss. 79: Ałicja G a I e c k a - I' a d u c h o w a. Kaplic::ki IIr::vliro:://(' ::it'mi raciborskiej. Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska. Kalowice 19Y7. ss. 165: Maria L i P o kB i e r w i a c z o n e k. Pr::y śląskich drogach. Muzeum ŚI'lskie. Katowice 1998. ss. 220. Recenzją obj<;te są trzy prace dotyczące małej architektury i rzcżhy sakralnej z. obszaru Górnego Śląska, powstale w latach 1997-1998. Religia i religijność od dawna wiązaly siO; z matcrialnymi ośrodkami J)'cia religijnego. wyrażającymi się w postaci wielkich i malych form architektury i rz.dhy sakralncj. Świ'llynic. kapliczki. figury i krzyże przydrożne hyły i sq matcrialnym wymiarem modlit\\y i rcligijnego kultu. charakterystycznego dla całego obszaru Polski. a szczególnie Śląska o silnie zakorz.enionej tradycji rcligijnej. Mimo upływu czasu i zmiennych losów historii. te z.aCh<l\\alle małe obiekty architektury i rzeźby sakralnej stanowią po dziś dzień charakterystyczny element polskiego krajobrazu. Otulone gałęziami drzew. często zniszczone i poszarzałe. przesyconc zapachem ziół i śpiewem ptaków emanuj'l ciepłem. budząc poczucie bezpicczeństwa i bliskości Boga. który jesl lu .,na wyciągnio;cie ręki..:· Przcl. dlugic lala mala archilektura i rzeiha sakralna z.epchnil,:ta na margines badań, nic doczekała siO;ambitni.:.jszych opracO\\ań. Pierwszą. klasyczną już pozycją prezentującą małe formy architektury i rZe/by sakralnej niemal z calego obszaru Polski była wydana (w okresie socrealizmu') nakładem \\ydawniclwa PAX. książka Tadeusza Seweryna: Kaplic::ki i kr::y::epr::ydro::ne w !'olset' (1'J5X). W IYX9 roku ukazalo się obszcrne opracowanie rzeiby ludowej Romana Reinlussa LlIliowa r::e:':bakamienna w Polsce. Kolejne lata przyniosły szereg opracowań o zasi.;gu lokalnym. Od kilku lat obserwowany jest wzrost zainteresowań rrohlclllatyk,t badawC/ą w zakresie małych form architcktury i rzeiby sakralnej, stanowi,\cych c/I,:sto jedyne ślady dzicdzictwa kulturowego .,małych ojczyzn". Społeczności lokaInc. chcące określić \\łasną tożsamość ... na nowo" odkrywają pio;kno rrzydrożnych kapliczek i krzyży. Wielu historyków i etnologów rodcjmujc próby ich zinwcntaryzowania i opracowania. W ostalnich latach plonem tych dociekań jest kilka pozycji obejmujących tercn Górnego Śląska. W 1997 roku Górnośląska Oficyna Wydawnicza i Centrum D/icdzklwa Kulturowcgo Górnego Śląska wydały dwie albumowe książki: Krajobra:: :: Iwplie::ką S. Cjadomskicgo oraz A'aplic::ki i kr::yże pr::ydro::ne ::iemi raciborskiej A. Gałcckiej-I'aducho\\l:j. PiemsJ:a z nich. z krótkim wstępem. stanowi fotograłiczną prezentatCil,: kapliczek przydrożnych i krzyży z wybranych miejscowości obszaru województwa katowickiego. S. Gadomski. znany fologralik. na barwnych fotografiach ukazał galerię różnorodnych form kapliczek. ligur i krzyży w malowniczego pejzażu śląskich osiedli, miast i wsi. Ten fotograficzny przekrój przybliża przecietnemu mieszkallco\\i Górncgo Śląska ność. piękno i wartości malej architektury sakralnej. Pozwala zauważać \\ najbliższym to. co było dotąd nicdostrzegane. Książka jest zaopatrzona \\ mapkI,: ohrazująq czek. krzyży i figur przydrożnych zamieszczonych w albumie oraz opis u'cści kładnym określenicm roku tundacji kapliczek i krzyży (hel. fundatora). 75 około 150 otoczeniu różnorodotoczeniu położenie liltogralii. kapliz do- �205 Ciekaw'l rucihorskiej. Raciborz,a Pictrowice pozycj.,: stamm i praca 1\. Gałc<.:kic.j-I'aduchowc.j Kaplicki i kr:y:':epr:ydro::ne :iemi maj'lca charaktn iluslrowanego katalogu obiektów znajdujących si.,: na tcrenie i kilku okoliu.nych Wielkie i Rudnik. gmin: lawiera Krzanowicc. Krzyżanowicc. królki wst.,:p. fotograficzny Kuźnia Raciborska. Nędza. katalog z opisem oraz indeks Ilszystkich kapliu.ek. ligur i krzyiy przydrożnych ziemi raciborski~i. sporządzonych przez aulork.,: na podslal\'ie karl adresolvych wykonanych w 1995 roku przez A. Owczarek-Kowalczyk na zlecenie Centrum Dz.iedzict\la KuilllrOI\'ego Górnego Sląska. Książka zaopatrzona jest II sln:szu.cnia 1\ j.,:z.ykach czcskim i niemieckim. W krótkim \vst.,:pic autorka wyjaśnia genez.,: powstania i lundacji kapliczek. figur i krzyży przydrożnych. Illai'lcych naju..,:ściej eharakler dzi.,:kczynny. Opisuje również najczęściej spotykam: typy kapliczek na ziemi racihorskiej. jak np. kapliczki domkowe. stawiane na rzucie kwadratu lub proslok'lla. z ccgły. krytc dwuspadowym daszkiem zwieńczonym trójkątnym szczytem lub fry zem. Wiele u\\agi ,wtorka poświ.,:ca rzcźhie sakralnej. dziykczynnemu votum. najbardziej rozpoIlszcchnionym kultom Śll ięty ch: .lana Nepomuccna. Urbana. Floriana i Matki Boskiej. Choć /amiarcm autorki (jak ZaLnaua wc lIstępic) było opraco\HlJlie przewodnika po ..raeiborskich kaplicznych ścieżkach". ksi,\ż.kę lę można I.aliczyć w poczet opracowań popularnonaukowych. I'iemszą. plmażną prl)hcl naukowej rcJ1cksji. dotyczącą małej architcktury i rzeźhy sakralnej na (iórnym Śh\sku. jest \\ydana w 19')X roku pr/ez Muzeum Śląskie. książka etnologa i pracownika tutejszego muzeum M. Lipok-Bierwiaczonek Pr:y ..iląskich drogacI/. Praca ma charakter albumowy (część fotograliczllo-dokumentalna). jak i popularno-naukowy. systematyzujący dotychczasową wiedzę o maki architckturze i rzd.bic sakralnej z wyjaśnieniem meandrów ich hi:;torii. Składa si.; z dwóch cz.;ści: fotogralicznej i opisowej. Fotografie (ok% 250). w większości czarno-hiałe. wykonał J. Bierwiaczonek. Przedstawiają one kapliczki. krzyże i rzeźbę sakralną z obszaru zachodniej cz.ęści (iórnego ŚI'lska (bez Opolszczyzny) oraz niektóre obiekty położone na ziemi rybnickiej. \\' części llpisOl1 ej autorka dokonuje krytycznego przcglądu opracowań małych obiektów ar- chitektury i r/e/hy sakralnej. które ukaz,liy si.,: od końca XiX wieku do okresu wspókzesnego. t:w<lża. ze żadna I d<llychczasol\ych pozycji nil: wyczerpuje w pełni tcj problematyki. W kolejnych rozd/iajach przed·;!a'.lia I wyjaśnia okoliczności powstania kapliczek. figur i krzyży przydrożnYlh. wskazujcl" na Ich religijny i kullllrowy charakter. Kapliczki. ligury i krzy iC h.,:dc)Ce sakralnymi elementami przestrzeni. porządkowaly ją. nadaJ,lc określony sens. znaczenie i symholikę. Budowane były na rozwidleniu dróg oraz na krańcach dallnej zahudowy: na granicy przestrz.eni znanej (orbis interior) i obcej (orbis exterior). aby każdy. klo \\chodzil lub wjeżdża! do wsi. musiał najpierw pokłonić się Bogu. Odmienność miejsca sacrum ccchO\\ało wyral.ne jego wyodr.,:hnienie. podwyższenie łub oddzielnie ogrodzeniem. Lokalizacja malych ohicktów architektury i rzeźby sakralnej miała także wymiar symboliczny i magiC/,ny. n,lwiązujący do okrcsu pogatiskiego ... Odganiała" si/y groźne dla człowieka oraz bronila im dostępu do siedlisk ludzkich. Pogańska symbolika widoczna jest też w stawianiu kapliCLek i krzyży w sąsiedztwie wysokich. wickowych drzew - symboli wiecznego trwania i odradzania się życi:.!. Male obiekty architektury i rzcźby sakralnej by/y zazwyczaj prywatnymi fundacjami pańskimi luh chłopskimi o charakterze intencyjnym oraz dzi.;kczynnym. Często ich wzniesienie wiązało :;ię z jakimś w'ażnym I\ydarzcnicm historycznym. inspirując ludzką wyobraźnię do tworzenia /mitologi/.llllanej wersji historii danej miejscowuści. Maria I.ipok-Biemiacz.onek i r/óhy sakralnej na (jt"mlym przedstawi/a w swej ksią:icc ŚleIsku. wskazując na wyraźną II krzyżach kamiennych Ilożych Mękach. o cokole pokrytym najC/.;ściej dreWllianc krl,yże z blaszaną postaci,! ukrzyżowancgo , ierll\\nomierna ;;akralnej. jest tu lakże częstotliwość Fakt ten I,p'y autorka z dost.,:pem występowania do surowca bogactwo specyfikę lorm malej architektury tego obszaru, widoczną płaskorzeźbami. Chrystusa. małych (piaskO\,viec) Tu też występują form architektury oraz lokalizacją i rzeźby warsztatów kamieniarskich. Ie względu na znikomą ilość źródeł. trudno do końca ustalić ich właścicieli. czy też II skazać lII'órcóII. Cz.,:Ść pOlOslaje nadal anonimowa i SIanowi wyzwanie do dalszych badań. �206 Na podstawie dobrze zachowanych inskrypcji oraz dokumentacji archiwalnej autorka ustaliła że naj starsze zachowane obiekty architektury i rzdby sakralnej pochodni z XVIII wieku. najwięcej zaś powstało ich w wieku XIX. Skupienie naj starszych zachowanych krzyży na ziemi pszczyńskiej nasUlva przypuszczenie. że ta torma rzeźby sakralnej sląd wlaśnie upowszechniła się na sąsiednich ziemiach Śląska. W zakończeniu autorka wyraża obawy i troskę o przyszlość małych limn an:hitcklury i rzeźby sakralnej. postulując profesjonalizm w prowadzeniu prac konSef\\aIOrskich i zabiegóI\' renowacji. Pozwoliloby to uratować dla potomnych ",nadszarpnięte czasem" małe obiekty sakralne oraz odsłonić dalsze ich nieodgadnione tajemnice. Praca M. Lipok-Bierwiac7.0nek Pr::y śląskich drogach. starannie wydana i napisana piękną. poetycką polszczyzną w oparciu o bogatą dokumentację źródłową i lolograficzną. stanowi cenny przyczynek i inspirację do podobnych hadań i opracowali innych ohszarów Górnego Śląska. również hagatych w małą architekturę i rzeźbę sakralną. Stanowi też punkt wyjścia do opracowania całoksztaltu religijności ludowej na tym obszarze. Trudno nie podzielić poglądu autorki. że ..zasobność śląskiego skarhca" i jcgo wielorakie bogactwo są niewyczerpalnym źródłem badań dziedzictwa kullurowego ..małych ojczyzn"'. zarówno pod względem historycznym jak i etnologicznym. Przedstawione w niniejszej recenzji książki są na to niezbitym dowodem. Krvs/yna Kierela Ga/i::ien. f}hnographische Erdkundung bei den Bojken und / lieu/en in den harpa/en. Beg/ei/buch ::1IrJahres a1lss/ell1lng /998 des Etnographischen Museums ,<"'Ch/OS.I· Kil/see (BIII'genland). Osterreichisches Museum tlir Volkskunde, Wien- Kittsee 199X. ss. 244. Książka stanowi jakby popularnonaukowe wprowadzenie do wystawy o Bojkach i Huculach sprzed okolo stu lat. otllartej od czerwca 1998 roku w salach muzeum ctnogra!il:Zł":go w Kitsee. Wcześniej ukazało się w niewielkiej książce pl. Elhnographie o/m!! (Jren::en pięć artykułów wiedeóskich etnografów a galicyjskich zhiorach OMVW. Są lo rozszcrzone tekst)' retCratów z kontCrencji ..Etnogral1a hcz granic". Lwów. wrzesień 1996. Zasluguje ona na uwagę także u nas, nie tylko muzealników i etnografów. ze względu na jej oryginalnie i przejrzyście ujętą treść. która wprowadza czytelnika. zwłaszcza potencjalnego widz.a tej wyslawy. w s/.erszą historyczno-kulturową problematykę wschodniej zwłaszcza Galicji w lalach. gdy istniala jako część monarchii austro-węgierskiej. Warunki bytu i kultura ruskich górali. Bojków i IlucułÓw. ukazane zostały przez hogate zabytki muzealne. zgromadzone do 19IX roku. uzupełnionych przez nieco dawnych fotografii i obrazów oraz współczesnych wytworów rzemiosła huculskiego. W 1999 roku dołączono fotografie ze współczesnej Huculszczyzny Andrzeja Poleca z Warszawy. We wprowadzeniu do omawianej książki Klaus Beitl wskazałna bogate zbiory zgromadzone IV OMVW. które przez wiele dziesięcioleci stanowiły jakby ..uśpiony skarh" tego muzeum. W nowych warunkach politycznych 1991 roku stało się moi.liwe (zapoczątkowane już kilka lat wcześniej) ponowne ich odkrycie dla ludoznawstwa austriackiego i ukraińskiego. Z okazji zbliżąiąeej się setnej rocznicy ukazania się tomu Galicja w II ielkicj serii .I/anarchia austro· węgierska w słowach i ohra::och (Kronprinzwerk). urz<\dl.Ona zostala w 19')6 roku wystawa ..Galicja w obrazach z Kronprinzwerk" (Lwów. Kraków. Wiedeń) oraz sympozjum we Lwowie ..Etnogralia bez granic. Początki zbioru ludoznawczego i hadal'] karpackich w ich ówczesnym kontekście i ich obecne znaczenie". z udziałem etnografów' auslriackich. ukraińskich i polskich. W 1998 roku została otwarta w Kitlsee wspomniana wystawa. poświęcona Bojkoll1 i Hucułom: II związku z nią kilku etnografów austriackich udało się na krótki zwiad do miejscowości. z których głównie pochodziły eksponaty sprzed okolo stu lal. W kI\ietniu 1')<)<) roku wystallę przeniesiono również do Wiednia na okres 4 miesięcy. �207 Jedenaście rozdzial,)\\ omawianej książki opracowalo siedmiu autorów z Austrii, po jednym i Ukrainy. Wśród nich jest jeden profesor uniwersytetu, trzech dyrektorów muzeó\v etnograticznych i trzech innych pracowników naukowych w stopniu doktora. Zwraca uwag« kompetentnc i przcjrzystc opracowanie każdego z rozdziałów przy zawężonej jednak bazie źródłl)\\ej. pozhav.·ioncj. poza jednym wyjątkiem. publikacji autorów polskich. Podstawą źródłową były publikacje IV jt;zykach niemieckim. angielskim oraz ukraińskim (jeden przypadek). W załączonym wykazie hlisko 120 publikacji naukowych (.. Wybrana literatura dotycząca Galicji") znajdujemy zaledwie 4 artykuły polskich historyków. a wśród 35 pozycji z zakresu publicystyki i literatury 5 aulorów polskich (Schulz. KuśniewicI.. Polec. Witllin. Vinzenz). W dwóch rozdziałach A. Woldana o llucu!aeh i Bojkach IV literaturze zostali wymienieni czterej autorzy polscy i fragmenty ieh tebtó\\' (Karpirlski. Korzeniowski. Pol. Vinzenz). Zabrakło polskich etnografów. II tym nawe! Kolberga. a także wzmianki o pierwszej wystawie sztuki huculskiej w Kolomyi. którą w 1880 roku zwiedził sam cesarz Franciszek Józef. Publikacjc w j«zyku polskim były niedost.,:pne dla aulOrów książki z powodu jcgo nieznajomości. A polskich publikacji z zakresu etnogratii. odnoszących sit; do Galicji. nic mamy. nicstety. w j<;zykach obcych. i w tym ustępujemy ukrairiskim badaczom. którzy zacz.,:li publikować IV Austrii od schyłku XIX wieku i dostarczać zbiory eksponatl'l\\ dla ()MVW. Wśród nich Iwan franko' dostarczył najcenniejszych obiektów etnogralicznych z BojkolIszczyzny. I. Niemiec Autorzy omawianej bi,)żki przedstawili więc obraz południowo-wschodniej Galicji (a nie całej. jak by (o sugerOlval tyluł) i jcj etnografii takim. jakim on jest w oczach Austriaków oraz Ukraińców. zwłaszcza tych. którzy publikowali po niemiecku i później po angielsku. On może różnić si.; mniej lub bardziej od naszego. opartego głównie na polskich. choć także ukraińskich badaniach. Obydwa powinny uzupełniać i wzbogacać obraz warunków bytu, kultury materialnej i sztuki górali ukrairiskich Karpat. Edward Pielras::ek ha K r c k o v i Ć o V {l. /.wischen Tolemn:: lind Barrieren: dos Bild der Zigellner lind Juden in del' slovokisclwll {-olklore. Pctcr ł >ang. Frankfurt am Mein 1998. ss. 317. Eva Kn:kovićov{l kologii w Slowackicj jest profesorem ludoznawstwa ze specjalnością folklorystyki etnomuzyAkademii Nauk. kj książka Lwischen Toleron:: und Borrieren: dos Bi/d der Zigeuller und .ludell in der slovakischen Folklore podejmuje problematyk.; etnocentryzmu i obrazu Cyganów oraz. i.ydÓw II' słowackim folklorze. I.asadniczo praca składa się z sześciu rozdziałów. choć można podz.iclić ją na dwie czt;ści. Pierwsza z zakresu historii kultury i folkloru podejmuie tematykt; wicioclnicznych i wielokulturowych ccch większości narodowościowej (von "Sieh selbst") i mniejszości narodowościowej (..den Fremden" albo .. Anderen"). Druga cz.;ść jest swego rodzaju przcgl,]lkm stcreotypOl\ych. ludowych wizerunków Romów i Żydów uzyskanych poprzez analizt; matcriałów archiwalnych. a popartych dodatkowo badaniami w terenie. Korpus badań stanowi 85 tys. pioscnck. przyslów i ludowych opowiadań od picrwszej do współcze,ności. Profc'llf ":va Krekovicova jako przedmiot swoich badań gólnc motyli). atrybuty o post3lvach Słowak,)\\" informacji o stosunkach ohrazów i cz.,:stotiiwoŚć strukcj.; obrazu autorka ukazuje zasad.,: miczna parodia. ohraz romantyczny) IV puje jako wiclOl\arslwowy obraz innej tekstów i poszczcgólny<:h atrybutów. W II występowania do innych grup etnicznych (Romów mit;dzy \viększością i mniejszościami motywu polowy XIX wieku przyjmujc poszczedająccgo i Żydów). co stanowi narodowościowymi. świadectwo cenne źródło Poprzez kon- przedstawienia rzeczywistości (obcy. inny. figura koodniesicniu do faktu. że wizerunek Żyda i Roma wystęgrupy etnicznej. a jest reprezentowany poprzez zbiór centrum uwagi znajdują się Romowie. a część o Żydach , Wspomnieć można. że ostatnio wsIał odsłonięty pierwszy poza granicami laśnie II" WIcdniu. gdzie na tamtcjszym uniwersytecie uzyskalon tytul doktora. Ukrainy pomnik I. Franki �208 j.:st traktowana jako uzupdni.:nie. Autorka w sposób plastyczny ukazuj.: zaki.ność pomiędzy t:1nocentryzmem na ł<:renic Słowacji a odzwierciedleniem lego .:tnoc.:nlryzmu II' I<Jlklorzc. Pieśni analizowanc w trzech ostatnich rozdziałach ksi,!żki uporzqdkOlI'anc S'I I"cdlug dominujących wątków. W.: wstępi.: pracy profesor Fva Kreko"icova wyjaśnia zjawisko "SIIOjCgO" i obcego" objawiając.:go siC; w postaci mentalnych obrazów (dwoistość z.naczenia obccgo: "Fn:mdcn" i "And,:r.:n") i tego. co w lolkiorze nazwała wyimaginollanym. Autorka pisze. ie obral "swojego" i "obcego" (.. Frcmden" i "Andercn") musi być rozpatrywany II kordacji z warunkami historyC/nymi. Ponadto uważa. że właśni.: w ni.:których gatunkach folkloru odkrywanc przCl. nią wizcrunki ..obcego" i ..inncgo" ("Fremden" i "Anderen") pozostają w niczmienionej postaci albo ulegają transformacji. W pierwszym i drugim rozd/jalc książki aulorka zajmujc się ctnoccnlryzmem i stereotypem Żydów i Cyganów w siollackim 1()lklorze. Wskazując na wply" lalciności historycznych i pokoleniowych. swoją uwagę kicrujc między innymi na stereolypy słowne. które I. \.;olei kszlałtują obraz ..obcego" na przykładzie Zig.:uner". co można tłumaczyć Cy ganów ("Cicrny si jak .,j,:sleś czarny ja\.; Cygan"). Cig(IIl"· .. Du bist schwanz wi.: ein Trzeci rozdział jest ana!i/"l obrazu Cyganów w tymż.: folklorl':. Krekovicov(\ prCl.:ntuje zebrane materialy (pios.:nki. przyslollia. opOIliadania ludolI':) i do\.;onuje ich analizy ze IIzględu na poszczcgólnc atrybuty Cyganów. Poprzcz analizę zjawis\.; ta\.;ich ja\.;: wi/ ..:rune\.; potoClny: język różnorodność ze wzglC;du na plcć (np. młoda Cygan\.;a ni.:szczęśliwie za\.;ochana): szczególne przyzwyczaj en ia oraz normy moralno-etyczne a) skra moralntH:tyczna. b) róinorodne cechy ncgatywnc. c) specyticzne traktowanic dzieci poloż.:ni.: socjaln.:: zatrudnicni.: i praca: wyznanie: wygląd zewnętrzny: dawne zwi'l7.ki historyczne międ/:y Romami a nic-Romami: romantyczny obraz Cygana i Cygan\.; i w oczach Słowa\.;óll. Dzię\.;i lIskazanym wyiej wyrói.ni\.;om analizy autor\.;a zbliża się do omówienia problematyki I.asięgu tolerancji Slowa\.;{lII wobec obcych (bt-'isc/ien 701eran= /Ind l3arriercn ...) W czwartym rozdziale autor\';a snuje rellebje na temat genealogii iydows\.;iej II słOIlackim folklorzc. Analizuje - podobnie ja\.; II' przypad\';u Cyganówmalerialy i.ródloll'':. by Ily\.;azać granice tolerancji w stosunku do tej mniejszości narodowościowcj. listala. podobnie ja\.; II przypad\';u Romów. porZ<ldek dziC;\';i któremu łatwiej jest konstruować Ilnios\';i o "obcości" i ..inności". W przypadku Żydów robi to jedna\.; na nieco mni.:jS/cj próbie materia/(m. Potwierdzeniem stosunku Slowa\.;ów do Romóll' i Ży dów jesl material I.,marly II V I wIdziale książ\.;i. który stanowi analizę i \.;omentarze Krekol'icovei nad granicami tolerancji II IIII"lorze. Jest to część objętościowo największa ze wzgl.;du na liczbę tckStÓII' piosenck II ory ginale oral: ich llumaczenia na język niemiecki. Dlatego. jak się wydaje. [en rozdzjał jest najhardziej interesujący. Dodat\.;owym jego alutem jest \';Iasy/ikacja pioscne\.; według porz"dku: dnonimy: oheślenie ję/·yhmego stereotypu: języ\.; (stanowiący mieszan\.;ę języb slollac\.;o-roros\';iego): ję/.y\.; "parodii" imitujący brzmienic zarabiania mowy Romów: pr/.yzwyczajenia na i.ycie. zatrudni.:nie: stereotypy życiowc i menlalność: poloż.:nie socjaln.:. sposób Żyda i Cygana II oczach Slowa\.;ów: romantyczny obraz Cygana. Przy omawianiu \.;olejnych rozdzialów pracy Lvy Kre\.;ovicovej pominęlam rozdzial pr/cdostatni. \.;tóry stanowi odpowiedź na tczę zawart,!1V tytule ksiąili /.lI'i.l'c/iell !'o/I!/'{//,e /l1U/Barricren ... Omawia ona w nim wyznacmi\';i "swojskości" i ..obcości" i zalcżnośei pomiędzy nimi. IV zlViąz\.;u z historyczną koegzyslencją na tym samym terytorium. SlIoje obrazu badania (\.;orzcni.: i Żyda najczęścic.j li" (żydłaczyli). autorka uprzedzeń). prowad/ila IV trzech tolerancja ukazy Ivane Sil poprz.:z a Cyganie mówili Stwicrdza. stereotypy jyzykoll': "prl:C7. zęby" Słowacy różnicują swój stosunek do obcych brych" można zaliczyć np. Il'ygląd fizyczn)'. a do ..złych" np. "-radzicż cz.y lichll·ę. badaczka zalicza: ncgatywne cmocje. plaszczy;.nach. i bariery. i "przez !ntercsowały .i'r stereotypizacja i.e Ilyobrai.enia i obraz)' nos". II izualnc: Nawd dOlYC/'lce Roma Żydzi - ..Iaj\.;a- ta\.; zllani lokrancyjni Ivsbzując na ich dohre i I:le cechy. Do cech "dotalent Illllzyczny albt) zdolność do handlu \.;mimi. Trzeci,) poruszan,! plaszczy/.n'l uprzcdzcnia i labu II slosun\.;u Sil uprzedzenia. do mniejszości do których elnicznych. �209 Olle typom; haril:ry rozpatrywane są w trzel:h warstwach: pSYl:ho-etycznej, społecznej i kulturolIej. Przykładl:m tahu jest zakazzawil:rania małżeństw poza wlasJ1<\grupą etniczną. Książka Lv)' Krekovicovej porusza problematykę ..swojego"' i ..ohcego"' . .lej walorem jest rozróżnil:nil: znaczenia ..ohl:ego"' na: ..fremden'· (..ohcego") oraz ,.Anderen"' ("innego") . .Jednak najeiekawszl: jest zamieszczenil: części analizowanego materiału źródłowego (rozdział VI). Zwłaszcza dla haJal:l.Y po(kjmujących tematykę ..obcego". a w szczególności tematykę cygańską. OWl:matl:riały mogą stanowić przyczynek do szerszego rodzaju retlek~ji nad społecznością Romów. Dlatl:go tó warto sięgnąć po książkę Krekovićovej Zwiscllen 7a/eran:: und Barrieren ... Omawiana praca. stanowi'lc analizę stosunków i zależności między ..swoimi" a .,obcymi" na terenil: Słowacji. może równil:ż inspirować badania polskie. Na koniec wypada dodać, że książka zaopatrzona /.Ostala w fotogratie i stanowi kolejny tom (2 ł ) cykłu poświęconego hadaniom nad Cyganami. !::ahe/a Po/ańslul S/oW/kia !c'ul"OpeanConlexls o/llIe Fo/k C'u/lure. red. R. Stolicna. Veda Publishing House of the Slovak Acadcmy of Scienc.:s. Bratislava 1997. ss. 366. ił.. mapy. W ostatnich dzil:sięciokciach l:tnologia słowacka może poszczycić się szeregiem osiągnięć. Ograniczając się tylko do puhlikacji. należy wymienić wychodzący od 1953 roku kwartalnik ..Slovensky narodopis". od 196& roku ukazuje się międzynarodowy rocznik ..Ethnologia Slavica" (ostatnio pod tytułem ..Ethnologia Slowaca et Slavica"). Wymieńmy jeszcze .,Narodopisne informacic". klórl: po roku 199(, wychodzą pod nowym tytułem - ..Etnologickć rozprave". Szereg liuących się monogralii zapoczątkował Rudolf Bednarik publikacją Ducllovna a hmolnó ku/lura s/ovenskJ!Io rudu (..Slovl:nska vl,l'itiveda"', 1943). Kulturę ludową Słowacji przedstawiono II drugiej części prac)' I.hiorowcj (eskos/ovenska v/asliveda, cz. 3 Lidovó ku/lura (Praha 196&). W 1972 roku ukat.ała się kokjna praca zhiorowa Die s/owakische Volkskll/lur - Die maleriel!e lind Rei.W~r:e}..·/I/l/lr(red. E. Ilurv<'lIhova i V. LJrbancova). Trzy lata póżniej opublikowano ohszaną prac;; S/ovensko 3. u. 2 !:/ld (rl:d. 13. Filova i 1. Mjartan). W ostatnich latach ukazały się trz)' znaczące praCl: zespołowl: przygolowane głównie przez hadaczy skupionych w Ustal' etnológie Słowacki.:j Akademii Nauk. W roku 1990 opublikowano F.lnograjick)! al/as S/ovenska (red. S. Kovacl:vicova). pięć lat póiniej ukazała się dwutomowa Encyklopedia rlldovej kU/lWy S/ovenska (red. J. Botik i 1'. SlavkovskY). a w 1997 roku drukarnię opuściła książka pl. Slovakia - European Contexls o/l!le Fo/k CU/IIII'e pod redakcją Rastislavy Stolicnej. Niewielki nakład i trudny dostęp do tej pozycji sklonil rl:Cl:nzenta do szcrszego przedstawienia publikacji. Slovakia jl:Sl pracą I.hiurową piętnastu autorów. Wielu z nich brało udzial w opracowaniu etnograticznego atlasu Słowacji. Jest to istotna informacja, gdyż recenzowana praca ma na celu opisanic i wyjaśnienie przyczyn zróżnicowania kulturowego Słowacji. Autorzy nie poprzestają więc na ukazaniu rozl\oju tradycyjnej kultury w zależności od środowiska geograficznego i różnorakich uwarunkOWali historyc/.nych, w tym zwłaszcza osadnictwa woloskiego. niemil:ckiego, węgierskiego i in.. ak sięgają po prace polskie, czeskie, niemieckie, austriackie, węgierskie i ukraińskie. ahy odczytać procesy zapożyueli, które zachodziły w drodze dyfuzji. Autorzy Iviększości rozdzia/óI\" poprzedzają opisy i interpretacje etnologiczne zarysami historyl:znymi sięgąjąl:. tam gdzil: to było możliwe, do danych archeologicznych. Trudno jest recenLOI\"aćw krytyczny sposóh prac;; zhiorową ohejmującą nieomal całą kulturę ludową. Nad tonami polemicznymi i uwagami hędzil: dominować styl re/ata re/ero. Rolnictwo wraz I. uprawą winnej latorośli. hodowlę i pasterstwo przedstawił Peter Slavkovsk~. którl:go poznaliśmy wczl:śniej jako autora książki !?olilik a je/w próca (Bratislava 198&). Swój obszerny artykuł opatrzył IV pięć map. Na jednej z nich (s. 56) przedstawił obszary, na których już w końcu X IX Ivieku rolnicy posługiwali się narzędziami produkcji fabrycznej (południowo-wschodnia Słowacja oraz okolice Koszyc). na innej (s. 57) zaznaczył zgeneralizo- �210 wam; zasięgi narzędzi i prac archaicznych w pierwszej połowic XX wieku. a mianowicie jednej orki w roku. drewnianego pluga oraz siewu ro;cznego i młocki ccpami. Owa archaiczna strefa obejmujc obszary górskie. podczas gdy obszary nizinne były już w tym czasie nasycone innowacjami. Niekiedy jednak i na południu Słowacji można spotkać stare elementy kulturowe. jak choćby młockę pod gołym niebem przez wydeptywanie przez konie ziarna ze snopów rozłożonych na podwórzu. W tym przypadku mamy jednak do czynienia z półnoen,\ graniq rozległego (i też archaicznego!) obszaru występowania tej techniki młócenia zhoża w ohn;bie Starego Sil iata. Podział Słowacji na te dwie strefy często będzie siO;pojalliać II reccnz.OIlanej pracy. Pisząc o ogrodnictwie P. Slavkovsky wspomina o roli. jaką odegrali hulgarsey ogrodnicy w szerzeniu się upraw nowych warzyw. jak i sposobów n<l\ladniania ogrodów. W poludniowej SlolVaeji do dziś uprawia się winną latorośL eImlnicj pólnocna granica tego Kr/CIHI sięgała rozkgłymi dolinami aż do okolic TrenClyna. Autor wyodrębnia dwa typy winogradnictwa: \V miastach ella niektórych mieszkańców było to główne zajęcie. we wsiach natomiast bylo uzupdnicniern gospodarki rolnej. Zauważa też wplywy osadników niemieckich w tym z.aKresic. Autor omówił także hodowlę bydła i koni oraz pasterstwo OlI icc. To ostatnie rozwijało się w wiekach XV-XVII. Szałaśnictwo słowackie i sposoby przerobu mleka owczego wykazują oczywiście wiele podobieństw do t(lrm znanych z innych c/o;ści Karpat i Bałkanów. P. Slavkolsk)' oparł się głównie na pracach Jana Podolaka, zabrakło jednak próby uka/"lIlia szerszcgo środkowo- i południowo-europejskiego tla kulturowego. Na rozwój rzemiosła silny wpływ wywarła koloni/acja I X III i X IV wieku. głównic 7 krain nicmieekojęzyeznych. Dane ctnograticzne z dwu ostatnich w'ieków świadcz'l. Idaniem Michala Karavskiego. o wpływach kulturowych I obszaru Czech. Śląska. Austrii i Niemiec na sklllackie rzemiosło i wytwórczość wiejską Na ogól rzemieślnicy wiejscy i małomiasteClkowi praCll\lali na potrzcby własnego rynku. liwaga ta dotyczy głównie rzemiosł zllią/anych z ohróhką drell"ll<l i skóry (wyrób siodeł. uprzęży. pasów itp.). kożusznictwa czy garncarstwa. Ale od lej reguły bywa/y intercsujące wyjątki. Oto koszykarzy I l3ardejowa można było spotkać daleko poza Słmlacją. trzosy kupowali polscy kosiarze chodzący na żniwa na Wielką Nizinę Wo;gierską (uw'aga Z. K.l. liptowscy wytwórcy kożuchów sprzedawali je na przyleglych ziemiach polskich. ceramika z warsztatów w Iloncie. Gemerze i Zcmpłinie rozchodzi la się dosyć daleko. między innymi na obszarze dzisiejszych północnych W<,;gier. a sukno wyrahiane w niektórych okolicach Słml<lcji w XVIII i XIX wieku wywożono na obszary d/isiejszyeh Węgier i bylej północnej Jugosławii. Wyroby niektórych rzemieślników trafiały na odlegle nicrai rynki d/i.,:ki szerokiemu zasięgOlI i handlu. Szereg rzemiosł wykonYllali domokrążcy. Kraje s<lsiadująee ze Slowacją przemierzali druciarze. szklarze. kastratorzy. 1nni szukal i pracy sezonowej. np. murarze I. (il')rnej Orawy (także z naszej l.ipnicy Wielkiej - przyp. 'l. K.) najmowali siO; do prac)' w Wiedniu i Iludapeszeie. Rzemieślnicy w trakcie dalekich niekiedy wędr{mek poznawali nowe lecllOiki i lechnologie. doskonalsze wyroby. Prócz lego z szerokiego świata przynosili do swoich miejsCl)\\ości róine nOllinki: roznosili je rzecz jasna także wzdłuż szlaków swoich w.,:dróllek. Któż d/iś w ie. ile im zawdzi<;cza tradycyjna kultura środkowej Europy. Cenne inl()rmaeje na ten temat mo/cm)' znalcźć w nieznanym M. Karavskiemu artykule R. Reinfussa (JIIJIYI1! ::(/1t'Odów ll'l,'drOll'/n'ch 1/lI ks::wltowunie się kllltllry IlIdowej li' KG/patach. w: Stlldia :: ::akresll socjologii, etnografii i historii ofiarowane Ka::imier::oll'i f)obrowolskiemll. Kraków 1972. s. 143-152). W lradycy'jnej kulturze slowaekiej poważn<\ rolę odgrYI\al handel. I.icme wzmianki o obnośnych handlarzach i domokrążnych chii austro-węgierskiej nienie to. mocno ICanova. Za Janem spotykamy zazębiającc C:aplovićcm rzemieślnikach także II' polskim się z rzemioslem i Pallem pochodzqeych fólklorze i wytwórczości'l Dobsinsk)'m autorka I rozległych i literaturze I\iejską Ilymicnia obsl.arów etnogralicz.nej. opracowała olejkarzy monarZagad- I:ubica sprl.edając~ Fach olejki i preparaty lecznicze. handlarzy olejem (głównie lnianym l. borml iC/karzy sprzedający ch destylat z borówek. szafraników. dalej handlarzy koronkami. pł{l<.:icnnik{l\\. II tym handlar/~ suknem pytlowym. rzy bydłem. rzy zhożcm. handlarzy kożuchami. szklarzy i sprzedawców owocami. jar/.ynami. garbarz). sprzedawcl'l\\" mI cz..ego sera i masła. wyrobów sl.klanyeh. sprzeda\lcl'l\I wosku dalej szmaciarzy. sprzedawców kwicz.olów. handla- i miodu. handlagarnków: kolo- �211 dziejów. slclmachów. spr/.edawców ohręczy do sit. sitarzy. sprzedawców koryt. hednarzy, handlarLy brdami. gonciar/y. spr/eda\vców kolomazi. wapna. druciarzy. blacharzy, obraźników. koszykar/Y. miotlarzy. handlal'lY zabawkami. sprzcdawców kos i in. Do I wojny ŚII iatowcj m,:drowali oni po wszystkich krajach Austro-Węgier. zapuszczając się do najdalszych krajów curopcjskidl. a nawet do pólnocnej Afryki. Azji i obu Ameryk (sic!). Niektór/y dorobili się i II różnych krajach zakładali maga/yny lub warsztaty. czasem zostawali w nich na stale. S/cz..:gl·)lni aktywni byli druciarlc ("garnki drutuję!"): \1' końcu XIX wieku było (1kolo 10000 druciar Iy r..:krulUj<lcych się IC 150 wsi słowackich. W 1870 roku w samym tylko Wiedniu nalic/ono ich I 123. Nic wi.;:c dziwncgo. że w wiciu krajach druciarz byl synonimem Słowaka. Olcjkar/.y obliczano na około 3 000 osób: rekrutowali się głównie z 40 wsi w okolicach Turca naśl'lldkow..:j Slowacji. Poza Slowacj<\mi..:li swoje ccntra w Amstcrdamie i w Warszawie. \\' Poiscc i w Rosji il<vywano ich Węgrami. gdyż Słowacja stanowiła wówczas część Węgicr. /. początkiem X IX wi..:ku część I nich poszerzyla swój asortyment. glównie o szafran. stąd w literaturl.": spotykamy ich często pod na/wą .,szafranicy". Założony w Warszawie w 1878 roku dom handlO\I y hraci Ors!.ilgo\'ców skupialokoło 150 olcjkarzy pochodz<lCych głównie z okręgu turczańskicgo. I.ależnic od I.amożności handlarze ci przemierzali szlaki bądź picszo, niosąc towar przymocowany do nosilck naplccl.l1ych luh w koszach. a nawct płachtach na plecach. albo transportując wozami. Pojawienie się kolei ulatwiło im dalekosiężny handel. Wspomnijmy przy okaIji. żc handlarl.": wyrobami szklanymi z Vd'kćho i Malćho l:3oro\'ćho (polskich wsi na Liptowie) mi..:li swoj..: c..:ntra handlo\l": II KrakoIlic i Warszawie. a II' każdym z nich pracowało po około 100 pracownikó\\ i uczniów. Przygotowywani..: poi.YI\i..:nia oraz formy i zwy..:zajc związane z posiłkami opracowała Rasti,lava Stolicn<'l. autorka m.in. książki Jed/a a ne/poje na.i:ich predkov (Bratislava 1991). Artykuł zilustnman)' j,,:sl dwi..:ma ci..:kaw) mi mapami. Na jednej z nich (s. 112) autorka ukazała regionalizację Słówacji z..: wzg.l.;:du na rodzaje tradycyjnych napojów alkoholowych. Strefa wina obcjIlluje poludniowozachodni" część kraju i okolice Koszyc. na pozostałych obszarach tradycyjnym napojcm alkoholow)'m byla wódka. Wśród potraw zhoż.owych znajdujemy szereg podobnych do polskich. Ni..:kt()r..: s,l lap":1II1": bardzo archaiczne. jak choćby kisiel ( .. kysen - polewka z owsian..:j m<,ki. któn\ pl'l..:d ugotowaniem zalewano wodą i zostawiano do swobodnej fermentacji. Kisi..:! taki jadano ni..: tylko Ile wschodniej Słowacji. ale i na Ukrainie oraz we wschodniej Polsce i da!..:.i na pół no..:. ell najmnicj po iemen. a zapewne i dalej. Przcl Sltl\\aeję przcbiega południowa granica slrefy. którą zdaniem I.nawców problematyki charakleryzui'l taki..: poll'<lWy luh ich składniki. jak chich. jarzyny. mięso, piwo i wódka domowcgo w)Tobu: tu bini.": pocl.ąt..:k str..:fil. w któr..:j ważką rolę w pożywieniu odgrywają sery. wina owocowe i ryi .. Autorka zwraca uwag.ę. że chich strdY północnej wyrahiany jest głównie z mąki ż)'tni..:j (tzw. c/.arny ch!..:.b). Na j..:dnej z Illap ukazano. żc na obszarach górskich jeszczc w pierwsze.i polowi..: XX wieku wypickano chleh z mąki owsianej i jęczmiennej. często z dodatkiem mąki żytni..:j. natomiast poludnie i wschód Słowacji charakteryzowal chleb wypiekany z mąki żytnicj micszan..:j I. pSl.cnn,\ luh tylko I. pSl.ennej mąki. lzw. biały chleh (znowu skrąj wiclkiej południowej strefy kullurowcj). Od XVIII wieku miejsce prosa zaczyna zastępować gryka. a od połowy XIX wieku - kukuryd/.a. Robiono z nich między innymi kasze. W XX wieku upowszechnił się ryż. I. któr..:go robiono kaSI": na słodko oraz dodawano do kaszanek i mięsa. Autorka zwraca ullag.ę na zachodnioeuropejskie. słowacką. Doprowadziły one do zmiany charakteru dallnych porannych oblitych "iazwa "ohcd" nadal dotyczy ajbardzi..:j tmały charakl..:r n~ch. Moimir Ikni.a jest aulor..:m arlykułu lustrował swoj..: I\Yllody. Europy. Autor wyodręhnia skladowymi: zasadnicze "obed(lIv" główncgo wykazuj'l głównie niemieckie wpływy posiłków rannych i południowych na kuchnię - miejsce ząjęly lekkie .Jristyki" (kawa. chleb. np. ze smalcem). posiłku. który podawany jest już w porze poludniowej. potrawy podawanc podczas świąt dorocznych i rodzino ubiorze ludowym. na szc/eg.óln<\ uwagę zasługują trzy I.asadnicze typy ubiorów koszulami. spodniami. lilrtuehami t~ Pl' ubior(lI\ kobiecych. któr..: rMnią i pasami. Wśród kilkunastu te. które obejmują męskich i zajmuje Na obszarze się glównie lannami map, którymi Słowacji koszuł zi- obszar środkowej się ich częściami istniały dwa - bez rękawów �212 (..ruhas") i z rękawami. Mniej uwagi poświęca autor spódnicom. /ywotkom (..i:ivótik") i fartuchom. Wśród czepców u/ywanych przez kobiety do nakrywania glowy M. łknza wyodrębnił pięć typów. W północno-zachodniej Słowacji jeszczc w pierIVSIej połowic XX wicku kobiety używały prostokątnych płacht o nazwie ..podvika". W przeszłości tego rodzaju nakrycic głowy było w Europie pospolitsze. Autor zwraca też baczną uwagę na formy obuwia rozpoczynając od kierpców (łapcie z łyka nic byly tu znane). Na podkreślenie zasługuje orientacja autora w literaturze etnologicznej krajów sąsiednich. Na koniec autor podkreśla rolę ubioru jako znaku etniczncgo. przypominając. że w przeszłości w wielu krainach kierpce były ..symbolem" Słowaka. Osadnictwo i budownictwo opracowała Sona Kovael:vicova. autorka kilku książek. między innymi Ć'lovek tvorco (Bratislava 1987). Sicć osadnicza odzwierciedla proccsy kolonizacyjne. te zaś w znacznej mierze zależały od warunków geograficznych. Do połowy XIII wieku zasiedlone zostały niziny (południowe części krąiu) i rozległe doliny rzeczne Morawy. Wagu i Nitry, a na wschodzie - Torys)' i Ciroch)'. Większe wyspy zwartego osadnictwa ukształtowały się na Spiszu. Liptowie i w okolicach Żyliny. Na pozostałych, a więc górskich obszarach środkowej i pólnocnej Słowacji. dominowało rozproszone osadnictwo górnicze. później pasterskie. Z upływem wieków obraz ten mocno się zatar!. między innymi przybyło sporo osad rozproszonych. a na północy upowszechniły się wsie typu łańcuchowego. Ściany budynków były drewniane. a na nizinach - gliniane. Od końca XVIII wieku w niektórych okolicach upowszechniły się domy murowane z kamienia. W tym samym mnicj więcej czasic typowe rozplanowanie ..izba-sień-komora" zaczęło się różnicować wskutek wprowadzenia komina (w sieni). W zamożnych wsiach zachodnicj i poludniowej Słowacji. a gdzie indziej głównie u bogatszych gospodarzy, drobnej szlachty i rzemieślników. upowszechniły się wówczas domy o układzie .,izba-sień-izba·'. Zwróćmy jeszcze uwagę na fakt, że w zagrodach południowo-wschodniej Słowacji nie było stodół. gdyż mlócono tam przez wydeptywanie przez bydło. Tam taki.e nie było spichrzy. a wymłócone ziarno przechowywano w jamach ziemnych. Autorka zwróciła szczególną uwagę na powiązania kulturowe w zakresie konstrukcji i materiałów budowlanych oraz typów budynkóv;, gospodarskich między Slollacją a krajami sąsiednimi. Wśród czynników różnicujących budownictwo wiejskie wymienia uwarunkowania etniczne. wyznaniowe (sic'). gospodarcze. a przede wszystkim geograficzne. Sona Kovacevicova nie podjęła natomiast próby naszkicowania typów i odmian domów; nąjpewniej zdając sobie sprawę z niepewności takich prób. Pomija nawet tego rodzaju literaturę. jak np. V. Mencl, UdoWJ architektura v Ceskoslovensku (Praha 1980). Społeczność wiejską i rodzinę opracowały Katarina Apiithyova-Rusm\kov(1 i Rastislava Stoliena. Autorki opisują społeczność wi<:jskl! w paru aspektach. a mianowicie: wiejski samorząd w jego historycznym rozwoju (od XI wieku). formy spolecznego użytkowania wspólnej własności wiejskiej. problematykę stratylikaeji społeczeństwa wiejskiego. Początkowo kolonizowano kraj według prawa norymberskicgo albo magdeburskiego (tZII. prawo /yliliskie). W wiekach XV-XVII w północnej Słowacji ,.ałoi.ono około 200 wsi na prawie wołoskim. Na uwagę zasluguje wielka emigracja w XVIII wieku. kiedy lo z poludniowych części dzisiejszej Słowacji ludność przenosiła się na tereny dzisiejszych Węgier. wyludnionych w wyniku tureckiej okupacji i zarazy. Na miejsca opuszczone przez emigrantów napłynęła ludność z północy Słowacji. Poważny wpływ w zakresie zarządzania wsi,! nastąpił wskutek zniesienia poddaństwa w 1848 roku. kiedy to administracja przeszla w n;ce urzo,;dnik(nv paIiSlwowych. Mimo przemian, w widu wsiach zachowało się. aż do kolektywizacji po II wojnie światowej. prawo wspólnego użytkowania lasów. łąk i wód. Pamięć o udziałach wc wspólnej własności przetrwała do dziś. Autorki opisują także organizację wypasu owiec. która jest oczywiście podobna do tej po polski<:j stronie Karpat. Struktura społeczcństwa wiejskiego byla mocno zróżnicowana. Ciekawym jej odbiciem był sposób zajmowania miejsc w kościele w zależności od pici. wieku i stanu cywilnego. Ponieważ jest to pierwszy od pół wieku opis zachowań obrzo,;dowych w kościele w Słowacji. zatem wart jest przybliżenia. Do mężczyzn należala prawa strona nawy i galeria_ kobiety zajmowały tylko nawę �213 z lewej slrony. Panny-dziewice stały z przodu na miejscu symbolicznej czystości; miejsce dla dzie\\czyny "prespanki" bylo w tyle kościoła. Mlode i jeszcze bezdzietne mężatki stal y tuż la pannami. Róv,niei. młodz.iei. m.,:ska stała z przodu, za nimi siedzieli gospodarze według swego statusu społecznego. starcy siedzieli na ostatnich ławkach. Przy drzwiach kościoła stali członkowie sP0!cczllośei stojący w nicj najniżej. np. żebracy. Rodziny wiejskie. jeszcze w początkach XX wieku patriarchalne, przeobraziły się w rodziny partnerskie. Dawna wielodzietność (12-16 porodów w okresie rozrodczym) charakteryzowała społeczności katolickic. natomiast w miejscowościach zamieszkałych przez kalwinów i luteranów zabiegano o to. aby w rodzinie było tylko jedno dziecko. Autorki opisały również bardzo ciekawy. po cz.,:śei obrz.,:dtl\vy podział izby. W dalszej cz<;ści wiele miejsca poświęcają sprawom uposażenia synów i córck zawicn~iących małżeństwo. Artykuł kończy opis stosunków pokrewieńst\\'a i instytucji kumostwa. Obrzędami dorocznymi zaj.,:ła si.,: Viera Feglova. Autorka zwróciła uwagę na wpływ wyznania na obm,;dowość ludow'l i w zwi,\zku z tym przypomniala geografię kościołów: rzymskokatolickiego (od Bratysławy i Nitry po Spisz), greckokatolickiego. prawosławnego. luterańskiego i kalwińskiego (ewangelicy skupiają się głównie w małych miastach górniczych wschodniej Słowacji. gdzje dawniej osiadali koloniści niemieccy. kalwini natomiast głównie na południu kraju wśród mniejszości w.,:gierskiej). Wiele obrzędów przypomina polskie i inne środkowoeuropejskie. różniąc się jedynie w szczegółach. W obrzędach okresu zimowego spotykamy przebierańców i maski, szczególnie podobne do tych z krajów naddunajskich. Wiele obrzędów łączyło się z dniem św. Lucji. Szczególnie bogata obrzędowość świąt Bożego Narodzenia wiąże się z kultem zmarłych oraz magią agrarną i hodowlaną Podobnie jak w Polsce, choinka upowszechnia się na Słowacji od końca XIX wieku zwłaszcza poprzez miasta, w których mieszkali koloniści niemieccy. ,.Faśiangy" (z niemieckiego ..Varschang") to okres od Trzech Króli do środy popielcowej nasycony licznymi obrz<;dami mającymi zapewnić pomyślność w rolnictwie, elementami kultu przodków i średniowieczną miejską kulturą karnawałową. Taki..e wiosenne i letnie obrzędy słowackie mają swe rozległe środkowoeuropejskie parantele. Obrz.,:dy wynoszcnia słomiancj kukły (..Morena", ..SmrC·, ..Kiser') praktykowane były w zachodniej i środkowej Słowacji. Ich nieobecność we wschodniej części kraju autorka tłumaczy wpływem wschodniego typu kultury i kościoła wschodniego z juliańskim kalendarzem świąt. Odnotujmy powszechnośc stawiania ..majów" na I. maja i majenie domów na Zielone Świątki. \\! wigiii.; Ś\\ . .lana. niekiedy w inne dni, palono obrzędowe ognie ..vajano" (we wschodniej Słowacji ..SObolky". a wi.;c podohnie jak w południowo-wschodniej Polsce). U Słowian zachodnich ognie obrzędowe hyły cz.,:stsze. aniżeli autorka sądzi (zob. mapę przy książce Die Termine der .Jahre~jeller in r:llropa. Forsc!lItngen =lIm I::thnologischen Atlas £lIropas und seiner Nachbarlander. t. I. red. M. Zender. Giittingen 1980). Dodajmy jeszcze i to, że istnieją różnice jeśli idzie o geograli<; ogni dorocznych w Słowacji; częściowo odmiennie rysują się one we wspomnianej wyżej pracy na mapie opracowanej na podstawie danych z literatury przez Jana Podolaka, a inaczej na mapie E. Klcpacovcj w t;tnograjicJ..Ym atlasie 5'1ovenska. W zakollczeniu V. Feglova podkreśla istnienie dużych różnic w zakresie obrzędowości dorocznej - tłumaczy je odmiennością wyznania i kalendarza juliańskiego wc wschodniej części Słowacji i silnymi wpływami kulturowymi idącymi wraz z kolonizacją niemiecką w pozostałej części kraju. Pewną roI.; przypisuje również kolonizacji wołoskiej. Zwyczaje i obrzędy rodzinne opracowały Viera Feglova i Kornelia Jakubikova. W ogólnych zarysach ohrz.,:dowość rodzinna jest taka sama jak w pozostałych krajach środkowoeuropejskich. Pewne różnicc kład'l autorki na karb szczególnej zachowawczości charakteryzującej tradycyjną kulturo; Słowacji. Do połowy XX wieku w pewnych okolicach przetrwał zwyczaj izolowania matki z dzieckiem przez sześć tygodni w kącie izby oddziclonym od reszty pomieszczenia płachtą. Co najmniej przez tydzień pożywienie dla niej. jej rodziny. a nawet dla sąsiadek odwiedzających położnicę, przynosiła kuma. niekiedy bahka. która odbierała dziecko przy połogu. Reliktem zwyczajowego prawa był obrzęd położenia dziecka na podłogę lub pod stół. skąd podnosił je ojciec, potwierdza- �214 jąc tym samym prawo dziccka do życia i jcdnoczt:śnie swoje ojcostwo. Kumostwo poszerzało krąg krcwnych; na Horchroniu potomkowit: rodziców chrzcstnych uważali si.,: za krcwnych aż do piątego pokolcnia. Ślub i wt:sele wiążą się z wieloma obrzędami wyłączającymi młodych z kr.,:gu młodzieży i włączającymi ich do grupy doroslych. Towarzyszyly tcmu licznc zwyczajc i obrz.,:dy mające zapewnić nowemu małżeństwu dostatt:k. potomstwo i zabezpieczyć od zlych sil. Autorki uważają, że istnieje jt:den zasadniczy scht:mat (struktura) zachowałl obrz.,:dowych w tym zakresie i stwierdzają jego wyst<;powanie w innych krajach naszego regionu. Niektóre z zachowalI obrzędowych autorki odnoszą do czasów wspólnoty indoeuropejskiej. I.apewne archaiczne są ślady nocy poślubnej. sp.,:dzanej ongiś przez pann;,; mlodą ze starszym dru/bą Śmierci towarzyszyły nie tylko obrzędy wylączającc zmarlego zc świata żywych. ale także chroniclcc przed negatyvmym oddziaływaniem nicboSlczyka. ocnc ulI\vanie przy zmarlym. placzc pogrzebowe. sposoby zabezpieczania się przed upiorami znane są oczywiścic na obszarach graniczących ze Słowacją. Wc wschodniej Słowacji do lat trzydz.ieslych naszego wieku przc!rllai prastary zwyczaj przcwożt:nia trumny ze zmarlym na saniach takŻI.:latem. Warto podpOII iedzieć. że tt:go rodzaju tradycja przetrwała na Ukrainie (C Vovk .. ')fudii :: ukraiJl.i:koi e/nograjii ta on/rop%hil. Praha brw .. s. 338n.) i u Rosjan (D. Zclenin. Russische (os/s/lIFische) I 'o/ksk/lnde. Berlin - L.eipzig 1927. s. 325-326). Teatr ludowy opracował Daniel Luther. Źródła teatru ludowego tk wiq w dawnej obrz;,;dowości pogańskiej związanej z ząjęciami rolniczymi i pasterskimi. Chrzcścijallstwo wniosło tematyk.; wiążącq się głównie z narodzinami Pana Jezusa i kgendami o życiu świ<;tych. zwłaszcza o św. Dorocie. Widoczny jcst także wpływ kultury miejskiej, który docierał na wieś między innymi za pośrednictwem szkoly i studentów. Autor zwraca uwago; na z.achowania obrz.,:dowe okresu zimo\\eg,o, zwłaszcza Ś\\. Lucji. św. Mikołaja (przebicrai\c). Ilerod) i jasełka. rekwizyty o charakterze symbolicznym) <lraz na karnawałowy charaktcr ZaChl)\\ml zapustnych. Niektóre obrzędy. jak np ... pochówek basów" (albo innych instrumentów muzycznyl:h). rzadkie .icszue \I' piemszci połowic XX wicku, szerzyly się dopiero w latach siedemdziesiątych i osiemdz.iesiątydl. Daniel Luther omówił także dramatyczną stronę obrzędów weselnych. Także i tu mamy do czynienia z przebierańcami. np. przybycie dwunastu ..zbójników" (zachodnia Słowacja) tallcz'lcych .janośikovsky odzemok" (taniec zbójnicki). W widowiskach ludo\lych cz;,;ste S'I postacie druciarzy. miśkarzy. kowali. kominiarzy, szklarzy. szmaciarzy. ale najcz.;stsze są motywy pasterskie. Na koniec autor wspomniał o amatorskich teatrzykach. które 11Tal..z repertuarem przyszły z Zachodu. Orga Danglova jcst au lorką rozdziału o sztuce ludowej. Zalicza do niej to. co wytwarzałi na wlasne potrzeby mieszkańcy wsi, jak i to. co przcjmowano z zewnqtrl z kullury elitarnei i miejskiej. Kształtowanie siO;udrębnej sztuki wiejskicj na obszarzc W;,;gier (a Ili;,;c i Słowacji) przypada na wieki XIV i XV. Autorka podkreśla wpływ stylu i.ycia na sZlllk.,:. a wi.,:c samowystarczalność i rzemiosło wiejskie uprawiane zwykle zim,! przez rolnik()I\. Od polowy XIX wieku zakładano spółki. szkoły i organizowano kursy. np. tkackie. u.epkarskie. \\YSl)'wkarskie. rzcLbiarskie, zabawkarskie i koszykarskie. Coraz szybszy proces urbanizacji dotknąl także sztukę ludową; wiejscy twórcy. podobnie jak pozostali mieszkarlcy wsi. przejmowali limny nieskornplikowane. Regionalne cechy, wyraźniej widoczne w wytworach wiejskich, w)'kor/.ystywano np. w ornamentyce naściennej. Rzemicślnicy wiejscy przeważnic odd/.iaływali na wi.,:kszc obszary ujednołicając je; dość lu wspomnicć o tkaczach z pogranicza morawsko-slll\\ackiego i z 2:itneho ostrova. We wschodniej Słowacji natomiast do niedawna tkano na własne potm:by. a wyrabiane tkaniny wyróżnialy się gamą barw i zróżnicowaniem regionalnym. Ludowi rzeźbiarze i rzemieślnicy znajduwali szerszy zbyt. Ich dzidami były przydrożnc tigury, krzyże i kapliczki. ohrazy świ;,;tych. wyposażenie lokalnych kościólków i in. Pewien wplyw na sztukę ludową wywarły klasztory. mio;dzy innymi poprz.ez produi-;cję i upowszechnianie obrazów świętych i woskowych replik rzeźb. Rzemieślnicy byli pośrednikami mi.;dzy ś\\ialcm miejskim i wicjskim. światem elit i niższych warstw socjalnych. Autorka wspomina także o speeyticznej twórczości górników z okolic Bailskiej Szczawnicy. zwłaszcza o drewnianych rzeźbach i szopkach z malowanymi pejzażami w tic. oraz tlaszach z różnymi motywami przedslawienio- �215 Ilymi wcwnątrz. Szcroki zasic;g miały malowanc na szkle obrazy o tematyce religijnej. wyróżniaiące siC; hogal<[ (kkoracią kwiatową Traliały one do domów katolickich. protestanci natomiast wieslali na śl:ianal:h oZ.dohnie Ilykonane i umieszczone IV ramce cytaty z Biblii. mające chronić dom i .iego mieslk'Hll:(l\\. Orga Danglova zwral:a też uwagę na style w sztuce wyższej. które II różnym stopniu odz.l\krl:iedliły siC; w szllKe ludowej Słowacji. S'I to glównie tradycje gotyckie i renesans()\\e. w mniejszym stopniu barokowe. Rozdz.iał pośll'ie;wny prozil: ludowej opracowała Gabriela Kili3nov3. Tak7.e literatura ludowa Slo\\aklm Ilykaz.ujc liunc pm\i,vania z tradYl:jami krajów sąsiednich. zwłaszcza Czech, Polski i WC;gicr. Na jcj roZ\\(lj i trwałość wpłynął analfabetyzm. który sprawił. że jeszcze na początku XX wieku prz.ekaz ustny hył głównym kanałem transmisji kultury sIO\\a. Z drugiej strony, co najmnicj od pol()\\y XIX \\ieku. rozwijało się piśmiennictwo i od tego czasu daje się zaobserIlować prz.cnikame ,lo ludowej proz)' motywów. stylistyki i językowych środków języka literackiego. Równil:ż II drugiej połowic ubiegłego wieku gromadzi siC; i publikuje podstawowe zbiory (Pavol Dobsinsk)). Po powstaniu Repuhliki Cz.echoslowaekiej zintensyfikowano badania folklorystyczne, uzna.iąe folklor za wain'l ezc;ść dz.it:dzielwa kulturowego Słowaków. Od połowy lat szcśćdziesiątych folklorystyka słml acka nawiw.ala kontakt z. folklorystyką światową wprowadzając nowoczesne metody bada\\·eze. Autor"a pokrótce omawia wszystkie gatunki prozy ludowej. Z braku miejsca wspomnijmy tylko o opo\\icśl:iach historYl:ZI1ych. jak podania o państwie wielkomorawskim. S\\iC;lopclku. Cyrylu i Metodym. o grodach i zamkach. które IV większości dotarły na wieś w XIX \\ ieku wraz z rosnilcym doste;pem do literatury pisanej. Opowiada się również o sprawiedliwym "rólu MaciejlI. Marii Tcn:sie i .Iózelic II. o Turkach i o zhójnikach z Jurajem Janosikiem na czele. Autorka podkreśla mic;dzynarodowc cechy 1()lkloru słowackiego. a jednocześnie jego większą archaiczność. Odnajduj'lc w nim wątki znane w rÓ7.nyeh częściach Europy. uważa Słowację za obszar. gdzic krzy iuj,! siC; \\plywy id'lee z Zachodu. Wschodu i Południa. Jest w tym dużo racji. ehociai to samo mo/na PO\\ iedzicć o wielu innych krajach curopejskieh. Pieśni ludowc opral:()\\ala 1':V<1 Krekovicov3. Słowacja nic miała tego szczęścia co Polska zbiory Hma Kollilr<l z. lat t!"Z)"dziestych X IX wieku zawieraj'l nieco ponad 2600 pieśni, są więc znacznit: mniejsze od tych. które pozostawi I Oskar Knlbcrg. Od ISSO roku ukazywały się S/uvellSke S/Nn': IV ci,lgu Irz.ydzicslU lat opublikowano w nich 2077 tekstów z melodiami. Warto też przypomnieć dwa t()(l1y S/m'cIIshd, /z/dovvch piesni Beli Bartóka. Dopiero w XX wieku zgromadzono IV archiwach ,Iowackich hardzo bogate zbiory. Zaehodz,[et: procesy Sil podobne do tych. które obserwujemy w Polsce; mamy więc (ołklor) /ln. pnp-Inusic. 1"lk i stylil.:Ici.,:. Istnieje jednak godna zazdrości różnica - w wiciu okolicach po dawnenlU śpiclI a si,: jcszLle tradYl:yjne pieśni. a (lIklor pieśniowy wchodz.i obecnie IV zakres kSl.lakenia og.(,incgo. a naste;pnie 'I.ezcgulnie SlIoisly .. kult" siC; żywcgo do dl.iś mitu o plchL:jskim popierany ji)lkloru przel. IIIadzt: wprowadzony już kOlllunisryane. charakterze Słowaków. w okresic doprowadził Analizując międzywojennym, do ukształtowania kolędy. autorka zwraca u\\agę na granice; stanml i'le,) odhicie zróżnicowania wyznaniowego i częściowo etnicznego wschodnia Słowacja z.al1liesz.kana pr/.ez ludność ukrailiską (wyznania prawosławne i greckokatolickie) wyral.rlie prz.eciwslawia siC; reszcie Słowacji konlynuującej tradycje zachodniocuropejskie. Inleresujący jt:st opis przt:nikania świeckich pieśni owczarskich do repertuaru kolędowego i szopek. W dalszt:.i aęści I:. Krekovicovij analiwjc melodie pieśni ludowych odwołując się między innymi do dorohku A. i O. t-:lschek()w. Odnotujmy Iylko wyodre;bnienie pieśni Izw. starej kultury. upo\lszechniaj'lce siC; 1\ XVII wieku. od zachodniego moIO\\t:j (od kOllea X VIII wieku pod wplywem miasta). go. zdanielll autorki. nawiązują \\ folklorze dzieei.,:cym (pieśni. noszeniu 'lorcny. pr/.ynoSleniu nimI ych i nOlloHKznych pochodzenia pieśni o mclodycc durNąjstarsze przejawy !(llklorll pieśniowc- do tradycji wschodnioeuropejskiej. g.ry. wyliczanki) oraz w fołklorze lata. przy płaczach kolc;dach i pml"inszowaniach. oraz w przejawach stylislycznyl:!l. tzw. rolnil:Zej proponuje rol.\\a:i.yć i Ie; lllożliwoŚć. i/. wschodnie pogrzebowych. w pieśniach 7,achowały obrzędowym siC; one zwłaszcza (pieśni przy wy- IV niektórych hożonarodze- świętojańskich i podobnych (kwarttonalnejJ kultury muzycznej. Recenzent związki są wynikiem większ.ej zachowawezo- �216 ści Wschodu. inaczej - w grę może wchodzić raczej stara przynalóność do strefy archaicznej. aniżeli jej oddziaływanie na wschodnią Slowację. Rozdzial O tańcu opracował Stanislav Dużek. DO\viadujemy sil,":.że specjalistyczne hadania nad tą dziedziną kultury rozpoczl,":ro dopiero w latach pil,":ćdziesi<ltyehXX wieku. Prowadzą je naukowcy z t'Jstavu hudobnej vedy Słowackiej Akademii Nauk. I. trcśei artykułu nic wynika. aby badacze słowaccy posługiwali się zapisem kinetogralicznym LabamI. Autor zwraca uwagę na przemiany w zakresie choreografii pod wpływem prądów kułturlmych płynących od Zachodu. a różnorodność tańców częściowo przypisuje zróżnicowaniu etnicznemu na zicmiach słowackich i w ich sąsiedztwie. Kolonizacji wołoskiej należy zawdzięczać między innymi ..odzcmok·· (.,hajdusky tanec". ,.zbojnicky" itd.) ... medvedi tanec" i podobne. Wraz z kolonizacją niemiecką szerzyły się tańce cechowe i karnawałowe: ""pływy h::, jak i późniejsze kontakty z Austrią i Niemcami. odzwierciedliły się również przy wprowadzeniu lendlera i waloyka. Poważny wpływ na zapóźnienie kulturowe północnej części dzisicjszej Słowacji. widoczne również w fblklorze tanecznym. miała turecka okupacja (160 lat). która odizolowała tę część kraju od Niziny Dunajskicj. Rozwinęły się tu tzw. hajduckie tańce. które przyjęły się w wieloetnicznym wojsku węgicrskim i wśród szlachty. skąd wróciły do środowiska pasterskiego i rolniczego. aby wreszcic stać się narodowym tańcem słowackim. W ostatnich stuleciach powstał i upowszechni! się męski solowy •.verbunk" i czardasz. Wiek XX przyniósł nowe tańce. upowszechniąjące się często poprzez miasta. podczas gdy dawniejsze zaczC;l)' przechodzić do stery folkloryzmu. Wiele podobieństw w zakresie kultury tanecznej łączy Słowaków /. Morawianami i Węgrami. Wiele wspólnych tańców i melodii odnajduje autor w Polsce (mazurki. polonezy). a zwJaszcza w Karpatach polskich (zbójnicki). Słabiej przebadane są tańce ludności ukraińskiej zamieszkującej wschodnią Słowację: autor odnotowuje korowody ... odzemok" (..koz[\ćik") i kołomyjki. Szerokie europejskie tlo słowackiej muzyki i pieśni ludowej zarysował Oskar Elschek. Wyodrębnił on dwie wielkie tradycjc muzycznc: pasterską, charakteryzującą obszary górskie Europy i Kaukazu, oraz rolniczą. Podział ten znąjduje odbicie w rodzajach pieśni związanych z pracą. rytuałami i obrzędami. Autor wyróżnił ponadto trzy zasadnicze tradycje - staroeuropejską. średniowieczną i nowożytną. W muzyce i pieśni słowackiej zauważ.a relikty pochodzenia średniowiecznego. na które w XVIII i XIX wieku nałożyły się wpływy barokowe. klasycystyczne i romantyczne. Zapewne rację rna O. Elschek pisząc, że muzyka i pieśń curopejska. kształtowały siC;między innymi pod wplywcm ludów przybywających w średniowieczu do Luropy. Chyba jednak niewiele o tym wiadomo. Przy okazji następnego wydania S/ova!iii należałoby uporządkować w recenzowanym artykule chronołogicznie kolejność przybywania rÓŻnych lud{m czy narodów do Europy i sprostować nicdokładności i błędy (raczcj nic nalei.alo wymieniać równorzędnie Maurów obok Arabów. ani Tatarów obok Mongołów, nic jcst też prawdą. żc Wandalowie i Goci są przybyszami spoza Europy. ani lo. iż u progu średniowiecza Wandalowie asymilowali się na naszym kontynencie). Autor zwraca uwagę na brak w Słowacji epickich limn picśniowych. znanych choćby w Chorwacji (formy epiczne). na Ukrainie (byliny) czy w Rosji (dumy). Natomiast do picśni typu balladowego. szeroko znanych w Europie, nawiązują pieśni zhójniekie. Duża część repertuaru pieśniowego łączy się z obrzędami dorocznymi i rodzinnymi. Obecnie traC!1one pierwotną funkcję i podlegąją zmianom o charakterze estetycznym. Interesujące jest spostrzeżenie O. Elscheka. iż długotrwale sąsiedztwo słowaeko-węgicrskie sprawiło. że np. pewne archaiczne formy słowackie zachowały się zwłaszcza w węgierskich enklawach w zachodniej Słowacji. Analizuj!IC muz)kę słowacką na tle środkowoeuropejskim autor zwrócił również uwagę na kształtowanie się instrumentarium muzycznego pod wpływem przybyszów na ziemie słowackie oraz zapożyczeń od sąsiadów. Do wpływów najintensywniejszych i najbardziej różnorodnych. a prly tym łatwych do wyróżnienia. zaliczył ludową muzykę węgierską. Mimo lo słowacka ll1u/.yka ludowa zachowała wyraźną archaiczną specyfikę nawiązującą zwłaszcza do wschodniej i południowowschodniej Europy. Wzmagające się w dobie nowożytnej wpływy Zachodu sprawiły. Że obecnie stanowi ona symbiozę dwóch tradycji. �217 Wie,:kszość au[o("(')\\,zwraca haczną uwag<; na gcografię opisywanych dementów kulturowych W tym celu należało IIrjść poza terytorium tego niewicIkiego kraju, Ta dyrektywa legIa LI podstaw prezentowanej monografii, Wie,:kszość autorów wykorzystala mapy i komentarze Etnografickeho atlasu S/ovenska, l'0 nie\Vątplill ie spralliło. ie jakość wnioskowania jest wysoka, Właśnie ta baza, którą stanowią materialy uzyskane podczas gromadzcnia materiałów do At/asu w 250 wsiach słowackich. jak i sam ..ItIas, a takie uI\z~,de,:dnieniedanych porównawczych z krąjów sąsiednich sprawiły. że recenzowana monogralia etnologiv.na jest Ilyraźnie /cpsza od poprzednich. W świetle opral'owań skladających "ie,:na n:l'en/O\Vaną ksiąike,: rysuje "ie,:podzial Słowacji na niewielką i w znacznej mierze kulturowo arehail'zną ue,:ść wsehodni'l i półnomo-wsehodnią. zamieszkałą przede wszystkim przez ludność ukrainską i IcmkOl\sk<\ wyznania greckokatolickiego i prawosławnego (CO odbija si<; głównie II ohr Z":UOII OŚl'iI. Pomsta l;! Sło\\acja dz.ieli się na dwie strety: górsk", znowu archaiczną i nawiązując,! do cze,:ściwschodniej. i nizinną bliską kulturowo terenom węgierskim. a w zachodniej części _. austriackim i czeskim (monl\\skim). Osadnictwo awarskie. węgierskie. później niemieckie, które dolar/o tu jUi w polowic średniowiecza. i jeszcze późniejsze wołoskie. pr/.eorały najdawni<:iszą kultur.,: pr/yniesion'l przez Slllwian osiedlających sio,:tu zapewne w dobie wędrówek ludów. Interesujące byloby szukanie odpowiedzi na pytanie o ślady kulturowe po językowych przodkach dlisiejsz.ych S!<lIIaków. Dziś taka próba ma szanse powodzenia dzięki opublikowaniu rel'enzOl\ancj pracy. jak i /,'Inograjicke!zo atlasu S/ovenskll. ;\utorzy zrobili wiele w tym zakresic i nie,:h te słowa be,:d'loceną mcryloryczn'l rccenzowanej ksiąiki, Na koniec dodajmy łyżk,,: dziegciu do beczki miodu: autorzy nie wykorzystali w pełni najlIainiejSlej literatury etnologicznej z krajów s<lsiednich. Dość powiedzieć. że polskich pozycji recenzent naliczył 25: A:Il/lllra /Ildowa S/owian K. Moszyi\skicgo (w minimalnym stopniu ll\\lgle,:dniająca materialy slowackie!) była cytowana trzy razy. t;li70grajia Po/ski ~ Przemiany ku/tury /udoll'ej dwa razy. a Po/ski at/as ('(nograjic::ny tylko raz. W wii;kszym stopniu, jak się zdaje, IIykorzystano literatur.,: czeską. w<;gkrsk" i niemieckojęzyczną Braki te w pewnym stopniu autorzy IIypclnili odmlłuj,w si.,:do opracOl\(ui uwzględniających ju:i literature,:obcojęzyczną Ksiqika laopatrwna jest w indeks geograficzno-rzeczowy. Dowiadujemy się z niego między innymi. ie alllorly najcze,:ściej przywołują materiały porównawcze z Węgier. Moraw i Polski. r/adziej z Czech. ;\ustrii i Ukrainy. Na dalszych miejscach znajdujemy odwołania do kultury . 'iemiec i Rumunii. a nawet daIszyeh krajów: Bułgarii. Jugosławii i innych. Nieliczne usterki I\' zapisach hihliograficznyeh "I chyba nieodlącznym zjawiskiem w publikacjach. Jeśli idzie ('I stronę bardziej ł<lrInalną lo należy dod;!ć. że książka wydana jest z wielką dbałością. Wśród 307 ilustracii pr/eważaj" pie,:kne ł\ltograłie kolorowe i czarno-białe. Na podkreślenie zasługują tcż mapy opracowane II' ten sposób. ahy czytelnikjuż na pierwszy rzut oka orientował się w ich treści. Lycząe lespolowi wydania pracy także po słowacku sugeruję. aby tę cenną książkę uzupełnić artykułem wpro\lad/aj'leym do wiedzy o kulturze ludowej Słowacji. i próbuje Ilyjaśniać ich prz,yczyny posługując sio,:metodą etnogeograficzną Zygmunt K/odnicki Czechy \I' //alvcIvlli /hohrajicInyj dowidnyk. opr. A. DrbaL M. Krił, A. Motamy, V. Motom)' . .I. Topmka, L\\iw ł99X. ss, 119. Ten inł\lrmator hiogralil'lny został opracowany przez pięciu członków stowarzyszenia Ceska bescda I\e Lwowie i pr/.y współpracy paru osób z Uniwersytetu Lwowskiego. Stowarzyszenie to, lalo/Olle Ile l.wowie jeSlcze w l8ó7 roku. istniało do 1939 roku. a po wieloletnicj przerwie !Ostalo restytuowane w roku 1990 skupiaj_w Czechów ze Lwowa i Ukrainy Zachodniej. Autor prlcumowy. honorOl"y człllnek Ceskej hcsedy profesor Mikołaj Kokssa. przypomniał, że w 1924 roku hl'(}\\ski Clech I,ud\\ ik Fejgl IIydal ksiąi.kę pl. Sto lat cIeskiego :':ycia we Lwowie. a w roku 1995 WYSila IV Prad/e ksi'lika praskicgo Ukraii\ea pl. Ukrajinci w lIechii i na Mormrii (1894199-1i �218 Obecnie wydany niewielki informator podaje zwięzłe dane o Cze:chach. którzy przybyli do Galicji glównie w latach panowania austriackiego i osicdli tu na stałe lub tylko krócej zaznaczyli swą obecność. Obejmuje tylko część z nich (366 nazwisk). przeważnic L. (jalicji wschodniej. Niedostrzeżeni zostali nawet niektórzy ważniejsi spośród nich. jak Franciszek Matejko L. Moraw. który osiadł w Krakowie jako nauczyciel muzyki. a był ojcem najwybitniejszego spośród polskich malarzy historycznych. Jana Matejki. Przykłady można by mnożyć. Nie miejsce tu. aby rozważać dobór postaci w tym infOrmatorzc. Byłoby dobrze. gdyby ukazało się większe opracowanie o roli czeskich przybyszy w b. Galicji a także: ich potomstwa później. wrośniętego w społeczności polską i ukraińską. Znaczna część tych przybyszy. których było zapcwne kilka tysięcy. to byli ludzie o dobrych fachowych umiejętnościach. nic tylko urzędnicy. jak głosi I obiegowy slereotyp. lecz także artyści, zwłaszcza muzycy (jak ojciec .lana Matejki), nauczyciele. także ludzie nauki, jak wspomniany w tym przewodniku. urodzony już w Sanoku syn czeskiego urzędnika Dominik Zbroiek. który został profesorem i reklorem politechniki we Lwowie. członkiem AU w Krakowic. nawet oficerowie WP. jak gen. F. I.atinik. dowódca jednej z polskich armii \\ 1920 roku. Podobnie czeskiego pochodzenia byli wybitni przedstawiciele polskiej nauki i kultury. jak K. Szajnocha. M. KridL L. slarr Mniej ich wchlonęlo środowisko ukraińskie Galicji. a przy tym bardziej tu może niż w Polsce sporo z nich zachowało świadomość swej czeskiej przeszłości. pełniąc ważne funkcje w życiu spokczeristwa ukraińskiego, jak przybyli później do Lwowa autorzy tego informalora. wśród nich trzech pracowników naukowych (w tym profesor filologii słowiańskiej) i dwóch inżynierów. Problem czeskich zwłaszcza a także niemiecko-austriackich przybyszy w Galicji oraz ich potomków tu pozostałych. wydąje się interesujący i ważny poznawczo nie tylko z historycznego. lecz także z socjoetnologicznego punktu widzenia. Poż.yteczne więc mogło by się okazać przebadanie świadomości i postaw wybranego zbioru osób czeskiego pochodzenia (lak XIX-wiecznej jak i świeższej daty) m.in. odnośnie ich świadomości pochodzenia. zachowania czeskich tradycji. oceny cech Polaków i Czechów. oceny obydwu narodowości i ich dorobku. utrzymywania łączności z żyjącymi w Czechach krewnymi i przy'jaciólmi. lakże z innymi osobami czeskiego pochodzenia w Polsce i in. Wiemy. jak duże znaczenie przypisywane jest z naszej strony utrzymywaniu więzi wśród polskich wychodźców i ich potomków zagranicą działaniu ich stowarzyszeń. Na tym tle zastanawiający jesl brak ognisk Ceskej besedy IV Małopolsce. gdy takie istnieją na Ukrainie. Swoją drogą opracowanie dobrego in!i:lrmatora hiograliClnego przybyłych du nas (z\\laszeza do Galicji) i osiadłych Czechów oraz przynajmniej wai.niejszych ich potomków. zaopatrzonego w historyczny i socjoetnologiezny komentarz. warte byłohy zachodu przy odpowiedniej polsko-czeskiej współpracy. To samo odnieść można do osiadłych u nas Niemcó\\ i Austriaków. także Ukraińców i osób innej narodowości. Fdward Antoni G i z a. hemie macedońskie Pietras::.ek na pr::.ełomie Xf)( i XX wiekII. Szczecin 1996. ss. 188. Dla polskich etnografów Macedonia jest krajem pólegzolycznym i słabo znanym. Wprawdzie wydana praca ma charakter historyczny - i tak ją należy postrzegać -- ale może ona również zainteresować etnologów. głównie z powodu niedostatku rodzimych opracowań na temat macedońskiej kultury ludowe{ Dlatego też przedmiotem recenzji są tylko wybrane rozdziały lej pracy. TylU! książki sam podpowiada problem. jakim jest pytanie o kształt kultury ludowej na prze/umie wiekó\\. ówczesne warunki życia wsi i zainteresowanie tymi prohlemami IV klasycznej ctnogralii Europy. Recenzowana praca jest niewątpliwie wartościowym opracowaniem historycznym. Ukazuje sytuację polityczną całego regionu IV tym okresie. zwracąjąc przy tym uwagę na kwestie złożo- 2 Wyjątek stanowi praca M. Pokropka i T. Strączka Sporedbena b/onica i polski/e .le/a Piętki i Twarogi. Skopje 1992. lIIollografiJa na lIIakedonskoto se/o Ja- �219 nych stosunków społecznych i na uwarunkowania etniczne. W związku z tym informacje o ówczesnej sytuacji gospodarczcj i życiu kulturalnym schodzą niejako na dalszy plan. Tym bardziej istolne jest lo. i.e aulor usiłował odnieść się do zagadnień etnogralicznych, korzystając nawet z trzech klasycznych pozycji. Niestety. tutaj spotkały go pewne niespodzianki. gdy i. imię autora W,.ó:':cly i [Jojlldnanill - Stanisława Ciszewskiego nie rozpoczyna się na literę .I, a życzliwie przyj.;ta ponad slo lal temu ksiąi.ka /y::ń jewropejskich naroclow nic wyszła spod pióra niejakiego . Wodowozowa, lecz L N. Wodowozowej. Ważne jednak jest to. że autorowi niniejszej pracy udało się ukazać rangę kilku zjawisk, które w klasycznej etnografii Półwyspu Bałkańskiego były eksponowane, a mianowicie trwałość struktur rodowych. tradycje krwawej zemsty. nad/wycząi niski do końca ubieglego wieku wskaźnik urbanizacji kraju, stan zaniedbań w rolnictwie. powodzenie ruchu hajduckiego. początki rozwoju oświaty. '-.Jienależy oczywiście oczekiwać od autora pełniejszt<i charakterystyki życia wit<iskiego. Etnograliczna literatura na len lemat pochodzi głównie stąd. że ta część Półwyspu Bałkailskiego była dawnym poligonem terenowym dla badaczy ze strety niemieckojęzycznej. a klasyczna etnogratia dała wcale sensowny obr,v hislorii kulturowej tego rcgionu. Dla autora pomocne byłoby skorzystanie i.e znanych dzieł o I\romunach (Kuco-Wołochach) oraz o Macedonii w ogóle) ~ ta druga przypomina charaktery styune dla tei cz.;ści Europy zjawisko dość częstego związania określonych ząjęć z grupami o etniczno-j.;zykowym rodowodzie. Z kolei dość ciekawe wyjaśnienia w sprawie zwycząjów rodzinnych. zabaw i !c.)lkloruw ogóle przynosi praca K. Simiczijewa4. Czytelnika mogą natomiast martwić uproszczenia w argumentacji na temat istoty zjawisk, ich przyczyn. czy leż mniej g!l;bokie wnioski dotyczące niektórych zależności. Na przykład pasterstwo rozwijało si.,: u AlbaiH:zyków oraz Kuco-Wołochów mniej z powodu ich uprzywilejowanej pozycji w państwie tureckim. lecz ze względów naturalnych oraz z powodu siły dawnych tradycji. Prawd~ jest. że zarówno I\rnauei (górak albańscy). jak i grupy wołoskie w niewielkim stopniu mogly podlegać presji wladzy. kcz wynikało to głównie z powodu peryferyjnej lokalizacji ich siedzib. Polityka religijna Turków nic była zaś zbyt rygorystyczna. a ekspansja ich religii była II ostatnich stulcciach /jawiski<:m raczej płytkim. Niektóre grupy albańskie wywalczyły sobie natomiast w przesz/ości dość istotny zakres swobód, na przykład prawo do noszenia broni (głównie Mirydyci z właściwej I\lbanii). a Turcy wykorzystywali ich wojownicze skłonności do ochrony stref nadgranicznych - nic musieli dokonywać konwersji wyznaniowej. Słusznie natomiast dostrz<:gł autor dwa charakterystyczne ~iawiska dla świata posttureckiego z przełomu wicków - dewastacj.; gospodarki od Macedonii po Wołoszczyznę (spowodowaną przez wadliwy system dzierżaw) oraz źle widziany przez słabsze nacje wzrost oddziaływania greckiego. głównie dzi.;ki cerkwi (..fanarioci"). Te właśnie kwestie należały bowiem do grupy zjaII'isk najcz.,:ściej dostrzegany<:h przez polskich podróżników, którzy odwiedzili wówczas Bałkan)". Niekiedy tej zaskakują nas uproszczenia i pochopne opinie autora w sprawach podstawoI\ych. jak chociażby: ..Na przelomie wieków zasadniczo nic się w Macedonii nie działo" (tymczasem działo si.,: hardzo wiele. a dowodzą tego m.in. liczne przykłady z recenzowanej pracy) oraz: ,.W historii cywilizacji i kulturze ogólnoeuropejskit<i Macedończycy odegrali niewielką rolę" - dla clnogra!c.iw wszakże wszelkic kultury ludowe to przykład swoistego (w pełni demokratycznego) ud/jalu w kulturz<: ogólnoeuropejskit<i. Z kolei sformułowanie "charakter narodowy" moje rodzić u czytelnika odmienne skojarzcnia - oznacza ono bowiem zespół cech i nawyków wzgl.,:dnie swoistych dla określonych nacji i niekoniecznie musi zostać odebrane jako miernik procesów narouotwórCl.ych". ; Cj. Weigand. Oie iI ro/lll/nen. Ethnographrsch-phi!ologisch-his/orische Un/ersl/chl/ngen l/ber das Volk Jer sogenanJ1len Makedo-!?o/llanen ocia Lin:aren. t. 1.2. Lipsk 1895; Tenże. Ethnographie von Makeclonien. Geschiclllhch-nalllmaler I/nJ sprochlich-s/a/is/ischa Tei!. L.ipsk 1924. , K. Simiczijew. MocedrJliska IlIJAa II/doll'a, Wrocław 1976. , Przykłady IV opracowanej przeze mnie antologii I.udy i kultury Europy 11' relacjach Polaków. Wrocław 1995. " W tym kontekście na uwagc zasługuje przede wszystkim artykuł L. M. Danfc.)rth.Claims /0 Macedonian IJen/it)". lile MaceJunian (JI/es/ion and the Breakup of Yugoslavia. "Anthropology Today" vol. 9 (4), 1993, s. 3-10. Spotykamy IV niej ciekawe uwagi w sprawie symboliki narodowej. �220 Fascynujące natomiast, przynajmniej dla mnie, są niektórc przyponlllianc polonica, np. inlonnacja a aktywności stronników A. Czartoryskiego w tej cz.,:ści świala. udzial Polaków IV tworzeniu ideologii ..naczertania" i inne, równic ciekawe. Wszelkie uwagi. które by/oby można skierować pod adrcsem autora. mają jednak wymiar jednostkowy i nie ma właściwie miejsca dla ich szczegółowego rozwini.,:cia. Autor sam jest świadom niedostatków pracy. ale musimy też pamiętać, że przezwyci.,:żyl on podslawow'l trudność niedostatek materiału źródłowego. Jcdnakże pomimo drobnych usterek technicznych (niezgodności w zapisie prac), książka A. Gizy zasługuje na uwag.,:. również ze strony środowiska etnologicznego. Aliec::.ysloll' ]i-ojlll7 ./agna W oj c i c k a on the rower /:,'0.1'/ S b a r fI', King Kong on -/'1' Su·eel. Families wili/he Side, Westview Press I 'io/etlce oj'l'over/y 1998. ss. 258. Jagna Wojcicka SharIf wyklada antropologie; w City University w Nowym Jorku oraz w Center for Worker Education przy tym uniwersytecie. Jej ksią:ika jest rczultatem pi.,:lnastolctnich badań etnograficznych prowadzonych przez autorkę oraz przez zespół pod jej kierunkiem IV Lower East Side, ubogiej dzielnicy Nowego Jorku. zamieszkiwancj głównie przez ludność latynoskiego pochodzenia. W latach 1974-1980 badania prowadził staly czteroosobowy (włączając autorke;) zespól, do którego czasowo, dla wykonania specjalnych zadali prlewidzianych w projekcie, dohlczono konsultantke; j.,:zykową oraz speejalistk.,: od żywienia. Nast.,:pnie, do 1990 roku. autorka kontynuowała badania samodzielnie, II' rodzinach, klóre wC/cśniej jui. dobrze poznała. W ten sposób praca uzyskala znaczną gle;hię czasową. co pozwolilo ukazać przemian~ w poszczególnych rodzinach. zarówno te. wynikające z naste;pstwa pokoleniowego, jak i innc. be;dące rczult1!tem zmieniających się czynnikóII' polityczno-ekonomicznych. MieszCl.<le si.,:. generalnie. w nurcie badań antropologii miasta. ksiąi.ka Ilyrói.nia si.,: specyliCl.nym. oryginalnym podejściem i stylem narracj i. .Jak pisze autorka w dodatku omawiającym zastosowaną metodoiogi.,:. przyj.,:tym punktem wyjścia była teoria materializmu kulturowego Marvina Ilarrisa. Stąd wynikało zastosowanie podejścia "etic" - gromadzenie danych o ..zdarzcniach kulturowych. wzorcach z.aehowali. artetaktach .. przekonaniach i ideologiach" w taki sposób. by dane Ie byly obicktywnie wcryfikowalne i miały wartość dla badali międzykulturowych (s. 237). W programie badall zawarto m.in. ustalenie budżetu rocznego 36 rodzin, zebranie danych na tcrnat wyż~ wienia. ksztalcenia dzieci. stosowania narkotyków. Niemniej jednak. w książce przewija si.,: również uje;eie ..emie" - II łicznych wypowiedziach bohaterów. ukazuj,\cych ich punkt widzcnia. ich uczucia. myśli i wartości. Jagna Wojcicka SharlT polemizuje ze sposobem przcdstawiania lzw. kultury ubóstwa II' II ielu opracowaniach z zakresu antropologii miasta. Według niej nllsz}we jest twierdzcnie. iż ludzie hiedni sami są odpOlviedzialni za to. le nie mogą się wyrwać z (mego ..zakl.;tego kr.;gu ubóstwa". We wste;pie określa wprost cel swcj książki .. ukazanie perspeklywy. welłlug której odpowiedzialność za ubóstwo obwinia czynniki zewne;trzne. jak zmiany strukturalne w ekonomice i ich społeczne konsekwencje. Drastyczne pogarszanie si.; sytuacji ekonomicznej mieszkaneów badanej dzielnicy. podobnie jak i innych ubogich dzielnic ośrodków miejskich w USA. od polowy lat 70 .• było wcdług autorki rezultatem generalnej zmiany polityki gospodarczej i społeczncj - ..walkę z ubóstwcm" zamieniono na ..walkę z ubogimi". wytoczono n·)lmiei. hatali.,: przeciw narkotykom i generalnie skutków. losów - .. proklamowano a nic przyczyn poszczególnych ubóstwa. rodzin. wojnę Jagna z przestępczością". Wojcieka że zachowania czy poza prawem (jak handcl Sharfr uznawanc zatem przekonująco zaj.,:to si.,: z.IValczaniem pokazuje. za dcwiacyjnc. narkotykami) Sil II istocie działania na granicy prawa wawczymi rosnącego wynikaj'lcymi z poszukiwania sposobu przeż.ycia. utrzymania rodzin)' bezrobocia i zmniejszenia nakładów na pomoc spoleczną DramatyCl.ne na przykladzie podejmowane strategiami przystoso- w warunkach ograniczcnic �221 możliwości l.Ilalai~nia pracy zostało spowodowane ..deindustrializacją'· Nowego Jorku. które z centrum produkcji :lostalu przekształcone w ..postindustrialny" ośrodek finansów, ubezpieczeń i komunikacji. Autorka prograllHl\\U re/Y gnuje z .. przydlugiej akademickiej analizy". by uczynić książkę przystępną i dolr/e": du S/erokiego kręgu odbiorców. znaleźć ludzi dobrej woli. którzy podjęliby działania dla połcps/enia sytuacji ubogich. stworzenia ..bardziej sprawiedliwego spoleczeństwa" (s. 7). Nie kryje silnego zaangażowania. przejęcia losem swoich informatorów i zarazem przyjaciół. którzy slali się jej bliscy w ciągu wieloletnich badall. Bez owego akademickiego. suchego wykładu ksiąi.ka bynąjmniej nie traci wartości naukowej. \\' Ż) \Iej. inten.;suj'leej. a nieraz II ręcz pasjonującej narracji przeplatąją się obserwacje autorki (która nic tai rll\\nici. Sil ojej I\łasn~j roli w życiu społeczności) z wypowiedziami i opowieściami bohaterów. l'oszC/ególne antropologicl.ll~ tematy prz.~dstawione są poprzez opowiadania o historii poszczególnych rodzin. prz} czym wkle uwagi poświęcono losom dzieci. Dowiadujemy się w ten sposób o wielu charakterystycznych cechach kultury społeczności latynoskiej - m.in. o znaczeniu więz.i pokrcwi~l1stwa i likcyjnego pokrewiel1stwa. przyjaźni. problemach relacji płci. roli ll1ałż~l1stwa i II ięzi pozamałż~liskich. tradycyjncgo znaczenia płodności kobiet dla pozyskania i utrzymania partnera. Autorka wskazujc tak7.e na czynniki prowadzącc do coraz szerszej akceptacji i upO\IS/echnienia zwiqzków nie sankcjonowanych formalnie - mianowicie. zawarcie legalnego małidlstlla f10zbawia kobielę i jej dzieci prawa do otrzymywania pomocy społccznej: dodatku na utr/.ymanie oraz. opieki zdrowotncj. Ślcdzenie losów rodzin w ciągu wielu lat pozwoliło ukazać procesy przemian. Rodziny nuklearne przekształcaj" się w matryfokalne. potem ponOllnie mog'i przcobrażać się IV nuklearnc albo poszcrzonc, przy czym na te przekształcenia \I zasadniczy sposób wpływają czynniki ckonomicZIlC. W ksią7.ce ukazano wyraziście szczególne znaczenie kobiet w i.yciu społecz.ności - ich odpowiedzialność za utrzymanie dzieci i kierowanie ieh rozllojcm. co wi<lże się z. malejącą rolą ojca wskutek nietrwałości związków małżeńskich i partn~rskich. Kobiety pc/nią także role mediatorskie, przez co nieraz zapobiegają krwawemu rOZl\iw.)'waniu konlliklll\\·. Wspomniałam tylko kilka z interesujących wątków przewijąjących się w książce. jakby II ..naturalny" sposób objawiających sil< poprzez opowieści. spisane barwnie i WCiijgające cz.ytc/nika. Poslaci kobiet. takich jak Meri czy Eti. oraz ich dzieci. stają się nam bli"kie. a ich lusy nicobojętne. i o to chyba również chodzilo autorce. Danuta Penkala-Gawęcka Maciej /. il b c k.. ·lmh(}lrie :: /)01' /lamid. Społecno.~ć' w .\ytuacji ::agro:':enia ekologicnego. \Vyd. Akademickic Dialog. Wars/alVa I <;l<;lX. ss. 288. Świat spolecz.ności arabskich inlryguje wielu badaczy, o czym świadczy bogata światowa literatura. Polskie badania S<l dużo skromniejsze, dlatego też prace podejmujące tę problematykę godne są odnotowania i zarekomcndowania. Maciej /.ąbek / tJniwersytetu Warszawskiego. etnolog i afrykanista w książce pt. Arabowie :: nar I (I/tllid. ,){){)(ecl/o.vi \V svtuocji ::aRro:':enio ekologicnego ukazal kulturę wybranych plemion arabskich zamicszkujilcych Sahel7• w Sudanie. 7. perspektywy etnologa szczególnie inlereso\\ał się stupniem cając eulościowemu zując wpływ lktcrminacji zjawisk kulturowych. opisOll'i kultury wybrancj grupy kultury na środowisko już na wstępie a także politycznych. wiele uwagi poświęplemion arabskich ze strefy Sahelu. Analizauważa. iż relatywne wpływy środowiska i kultury na siebie ni~ są rlm ne. Praca sklada dzając czytelnika się / Wpnllladzenia. II problematykę szcściu rozdziałów. stylu życia spoleczności Bibliografii, ali'ykańskich Aneksu i mapy. o arabskim Wprowa- rodowodzie . Sahel . to tcrtllin uznaC/.aj'lC\' rozgranicz.cnic miejsca suchego od mokrego. a także wybrzeże morskie i brzeg pustyni. �Autor wYJasnla m.in. terminologię. Tłumaczy znaczenie słowa dal". któn: w języku arabskim w węższym znaczeniu oznacza obszerny dom. a w szerszym kraj lub ziemię zamieszkiwaną przez grupę rodzinną. Natomiast słowo Hamid jest imienicm Icgendarncgo przodka. załużycicla plemienia. Dar llamid to ..kraj lub ziemia Hamida" (s. II). Rozważania na temat z\\'iązków kultury i środowiska. nierównych wz(~jcmnyeh oddzialywali są wynikiem obserwacji uczestniczącej. swobodnej rozmowy. słllrmalizowancgo wywiadu i ankiety. jakie Autor prowadził \V trakcie hadań terenowych w Sudanie w latach 1985. 19891991. Rozdział pierwszy zatytulowany ..Terytorium Dar I łam id i środowisko przyrodnicze stretY Sahelu" opisuje rzeźbę terenu Sahel. jego wodne zasoby. warunki glebowe. klimal i świat zwierzęcy uraz roślinny. W rozdziale )I • .Proccsy etniczne i osadnicze w Kordufanie w ich ll\varunkowaniu historycznym i środowiskowym" omawia historyczne ksztaltowanie się grup plemiennych. wyjaśniając pochodzenie Arabów z Dar Hamid. a także zwraca uwagę na wzajemne przcnikanie stylu życia miejscowej ludnuści i przybyszów z Egiptu. Zauważa istotn'l rolę. z jednej slrony islamizacji i arabizacji Afrykanów. a z drugicj. afrykanizacji Arabów. Interesujące okazuje się również i to. iż ..niektóre z plemion uważanych dziś za arabskie. np. Bederija. jeszcze na pocz'ltku X IX wieku nie używały języka arabskiego" (s. 27). Próbując ustalić pochodzenie mieszkaliców Dar Hamid stwierdza. iż są oni .. w dużym stopniu rezultatem (... ) dwukierunkowego procesu. mimo iż nie stanowią - z punktu widzenia ich genezy - jednorodnego procesu. Wi<;kszość tzw. arabskich plemion dzieli się na dwie zasadnicze grupy: Dża'alin-Danagla i Dżuhajna-Fczara" (s. 27). Grupa Dżuhajna-Fezara wywodziła się z Ilidżazu w Arabii. zawierała leż między sooą związki małżeńskie i odegrala istotną rolę w podboju Egiptu. Natomiast nazwa Dża'ałin lączona jest z nazwą Dangala. co oznacza niedawno zarabizowane plemiona nubijskic. Opisując wewnętrzny podział plemion Dar Hamid oraz ich historię na tle uwarunkuwań politycznych. Autor wskazuje na znaczącą rolę okresów: obecnuści tureckiej (od 1821-1881). panowania Mahdiego (1881-1889). kondominum angloegipskie (1889- ł 956) i nicpudleglego państwa Sudan od 1956 roku. Powstanie Mahdiego (1881) miało również wyraźne cechy rewolucji kulturowej. gdyż podważono ustanowiony przez wladze tureckie nie tylko system administrowania. aie także tradycyjne prawa i zwyczaje. Mahdi zabronil używania amulctów. magii. świętowania z okazji obrzezania. a także zawierania małż.eństwa. muzyki i pielgrzymek do grobowców świętych. co wywołało nieufność wobec systemu podważąjąccgo plemienne prawa (s. 46). Należ) podkreślić. iż system brytyjski przyznawał społecznościom lokalnym pewne przywileje. W aspekcie historycznym Autor prezentuje uwarunkowania przyrodnicze struktury osiedleńczej badanej grupy w XIX i XX wieku. Akcentuje historyczne i środowiskowe czynniki. które składaly się na procesy etniczne i osadnicze stanu kuntederacji Dar Ilamid. Rozdział III ..Kultura Araoów z Dar Hamid na etapie względnej równowagi ckologicznej'" ukazuje tradycyjną kulturę plemion arabskich z terytorium Dar Hamid. Na podstawie zebranych materiałów Autor stwierdził. że wyraźne zmiany wśród ludności dokonały się dopiero IV iamch 50. Ich konsekwencje stały się zauważalnc w latach 60. aż do okresu wiclkiej suszy w latach 1984-1985. kiedy to uświadomiono sobie stan zagrożenia ekologicznego na tych terenach. Określił liczbę 250 tysięcy mieszkańców za granicę ostateczną. po którcj przckroczeniu. przy nie zmienionych sposobach gospodarowania. następuje wyraźny spadek wydolności środowiska (s. 64). Rozdział ten stanowi analizę takich problemów. jak: przepowiadanie pogody na podstawie gwiazdozbioru. zachowania zwierząt. ptaków i planet. opisuje chów zwianlt: techniki i metody uprawy ziemi na sawannie i w oazach (proso. sorgo. sezam): inne dziedziny gospodarki: przetwórstwo płodów rolnych i hodowlę. przemiał zboża: budownictwo. a także ubiory i praktyki higieniczno-kosmetyczne. Analizuje również wpływ środowiska przyrodniczego na stosunki społeczne i wierzenia religijne. Opis rodziny i sposób organizacji przeslrzeni charakteryzuje poprzez zwrócenie uwagi na zagrodę. podstawową jednustkt; gospodarcz'l i spoleczną, zamieszkaOll przcz elementarną rodzinę składającą się z matki. ojca oraz ich dzieci stanu wolnego. lJ ludności osiadłej zagrodę tworzy chata, u koczowników namiot. ..Każda dorosła i zamężna kobieta posiada własną zagrodt; i opiekuje się swą małą rodzill<l (... ) w przypadku małżellst\\ �223 poligamicznych m.;żczyżnic przypada rola dostarczyciela żywności dla kilku zagród'" (s. 164). LJ koczowników namioty są własnością kobiet a prawo wstępu do nich mąją tylko jej mąż i synowic. M.;żczyżni. zwłaszcza starsi. mają własny obiekt. w którym spędząją wolny czas. Mogą im towarzyszyć jedynic kobiety w starszym wieku. Chociaż kobiety nie biorą udziału w debatach. to jednak mają istotny wpływ na podejmowanie decyzji przez mężczyzn. Związki małżeliskic zawierane są najcz.;ściej wśród własnej grupy zamieszkującej obóz. tworząc tym samym wsie krewniaków. co zobowiązuje do wząiemnej sąsiedzkiej lub rodzinnej pomocy. Dystans mi.;dz} zagrodami świadczy o stopniu pokrewieństwa. ,.Odległość między namiotami dwóch sióstr jest mniejsza niż np. między namiotem jednej z nich i namiotem żony jej syna lub namiotami dwóch kohiet h.;dących żonami tego samego mężczyzny. choć między nimi nie ma żadnych innych namiotów'" (s. 166). Przestrzegane są tam muzułmańskie zasady pokrewieństwa i sposoby rozwiązywania związku małżeńskiego. O statusie rodziny decyduje stan mąjątkowy. co należy rozumieć jako liczebność posiadanych zwierząt ilość złotej biżuterii noszonej przez kobiety. a także ohszar uprawianej ziemi i kapitału kupieckiego w postaci towarów i pieniędzy. Opisywaną społeczność ze względu na posiadany mąjątek Autor klasyfikuje w trzech grupach: hogaczy - mających jcdzenie nic tylko dla siebie. biedaków - którym jedzenia wystarcza na cały rok i nędzarzy - którym jedzenia wystarcza tylko najeden dzień (s. 173). Również wykształcenie stanowiło istotny czynnik zróżnicowania społecznego. Islam. zarówno wśród plemion Dar Hamid. jak i w całym Sudanie. jest zróżnicowany. Zdaniem Autora. różne cechyetnokulturowe znalazły odbicie w religijności. przy czym isłam nie naruszył zhyt mocno życia rodzinnego i tradycyjnego stylu życia ludności. Dopuszczano współistnicnic dwóch systemów. muzłumańskego i rodzimego .. .z jednmej strony istnieją otoczeni szacunkiem ortodoksyjni uczeni mU7LIłmańscy. pełniący funkcję prawodawców (... ). z drugiej zaś - np. kapłani miejsccm ych kultów duchów" (s. 177). Podobnie jak w Maghrebie (np. kult marabutów). tak i w Sudanie dostosowywano tradycje rodzime do muzulmańskiej formuly. pozostawiąj'lc je w zasadzie bez zmian. Rozdział czwarty zatytułowany ..zderzenie z cywilizacją przemysłową w środowisku przyrodniczym (od IX9Xdo 19X5 roku)" ukazuje zmiany. jakie dokonały się po zetknięciu się kultury sudariskiej z wpły\\ami europejskimi. zwłaszcza w sferze gospodarki i relacji między przyrostem ludności a uprawą ziemi. Rozdział piąty pl. ..Proces zmian w kulturze w sytuacji kryzysu i zagrożenia ekologicznego po roku 1985" zwraca uwag.; na przeobrażenia. jakie dokonały się w kulturze Arabów z Dar Hamid. Susza. niewłaściwa polityka gospodarcza rządzących doprowadziły do kryzysu środowiskowego. a w dalszej kolejności do podejmowania działań zmierzających do odwrócenia sytuacji. Momentem szczególnym okazał się brak równowagi i odpowiedniego tempa wzrostu zmian kulturowych. Rozdzial szósty ..Pcrspekty\\y rozwoju gospodarczego w strefie Sahelu'·. będący zakończeniem badali ukazuje nicz\\yklc złożoną sytuację społeczności afrykańskich generalnie. Z jednej strony rozwój ekonomiczno-o społeczny. a z drugiej wzrost ludności w połączeniu ze wzrostem upraw i hodowlą zwierząt w strefie Sahelu. naruszył próg wydolności środowiska (s. 256). Zaistniałą sytuację Autor charakteryzuje poprzez czynniki doprowadzające przynąjmniej część spo!cczności do zmian. czego przykładem są migracje zarobkowe. a w konsekwencji inwestowanie zarobionych pieniędzy w handel. rolnictwo. transport itp. Trudną sytuację badanej społeczności Autor upatruje w strukturze własnościowej ziemi i wody. które są wprawdzie komunalne. ałe praktycznie otwarte dla wszystkich użytkowników. co sprawia. iż tereny te traktowane są jako niczyje (s. 262). Uwagę zwraca niewydolny system bankowy. który wymaga przekształceń. aby zachęcić ludność wiejską do oszczędzania i inwestowania linansowych nadwyżek z produkcji rolnej (s. 263). Postuluje stworzenie pozarolniczych sektorów gospodarki. aby odciążyć wieś z nadmiaru rąk do pracy. Ponadto zwraca uwagę. że ..wielka złożoność relacji łączących człowieka ze środowiskiem przyrodniczym wymaga przy analizie przyczyn i skutków pustynnienia zarówno znąjomości środowiska przyrodniczego. tradycji kulturowych. jak i uwzględnienia przemian ekonomicznych i politycznych. Konicczność całościowego podejścia do tematu, nąjlepiej w mikroskali �224 na przykładzie konkretnego terenu. sprawia. że wśród przedstawicieli wiciu dyscyplin /.ajmujących się zagrożeniami środowiskowymi ni..: powinno zaoraklHlć antropolog(')\\ kuituf(myco" (s.264) Książka M. Ząbka j..:st swoistą monografią spokcznoś..:i alrykailski..:j o pochod/eniu arabskim. bardzo interesującą i wartościową. a tahde. schematy. kolorowe zdj.,:eia i rysunki. m.in. stroj..:, fryzury oraz wzory barwienia henną dłoni i stóp dodają j..:j walorów nie tylko inl(lrmac)jnych, ale i estetycznych. Zainter..:suje ona zapewne etno!og{l\\. antropologów. alrykanistó\\'. arahistów, socjologów, a także ekologów. .,Inna 8arska Joanna Warszawa S i e rak o w s k a - D Y n d o. ł998. ss. 207. Granice 1Vvohra:'ni jlo/ill'CIW/ ..1/gllllc::ykrJW. Dialog. Co pewien czas świat obiega wiadomość. że w Alganistanic POIHl\\ nie loc/.y si.; wojna. Gdy taka rzecz ma miejsce w innych regionach powoduje to s/.ybsz:\ lub wolniejsz,\ reakcj.; światowych organizacji. ale w sprawy Afganistanu od pewnego czasu nikl ni..: chce si.,: mieszać. I'róhowałi Brytyjczycy i niedawno Rosjanie. Jak wszyscy pami.;tają. SkOl·lU.yło si.; to I~ltalnic. ZadziWil\iąee wydają się nieustanne konflikty. szcz..:gólnie woh..:e braku zagro/enia ze strony sąsicdnich krąjów. Pojawia się pytanie: czy jest jakaś logika lej walki'! Jakie I.asady rządzą afgatiską polityką') Co organizuje życi..: mieszkaticów') I wreszcie pytanie fundamentalne. jakie są wspomnian..: Vi tytule granice wyobraźni polilyczn..:j Afgaticzyk{m. a tc pytania stara się dać odpowi..:dź autorka, której kompetenej..: do zajmowania się tym lematem potwierdza fakt, że jest sp..:cjalistką od j.;zyków iratiskich. Dzi.,:ki t..:mu mogla korzystać z wielojęzycznych publikacji, w tym afgańskich, co sprawia. że t..:mat j..:st uj.,:ty I. różnych punktów widzenia. Cennym wkład..:m jest bel. wątpienia wykorzystanie prac rosyjskoj.;zycznych. na klóre autorka często się po\\·oluje. Wyłania się obraz kraju bardzo skomplikO\\anego politycznie. społccznic i religijnie. Afgańczycy nie t\\Orzą narodu \~ naszym tego sł<l\\a rozumieniu. Jeśliby pokusić się o jakieś porównania. to można hy ich przyrównać do XVII-\\ieeznej sz.lachty polskiej, nade wszystko ceniącej wolność i swohody oral. równość (oczywiście tylko wśród \\lasnej klasy), ale jednocześnie w..:wnętrznie skłóconej i wakz'lcej o \\pływy. Idea narodu jest w Afganistanie stosunkowo nowa. gdyż liczy kilkadzi..:sillt lal. I'róhy sl\\(lrzenia se..:nlralil.Owanego państwa, podejmowane prz..:z wybitnych przywódcó\\ od XVIII wieku. przynosiły raczej miern..: i krótkoterminowe wyniki. Trzeba było dopiero z.asadnicz..:j prz ...:miany \\ sposohie myślenia i zachwiania tradycyjnych wartości, aby koncepcja narodu mogła oyć częściowo realizowana w ostatnich latach. Należy pamiętać. że nawet dzisiąj w ohliczu przcmian. które laszly \\ świadomości ludzkiej. tradycyjne struktury rodowo-plemiennc są nadal hardl.O siln..:. Ksillżka 1. Sierakowskiej-Dyndo porusza szcreg problemów z\\i'lzanych z..: zmianami w sposobie organizacji afgańskiego świata, powoln..:go przekształcania struktur plemi..:nno-rodowych we w miarę zwartą organizację polityczną. Wartym podkreślenia .i..:st fakt. że czytelnik jest wprowadzany stopnio\\'o w coraz to nowe i bardziej skomplikowane z.agadnienia i dzięki temu może łatwiej przcśledzić procesy kształtujące życic spokczn..: i polilyCZ.lH:. Duiym walorem pracy jest ukazanie historyczno-kulturowego tla. na które naklada aulorka proc..:s pr/emian świadomościowych, czynią..: je bardzicj czytelnymi, a przy Oklllj i daje mo/.Iiwość u/.yskania pewnej bardziej ogólnej wiedzy o Afgańczykach. Lektura sprawia, i.c zaczynamy dostr/egać logikę w tym. co ma tam miejsce. nadal obowiązują Okazuje i sprawiają, się. że tradycyjnc że pewne wydawałoby wartości jak \\olność si.; logiczlle Dowiadujemy się dlaczcgo plemiona, klórc niedawno wakzyly skom radzieckimi teraz są w stanic wojny. Książka jest dobrym polity..:znych bec su/izmu i religijnych. zdobywąiąccgo myśli, kompromisy mowy i czynu nic są moili\\e. ramię w rami.,: prz..:ciwko wojstudium stosunk{)w społeczno- Odwieczny konflikt tadżycko-algailski naoiera nowego wymiaru wocoraz więce.j zwolenników. ł'rzekonuj'lce S'l wyjaśnicnia upatrujące �225 przyczynlakiej sytuacji w Irudnym proccsic wzajemncgo przcnikania sit; przeciwnych sposobów organizacji i:ycia. Chodzi oC/.)\viścic o tradycyjną atgańską strukturt; koła. dla którcj podstawo\\) mi wartościami są rtl\\ność i konscnsus oraz strukturt; piramidy. czyli zhierarchizowanej wladzy. której nośnikiem jest sulizm. To właśnie ekspansja tej formy islamu spowodowała zachwianic tradycyjnymi wartościami. Doprowadziła do sakralizacji władzy, która dotychczas byla \\" sferze prol'ctnum .. .Proccs uświt;cania władzy. który stopniowo. wraz z rozwojcm suJizmu, lOrcl\\al sohie drog..,: do społeczncj wyohraźni. stal się podstawą państwotwórczej ideologii \\. okrć.sie rZ'ldów Abdur Rahmanu. Pańsiwo. na czele którego stanął cmir. hyło słabe, silnie zdecentralizowanć.. a norm) pnmnć.. religijno-moralnc i obyczajowe nic tworzyły jednej całości" is. 159). Sam Rahman wypowiadał sie,: o swych rodakach słowami: .. Musialcm zaprowadzić porządck z tymi sclkami drohnych przywódców. rabw.;iów. rozbójników i rzezimicszków. Wymagało to z.lamania feudalnego i plemiennego systcmu i zastąpienia go jcdną \\'ielką społecznością podporządkcl\\an'l jednolitemu prawu i jednej władzy" Cj. w.). Emir ogłosił. że władza jest czymś danym od Bog.a. a kn',lm\ie pełnią role,: pasterzy strzeg'lcych stada. Stąd mają prawo do pełnicnia rządów na I:iemi \\ I:aste,:pst\\ie stwórcy. Pewicn postęp cywilizacyjny. który mimo ogólnego I:acolilllia dokonal si.,:. jest nasl.,:pnym czynnikiem łamiącym odwieczną strukturc,:. Pojawiła się inlcleklUalna elita nic z.\\i;vana ani z wladzą poszczególnych plemion. ani z autorytetem religijn) m ... Wpł) \\ duc!w\\'ic(ls\ \\a zoslał ograniczony do minimum. gdy władza przeszła w ręce Ludowo-Demokratycznej Partii Alganistanu ( ... ) w społeczeństwie dokonały się poważne przemiany. które pogl<;biala tOćl.ąca ~i<; wiclc lat wojna. Po obu stronach walczących Afgańczyków nowym źródlem prestiiu i wpływów slały si<; stanowiska partyjne" (s. 145). Ograniczenie roli rad) plemiennej i konsensusu doprowadzi lo do możliwości pode.jmowania arbitralnych decyzji przez jednostki spra\\uj'lce \\Iadze,:. Potwierdzenicm tego jest ruch Talibów skupionych wokół Mohamlllada Omara. swcgo charyzmatycznego przywódcy. Jego władza nie wynika z tradycyjnie pasztUllskich wartości jak mc,:st\\"(l na polu walki. czy fizyczna sprawność. Jest ona wynikiem przd\\ iadczenia jego z\\olenników o boskim posłanniclwic Omara. Drugą stroną konfliktu są Tadżycy. Iradyeyjni \\spólmieszk;u\cy Iych ziem. W latach 70. uzyskali oni polityczną i liczebną przc\\agc,: na skutek migracji I:nacznej liczhy Pasztunów do sąsiedniego Pakistanu. Wynikiem lego b) lo pojawienie sic,: na areni..: politycznej wielu charyzmatycznych przywódców niepasztuńslieh. jak choćby slynny Ahmad Szah Massud. Wydawało się w tym momencie. że ostatecznie p.,:kl) bariery tr/.ymaj,\ce Afganistan \\ krc,:gu tradycyjnych zasad. Sukccs Talibów pokazał. żc jest inaczcj i dawne wz.orce nadal S'I gl<;boko zakorzcnione w ludzkiej świadomości. Odpowiedzią na ..ladż) i-;izacj{' areny politycznej była mobilizacja Pasztunów i znaczna radykalizacja postaw. co \\ dalsz.ej perspekly\\ie doprowadziło do powstania ruchu Talihów, związanych glównie z plemieniem Dunani. wychowanków szkM islamskich. Jak więc widać po ustaniu zewnętrznych zagroi.eJl nadszedł Clas by ustalić wewno;trzny układ sił i wyznaczyć kierunki. w jakich .-\fganislan. W)niki tych zmagałl zna każdy. kto czyta gazety. Większość kraju zajmują pójdzie ohecnie Talibowie. a poparcie spoleClnc. jakim sie,: cieszą, nie maleje mimo surowych rZ'ldów, jakie zaprowadzi Ii. OCLywiśeie. to tylko niektóre zagadnieni,L którymi zajmuje si<; autorka. Styl jej pisania spra\\ia. i.e na\\cl najbardziej z;f\vile problemy st,~ją się dla uwai.nego czytelnika zrozumiale. Książka .ie~t godną poleccnia pozycją dla \\szystkieh zainteresowanych problematyką Afganistanu. Znajdą \\ niej różnc inllmllacjc zan'l\\no osoby zainteresowane kulturą i życiem społecznym. jak i zagadnieniami polityczn) mi i ClniCl.nymi. Książka powinna historii tego regionu. mimo że nic stanowi opracowania znaleźć uznanie również u milośników chronologicznego wszystkich faktów dziejc)\\ kraju. /.asadniczą \vartości'llcj pracy jcst to. że LIczy krytycznego które w naszym spoleClelislwie s'! postrzegane jako przejawy fanatyzmu. I ie La religijnym !rozumienia fllndamentalillllem algmiskiej kryją sic,: zasady. których poznanie spojrzenia na sprawy. Okazuje sil< bowiem. może być kluczem do spec~ liki. Michał KlIf/i/1ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccef63839df4a70e194e77eda563ec15.pdf a2fbed01557aef1bf0bf09058fa74dfd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3669 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.131- 132 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Oczerki russkogo narodnopoeticzeskogo tworczestwa sowietskoi epochi". („Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej"). Książkę opracował zgrupowanych (Dom w W y d a w n i c t w o A k a d e m i i N a u k Z S R R . M o s k w a - L e n i n g r a d 1952 s. 537. zespół „...Na folklorystów radzieckich, Literatury Rosyjskie: Instytucie Puszkinowski) Akademii Nauk Z S R R , pod re­ wszystkich nie narodów tylko ZSRR. n a mnie, mnie, wstrząsające i wiem, wrażenie że wywarł aszug (poeta l u d o w y , bard), S u l e j m a n S t a l s k i . W i d z i a ­ d a k c j ą — A . M . Astachowej, I. P. D m i t r a k o w a , A . N. łem Łozanowa. c o ś do siebie t w o r z ą c swe w i e r s z e ; a potem ten H o m e r Jak informuje omawiana króciutka, p r a c a jest 4-stronicowa próbą przedmowa, usystematyzowania dru­ j a k ten starzec, n i e p i ś m i e n n y mędrzec... X X w. w c u d o w n y s p o s ó b je o d c z y t a ł . " na T W s z e c h z w i ą z k o w y m kowanych i archiwalnych materiałów, dotyczących za­ Dalej autorzy (Przemówienie Zjeździe Pisarzy w stwierdzają, szeptał że twórczość 1934 r.). ludowa w g a d n i e n i a oraz p e r i o d y z a c j i h i s t o r i i r a d z i e c k i e j t w ó r ­ epoce r a d z i e c k i e j o k a z u j e s p e ł n i e n i e s i ę n a d z i e i i o d ­ czości wiecznych m a r z e ń ludu, przedstawia realistycznie życie' ludowej. K s i ą ż k a s k ł a d a s i ę z w s t ę p u teoretycznego w o p r a ­ współczesne, ściśle c o w a n i u A . M . A s t a c h o w e j i I . P . D m i t r a k o w a , 5 roz­ Współczesna twórczość działów omawiających dalszego r o z w o j u ż y c i a n a r o d u radzieckiego. M a r z e n i e , twórczości ludowej mowującego Autorzy poszczególne etapy radzieckiej i z krótkiego zakończenia, podsu­ wstępu podkreślają, że zasadniczą cechą r a d z i e c k i e j t w ó r c z o ś c i l u d o w e j jest ta j e j w ł a ś c i w o ś ć , iż jest to t w ó r c z o ś ć w y z w o l o n y c h n a r o d ó w . S t ą d nika które jej treść, jak też specyfika form wy­ jej artystycz­ rozważaniach prawdy historycznej. podaje perspektywy przedrewolucyjnym zdrowej psychiki było ludu, nie wyrazem dającej się p r z e c i w n o ś c i o m ' i m ę c e ż y c i a , teraz s t a ł o się. lud w swej poezji opiewa zbliżającą się epokę ko­ munizmu wyniku zwycięstwa socjalizmu i zlikwidowania akcentują wielką klas w y z y s k u j ą c y c h w a g ę , j a k ą do t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r z y w i ą z u j e Partia. s o w a , k t ó r a o d d z i e l a ł a t w ó r c z o ś ć l u d o w ą od l i t e r a t u r y . Tylko swoich ludowa a f i r m a c j ą r z e c z y w i s t o ś c i r a d z i e c k i e j . W c h w i l i obecnej W w okresie zgnębić nego w y r a z u . Autorzy w optymizmu, wyniki pracy przestrzega d z i ę k i pomocy i opiece P a r t i i i o s o b i ś c i e Stalina — twórczość mogła osiągnąć ludowa w tak wysoki Tow, Związku Radzieckim poziom. na rozwój twórczości ludowej. Wielki pisarz wzajemnie, na znaczenie pieśni dokumentu epoki, poznajemy historię ludowej jako dokumentu, uwagę pierwszorzędnego na podstawie l u d u , jego i d e a ł y którego się zawada w swej pamięci 30 000 z r o z u m i a ł a to lepiej n i ż w i e l u b a r d z o - Fiedowierszy, wykształconych ludzi'*. (M. G o r k i : Z w y s t a w y w s z e c h r o s y j s k i e j . „ O d e s s k i j e N o w o s t i " n r 3660, 14.VI.1896). rewolucyjną, stwierdzają, odzwierciedla lecz pomaga pracujących, nowy może wpłynąć na przeobrażenie świata. Autorzy ko która również wpaja stosunek „Folklor że twórczość wielkie do naszych ludowa, nie osiągnięcia podnosić nowe naszego poziom poglądy i — starożytnego, mas oni swych n a siebie. stało się możność nowych zaczął malnego procesu kształcenia kwalifikacji. utworów o bardziej skomplikowanej również bohatera folklorem Wielu zawodowymi się poniekąd powstawania ludowych, formie zbliżać utworu lub noległe procesy twórczość twórcze: rów­ literatura zawodowa indywidualnego te­ do nor­ literackiego. autora i t w ó r c z o ś ć jako ludowa — rezultat pracy t w ó r c z e j mas, kolektywu. T a w ł a ś n i e masowość, powstawanie utworu poetyckiego wśród g r u p y , u d o s k o n a l a n i e go p r z e z k o l e k t y w — jest j e d n ą n a j b a r d z i e j z a s a d n i c z y c h cech czości współczesnej twór­ ludowej. W t a k i to s p o s ó b p o w s t a ł o w i e l e p i e ś n i l u d o w y c h w okresie drugiej wojny ś w i a t o w e j — ś w i ę t e j wojny w obronie ojczyzny. Niejedna pieśń żołnierska, utwór poety zawodowego, u l e g ł a p r z e r ó b c e i a d a p t a c j i p r z e z masę żołnierską wznióst twórczości i w tej dopiero formie zdobyła Gorki — równego bohatera po­ Prometeu­ ludowej wymieniano ustne (pamięciowe) p r z e k a z y w a n i e . J a s n ą jest r z e c z ą , ż e w o b e c n y c h c z a ­ sach cecha ta traci swe dotychczasowe znaczenie. T e n s p o s ó b p r z e k a z y w a n i a zostaje z a c h o w a n y nad kla­ N i e g d y ś j a k o j e d n ą z n a j b a r d z i e j z a s a d n i c z y c h cech mówił tych w s k a z a n i a c h o p i e r a s i ę w s p ó ł c z e s n a p r a c a badawcza matyce, pularność. szowi". Na otrzymali podnoszenia etyczne, pracy. dni W ł o d z i m i e r z a L e n i n a do p o z i o m u mitycznego świata tyl­ kraju, kultury normy gdyż się, zachodzą ludowych Proces powstawania z G o r k i u w a ż a ł , ż e t w ó r c z o ś ć l u d o w a jest p o t ę ż n ą s i ł ą oblicza przegroda N i e m n i e j j e d n a k trzeba u z n a ć , ż e i s t n i e j ą d w a „Pielęgnujcie starą pieśń rosyjską... P i e ś ń rosyjska sowa, k t ó r a i krzyżują piewców zwłaszcza i marzenia. to h i s t o r i a r o s y j s k a , i n i e p i ś m i e n n a b a b u l e ń k a i literatami, z a s ł u g u j e w pełni n a miano t w ó r c y radzieckiej nauki o l u d o w e j t w ó r c z o ś c i p o e t y c k i e j . O n to z w r ó c i ł zniesiona O b i e te dziedziny t w ó r c z o ś c i p o e t y c k i e j p r z e n i k a j ą s i ę bajarzy N a s t ę p n i e autorzy o m a w i a j ą w i e l k i w p ł y w M . G o r ­ kiego została gdzie tego wymaga rodzaj utworu jedynie (np. baśń, p r z y s ł o w i e , c z a s t u s z k a itp.). radzieckim. Gorki podkreślał również obowiązek tam, ścisłej selekcji m a t e r i a ł u , aby n i e w p r o w a d z a ć chaosu, n i e zaśmiecać Autorzy twórczości ludowej uwagę, że wypełnione nową Nawet jest n a d a l k o n t y n u o w a n y (czasem pod n a z w ą „ n o w i n " ) . w twórczości ludowej rodzaj u t w o r ó w , rodzaje tematyką. j ę z y k a itp. P o z a t y m z w r a c a ł u w a g ę b a d a c z y n a n i e ­ zawarte specyficzny wszystkie są zmierzone bogactwa tak zwracają j a k byliny, 131 1 �I Radziecką ludową twórczość dzielić na następujące I okres — (1917—1920). poetycką można po­ etapy: początek rewolucji i 'wojna domowa C h a r a k t e r y s t y c z n e dla tego o k r e s u s ą c z a - s t u s z k i , p i e ś n i , a f o r y z m y , h a s ł a it-p. W s z y s t k i e utwory tego o k r e s u s ą p e ł n e patosu w a l k i o w y z w o l e n i e niezłomnej wiary w zwycięstwo w epoce k o m u n i z m u . staje s i ę o r ę ż e m i jasną ludu, przyszłość T w ó r c z o ś ć l u d o w a tego okresu rewolucji, z w y c i ę s k ą bronią walczą­ s i ę temat — S t a l i n , j a k o s y m b o l nowego ż y c i a , S t a l i n chorąży pokoju Pod wpływem o tematyce nia Centralną postacią utworów ludowych jest W ł o d z i m i e r z L e n i n , n a t c h n i o n y tego okresu organizator rewo­ Jednocześnie twa (1921—1934). gospodarki narodo­ k r a j u i kolektywizacji rolnic­ zanika dawna z ł e j doli. Z a n i k a j ą wstają natomiast Zasadnicza tematyka nabierają filozofią wyrzecze­ nagrody na obrzędowa twórczości tych c z a s ó w cy, to z a ż a r t a w a l k a k l a s o w a n a w s i , to nawet Znamienny — — to wyzwolenie łość i wielka rola Partii socjalizmu. Postacie W epoce c i ę ż k i c h komunistycznej Lenina i Stalina w nabie­ radziecki w nowej jego b o h a t e r s k a z wrogami doświadczeń wartości. światowej Wielkie było — d z i e ł a te znaczenie i któremu przewodzą. c z a s t u s z k a n a tematy Najczęś­ propagandowa aktualne — a n t y k u ł a c k a opiewająca nowe życie. i an- Czastuszka ludu pieśni ludowa pieśń-satyra o tematyce mię­ to n i e t y l k o Śmierć Lenina, która okryła żałobą twórczość cały naród r a ­ ludową nową tematyką. żywy „...jest głos Lenina, które nie Stalin. okres (1935—1941) — to k o ń c o w y etap s o c j a l i z m u , etap u w i e ń c z o n y K o n s t y t u c j ą Charakterystyczny rodzaj t w ó r c z o ś c i budowy Stalinowską. tej e p o k i to l u ­ spo ecz¬ rosyjską twórczość tak o k r e ś l i ł odgłos teraźniejszości. przeszłości, a to znaczyłoby Gdybyśmy jednocześnie sprowa­ tei roli dzieła to za­ ł stosunków dawnych dziejów»... i p r z e s z ł o ś c i , lecz chcieli P o e z j a tego o k r e s u w y r a ż a smutek i b ó l , p o d k r e ś l a j ą c idei afo­ dzić folklor tylko do « w c i ą ż ż y w e g o o b r a z u zarazem nieśmiertelność dziedzictwo obraz w s p ó ł c z e s n y c h nych. J . M . S o k o ł ó w ludową: dziecki, z a p ł o d n i ł a nowe p r z y s ł o w i a , radzieckiego. razem ż y w y rewolucyjna ludo­ żołnierza Autorzy podkreślają, że przedrewolucyjna t w ó r c z o ś ć gom k l a s o w y m . N i e m n i e j r o z p o w s z e c h n i o n y m dzynarodowej. w nabrały r y z m y , p o w i e d z e n i a , k t ó r e w e s z ł y do s k a r b n i c y j ę z y k a tego o k r e s u to o s t r a b r o ń w y m i e r z o n a p r z e c i w k o w r o ­ rodza­ przez a potem w b ó j . N a froncie p o w s t a w a ł y kierują ciej s p o t y k a n y w t y m okresie rodzaj to przesz­ przeżywanych okresie w o j n y d o m o w e j , dem, III te jest Ojczyzny. w e j n a froncie. P i e ś ń ta p r o w a d z i ł a za s o b ą kontynuuje zmiany, utraciiy znaczenia r a j ą n o w e j mocy, s t a p i a j ą s i ę w j e d n ą c a ł o ś ć z n a r o ­ jest obrzę­ charakteru. obrazujące ż e nie i heroiczna w a l k a czasie d r u g i e j w o j n y jem Po­ wsi. patriotyzm ludu rosyjskiego, dziernikowej oraz we­ taneczne funkcje odświętnego sztuki ludowe, j e s t fakt, pieśń weselne, poprzednie które z a s z ł y w ż y c i u nowej lud tyreligijna tamtym czekającej młodą mę­ pieśni nowego, kobiety, to m i ę d z y n a r o d o w e z n a c z e n i e R e w o l u c j i P a ź ­ którym za­ opowieści rodzaje t w ó r c z o ś c i ludowej, w k t ó r y c h pokazany p r a c a w y z w o l o n e g o c z ł o w i e k a i n o w e metody tej p r a ­ budowie zupełnie p ł a c z e pogrzebowe itp. nowe itd., k t ó r e u t r a c i w s z y swe Powstają o k r e s — to okres o d b u d o w y r e l i g i j n e j , przepojone selna, p e ł n a s m u t k u z p o w o d u Stalina. uprzemysłowienia prawie r o d z a j u g u s ł a , zabobony, świecie. dowe, II świecie. życia s i ę i pokory, z p e r s p e k t y w ą l u c j i i nowego u s t r o j u . O b o k niego z j a w i a s i ę p o s t a ć wej, całym nowego n i k n ę ł y wszelkiego żatkę cych. na to, że przechodzimy k t ó r a P e ł n i f o l k l o r obecnie uświadamiamy łecznej folkloru". Uczpiedgiz" sobie (J dostatecznie M. S o k o ł ó w : Moskwa 1938 s obok to z n a c z y ł o b y funkcji Russkij że spo­ folklor. 14). W l u d o w e j poezji r a d z i e c k i e j o d z w i e r c i e d l a s i ę z w y ­ d o w y epos b o h a t e r s k i , to b a ś ń i b a j k a , to p i e ś n i histo­ cięski marsz ludzi radzieckich k u komunizmowi. Hi­ ryczne i poematy p o ś w i ę c o n e storia jest Stalinowi. L u d opiewa swoje o s i ą g n i ę c i a , nadal w a l c z ą c z wrogami wszelkiego rodzaju. w obronie froncie, ojczyzny. Bohaterska w a l k a z wrogiem ofiarna wszystko epickim zarazem radzieckiej historią rozwoju twórczości p r a c a 'w znajduje lub fabryce swój czastuszce wyraz i kołchozie w tego o k r e s u . — na Po to nicze pieśni, utworze Wiele utworów p o ś w i ę c o n o bohaterskiej walce p a r t y z a n t ó w ń a t y ł a c h wroga. P o w s t a j e ośmieszających Ciekawym t a k ż e szereg utworów znienawidzonego objawem jest satyrycznych, wroga. fakt, że szy etap r o z w o j u ogólnym tezy rozdziałów; okresy ludowej duchowego kich, wznoszenia się wielkiego o k r e s (1941—1945) — to c z a s y h e r o i c z n e j w a l k i IV rozwoju ludzi radziec­ narodu na nowy, wstępie pokrótce autorzy radzieckiej teoretycznym, zreferowałam, analizują w twórczości którego zasad­ następuje nich pięć poszczególne ludowej. T r u d n o jest w r a m a c h r e c e n z j i o m ó w i ć c a ł y bogaty m a t e r i a ł p r z y k ł a d o w y , k t ó r y został przez a u t o r ó w twórczość tego opracowana pod względem metodycznym, zebrany m a t e r i a ł posegregowano i u ł o ż o n o s y s t e m a t y c z n i e , haterskiej kład twory poświęcone ludu Aleksandrowi z o w o w i i i n n y m bohaterom Jednocześnie utworów Stalinowi, jest wszystkich dziedzinach V okres — powrotu radzieckie Partia to okres Newskiemu, odbudowy komunizm, i Związku jej rola we Radzieckiego. zniszczeń życia. walczy Wiele zwycięstwa. wojen­ Społeczeństwo o pokój. t e m a t y k a tego o k r e s u . N a p i e r w s z y z a ś p l a n 132 u¬ Kutu- liryczna. twórcy bolszewicka życia do n o r m a l n e g o buduje Powstają historycznym. rozwija się tematyka poświęcono Opiewana nych, rosyjskiego. ze­ b r a n y i przytoczony w p u b l i k a c j i . K s i ą ż k a jest dobrze o k r e s u s i ę g a c h ę t n i e do t e m a t y k i h i s t o r y c z n e j , do bo­ przeszłości wyż­ artystycznego. Oto wysuwa odznacza się przejrzystością i S ą d z ę , ż e k s i ą ż k a ta m o ż e d a ć w i e l e p o l s k i e m u daczowi, gdyż zwłaszcza zawiera ze bardzo względu istotne na wy­ jasnością. metodykę wskazówki i ba­ pracy, wytyczne w tym kierunku. Należałoby kryteria kiego, też zwrócić uwagę na przyjęte periodyzacji w s p ó ł c z e s n e g o które periodyzacji niewątpliwie polskiego mogą w niej folkloru radziec­ b y ć pomocne przy folkloru. Maria Grzeszczak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9217b31ecdc308b926ee6691445637d2.pdf 3b6352f7e96ef914fdddcfeb9358886b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3714 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.190-191 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W A N D A B O R U D Z K A : „ M A L O W A N E D O M Y " . Instytut Wudatimiczu „Nasza Księgarnia", D r u k a r n i a N a r o d o u a ш Кгакоиле, 1954. Nakład 30 000 egz Nie zem znam podobnej odpychająca, a zara­ reprodukowania a jednocześnie dyle­ która książki. Zachwycająca, mistrzowska, t a n c k a , rzecz w y s o k i e j k l a s y , a p r z y t y m poniżej p o ­ wypadła m i s t e r n y c h ażurów w tiulu i koronek, książce bez n a j m n i e j s z y c h przesu­ nięć, c z y s t o i dokładnie, choć s y n c h r o n i z a c j a ^ a raczej z i o m u . K a r t y t e j książki t o łąka, pełna r o d z i m y c h k w i a ­ syntopizacja tów o dorodnej skarbnicy sztuki l u ­ w a . W j e d n o b a r w n y c h w y c i n a n k a c h użyto k o l o r ó w n i e d o w e j w y d o b y t o w i e l e klejnotów i rozrzucono je h o j n i e m i e s z a n y c h , d l a t e g o k o l o r i c h j e s t z a w s z e c z y s t y . Słabą po w s z y s t k i c h zaś stroną krasie. Z bogatej stronicach. r y s u n k u n a d w ó c h w a l c a c h n i e była barwnej szaty „Malowanych łat­ domów" jest n i e j e d n o l i t a k o l o r y s t y k a o d b i t e k całego nakładu, co w y ­ Z w y c i ę s t w o o f f s e t u n i k a z trudności natężenia f a r b y w c a ł y m nakładzie. J e s t n a c z y m o k o zatrzymać. A z a m i e s z c z o n e w k s i ą ż ­ M a g a z y n ce b a r w n e i l u s t r a c j e są l e g i t y m a c j ą t e c h n i c z n y c h i a r ­ tystycznych Narodowej osiągnięć mistrzów offsetu w Drukarni w K r a k o w i e . M o ż e m y bez u c h y b i e n i a k s i ą ż ­ kę tę położyć n a stole, g d z i e z a p r e z e n t o w a n o w e współczesne dzieła I popiso­ offsetowe. Tą dobrze wyraziła opanowaną Drukarnia l u d o w e j dzieci techniką Narodowa druku pośredniego malowanki z Powiśla D ą b r o w s k i e g o , m a l o w a n y w k w i a t y d o m i stajnię, a n a ­ t o w ł a ś n i e j e s t dodatnią stroną „ M a l o w a n y c h d o ­ m ó w " . Dokładność zaś i w y t w o r n o ś ć . s z t u k i dla kolorystycznych w e t psią budę kwiecistą, a w s z y s t k o koronki koniakowskie i bobowskie, niuansów osiągnięto p r z e d e w s z y s t k i m w r e p r o d u k c j a c h skie, tkanin oszczypków, p i s a n k i r z e s z o w s k i e i białostockie, ludowych. Szmaciak kielecki z Wierzchowisk ( s t r . 63), s z m a c i a k m a z u r s k i z W i e l h o r s k a w p o w . m r ą gowskim ( s t r . 65), t k a n i n y dziuszka białostocka opoczyńskie ( s t r . 74), r a - ( s t r . 73), p a s i a k i ł o w i c k i e , czyńskie, p i o t r k o w s k i e , k i e l e c k i e , m a z o w i e c k i e ( s t r . 76 i 77) — t o r e p r o d u k c j e , k t ó r e piowskie kuwają i oczy n i e t y l k o s m a k o s z ó w s z t u k i grafia w obecnym stanie r o z w o j u technicznego przy­ foto­ nie m o ­ a częś­ c i o w o w p o z y t y w a c h u s u w a się z k l i s z z b y t e c z n e t o n y b a r w n e , p o p r a w i a błędy, podkreśla z b y t słabe t o n y o r a z i c h r y s u n e k . T e n właśnie zabieg t e c h n i c z n y , wany po mistrzowsku przez Narodowej, zadecydował reprodukcji offsetowej. sto zawodnej o wyrazie W miejsce sek — i t y m s p o s o b e m przy pomocy przez stosowanie kolorystycznym w i c k i , obraz na szkle m a l o w a n y nakładania m a ­ zaś k o l o r y s t y c z n e szmaciaku n p . żółcieni, d w ó c h c z e r w i e n i , t u również ceramika z Medyni Głogowskiej. cz3'ńskich, r a w s k i c h , ł o w i c k i c h i k u r p i o w s k i c h , o d h a f ­ t ó w l u b e l s k i c h , opoczyńskich, pułtuskich, k a s z u b s k i c h , w i e l k o p o l s k i c h , k u j a w s k i c h i podhalańskich. Wspania­ le wystąpiły t u t a j s z m a c i a k i k i e l e c k i e i m a z u r s k i e i w ogóle tkactwo: sokolska tkanina dwuosnowowa, pstrucha wielkopolska, b u r o n k a kurpiowska,' radziuszka białostocka, pasiak łowicki, tkaniny opoczyńskie i piotrkowskie, kieleckie, k u r p i o w s k i e i wielkopolskie. To wszystko zebrano zmagazynowano w w jednej sposób książeczce d l a d z i e c i , encyklopedyczny i rozse- g r e g o w a n o , ale j a k ? U k ł a d g r a f i c z n y uzyskano i czarnej I oto w k r a c z a m y się t e j p r a c y , n i e wszędzie metodę pracy, wzruszoną efekt wystarczy sama stosowania w y n i k a z samego c h a r a k t e r u szczęśliwe zmuszeni zasadę pomysły. jesteśmy graficznego Analizując przypomnieć układu książki: s k o m p o n o w a ć każdą stronę z osobna, się z ł o ż y " , czego bo w t e d y chce l e w i c a . obejmować p o w i n n y prawica Ramy n i e będzie układu strony b i j a n i u n i e bezpośrednio — z f o r m y d r u k a r s k i e j , l e c z z charakterem graficznym pośrednio — z g u m y . S k u t k i e m t e g o k o l o r y w t o j e s t n p . n a s t r . 6 1 , umieścić p i ę k n i e w wychodzą w d r u k u mało i n t e n s y w n e i wymagają zasi­ lenia k o l o r a m i dodatkowymi. „Malowanych domów" czterema b a r w a m i z dwie na rozwarciu, a potem parzenice n i c h daje P r z e w a ż n i e j e d n a k posługiwano się w i l u s t r o w a n i u zastosowa­ n i e m f a r b k r a j o w y c h . G o d n a u z n a n i a j e s t też precyzja ich nie­ nie „jak załamanego Takich więcej. tegoż w prostokącie kształcie, przeciwawgę w postaci fragmentu przykładów roślinnej jest obie układu całości. N i e w y s t a r c z y , j a k geometryczne się o b o k związek wie­ graficznego z zasady przede w s z y s t k i m o f f s e t u , j a k o d r u k u pośredniego, p o l e g a j ą c e g o n a o d ­ offsecie Czasznicka k a ż e D u c h B o ż y " , w t y m przeświadczeniu, że „całość działa, ilośfii k o l o r ó w mieli nadto i n f o r m a c j i , że konieczność doboru i H e n r y k Gaczyński, którzy podjęli d w ó c h błękitów, n a słońce w i ­ problematykę zarówno Zofia użyto — i osiągnięto tą skalą w materiału, j a k i układu g r a f i c z n e g o . dać w 190 boli­ Z a r o i ł o się o d w y c i n a n e k i n a l e p i a n e k s a n n i c k i c h , o p o - b r u j e s u b t e l n y m i t o n a m i , j a k oryginał. T u t a j n a l e ż y d o ­ większej Kozłowską. Jest z Wierzchowisk t a k i , że t o o f f s e t o w e d z i w o w y s t a w i o n e formie p r z e z chłopca z M a - m o w s k a , s i e r a d z k a , iłżecka, k a s z u b s k a , l u b e l s k a z P a ­ czę­ sześciu, a n a w e t s i e d m i u k o l o r ó w . W pięknym szarej Drukarni niezmiernie usprawniono i udo­ s k o n a l o n o pracę. B o g a c t w o barwy zastopo­ żmudnej, a do malo­ p r a c y ręcznej r e t u s z e r a z a s t o s o w a n o t u ­ taj retusz mechaniczny osobliwie pracowników formę w a n e p t a s z k i ż y w i e c k i e , „ k o z y prostyńskie", pająk ł o ­ włowa i Łążka, a rzeszowska że oddać bezbłędnie w s z y s t k i c h w y c i ą g ó w k o l o r o w y c h — przeto, j a k w i a d o m o , retuszem w negatywach, i lenę R o j fotografią filmów kolorowych. 2e jednak czerpak kur­ Miąższ t k a n i n o r a z i c h strukturę w y d o b y t o p r z y p o ­ z zastosowaniem łyżnik, niowów n a P o d h a l u , a d r u g i przez jego mistrzynię H e ­ ludowej. stosunek tonów b a r w n y c h uzyskano podhalański, opo­ m o c y f o t o g r a f i i o b i e k t ó w naświetlonych z b o k u , a w z a ­ jemny zydel z Zalipia. Także koszyki k u r p i o w ­ w jeśli dla hakowato malowanki. „Malowanych domach" �gęste stło­ czenie Gdzie próbek t k a n i n n a dwóch s t r o n i c a c h oraz indziej zbyt ciasne rozmieszczenie jednym daje zakwestionowałbym się koronek w zbyt mało zbyt tle, skutkiem „powietrza", Zresztą a u t o r k a z d a j e czego innym się t o rozumieć, b o p i s z e „ A w s z y s t k o , co t u w a m m ó w i ę , n i e w i e l e znaczy, bo tkaninę, j a k o b r a z , j a k rzeźbę, nie jest cić n a s t r o n i c y ( n p . s t r . 59). szczęśliwie wykonane zostały akwarelowe S z k o d a t y l k o , że d o t e g o w n i o s k u doszła a u t o r k a d o ­ p i e r o w t e d y , g d y skończyła s w o j e długie o p i s y i k o l o r z e , a n a o g ó ł przeżółcone, za c o n i e w i e m , czy odpowiedzialność p o n o s i m a l a r z , c z y drukarnia. W a d l i w y j e s t też s t o s u n e k a u t o r ó w układu ki. „Malowanych Potraktowano domów" ją jako specjalnie materiał l u b trudności kładaniec i z t e g o całkiem wycinanek i pisanek tkaniny dwuosnowowej Z względów obsługującymi graficz­ wycinan­ zapychania i n crudo wyci­ niepożądany prze­ ( s t r . 27), tych wycinanki ( s t r . 71), w y c i n a n k i i m a l o ­ w a n k i ściennej ( s t r . 78) i t p . nie zgadzamy Instytut Wydawniczy dzieci dyskretną harmonią p o s ł u g i w a n i a l u d o w ą j a k o n i a Zaczęliśmy strony „ — Nie, nie zgadzam omawianie „Malowanych i estetycznej, że technikę r e p r o d u k c j i o r a z układ barwnych uważamy za fundamentalną żeczek d l a d z i e c i . R e a l n e ka domów" dopiero wtedy, racjonalności które do niego wartość ksią­ któremu książ­ się n a t o , kazać m i czytać wiersze!" — m y też się n i e z g a d z a m y . „Nasza K s i ę ­ Propagowanie pięk­ w rzeczywiś­ tej książeczce się. D z i e c i szukają w zwie­ rząt, a w ogóle a k c j i , d l a t e g o w z r o k i c h s p ł y w a z w y ­ k w i n t n y c h w kształcie w y c i n a n e k i o r n a m e n t ó w geo­ metrycznych — k u koszykarzowi, ogrodnikowi, garn­ c a r z o w i , d r w a l o w i , prządce, p a s t e r c e i t d . Z a dużo w i ę c ślizgują obrazków, po się, poszukując których strawy oczy jemu dziecka ze­ właściwej. Książeczka dorośli, w i ę c e j tym właśnie „Puppenhuizen", koniakowskich l u b bobowskich. w jest do rozkoszowania okna ją l u ­ I na Przypominają których kochali pokojów, „ P u p p e n h u i z e n " stały n a c o ­ pokoju, w dziwiać l i l i p u c i e a d a m a s z k o w e którym dzieci Dziecko się w y k w i n t n ą har­ ramikę nych, z Delft, towaroznaw­ z rozróżniania gatunków już d a w n o płótna. G d y b y było inaczej, sprzedawano b y próbki w płócien l u b ogóle t k a n i n , j a k o z a b a w k i d l a d z i e c i . trzeba wychowania. wrażliwości przejść Wszakże kolorystycznej i m i n i a t u r o w y c h ludzi, inne karzełkowe jedynie W rodziców — za d r o g i e pieniądze, r z e k o m o i domkach klas u p r z y w i ­ lejowanych. ale w tych zakupowanych burżuazji przez d l a dzieci, istocie d l a siebie — odzwierciedlał obłuda stroj­ drogocenne się k u p i e c k i e j bez w z g l ę d u egoizm na to, w j a k i m k r a j u gromadziła b o g a c t w a . D o m y l a l e k b o w i e m były upodobaną zabawką naówczas także w Niem­ czech i F r a n c j i , a w w . X V I I I r ó w n i e ż w A n g l i i i W ł o ­ Między domami" tymi i domami nie ma wiele drugie więcej jakby lalek a „Malowanymi a n a l o g i i , a l e łączy bawiły starszych, przewidując j e t o , że niż dzieci. zainteresowanie s t a r s z y c h , umieściło n a końcu książeczki s p i s p o s z c z e ­ Szkoda Świadczą eksponatów zaopatrzonych j a k dotychczas, w w t y l k o , że spis t e n aż p s t r z y się o n e o co frasobliwym najmniej stosunku do metryki książkach od błędów. lekkomyślnym ludowego — dla dzieci artysty i nie­ i jego dzieła. P r z y t o c z ę w a ż n i e j s z e o m y ł k i . N a t o , a b y odczuć s z l a c h e t n e zestroję b a r w samodziałów, lub kurdybanowe obi­ d z i w y , które były m o n o p o l e m nie spotykana. t y c h , k t ó r e studiują sprzęty, uperuczonych, c i — z s t w o — n i e mają ż a d n e g o z a d o w o l e n i a przez j e g o ścian, b y p o ­ c i a ścian, l i l i p u c i e o b r a z y h o l e n d e r s k i c h m i s t r z ó w , c e ­ gólnych kształcenie w d o m k u l u b do w y j m o w a n i a rzecz r a c z e j , estetycznego gabinety, środku s p e c j a l n e g o pasiaków, i t o jeszcze p o d a n y c h w w y c i n k a c h . D z i e ­ drogę czyli sprzętów i l u d z i . T a k i e monią k o l o r ó w szmaciaków, r a d z i u s z e k , d y w a n ó w l u b chłopskich nieporozumienie. ły t o m i n i a t u r y d o m ó w , a w n i c h m i n i a t u r y Wydawnictwo, rych idzie. Kupują niż d l a d z i e c i . się b o g a c i k u p c y z U t r e c h t u , H a g i c z y H a a r l e m u . B y ­ ronczarek w d o m y " się n a m h o l e n d e r s k i e d o m y d l a l a l e k z w . X V I I , t z w . jedne sklepach C P L i A „M a l o w a n e d l a siebie, polega się k o r o n k a m i , a n i n i e p o d z i w i a m i s t e r n e j r o b o t y k o - wyjątkiem i „Malowane d o m y " dzie szech. Poza t y m należy z a u w a ż y ć , że d z i e c k o a n i n i e b a w i niezdolne stajemy n i e m o g ł y b a w i ć się s a m e . T u t a j p a n i l u b p a n d o m u o b r a z k a c h p r z e d e w s z y s t k i m człowieka, szukają tutaj tej sprawie kole pomieszczonymi Larwnościami. A l e n i e ł u d ź m y dano W po stronie dziecka. w p r o w a d z a l i gości i zachęcali i c h d o p o z i e r a n i a tę książeczkę? się radziuszek. środków, i że c e l t e n częściowo osiągnął, g d y ż d z i e c i interesują i służyć, ma na s z t u k i l u d o w e j wśród dzieci. N i e ulega wątpliwości, cie szmaciaków aprobatę wiodą. wydając Księgar­ uszczęśliwianie społeczną Co m i a ł n a c e l u I n s t y t u t W y d a w n i c z y garnia", ilustracji p r a w a b y t u posiada gdy otrzyma celu, od co b y n a j m n i e j n i e „Nasza żeby o s z m a c i a k a c h s z t u k ą w y c h o w a ­ e s t e t y c z n e g o technicznej oznacza, się ś r o d k i e m tkanin. pedagogami, T o t e ż g d y n a s t r . 63 d z i e c k o p r o t e s t u j e : P u p p e n h u i z e n P r o b l e m się z n i a " , a n i też z autorką, g d y c h o d z i o niedopowiedze­ układu zapełniono n a n k a m i . Powstał do do d z i u r , s k u t k i e m czego w s z y s t k i e l u k i , nia łatwo tłumaczyć." plansze f i g u r e k g l i n i a n y c h , n i e z d e c y d o w a n y c h w b r y l e nego doprawdy po p r o s t u o b c i n a się narożniki, g d y n i e mogą się z m i e ś ­ Niezbyt na s t r 74: niektó­ S t r . 84: Z o f i a Wiechno długą a nie w Łowiczu; gdyby życka, a n i e P y r z y c a ; rzeczywiście kowie, a nie w mieszka wydmuszki robi w Wierznowicach, Franciszka Elżbieta Ż a c z e k m i e s z k a w Łowiczu; Pawłów leży w PrzyZła- powiecie m o g ł o zaczynać się o d końca, n i e p r z e d s t a w i a ł o b y ż a d ­ Chełm, a n i e K r a ś n i k ; J a n W i e r z b i c k i m i e s z k a w B a r ­ nego p r o b l e m u wychowawczego. czewie, a n i e w Tymczasem, wiado­ m o , d z i e c i n i e uraczą się T y c j a n e m , M a n e t e m l u b R e ­ noirem. Sieradzu. S t r . 85: H e l e n a a nie w Kadzidle, Fąk mieszka zaś R o z a l i a we wsi Skrodzka Czarnotrzew, w Swidwi- 191 �borku; a María nie w Kołaczyńska mieszka Ł o w i c z u . Chustkę we wsi reprodukowaną ítetki, na stro­ n i e 60 w y k o n a ł a M a r i a P i s z c z e k , a n i e P i s z c z a k . nież p a r z e n i c e góralskie wykonał Rów­ J a n Jędrol, a nie Jędral, i Stanisław F a t l a , a n i e W a t l a . Str. Ni< zem tanci ziorr. tów 86: K a r o l i n a ( p o w i a t Szczytno), Bębenek mieszka Wycinankę kurpiowską stronie 79 w y k o n a ł a Maria kurpiowską w Wielbarku (powiat Mrą­ reprodukowaną Bałdyga a n i e M a r i a Bałon z K a d z i d ł a , ze wsi tak jak i ze s t r o n y 88 w y k o n a ł a Jak po \ To Jť ce t tyst wszystko, tycznia się nam w napisanym darzony o czym na Wach, wy przez Wandę G d y b y nieboszczyk we I moi niu tka (stí dzi CZ} : pic kuI się t a k i m z gwiazdami K o r o n k i Jest t a k , cieplej domów", było n a w i e t r z e Albo taki wiersze m u pod nim..." „ K i l o m e t r y i r z e k i , i szosy, w ą s k i e łany p s z e n i c y s i a k a . A n a l o g i ę tę wyjaśnić d z i e c k u n i e t r u d n o . t o p a s e k n i e b i e s k i , szosa t o p a s e k s z a r y , łan to Chwilowo tego zarówno wiadał m i z n a j o m y tów z synhendrion konsulen- Wydawniczego „Nasza fachowych Księgarnia" etnografów. Dla­ żółty, a kilometr? Jakiego zapomniałem, transatlantyckiej: pisarz swoje „Jechaliśmy, zobaczyłem n a h o r y z o n c i e jechaliśmy, było cie, t a k było d a w n i e j , b o dziś w i e s z a się k a l o s z e i śnie­ wierszach nie-wierszach gowce. m ó w i ą c j ę z y k i e m a u t o r k i , t r u d n o doszukać się p o e z j i , Od autorki dowiadujemy się, że „Górale w to był równik." — i Zdaje podobnie. W o m i się, że z tych rymach rzetelnego ( s t r . 40), a u w a g a t a j e s t o t y l e interesująca, że, j a k w i a d o m o , n a Mazow­ dla o p i s u , czy też r e a l i z m u c e l u , k t ó r e m u przykładu, a b y stwierdzić, że to c h y b a wyrabiają i w Wielkopolsce papierowej używa się lub bakelitu. A sprzętów ze w Beskidzie tymże szkła, „Na Śląsku, w Koniakowie, Jaworzynie, D o pajęczyny pr: naukowe, Jeżeli sieć pajęczą ci< n i g d y w d z i e j a c h n i e o r a n o sochą, jeśli pług w ba polsce z n a n y b y ł już w w . X I I I . znajdziesz bo n a w e t d r e w n i a n ą sochę, dotychczas sądziliśmy, że na oraczo­ Podhalu Mało­ k t ó r e N; k o r o n k i . D o czego — w lesie ujrzeć Podobne z a b a w k a c h , n i e są urodziła się n a k o r o n c z a r k ę z a b a w k a m i w a m się zdarzy, Małgosia, bo n a Śląsku każda Ślązaczka o d święta czółko z k o ­ odstępstwo o d p r a w d y c e c h u j e autorkę n a ­ wet wtedy, gdy dzieciom opowiada o zabawkach: „ A p i ­ r o n k i nosi. L i s t k i , gałązki, k o r z o n k i splatają se w kołnierzykach, m a n k i e t a c h , 1 koronka? Małgosia sanka? C z y t o n i e j e s t ładna z a b a w k a ? " — N i e , w c a ­ v jest podobna w i e d z c i e , że j e s t t o ś w i e t n e dzieło k o r o n k a r z a . le n i e , b o j a j k a n i e służą d o z a b a w y . D o z a b a w e k ř Istebnej — pająka! ta к nie dla s a m a o n i c i i o szydełko p r o s i , O w¡ 0 mają wiersz dzieci pisano: w i t w a r d e j z i e m i — macochę". J e s t t o w a ż n e o d k r y c i e v nie-rymach, o n e służyć. W y s t a r c z y przeczytać k t ó r y k o l w i e k mają" r e j szopie b i siejszy sprzęty z d r z e w a tymi arealistycznych B e s k i d z i e Śląskim, n a s k a l n y m P o d h a l u p o dzień d z i ­ gr; d nagle kilometrami ( s t r . 80). O c z y w i ś ­ że tí aż może? się u powały... k i e r p c e — t o są w s i e t a k i e górskie, p o d n i e b n e b; opo­ by 1 n a P o d h a l u o d k r y ć można jeszcze i n n e c u d a : „ W s t a ­ ni raz r ó ż o w y pasek... Co t o być masy pi Oí kilometr? że wrażenia z podróży z ; st jest Rzeka pszenicy t e g o a u t o r k a pisze, że w k u r p i o w s k i e j i z b i e d l a o z d o ­ wiesza A koloru ale pamiętam, jer st. ( s i r . 64). i p r o s a . . . " ( s t r . 65). szu re stylis­ M a t o b y ć a n a l o g i a układu b a r w w n a t u r z e d o p a ­ poetyckiej me icl nie wierszyk: wiedzy weny zaba­ nie-różami d o t e g o dodać należy s p o r o niezręczności dziłby, że u n a s k a ż d y c z ł o w i e k j e s t n i e t y l k o l e k a ­ Instytutu izby, Małgosi l a ­ i różami ale niewy- autorka, j a k i tego a u t o r k a „..siebie także p a s i a k i e m osłonił, uplas­ Stańczyk wstał z g r o b u , s t w i e r ­ się bez p o m o c y pająkiem, w" nie-różach". w y s u w a stół n a środek nie-gwiazdami r z e m , ale i e t n o g r a f e m — p o p r o s t u z u r o d z e n i a . D l a ­ obywa go\ bawi on braku pająkiem tycznych w rodzaju: oraz pedagogicznego u z d o l n i e n i a . kę dziecko z niedostatecznej 0 o p i s y w a n y m przedmiocie, Nai powyżej, „Malowanych Borudzką. z trzech przyczyn: z pod powała. Waśkie- e t n o g r a f i ą powiedziano tekście b y c kłopot n i e , a b y j e j się n a przyszłość odechciało t a k i e j wycinankę Julianna z może łek, a p o t e m p r z y c h o d z i tatuś i spuszcza A N i e p o r o z u m i e n i a większy nie mówi, ale j a w i e m : wicz, a n i e Daszkiewicz. dow jeszcze n a s t o l e s t a w i a stołek, a p o t e m w c h o d z i n a t e n s t o ­ a nie w Wielhorsku gowo). Á „ g w i a z d a c h — n i e - g w i a z d a c h i różach — licza a u t o r k a również weselne szyszki, którymi za­ obsy­ się ze sobą w k o r o n k a c h , połyskiliwych serwetkach. p u j e się młodą parę, o r a z d y n g u s o w y w ó z e k z k o g u t ­ Macie t u siatki, k i e m . Ż e zaś z w ó z k i e m t a k i m w ś w i e r k o w e gałązki, ezyńskiem, chodzili Rawskiem, dawniej Sieradzkiem, Opo- Skierniewickiem i dorośli parobcy, przeto świeczki, szyszeczki, Łowickiem koła, g w i a z d y , mowa W s z y s t k i e śląskie k o r o n k i są śliczne." ( s t r . 13—14). jest różyczki, śnieżyczki. t u c h y b a o z a b a w c e n i e t y l e d l a d z i e c i , i l e d l a rosłych Koronki drągali. N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że w P o l s c e j e s t dosyć wam A muszę potem czytamy: dzbanuszek „Z z jajka szek". D l a c z e g o w y d m u s z e k , kolei — teraz pokazać łowicki wydmu­ a nie wydmuszka? Otóż d l a t e g o w y d m u s z e k , że go „ n i e w o l n o ruszać, m ó g ł b y się stłuc a l b o z w i a t r e m polecieć, j a k p u s z e k " . A więc w w i e r s z y k a c h d l a d z i e c i w o l n o zmieniać r o d z a j rze­ c z o w n i k ó w , jeśli t e g o r y m w y m a g a ? być kłopot z małą czy jajko może 292 Małgosią, latać gdy Poza t y m może zapyta: Mamusiu, po p o w i e t r z u , jak puszek? ratów t a k , ale w i e r s z y k n i e ! z prawdziwego z rozkoszą p o d j ę l i b y wanych zdarzenia, którzy się n a p i s a n i a t e k s t u lite­ niezawodnie do „Malo­ domów". N i e s t e t y , t a k i e z a m ó w i e n i e » s p o ł e c z n e n i e dotarło d o nich. Zadecydowali o t y m l u d z i e p o n u r z y l u b zepsza- l i , l u d z i e , którzy a l b o z a p o m n i e l i o s w y m dzieciństwie, a l b o się d o d z i e c k a n i g d y n i e zbliżyli. Tadeusz Seweryn �C z a s o p i s m a P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i są d o n a b y c i a w w i ę k s z y c h k i o s k a c h P . P . K . „ R u c h " o r a z w księgarniach n a u k o w y c h „ D o m u K s i ą ż k i " . Z e w z g l ę d u n a n i s k i e nakłady w s k a z a n e j e s t z a m a w i a n i e c z a s o p i s m P.I.S. w p r e ­ n u m e r a c i e P . K . O . , k o n t o P . P . K . „ R u c h " n r 1-110-14000. N a b l a n k i e c i e P . K . O . należy podać tytuł i n u m e r y a b o n o w a n e g o czasopisma. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997d6c55936c8c46bda1626118d28073.pdf 733ed48081b8bc9b0e5931664aab4a0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3723 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.254-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E R R A T A W n u m e r z e 2/1954 w a r t y k u l e Z o f i i S z r o m b y p t „VIII powojenny k o n k u r s szopek w K r a k o w i e " opuszczono nazwisko a u t o r k i . s. 68, w p o d p i s i e p o d r y c . 2 i 3 n a l e ż y d o d a ć : w g p r a w z o r u B r o n i s ł a w a S z w a j n o s a z Cichego. s. 69, w p o d p i s i e p o d . r y c . 4 błędnie p o d a n o n a z w i s k o a u t o r a , k t ó r y m j e s t Józef Bigos z Brzegów. Fotografię r e p r o d u k o w a n ą n a okładce n u m e r u 2/1954 w y k o n a ł S t e f a n D e p t u s z e w s k i . W numerze 3/1.954 n a l e ż y p o p r a w i ć ważna©jsze jest omyłki w druku: p o w i n n o s. 133, 1. szp., w . 7 d . Postawa niepodlejsea wa." i wytworna mo­ s. 135, 1. szp., w . 14 d . Jeśli ubiór b y ł Postawa mowa." b y ć niepodlejsza i wydworna Jeśli u t w ó r b y ł s. 135, p r . szp., w . 15 g. C o żyło, n a r a m i e n i u w i e l k i e k i j e niosło. Co ż y w o n a r a m i e n i u w i e l k i e k i j e n i o ­ sło. T o s a m o w p o d p i s i e r y c . 17 (s. 146) s. 137, 1. szp., w . 4 d . „Senioires q u i a t u , j a k o p r o s t a k o w i s. 138, 1. szp., w . 4, 5, 6 g. „...Spleśniały, S z e r o k i , w e j maść n a n i m , już ostarziały. „Saniores q u i a t u , j a k o p r o s t a k o w i „...Spleśniały, prawie B a w e ł n a z m e g o lezie, dlziiur w n i m pełno w i d z i s z . " s. 140, 1. ezp., w . 3 g. W w a l k a c h , k i e d y chcą, b y w - s w y c h , gmerają" — s. 143, 1. szp., w . 5, 6, g. M o g ą n i e chodzić n a n o g a c h ; Z a czapką n a pachołeczku." s. 143, 1. sizp., w . 11, 10 d . S z s r o k i , w e j maść n a n i m , już starzały. Bawełna z niego pełno w i d z i s z . " lezie, W wackach, kiedy gmerają" — prawie dziur w n i m chcą, b y w s w y c h , M o g ą n i e chodzić n a n o g a c h ; D o s t a n i e s i e i w pióreczku Z a czapką n a pachołeczku." „Rusticus i n c u s a t p a r a n i e m " „Rusticus i n c u s a t p a r e n t e m " s. 145, 1. szp., w . 13 d . J a k o k i o s k i nawiętrze albo połykałki." „Jako k i o s k i nawiętrze abo połykałki." ?. 146, 1. szp., w . 8, 9 g. „Prosizę o g o m ó ł k ę , Schowam ją sobie n a p o c h w i l oto w tę t o b ó ł k ę . " s. 146, 1. sep., w . 15-7 d . „ S o r o k kiełbas posyła n a kołku, I m e d e u h o r o s z e n k u baryłku z p i w n i c e , I bukłak h o r o s z e n k e j z m a d c e m h o r e lice: M u k i w ó r n a p i r o k i i .burszem kołodu, B y t w a miłost w p u s t tepeir n e zmerła od hłodu; I t a j u k o l i b a k u , i łuk d e r e n i o w a . I n a h a j k u tataraku, i kostur dubowy. Jest i k o c n a s t u d e n o , i w e k i e r a m n o h a , Która wsie dojdet, bolsze koły n e może noha." 179 Drzvx>is 3 w 8 d ' Dalsza l i t e r a t u r a podaje s. 180, p o d p i s p a d r y c . 3: J a k u b Callot. L e Brelau. „Proszę o gomółkę, S c h o w a m ją s o b i e n a p o c h w i l o t o w tę tobołkę." „...Sorok kołbas posyła n a kołku I m e d c u h o r o s z e n k u baryłku z p i w ­ nice, I bukłak horoszenfciiej z m e d c e m h o r e lice; M u k i w ó r n a p i r o h i i b u r s z c z u kołodu, B y t w a miłost w p u s t t e p e r n e zmerła o d hłodu; I t o j u k o l i b a k u , i łuk d e r e n i o w a , I nahajku tatarsku, i kostur dubowy. Jest i k o c n a s t u d e n o , i w e k i e r a m n o h a . Która wsie dojdet, bohme, h d e n e muże noha." s s. 180, 1. szp., w . 2 d . próbą uoęcia efektu „chiaroscuzo" s. 180, p r . sep., w . 2, 3 g. głośna p r a c a „ L e B r e l a u " Dalszą l i t e r a t u r ę podaje J a k u b Callot. Le Brelan. próbą ujęcia e f e k t u głośna p r a c a „ L e „chiaroscuro" Brelan" N a d t o w p o d p i s a c h p o d r y c i n a m i 9, 10, 11, 12 i 16 (s. 168, 169 i 171) p o w i n n o b y ć : Rzepiennik (pow. gorlicki). | ^ • : � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4804154f7fb310fa556685b3f7f0fd92.pdf 674fbd1ced7e26b9f2b83b8f31dee364 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3992 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3735 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.381-383 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKARBY PODHALA Opracowanie i materiały — Józef Grabomski, ilustracje — Maria Orłowska, kompozycja graficzna — Aleksander Haupt, tekst — Maria Kann, redaktor techniczny — Adam Warchła. Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1954. Stron 24, format A-5. Nakład 15.000 egz. Z prawdziwą radością powitaliśmy pierwsze popular­ ne wydawnictwo z zakresu sztuki ludowej. Wydaw­ nictwo to, w postaci broszury-prospektu z licznymi jedno- i wielobarwnymi ilustracjami i rysunkami, sprawiało wrażenie prawdziwie masowej publikacji, tak potrzebnej dla szkół, świetlic i każdego miłośnika ludowej sztuki. Atrakcyjność wydawnictwa podnosiła niska cena — 5 zł! Radość ta zmalała jednak po bliższym zapoznaniu się z tomikiem. Co tu dużo mówić, książka — pomimo szeregu interesujących zdjęć i słusznej ogólnej koncep­ cji — nie jest dobra. W „Skarbach Padha'a" trudno dostrzec prawdziwe Podhale, a i skarby skutkiem nie­ frasobliwości ilustratora robią nieraz wrażenie fal­ syfikatów. Książkę odkłada się z uczuciem rozczaro­ wania i żalu do tych, którzy ją tak wydali. Niedobrze by się jednak stało, gdyby „Sztuka", znie­ chęcona tym pierwszym nieudanym dzieckiem (a raczej podrzutkiem dawnego wydawnictwa artystycznego CPLiA), zrezygnowała w przyszłości z dalszych, oczy­ wiście lepszych pozycji tego typu. Obok poważnych, naukowych opracowań czy popularno-naukowych mo­ nografii w rodzaju wydanych niedawno przez tę samą „Sztukę" — Romana Reinfussa „Skrzyń ludowych" — konieczne są popularne, barwne, tanie albumiki poka­ zujące piękno sztuki ludowej poszczególnych ziem, dają­ ce krótkie informacje i przegląd najlepszych prac ośrodków, a więc malowanek Zalipia, wycinanek kur­ piowskich czy tematycznych wyklejanek łowickich. Publikacje takie najpełniej realizować będą postulat zbliżenia szerokich mas do piękna naszej ludowej sztu­ ki, rozbudzenia zainteresowań plastycznych w ruchu świetlicowym itp. Ale jeden warunek — seria taka musi być wydana z dużą pieczołowitością i fachowo­ ścią. Gdzie jak gdzie, ale w wydawnictwach popular­ nych każdy błąd czy niechlujstwo mści się najbardziej, dylentatyzm i radosna niefrasobliwość stają się szkod­ nictwem. Dlatego właśnie tak istotna jest odpowiedź na pyta­ nie — w czym leży źródło błędów „Skarbów Podhala"? Zacznijmy od stwierdzenia, że maleńka ta książecz­ ka posiada, sądząc z winiety, wyjątkowo liczną obsadę redakcyjno-autorską. Firmuje ją nazwisko poważnego znawcy sztuki ludowej, miłośnika Podhala — dra J ó ­ zefa Grabowskiego. Piszę „firmuje" z całą świadomo­ ścią, trudno bowiem inaczej nazwać fakt użycia jako parawanu nazwiska człowieka, który dał co prawda koncepcję książki, ale — jak to łatwo stwierdzić po­ równując pierwotny tekst — koncepcję w dużej mierze zniekształconą w dalszej realizacji. Dr Grabowski do­ starczył również materiały, z których część została bez porozumienia z nim zamieniona. Pół biedy, jeśli cho­ dzi o ilustracje, gorzej, że na tekście opisowym doko­ nano takich operacji, które nie tylko zniekształcają sens, ale dają szereg mylnych informacji. Tak np. baca to nie najstarszy pasterz, jak to sugeruje tekst, ale kierownik gospodarki pasterskiej na szałasie. Pudełko przedstawione na ryc. 7 nie jest wykonane z łyka, lecz plecione z korzeni jałowca. Przyrząd do przędzenia włókna nie nazywa się „kołowrót", ale kołowrotek, a na Podhalu „wózek". „Brembolce" (poprawniej „brymbulce") to nie ozdoby z czerwonej włóczki, lecz meta­ lowe ozdoby na łańcuszkach od spinek bądź też mo­ siężne kulki nanizane na sznurek i noszone jako na­ szyjniki (Antoniewicz: Spinki góralskie, s. 21). „Orna­ menty na wyrobach metalowych robione były ostrym narzędziem." — Nieścisłe. Jakim? Do zdobienia zwyk­ łych wyrobów kowalskich używa się na Podhalu tłocz­ ków, czyli stempli! „Trudno spotkać kowala, który zdobi młotki, okucia do drzwi czy też okucia do dyszla." — Nieprawda. W każdej wsi na Podhalu żyją kowale, którzy to potrafią i nadal wykonują. Potknięć takich można wyl>zyć więcej. W jmię czego dokonano tj ch „poprawek" pierwot­ nego tekstu? Jak się wydaje, wydawnictwo — w słusz­ nej trosce o dostępność tekstu dla najszerszych warstw czytelniczych, zwłaszcza młodzieży — przeka­ zało tekst pierwotny do opracowania literackiego p. Marii Kann. Niestety, nie zadbało o to, aby skontro­ lować ostateczną wersję, aby uzgodnić ją z fachowcem, który przecież figuruje na stronie tytułowej jako od­ powiedzialny za „opracowanie i materiały". I tu sięgamy do sedna sprawy — współpracy wydaw­ nictwa (a ściślej właściwej redakcji merytorycznej) z autorem opracowania. Współpraca ta w fazie realizacji — niemal nie ist­ niała. Redakcja merytoryczna — jak się wydaje słabo zorientowana w problematyce — w pogoni za wskaź­ nikami, normami, terminami, nie uważała za słuszne przekonsultować z autorem ani tekstu (o czym wyżej), ani strony ilustracyjnej. W rezultacie zaangażowano grafika, który miał opracować ilustracje, dokonać licz­ nych kopii rysunkowych przedmiotów znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim i w innych muzeach. Nie zwrócono jednak uwagi na to, że kopia etnograficznie wierna — to sprawa, której nie można zawierzyć jedy­ nie artystycznemu wyczuciu grafika, po raz pierwszy chyba stykającego się ze sztuką ludową. Brak kontroli fachowej spowodował, że otrzymaliśmy w wielu wypad­ kach przedmioty sztuki ludowej „poprawione", „upięk­ szone". Trudno żądać od plastyka poszanowania sztuki ludowej, to sprawa jego poglądów estetycznych i sma­ ku. Można natomiast chyba wymagać od wydawnictwa prymitywnej w tym względzie rzetelności, zwłaszcza gdy chodzi o popularyzację tejże ludowej sztuki. Aby nie być gołosłownym — kilka przykładów. Odrzwia (s. 4), cyrkiel (s. 7, ryc 9), maglownica (ryc. 12) czy grabie — rysowane są niedokładnie, niedbale albo wręcz błędnie („Ospinki", ryc. 13). Przęślica" (ryc. 15) posiada złe proporcje (pióro zbyt masywne, przysiadka za krótka); łyżnik (ryc. 8) publikowany jest „do góry nogami". Ornament na grabiach nieczytelny w ry­ sunku. Zawias żelazny (s. 8, ryc. 9) źle narysowany. Główna sztaba pozioma jest pod kątem 45°, a boczne odgałęzienia u góry. Zakończenie zawiasu zgięte pod kątem prostym, co jest nonsensem, ponieważ zawias taki nie da się przybić do drzwi. Młotek (ryc. 3) ma dowol­ nie zmieniony kształt i w szczegółach ornament. Spinka (ryc 4) narysowana niedbale. Okrągłe wałki po krajach, kształt „przekolaca" (nie „przekołaca", jak w tekście!) podobny do strzałki na transformatorach wysokiego napięcia. Jakże takim przekolacem przeczyścić fajkę? Łańcuszek przy nim, złożony w rzeczywistości z po­ szczególnych ogniw, w interpretacji plastyka upodobnił się do kręconego sznura, jakim przepasuje się szlaf­ rok. Fajka (ryc. 6) ma błędne proporcje i niewłaściwy kształt cybucha. Czerpaki i warzecha (s. 18, 19) błędne w proporcjach. Z powodu użycia 3 kolorów odnosimy wrażenie, jakby ucha czerpaków były malowane. Zwierzę na rączce warzechy z powodu użycia odmien­ nego koloru sprawia wrażenie zrobionego z innego materiału. Warzecha ta nie przypomina zresztą w n i ­ czym znanego wszystkim miłośnikom sztuki podha­ lańskiej oryginału, znajdującego się w Muzeum Ta­ trzańskim. Śliczny miś w realizacji grafika przypomi­ na szczura, niefortunnie przylepionego do rączki wa­ rzechy. Źle narysowane formy do wyciskania serków — niezgodne z odciskiem (ryc. 7 i 8). W dziale instrumen­ tów muzycznych główka kozy w interpretacji plastyka upodobniła się, do murzyńskiego fetysza. Jak na nie­ wielką publikację, ilość uchybień raczej niemała... Nasuwa się pytanie: czy w przyszłości nie byłoby bardziej celowe szersze posługiwanie się fotografią? W wielu wypadkach było to możliwe i na pewno da­ łoby wierniejszy i piękniejszy dokument sztuki. 382 �Inna rzecz, że oglądając fotografie zamieszczone w „Skarbach Podhala" mimowoli myśli się o wyższości rysunku... Ale to już sprawa inna — poziomu edytor­ skiego książki. Wiemy, z jakimi trudnościami borykają się wydaw­ nictwa, jak wątła jest jeszcze baza poligraficzna zdol­ na do produkcji wysokowartościowych publikacji. Praktyka pokazała, że „Sztuka" przezwycięża dawne CPLiA-owskie grzechy, że niemal, z pozycji na po­ zycję widoczne jest podnoszenie się poziomu jej wydaw­ nictw. Niemniej z obowiązku recenzenckiego wspom­ nieć muszę o kilku usterkach szczególnie rażących w omawianej książce. Kolor — niemal wszędzie jakiś umowny, zwłaszcza nieudana zieleń i niebieski. Okładka nie sprawca przyjemnego wrażenia, i to zarówno ze względu na kolory, jak też na jakąś nieprzyjemną, „tłustą" konsystencję i samą kompozycję (góral robi wrażenie woskowej figury). Fotografie re­ produkowane b. słabo. Odbitka redyku sprawia u nie­ wtajemniczonych wrażenie spędu psów, a nie owiec, które na dalszym planie „zatarły się". Turystka, w i ­ doczna na zdjęciu ostatnim, wisi w powietrzu, a nie stoi na ścieżce itd. Należy również wspomnieć o paru błędach korektorskich. Istotny i niestety nie uwzględniony w żadnej „erracie" — to pomylenie podpisów .pod strojami. Napis „Spisz" umieszczony jest pod strojem oraw­ skim i odwrotnie. Zastrzeżenia dotychczasowe skierowane były głów­ nie pod adresem wydawnictwa i w zasadzie sprowa­ dzają się do stwierdzenia, że duża ilość błędów i niechlujstw wynika z niedostatecznej koordynacji książki przez fachowego autora, z wadliwej praktyki wewnątrz-redakcyjnej, sprowadzającej autora do roli szyldu i parawanu, za którym dzieją się różne sprawy, redak­ cji tylko wiadome. Niezależnie od tego trzeba jednak zgłosić zastrzeżenia i pod adresem dra Grabowskiego. Autor, naszym zda­ niem, nie ma prawa w żadnym wypadku godzić się na to, żeby jego kompetencje zostały naruszane. Jeśli wydawnictwo nie zdradza zbytniej ochoty do konsulto­ wania się, uzgadniania zmian i tym podobnych poczy­ nań — obowiązkiem moralnym autora jest domagać się tego, chociażby ze względu na to, że niezależnie od wszystkiego, nie wydawca, ale autor odpowiada za swe dzieło. Z drem Grabowskim chciałabym ponadto posprzeczać się o kilka spraw. Umieścił on w książce wnętrze izby góralskiej, co nie może oczywiście budzić zastrzeżeń. Kwestionowałabym natomiast słuszność wykonania ry­ sunkowej kopii na podstawie izby z Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie, przez co powtórzono błędy tej ekspozycji, jak — umieszczenie skrzyni sarkofagowej nieznanej na Podhalu czy umieszczenie pościeli z kanafasu występującego na Spiszu. Dyskutować można wysunięcie —• w ilustracji — stołu na środek izby, nie wiem, czy taka licentia grafica była konieczna. Poza tym wolałabym, aby spinka (ryc. 2) i spinka do pasa (ryc. 7) miały kształt bardziej typowy dla zdobnictwa góralskiego. Szkoda również, że — obok ciekawej i słusznie umieszczonej skrzyni malowanej ze zbójni­ kiem z 1846 r. — nie pokazano typowych dla Podhala skrzyń o ornamencie rysowanym. Warto by również nieco szerzej omówić problem rzeźby podhalańskiej, która — pod wpływem importu z Tyrolu różnych eksperymentów Kovacsa czy Neużila —• zmieniła w ostatnich dziesiątkach lat swój cha­ rakter. Szkoda, że nie nawiązano w książce do prac Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, która zwłaszcza w ostatnich latach pod kierownictwem prof. Kenara ma interesujące osiągnięcia, szczególnie w za­ kresie rzeźby, zabawki i pamiątkarstwa (ta pretensja zresztą pod adresem wydawnictwa — jako że konspekt autorski to przewidywał). Pozostaje jeszcze problem rodzimości znanej nam na Podhalu ceramiki. Oczywiście trudno tu zgłaszać pre­ tensje do autora, skoro zagadnienie nie jest jeszcze opracowane od strony ściśle naukowej. Niemniej na marginesie recenzji wdarto wysunąć ten problem, wy­ magający szczegółowego przebadania. Może Muzeum Tatrzańskie lub PIS podejmą odpowiednie poszukiwa­ nia, i to zarówno w naszym terenie, jak i na Słowaczyźnie? Lepiej wygląda sprawa ludowego malarstwa na szkle, którego doskonałym znawcą jest właśnie dr Józef Gra­ bowski. Jak wiadomo, miał on jeszcze w 1947 r. za­ strzeżenia odnośnie do obrazu przedstawiającego „zbójników niosących dudki w kotliku", podejrzewa­ jąc tu import słowacki. Nowsze badania pozwoliły mu na rewizję tego sądu, czego dowodem zamieszczenie reprodukcji tego obrazu w „Skarbach Podhala". Kończąc recenzję, dobrze chyba będzie krótko wy­ punktować nasuwające się wnioski: 1. Krytyczna ocena „Skarbów Podhala" wynika z du­ żej wagi, jaką do tego rodzaju publikacyj przywią­ zujemy. Dyskusji może też podlegać w przyszłych pozycjach tego typu zarówno koncepcja układu, jak i wygląd zewnętrzny (format, technika druku itp.), poza dyskusją jest chyba jednak sama kwestia celowości dalszych wydawnictw popularnych z za­ kresu sztuki ludowej. 2. Słuszna troska wydawnictwa o „jasny" wykład nie może oznaczać ograniczenia kompetencji auto­ ra opracowania, który tylko w tym wypadku może ponosić odpowiedzialność, jeśli istotnie koordynuje prace „popularyzatora", ilustratora i grafika. 3. Żaden pośpiech i pogoń za realizacją planu nie mogą usprawiedliwić faktu brakoróbstwa — szczególnie w pracy popularyzatorskiej. Jedynie kompetencja zespołu autorskiego i poważny sto­ sunek wydawnictwa do fachowych recenzji mogą ustrzec przed takimi pomyłkami, jak szereg po­ zycji, wydanych w ostatnim czasie przez różne in­ stytucje (np. „Skarby Podhala" i „Stroje ludowe Lubelszczyzny" J. Świeżego — wydane przez „Sztukę", „Ubiory ludowe" J. Rosen-Przeworskiej — nakład CRZZ czy niektóre przeźrocza wraz z objaśnieniami — wydane przez „Fotoprzeźrocze"). 4. Celowa jest fachowa specjalizacja grafików, re­ daktorów technicznych itp. — współpracujących przy wydawnictwach z zakresu sztuki ludowej. Nawet najlepszy ilustrator, nie znający dosta­ tecznie zagadn.eń ludowej sztuki, może popełniać żenujące błędy. Wierzymy, że „Sztuka", która ma już poważne osiąg­ nięcia w swej pracy, pozwoli nam w przyszłości na inne recenzje, tym bardziej że, jak się wydaje, na „Skarbach Podhala" zaciążyły szczególnie mocno grze­ chy dawnego inicjatora-wydawcy. Wanda Gentil-Tippenhauer „ART P O P U L A I R E S L O V A Q U E " Wyd. „Tatran", Bratislava Każdego z etnografów zajmujących się zagadnie­ niami sztuki ludowej, a w szczególności tych, którzy tkwią w zagadnieniach karpackich, zainteresować musi piękne wydawnictwo albumowe, ilustrujące słowacką ludową architekturę i strój wraz z haftem. Poza kilkustronicowym wstępem pióra Rudolfa Mrliana, album zawiera 265 ilustracji w postaci foto­ grafii jednokolorowych i 31 barwnych, zaopatrzonych 382 1953. w zebrane na końcu krótkie objaśnienia opracowane przez Jana Svetlika (architektura) i Sonie Kovaćevićovą (strój i haft). We wstępie R. Mrlian szkicuje tło historyczne i spo­ łeczne, na którym rozwijała się słowacka sztuka l u ­ dowa, podkreślając feudalne niemal stosunki, jakie istniały na Słowaczyźnie za czasów panowania wę­ gierskiego, zmiany, jakie nastąpiły po roku 1918, kiedy �Słowacja weszła w skład państwa czechosłowackiego, oraz po I I wojnie światowej, gdy zagadnienie ludowej twórczości artystycznej stało się przedmiotem zainte­ resowania państwa ludowego. Omawiając dalej poszczególne działy ludowej twór­ czości plastycznej, autor wstępu wychodzi poza zakres tematyki zawartej w części ilustracyjnej i zajmuje się pokrótce ceramiką, rzeźbą i malarstwem. Wstęp ze względu na swe szkicowe i popularne uję­ cie nie konkuruje z częścią ilustracyjną, która dla czy­ telnika polskiego stanowi przede wszystkim zbiór ma­ teriałów porównawczych, obrazujących bogactwo sztuki ludowej naszych zakarpackich sąsiadów. W części pierwszej albumu, poświęconej architekturze, materiał zgromadzony został według nie zawsze konsek­ wentnie traktowanych regionów geograficznych, okre­ ślonych w dodatku w sposób bardzo ogólny („Słowacja centralna", „północna" itd.). Poszczególne regiony ilu­ strują zdjęcia przedstawiające krajobraz, wsie na tle krajobrazu, charakterystyczne zespoły architekto­ niczne, pojedyncze budynki i ich fragmenty. Stosunko­ wo najobficiej ilustrowany jest region podtatrzański, wykazujący w wielu elementach (materiał, proporcje, forma dachu z „koszyczkiem" i „pazdurem", z ryzowa­ nymi tragarzami) bezpośrednie analogie z ludową archi­ tekturą polskiej Góralszczyzny. Specjalną uwagę zwra­ cają w tej grupie dekoracje malowane wapnem na zewnętrznej stronie obramienia okien w Żdziarze na Spiszu, świadczące o rozwoju tej gałęzi zdobnictwa w porównaniu z prymitywną dekoracją, jaką tam, przed blisko półwieczem notował Władysław Matlakowski („Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu", ryc. 94 •— 98). Wśród fotografii ze Żdziaru znajdujemy rów­ nież piec malowany w kolorowe rozety i schematycz­ nie traktowane postacie ludzkie. Być może tak malo­ wane były dawniej piece na obszarze naszej Sądeczyzny, o czym wiemy z opowiadań starych informatorów, a czego już dziś — jak się zdaje — w terenie nie znaj­ dujemy. Uproszczony podział materiału według stron świata spowodował, że architektura „Słowacji zachodniej" przedstawia obraz dosyć niejednolity. Znajdujemy tam bowiem zarówno piętrowe, bogato malowane domy z Cicman (duża wieś leżąca w powiecie Żylina), nawią­ zujące raczej do budownictwa górskiego, i typowe n i ­ zinne glinobitki kryte strzechą z Suchej, Cataja czy Traehovic, leżących na dolinnych terenach Słowacji, na południe od Trnavy i Nitry. Budownictwo centralnej i południowej Słowacji re­ prezentują budynki murowane, kryte słomianymi da­ chami czterospadowymi lub naczółkowymi o bogato zdobionych szczytach (Sladkovićovo). Najsłabiej zilu­ strowane jest budownictwo „Słowacji wschodniej". W serii zdjęć architektonicznych znajduje się kilka interesujących fotografii wnętrz, dokonanych nie w sztucznej muzea nej scenerii, jak to się często spotyka w wydawnictwach naukowych, ale wprost w terenie. Dział architektury zamykają doskonałe zdjęcia (nie­ stety nie kolorowe), przedstawiające znane już szeroko polichromie wnętrz z Cataja (pow. Pez.nok), Vem'ćnego i Piestan (Piszczan) na zachodniej Słowaczyźnie. Część druga albumu, obejmująca stroje, hafty i tka­ niny, jest trudniejsza do omówienia, gdyż zawarty w niej materiał nie jest uporządkowany ani wedle tech­ nik, ani wedle regionów, zaś brak orientacyjnej mapy bądź też informacji, w jakim powiecie leżą podane miejscowości, utrudnia zlokalizowanie poszczególnych zabytków. Rozdział ten, objętościowo przeszło trzy­ krotnie przerastający część pierwszą, poświęconą bu­ downictwu — otwiera seria haftów wykonanych tech­ niką „filet", zdobiących antepedia z końca X V I I I i po­ czątku X I X wieku. Szczególną uwagę zwraca w nich sposób traktowania postaci ludzkiej oraz form zwierzę­ cych. Tendencja do dekoracyjnego ujmowania tematu bierze tu często górę nad realną obserwacją. Ciekawe­ go przykładu dostarcza tu XIX-wieczny haft kolorowy, pochodzący z miejscowości Cataj (południowo-zachod- nia Słowacja), w którym jako jeden z elementów wy­ stępuje szereg sylwetek kobiecych o głowach w postaci abstrakcyjnej formy ornamentalnej. Ludowe hafty słowackie odznaczają się szerokim wachlarzem możli­ wości technicznych i kolorystycznych oraz niesłycha­ nie bogatym zespołem motywów i rozważań ornamen­ talnych. Porównując ludowe hafty słowackie zawarte w al­ bumie z haftami występującymi na terenach sąsied­ nich, dostrzegamy liczne nici wiążące sztukę ludową słowacką z sąsiadującym poprzez Dunaj obszarem Wę­ gier. Ta sama barwność, ten sam lęk przed pozosta­ wieniem wolnej przestrzeni, doprowadzający niekiedy do zupełnego zaniku wolnego tła. Drugim rysem łączą­ cym hafty słowackie z węgierskimi jest stosunkowo sil­ ny wpływ hafciarstwa stylowego, zwłaszcza renesanso­ wego i barokowego. Poprzez to wspólne źródło — nie­ które hafty zakarpackie (np. złotogłowie) czy hafty z okolicy Piestan przypominają niekiedy hafty polskie, i to z terenów odległych, jak np. z Kaszub czy Mazurów. Tymi samymi niezależnymi od siebie drogami mogły wytworzyć się pewne podobieństwa, występujące np. w hafcie płaskim białym czy kolorowym, o drobnym wzorze roślinnym. Materiału, który w przyszłych badaniach mógłby sta­ nowić okazję do rozważań na temat wzajemnych wpływów kulturalnych, promieniujących poprzez Kar­ paty, dostarczają ciekawe wschodnio-słowackie hafty z Soporni i Senicy, wykonane liczonym ściegiem płas­ kim o geometrycznych motywach, złożonych z wystę­ pujących w różnych kombinacjach prostokątów, kwa­ dratów i meandrów, przypominających nieco podobne w charakterze hafty ludowe polskie z południowej części powiatu łańcuckiego (Albigowa i in.). Tkaniny dekoracyjne w postaci pasiastych lnianobawełnianych „kanafasów" i żeberkowanych kilkukolorowych rypsów, niekiedy urozmaiconych prostym wzorem przetykanym, dają ciekawy materiał porów­ nawczy do naszych ludowych wyrobów tkackich z po­ łudniowo-wschodniej Nowotarszczyzny i występują­ cych w centralnej i północno-wschodniej Polsce. Stroje pokazane są zarówno w kompletach, jak i we fragmentach. Przeważają ubiory kobiece, które zapew­ ne — podobnie jak i u nas — zachowały się w terenie lepiej niż męskie. Dobór ilustracyj daje ogólne pojęcie o bogactwie i charakterze ludowego stroju słowackiego, wyczerpujący jednak nie jest. Widzimy więc w albumie dosyć pry­ mitywne bieliźniane ubiory kobiece z okolicy Cicman i przeładowane haftami stroje od Trenczyna, Pobedima, czy fantastyczne ubrania głowy kobiet z Cajkova. Spośród ubiorów męskich reprezentowane są ubiory spiskie (Żdziar) i dolnoorawskie, a z południowo-słowackich ubiory z Detvy, ale bez tak bardzo charakte­ rystycznej dla ludowego ubioru słowackiego „haleny". Tego rodzaju luk dołaby się wskazać więcej (nie poka­ zano wspaniałych słowackich parzenic, pasów tłoczo­ nych, torb juhaskich itp.). Braki, których listę można by znacznie przedłużyć, nie zawsze dadzą się wyjaśnić kończącym wszelką dyskusję argumentem o „braku miejsca". Przeglądając album, widzimy w niektórych wypadkach nadmierne szafowanie zdjęciami podobny­ mi czy fragmentami, jakie bez szkody dałoby się usu­ nąć na rzecz tematycznego rozszerzenia doboru ilustra­ cyj. ' ; Zdjęcia oraz poziom reprodukcji — bardzo dobre. Doskonałe są zwłaszcza niektóre reprodukcje barwne, robione wprost z oryginału z zachowaniem wszelkich subtelności materiału i wykonania. Komentarze do ilustracyj, umieszczone poza tekstem, są treściwe i dobrze zredagowane. Jednym z poważ­ niejszych mankamentów jest wspomniany wyżej spo­ sób publikowania nazw drobnych miejscowości bez podania dla orientacji jakiejś większej jednostki admi­ nistracyjnej, np. powiatu. Podawanie proweniencji „Dolny Ohaj — Slovaquie méridionale" nie jest wy­ starczające, zwłaszcza w wydaniu dla cudzoziemców, którzy przecież ńie rozporządzają szczegółowymi ma­ pami. Rss. �W r. 1955 czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki będą w zasadzie rozprowadza­ ne drogą prenumeraty. W niewielkiej ilości pozostaną w sprzedaży komisowej w księgarniach naukowych „Domu Książki" oraz w kioskach, sklepach PPK „Ruch". Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, Wiślana 6 Zam. 1897. Pap. ilustrac. kl. I I I 120 g A l + karton biały kl. I I I 220 g A l . Nakład 3000 egz. B-6-840 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cd6c64541b9a426fe96f867e70a903a.pdf 421b2948247de3025a6ebe1e2df03ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3813 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.132-134 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JAN MANUGIEWICZ. POLSKIE STROJE LUDOWE (wydanie skrócone) Wyd. z inicjatywy Centralnego Domu Twórczości Ludowej 40 stron i 31 tablic barwnych Wiele jeszcze czasu u p ł y n i e , z a ­ nim na p ó ł k a c h księgarskich u k a ż e s i ę ostatni z e s z y t w y d a w a n e g o p r z e z Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Tymczasem popularnego wydaw­ nictwa albumowego d a j ą c e g o prze, g l ą d p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h do­ m a g a j ą s i ę dla u ż y t k u p r a k t y c z n e ­ go l i c z n e z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , t e a ­ try a m a t o r s k i e , świetlice, ośrodki polskie n a e m i g r a c j i . O d p o w i e d z i ą na pilne z a m ó w i e n i a s p o ł e c z n e jest o m a w i a n e tu! w y d a w n i c t w o p r z y ­ gotowane p o d w z g l ę d e m n a u k o w y m przez J . M a n u g i e w i c z a , a z a w i e r a ­ j ą c e , p r ó c z k r ó t k i e g o w s t ę p u i ob­ j a ś n i e ń , 31 b a r w n y c h tablic w y k o ­ nanych przez znanych p l a s t y k ó w : Jerzego K a r o l a k a , M a r i ę O r ł o w s k ą i Aleksandra Haupta. B r a k podobnego w y d a w n i c t w a n a gruncie p o l s k i m oraz streszczenia objaśnień w 5 j ę z y k a c h (rosyjskim, francuskim, angielskim, niemiec­ kim i hiszpańskim) gwarantują pięk­ nie p r e z e n t u j ą c e m u s i ę a l b u m o w i szerokie rozpowszechnienie zarów­ no w k r a j u , j a k i n a r y n k a c h z a ­ g r a n i c z n y c h , co o c z y w i ś c i e posta­ w i ł o w y d a w c ę wobec specjalnie w y ­ sokich w y m a g a ń , jeśli chodzi o n a u ­ kowy i artystyczny poziom w y d a w ­ nictwa. P o n i e w a ż zaś a ł b u m m a b y ć w przyszłości p o w t ó r z o n y w szer­ szym opracowaniu, n a recenzenta spada o b o w i ą z e k t y m sumienniejszego o m ó w i e n i a e w e n t u a l n y c h b r a ­ ków, których wówczas łatwiej bę­ dzie u n i k n ą ć w w y d a w n i c t w i e n a ­ stępnym. Na początek z w r ó ć m y u w a g ę na p l a n s z e b a r w n e . U s t e r k i (na o g ó ł z r e s z t ą niezbyt wielkie) d a d z ą s i ę tu p o d z i e l i ć n a d w i e g r u p y : j e d n a — to n i e d o c i ą g n i ę c i a lub b ł ę d y n a t u r y rzeczowej, druga dotyczy raczej i n ­ terpretacji artystycznej. Z a c z n i j m y od p i e r w s z e j . W w y ­ dawnictwie popularnym przezna­ czonym dla szerokich mas zestawy kostiumowe powinny b y ć podawa­ ne w formie n a j b a r d z i e j typowej i dlatego b y ł o b y m o ż e lepiej, g d y ­ by g ó r a l p o d h a l a ń s k i na planszy n r 1 u b r a n y b y ł w c u c h ę b i a ł ą a nie brązową. Ubiór góralki (plansza nr 2) j e s t s t o s u n k o w o j e s z c z e gor­ szy, c h u s t k a n a g ł o w ę n i e j e s t z b y t t y p o w a (kolor i b r a k d ł u g i c h f r ę d z ­ li), gorset z f a l b a n k ą w p a s i e z a ­ miast kaletek. W s t ą ż k a przy gorse­ cie p o w i n n a b y ć r a c z e j czerwona. G o r s e t w ten s p o s ó b z d o b i o n y j a k na rycinie jest stosunkowo starszy niż przedstawiona tam kwiecista ty­ b e t o w a s p ó d n i c a , co p o w o d u j e , ż e zestaw ubioru nie reprezentuje c a ­ łości jednolitej pod w z g l ę d e m c h r o ­ nologicznym. W s t r o j u Ś l ą z a k a ((plansza n r 3) bruclik z r ę k a w a m i powinien b y ć podbity nie g r a n a t o w y m , a l e c z e r ­ 132 1 w o n y m s u k n e m ; c h u s t a pod s z y j ą n i e g ł a d k a n i e b i e s k a , ale k r a c i a s t a z akcentami koloru czerwonego i zielonego; spodnie z a m s z o w e t z w . „lelenioki" powinny być całkiem o b c i s ł e , a n i e w y r z u c o n e na k r a w ę d ź cholewy. „ G a l a n d a " (wianek) na g ł o ­ wie S l ą z a c z k i powinna b y ć bardziej nastroszona i przetkana szklanymi błyszczącymi kulkami. W m ę s k i m stroju krakowskim ( p l a n s z a n r 5) wszelkie elementy barwy czerwonej wykonane s ą w t y m s a m y m odcieniu, podczas gdy zgodnie z r z e c z y w i s t o ś c i ą powinny być w dwu kolorach: c i e p ł y m czer­ w o n y m (podbicie s u k m a n y i k a f t a ­ n a oraz r o g a t y w k a ) i c z e r w o n o a m a rantowym (frędzle przy sukmanie i kaftanie). Na planszy nr 7 p r z e d s t a w i a j ą c e j K r a k o w i a k a w k w i e c i ś c i e haftowa­ n y m k a f t a n i e z e s t a w u b i o r u jest w a ­ dliwy. K a p e l u s z „celender", spod­ nie w B i a ł o c z e r w o n e p a s e c z k i i p a s z brzękadłami wzięte są z najbliż­ szych wsi podkrakowskich, zaś w s p o m n i a n y w y ż e j k a f t a n z okolic... Brzeska. Kobiecy ubiór k r a k o w s k i (plan­ sza n r 8) r ó w n i e ż nie n a l e ż y do n a j ­ bardziej udanych. Strój niby m a b y ć spod K r a k o w a ( s ą d z ą c po g o r ­ secie), ale t a m nie nosili k o s z u l z krezą, tylko z n i s k i m s t o j ą c y m k o ł ­ n i e r z y k i e m lub z l e k k i m p r o s t o k ą t ­ n y m dekoltem w y k o ń c z o n y m ząb­ k a m i ; tybety n a s p ó d n i c e n i e b y ł y w kolorze poziomkowym j a k na p l a n s z y , ale w b a r w a c h zdecydo­ w a n y c h (zielony soczysty, n i e b i e s k i , czarny, biały). N a nogi wkładały K r a k o w i a n k i przede w s z y s t k i m buty z cholewami, karbowane, czasem zdobione h a f t e m i b a r w n y m i s a f i a ­ n a m i . N i e t y p o w y j e s t r ó w n i e ż gor­ set, k t ó r y p r z y z d o b i e n i a c h s z a m e ­ rowanych srebrem i złotych chwa­ stach nie powinien m i e ć kaletek, ale lekko p o s z e r z a j ą c e s i ę poniżej sta­ nu g ł a d k i e z a k o ń c z e n i e , z t y ł u t y l ­ ko p r z e c h o d z ą c e w f a ł d o w a n ą k r ó ­ ciutką falbankę. W o p o c z y ń s k i m stroju m ę s k i m (plansza nr 16) z a w i ą z a n i e pasa p r z e d s t a w i o n e jest w s p o s ó b nie tylko niezgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą e t n o g r a f i c z n ą , ale w o g ó l e — n i e ­ wykonalny. W kobiecym stroju o p o c z y ń s k i m nieporozumienie jest natury bar­ dziej z a s a d n i c z e j . D l a kogo m a s ł u ­ żyć album? Dla z e s p o ł ó w amator­ skich, świetlic, szkoły. Czy w takim r a z i e n a l e ż y p u b l i k o w a ć w n i m ze­ stawy stroju o elementach nieprzy­ datnych dla celów scenicznych, a p r z y t y m n i e w c h o d z ą c y c h j u ż do w s p ó ł c z e ś n i e noszonego ż y w e g o u b i o r u ludowego? W y d a j e s i ę , ż e nie, a w ł a ś n i e tak s t a ł o się w przedsta­ w i o n y m n a p l a n s z y n r 17 k o b i e c y m s t r o j u O p o c z n i a n k i odzianej w zielo­ ną, podszytą białym barankiem s z u b k ę . P o z o s t a ł e elementy stroju r a ż ą nieco s w o i m b a r d z o p r z y p a d ­ k o w y m i n i e w s p ó ł c z e s n y m chrono­ logicznie zestawem m a t e r i a ł ó w . Z O p o c z y ń s k i e g o , gdzie s t r ó j l u d o w y j e s t jeszcze ż y w y i g d z i e s ą szerokie m o ż l i w o ś c i wyboru-, m o ż n a b y ł o do­ brać coś bardziej współczesnego, czasowo w y r ó w n a n e g o i e s t e t y c z ­ nego z a r a z e m . W m ę s k i m stroju sieradzkim po­ kazano zbyt k r ó t k ą s u k m a n ę , w k u ­ j a w s k i m nieco za k r ó t k i e w y d a j ą się r ę k a w k i kaftanka, zaś narzuco­ na na ramiona „ k i e r e j a " jest w swo­ ich istotnych elementach (kaptur) n i e w i d o c z n a , czy w i ę c n i e b y ł o b y lepiej z j e j p o d a n i a w o g ó l e z r e z y g ­ n o w a ć ? W stroju kobiecym (plan­ sza n r 31) b r a k h a f t u na zapasce. N a p l a n s z y n r 24 p r z e d s t a w i a j ą ­ cej Ł o w i c z a n i n a z u p e ł n i e f a n t a s t y c z ­ ny jest s p o s ó b z a w i ą z a n i a tkanego pasa, zaś w m ę s k i m ubiorze k u r ­ p i o w s k i m ( p l a n s z a n r 28) — n i e ­ zgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą k s z t a ł t k a ­ p e l u s z a oraz s p o s ó b w y k o n a n i a p o ­ trzeb p r z y sukmanie, w których brak zapięcia. W ubiorze K u r p i a n k i (plansza nr 29) w z o r z y s t y m a t e r i a ł , z k t ó r e g o u s z y t y j e s t gorset, p o w i n i e n b y ć r a ­ W s t r o j u L a c h a s ą d e c k i e g o ( p l a n ­ czej z a s t ą p i o n y c z ę ś c i e j u ż y w a n y m sza n r 9) n i e s ł u s z n i e r ę k a w y ( m ę ­ m a t e r i a ł e m g ł a d k i m ( z w y k l e c z a r ­ skiej!) koszuli w y k o ń c z o n e s ą f a ł ­ nym), a i s p o s ó b r o z w i ą z a n i a z a p i ę ­ dowaną krezką, pod s z y j ą b r a k cia i d e k o r a c j i n a p r z o d z i e bywa waehlarzowatego, c z e r w o n e g o „ c i o ­ z w y k l e nieco i n n y n i ż p r z e d s t a w i o ­ s k a " , f r y z u r a z a ś o d ł u g i c h w ł o s a c h ny n a i l u s t r a c j i . rozczesanych w rozdział n a boku jest Oprócz wymienionych wyżej tradycjom c h ł o p ó w s ą d e c k i c h z u ­ p r z e w a ż n i e d o s y ć drobnych niedo­ p e ł n i e obca. ciągnięć dotyczących części składo­ N a p l a n s z y n r 15 p r z e d s t a w i a j ą ­ w y c h s t r o j u i l u s t r o w a n y c h w a l b u ­ cej k o b i e c y s t r ó j ś w i ę t o k r z y s k i b a r ­ mie, n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć jeszcze dziej m o ż e w ł a ś c i w e b y ł o b y w p r o ­ o i n n y c h u s t e r k a c h b a r d z i e j o g ó l ­ w a d z e n i e z a p a s e k o p r z e w a d z e b a r ­ nej n a t u r y . P o j ę c i e etnograficznej w y czerwonej, zdecydowanie n a t o ­ w i e r n o ś c i s t r o j u nie o g r a n i c z a s i ę m i a s t z ł e s ą b u t y . K o b i e t y w K i e - t y l k o do m n i e j l u b w i ę c e j ś c i s ł e g o l e c c z y ź n i e n o s i ł y w y s o k i e do p o ł o ­ p r z e n i e s i e n i a n a p a p i e r p o s z c z e g ó l ­ w y ł y d e k t r z e w i k i s z n u r o w a n e , nie n y c h jego e l e m e n t ó w , ale o b e j m u j e zaś m ę s k i e s i ę g a j ą c e zaledwie p a r ę r ó w n i e ż wierne przedstawienie spo­ sobu i c h n o s z e n i a , k t ó r y s t w a r z a c e n t y m e t r ó w p o w y ż e j kostki. �charakterystyczną sylwetką mającą t a k i e s a m e c e c h y o d r ę b n o ś c i regio­ nalnej, j a k w y s t r ó j s u k m a n y czy barwy paska. W omawianym albu­ m i e w k i l k u w y p a d k a c h za d a l e ­ ko - p o s u n i ę t a z o s t a ł a s w o b o d a w y ­ konawców, którzy chcąc pokazać zbyt wiele tak operowali okryciem wierzchnim, ż e w rezultacie stwo­ rzyli sylwetki n a j z u p e ł n i e j obce tradycji miejscowej. Klasycznym tego p r z y k ł a d e m j e s t p o s t a ć K u j a ­ w i a k a ( p l a n s z a n r 20) w r o m a n t y c z ­ nie u d r a p o w a n e j k i e r e z j i czy Ł o w i c z a n i n a (jplansza n r 24) w s u k m a n i e zarzuconej na ramiona, mimo że w Ł o w i c k i e m sukmany wkłada się za­ wsze n a r ę k a w y . W m n i e j s z y m stop­ n i u u w i d o c z n i a j ą to p l a n s z e p r z e d ­ s t a w i a j ą c e s t r o j e kobiece, ale i tu sztucznością s w o j ą razi s p o s ó b z a ­ rzucenia r a ń t u c h a w stroju b i ł g o ­ r a j s k i m { p l a n s z a n r 13) czy ż y w i e c ­ k i m ( p l a n s z a n r 31), gdzie h a f t o w a ­ ny t i u l r a ń t u c h a — nb. r o b i ą c y w r a ­ ż e n i e n i e b i e s k i e g o a nie b i a ł e g o — tak ł ą c z y się z tiulem ( r ó w n i e ż haftowanej) z a p a s k i , iż w k o ń c u powstaje sylwetka damy w k r y n o ­ linie I p o ł o w y X V I I w . Sporo trudności nasuwa plasty­ k o w i u p o z o w a n i e k i l k u n a s t u postaci w sposób, który nie wywołałby w r a ż e n i a szablonu i nudy. N i c w i ę c dziwnego, ż e tu l u b ó w d z i e w k ł a d a on w r ę c e t w o r z o n y c h p r z e z siebie postaci j a k i e ś r e k w i z y t y s t w a r z a j ą ­ ce pozory a k c j i . D r o g a ta j e s t o c z y ­ w i ś c i e s ł u s z n a , ale nie m o ż e dopro­ w a d z i ć do k o l i z j i z p r o s t ą l o g i k ą . P r z y k ł a d e m tego j e s t p o s t a ć K u r p i a n k i ( p l a n s z a n r 30) t r z y m a j ą c e j w jednej r ę c e n o ż y c e , w drugiej z a ś w y c i n a n k ę , która zapewne musi b y ć z blachy, skoro t r z y m a n a za jeden k o n i e c nie ł a m i e s i ę a n i n i e z w i j a , a którą Kurpianka ogląda uważnie... od t y ł u , aby p r a w a s t r o n a z w r ó c o ­ n a b y ł a do w i d z a . Forma artystyczna plansz nie została potraktowana przez trzech a u t o r ó w w sposób jednakowy. Brak ujednolicenia widoczny jest z a r ó w ­ no w o g ó l n y m sposobie u j m o w a ­ nia sylwetki (masywne postacie o dużych głowach u Karolaka, smu­ kłe i jakby w y d ł u ż o n e u Haupta), jak i w przedstawieniu faktury m a ­ teriału, ś w i a t ł o c i e n i a , a przede w s z y ­ stkim twarzy, k t ó r e — zwłaszcza j e ś l i chodzi o k a r n a c j ę — d a j ą c i e ­ k a w ą g a l e r i ę p o c z ą w s z y od ż ó ł t o skórych Azjatów i czerwonobrązow y c h I n d i a n a ż do buraczkowych twarzy rzekomych E u r o p e j c z y k ó w . W albumie p r z e d s t a w i a j ą c y m ludo­ we u b i o r y t r a k t o w a n i e t w a r z y j e s t o c z y w i ś c i e s p r a w ą czysto konwen­ c j o n a l n ą ale n i e c h ż e t a k o n w e n c j a będzie w obrębie całego wydawnic­ twa jedna i uwzględniająca wy­ m a g a n i a estetyczne. Poruszona tu nawiasowo kwestia traktowania twarzy jest s p r a w ą trudną, nie u d a ­ ło s i ę jej r ó w n i e ż r o z w i ą z a ć pozy­ tywnie n a planszach publikowa­ n y c h w r a m a c h wydawanego przez P T L Atlasu Polskich Strojów L u ­ dowych. i k r ó t k i c h o b j a ś n i e ń do p o s z c z e g ó l ­ nych ilustracji. O b j a ś n i e n i o m tym n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i . R e d a k c j a i c h j e s t nie z a w s z e k o n ­ s e k w e n t n a , r a z b o w i e m a u t o r pisze 0 konkretnym stroju przedstawio­ n y m n a p l a n s z y , k i e d y indziej z a ś stara s i ę o g ó l n i e o m ó w i ć cechy c h a ­ rakterystyczne całej grupy strojów, z k t ó r y c h jeden tylko z o s t a ł w a l b u ­ mie u w z g l ę d n i o n y . P r z y d u ż e j k o m ­ presji tekstu p o w o d u j e to p e w n e nieścisłości, a c z y t e l n i k ó w niezorien­ t o w a n y c h w z a g a d n i e n i u m o ż e po prostu w p r o w a d z i ć w b ł ą d . I tak np. w k o m e n t a r z u o d n o s z ą c y m s i ę do p l a n s z y n r 1 p r z e d s t a w i a j ą c e j g ó r a l a z powiatu nowotarskiego czy­ t a m y o m e t a l o w y c h s p i n k a c h bez bliższego wyjaśnienia, że występują one w y ł ą c z n i e n a P o d h a l u i S p i s z u . P a r z e n i c a potraktowana jest jako jedna z cech ubioru g ó r a l s k i e g o , m i ­ mo ż e n i e z n a j ą j e j g ó r a l e ś l ą s c y . Górale p o d h a l a ń s c y nie noszą z n ó w k a m i z e l e k , podobnie j a k g o r c z a ń s c y 1 s ą d e c c y . B r ą z o w a g u n i a j e s t istot­ n i e p o w s z e c h n i e przez g ó r a l i n o s z o ­ na, ale d l a P o d h a l a n , k t ó r y c h m a w y o b r a ż a ć plansza, charakterystycz­ n a jest w ł a ś n i e c u c h a b i a ł a . K i e r p c e nie s ą n a g ó r a l s z c z y ź n i e s t r o j e m p o ­ wszechnym, g d y ż na Spiszu i O r a ­ w i e do s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w k ł a d a się buty z cholewami o c h a r a k t e r y ­ stycznym kroju w ę g i e r s k i m . Podob­ ne z a s t r z e ż e n i a b u d z i opis s t r o j u kobiecego, gdzie g o r s e t y czy „ k o ­ szule haftowane z k r e z ą " nie s ą b y ­ n a j m n i e j p o w s z e c h n e , g d y ż np. w s t r o j u g ó r a l e k ś l ą s k i c h gorset n i e w y s t ę p o w a ł a koszula przy szyi z a ­ kończona była niskim stojącym „lemieczkiem". W s z y s t k i c h tych za­ strzeżeń d niejasności dałoby się u n i k n ą ć , g d y b y autor w opisie s t r o ­ j u g ó r a l s k i e g o o g r a n i c z y ł s i ę do tego, k t ó r y z o s t a ł umieszczony n a planszy. 0 s ł u s z n o ś c i tej u w a g i p r z e k o n u j e zwięzły i przejrzyście sformułowa­ ny opis s t r o j u ś l ą s k i e g o ( p l a n s z a n r 3 i 4), -w z w i ą z k u z k t ó r y m m o ż n a by a u t o r o w i p o s t a w i ć j e d y n i e d r o b ­ n y z a r z u t , iż p i s z ą c o ubiorze k o ­ b i e c y m n i e w s p o m n i a ł o tzw. „ w a tówce", grubej k o ł d r o w a t e j s p ó d n i ­ cy, p r z y p o m o c y k t ó r e j n a d a j ą sobie Slązaczki charakterystyczną „dzwonowatą" sylwetkę. T u i ó w d z i e w k r a d ł y s i ę do p o ­ szczególnych opisów pewne p o m y ł ­ ki, które przy sposobności n a l e ż a ł o ­ by m o ż e n a t y m m i e j s c u s p r o s t o w a ć . 1 tak np. p r z e d s t a w i o n a n a p l a n s z y nr 3 biała sukmana z czerwonymi c h w a s t a m i nie m o ż e b y ć o k r e ś l o n a jako „kościuszkowska", gdyż ta ostatnia, o ile w i e r z y ć w a u t e n t y c z ­ n o ś ć okazu z M u z e u m Narodowe­ go w K r a k o w i e , p o s i a d a ł a d e k o r a ­ c j ę w postaci s z a m e r u n k u z c z a r n e ­ go s z n u r k a . S u k m a n y granatowe w y s t ę p o w a ł y nie na p o ł u d n i e od Krakowa, tylko na zachód i północ. C z y t a j ą c opis k a f t a n a k r a k o w s k i e g o ( p l a n s z a n r 7) d o w i a d u j e m y s i ę , ż e „na n a r o ż n i k a c h p o ł y '(występuje — Rss) haft z ulubionym motywem w a z o n u kwietnego, a p o w y ż e j pasa guziczki i frędzle". Autor nie w s p o m n i a ł o tym, ż e owa kwietna P r ó c z p l a n s z z a w i e r a a l b u m tekst, ozdoba j e s t w k r a k o w s k i m k a f t a n i e który składa się z ogólnego w s t ę p u zjawiskiem zupełnie wyjątkowym, zlokalizowanym na niewielkiej przestrzeni w p ó ł n o c n e j części po­ w i a t u brzeskiego. Trudno również byłoby zgodzić się, że w k r a k o w ­ skim stroju kobiecym „nie wytwo­ r z y ł y s i ę tak w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o ­ ne geograficznie t y p y o d z i e ż y , j a k w stroju m ę s k i m " . Wystarczy po­ r ó w n a ć u b i o r y z okolic Krakowa, D ą b r o w y T a r n o w s k i e j czy B r z e s k a , aby r ó ż n i c e te u j a w n i ł y s i ę z c a ł ą w y r a z i s t o ś c i ą . Nie wiadomo d o k ł a d ­ nie, co a u t o r r o z u m i e p r z e z u ż y t y w opisie s t r o j u r z e s z o w s k i e g o ( p l a n ­ sza n r 10) t e r m i n „ s u k m a n a s z e r o ­ ko s f a ł d o w a n a " , niemniej jednak n a ­ leży podkreślić, że m ę s k a sukmana r z e s z o w s k a pod w z g l ę d e m k r o j u r e ­ p r e z e n t u j e typ m a ł o p o l s k i , ten s a m , do k t ó r e g o należą np. sukmany k r a k o w s k i e czy lasowiaokie. R o g a ­ t y w k a w p o t o c z n y m tego s ł o w a z n a ­ czeniu w t r a d y c y j n y m stroju rze­ szowskim nie w y s t ę p u j e zupełnie, natomiast s w o i s t ą o d m i a n ą czapki rogatej j e s t w ł a ś n i e o w a w s p o m n i a ­ na przez autora „ w y s o k a cylindrycz­ n a c z a p k a z otokiem b a r a n k o w y m " . F a k t , ż e n a terenie b l i s k i m S a n d o ­ mierzowi z a c h o w a ł a się w i a d o m o ś ć o w y s t ę p o w a n i u p a s i a k a o bogatej kolorystyce, n i c z y m nie w i ą ż e s i ę z k o b i e c y m i u b i o r a m i okolic R z e ­ s z o w a (plansza n r 11); autor n i ć w z i ą ł pod u w a g ę ani znacznej od­ l e g ł o ś c i tych t e r e n ó w , ani faktu, ż e n i e s ą s i a d u j ą one ze s o b ą b e z p o ­ ś r e d n i o , lecz r o z d z i e l o n e s ą r o z l e ­ g ł y m obszarem z a m i e s z k a ł y m przez L a s o w i a k ó w , gdzie ż a d n y c h ś l a d ó w p a s i a k a dotychczas n i e znaleziono. N i e j a s n e jest, d l a c z e g o c h a r a k t e ­ rystyczne dla m ę s k i c h bluzek k u ­ jawskich krótkie rękawy (plansza n r 20) m a j ą b y ć „ w y n i k i e m prostego i c h k r o j u " , p r z e c i e ż j e s t to k r ó j i d e n ­ t y c z n y do { n o s z o n y c h t e ż n a K u j a ­ wach) bluzek o długich r ę k a w a c h . W opisie s u k m a n y nie w s p o m i n a autor o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a niej z w i s a j ą c y m z tyłu kapturze. „ P a s i a k " , o k t ó r y m m ó w i autor w opisie kobiecego s t r o j u s z a m o t u l ­ skiego, n i e j e s t „ t y p e m odzieży", lecz j e d n ą z f o r m dekoracyjnego rozwiązania tkaniny. Jeśli autor przez „pasiak" rozumie z a p a s k ę n a r a m i e n n ą , to i n f o r m a c j a z a w a r t a w opisie do p l a n s z y n r 23 n i e j e s t ś c i ­ sła g d y ż podobny u b i ó r w y s t ę p o ­ w a ł r ó w n i e ż w strojach kobiecych z okolic Z i e l o n e j G ó r y , a w i ę c dalej na z a c h ó d n i ż o m a w i a n a p r a c a po­ daje. J e ś l i z a ś m a n a m y ś l i t k a m n ę p a s i a s t ą , w i a d o m o ś ć ta r ó w n i e ż n i e ­ z u p e ł n i e odpowiada prawdzie, gdyz o tkaninach takich mamy informa­ c j e z okolic Zielonej Góry, zas Muzeum w Koszalinie na Pomo­ r z u Z a c h o d n i m posiada p r ó b k i m i e j ­ scowych w e ł n i a k ó w pasiastych. Niejednokrotnie w opisach po­ s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w p o ś w i ę c a autor zbyt w i e l e m i e j s c a n a estetyczne wartościowanie o m a w i a n y c h przez siebie u b i o r ó w p o m i j a j ą c n a t o m i a s t istotne e l e m e n t y . W z w i ą z k u z o p i s e m kobiecego stroju żywieckiego czytamy, że „ k o m p o z y c j e c z e p c ó w n a l e ż ą do n a j ­ lepszych r o z w i ą z a ń kostiumologicz- 133 r �nych, godnych c z a s ó w , kiedy strój dworski byl dziełem najwyższego n a k ł a d u k o s z t ó w i staranności", ani s ł o w e m n a t o m i a s t n i e jest w s p o m ­ n i a n e , ż e bogate te czepce zdobione s ą w y p u k ł y m z ł o t y m haftem. pie) z l o k a l i z o w a n e w t e k ś c i e d z i ę k i nazwom większych miejscowości w y s t ę p u j ą c y c h n a t y m terenie, gdzie i n d z i e j n a z w y geograficzne (Góry Świętokrzyskie), w innych zaś miej­ scach m ó w i się o stroju z „okolic" tego c z y innego m i a s t a . N i e o b e s z ł o Teksty o b c o j ę z y c z n e są doprowa­ s i ę t u i bez b ł ę d n e g o z l o k a l i z o w s n i a d z o n y m do m i n i m u m s t r e s z c z e n i e m s t r o j ó w , np. ł o w i c k i e g o c z y s z a m o ­ opisów wyżej omawianych, p r z y tulskiego, k t ó r e w e d ł u g b r z m i e n i a c z y m nie zawsze w y d o b y w a j ą z nich t ł u m a c z e n i a niemieckiego i h i s z p a ń ­ n a j i s t o t n i e j s z e elementy. N i e k i e d y skiego z o s t a ł y u m i e s z c z o n e w s a ­ np. t e k s t opisu w y p e ł n i a o b j a ś n i e ­ m y m Ł o w i c z u i S i e r a d z u , tak s a m o nie j a k i e g o ś terminu g w a r o w e g o , j a k np. ( s ł u s z n i e ) s t r ó j ż y w i e c k i w jak „kierezja" czy komentarz n a ­ Ż y w c u . t u r y h i s t o r y c z n e j , podczas gdy w y ­ Wydaje się, że w wydawnictwach c h o d z ą c z czysto p r a k t y c z n e g o p r z e ­ popularnych przeznaczonych n a u ż y ­ z n a c z e n i a a l b u m u n a l e ż a ł o b y s i ę tu tek c u d z o z i e m c ó w n a l e ż y r a c z e j l o ­ raczej s p o d z i e w a ć informacji o r o ­ kalizować poszczególne zjawiska dzaju materiału, z k t ó r e g o dany strój wyłącznie według większych miej­ został wykonany. scowości, z tym jednak, że r ó w n o ­ D o s y ć niekonsekwentna, a często cześnie powinna b y ć dołączona map­ i n i e ś c i s ł a j e s t geograficzna l o k a l i ­ k a . W y o b r a ź m y sobie n p . m i e s z k a ń ­ zacja p o s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w . R a z ca A r g e n t y n y , k t ó r y s t a r a s i ę zlo­ podane s ą w n a g ł ó w k u n a z w y k r a i n k a l i z o w a ć K u r p i e ( „ d e l a s cercanlias e t n o g r a f i c z n y c h (np. K u j a w y , K u r ­ de P u ł t u s k " ) u ż y w a j ą c do tego celu 134 najdokładniejszej z posiadanych p r z e z s i e b i e map... E u r o p y . K o ń c z ą c t ę p r z y d ł u g ą nieco l i ­ stę uwag dotyczących w przeważnej części zagadnień drobnych, m a m n a u w a d z e n i e tyle a l b u m w tej c h w i l i o m a w i a n y , g d y ż ten r o z s z e d ł s i ę j u ż s z e r o k o i ostatnie j e g o e g ­ zemplarze znikają z półek k s i ę g a r ­ s k i c h , ale r a c z e j p r z y s z ł e szersze opracowanie, k t ó r e g o ukazanie s i ę z o s t a ł o obecnie zapowiedziane. B y ć m o ż e u w a g i te u ł a t w i ą a u ­ torowi i w y d a w n i c t w u u n i k n ą ć w przyszłości pewnych potknięć, któ­ re w p i e r w s z e j r e d a k c j i p r a c y , p o ­ s i a d a j ą c e j w zasadzie charakter pio­ nierski, są zupełnie zrozumiałe, zwłaszcza, że w chwili jej pisania autor w w i e l u w y p a d k a c h n i e r o z ­ porządzał jeszcze t y m i opracowa­ n i a m i m o n o g r a f i c z n y m i , k t ó r e obec­ nie z o s t a ł y opublikowane w r a m a c h wydawanego przez P T L Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa6825ff4fe2c155b70b195431777b.pdf c7c59546d3205009b0e38b2ab70c0133 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4115 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3841 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1957 t.11 z.1; s.60-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „PRZEMYSŁ LUDOWY I ARTYSTYCZNY" w y d . C e n t r a l n y Z w . Spółdzielczości P r a c y , ( K w a r t a l n i k , n r 1—3) G d y w r o k u u b i e g ł y m ukazał się długo p r z y g o t o ­ w y w a n y n u m e r „Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego", zdania na jego t e m a t były podzielone. J e d n i przyjęli nowe czasopismo z zadowoleniem, wielu j e d n a k spośród l u d z i interesujących się sztuką z a ­ stanawiało się n a d słusznością w y d a w a n i a k w a r t a l ­ n i k a zawieszonego j a k b y w połowie d r o g i między w y c h o d z ą c ą o d s z e r e g u l a t „ P o l s k ą Sztuką L u d o w ą " a r ó w n i e ż ś w i e ż o n a r o d z o n y m „ P r o j e k t e m " . P o co dublować? — p y t a l i . Oprócz w ą t p l i w o ś c i nurtowała i c h t r o s k a o p o z i o m , szatę ilustracyjną n o w e g o p i s m a ; m a r t w i l i się z góry, czy z n a j d z i e o n o w ł a ś c i w y d l a siebie krąg o d b i o r c ó w . Próba czasu częściowo r o z ­ w i a ł a t e w ą t p l i w o ś c i . Publiczność z a r e a g o w a ł a b a r d z o ż y w o — „ P r z e m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " znikał po k i l k u d n i a c h z k i o s k ó w i księgarń. P r o f i l zaś czasopisma — zarysowany już dosyć w y r a ź n i e w p i e r w s z y m n u m e r z e — coraz wyraźniej krystalizował się w d w u następnych. k r e t n y c h przykładów (nr I I ) narasta t e n d e n c j a do o d b y c i a d y s k u s j i g e n e r a l n e j , która już w I I I n u m e r z e doprowadza do polemicznego spięcia. Szybkość, z jaką p o t o c z y ł y się s p r a w y , wskazuje n a j l e p i e j , że z a g a d n i e n i a o m a w i a n e n a łamach „ P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " są ż y w o t n e i w a ż ­ ne, a n a w e t często t a k palące, że a u t o r z y n i e są w s t a n i e utrzymać s w y c h w y p o w i e d z i w atmosferze nie podbarwionego emocjonalnie „akademickiego" o b i e k t y w i z m u . N i c d z i w n e g o . Dotyczą o n e przecież p o d n i e s i e n i a e s t e t y c z n e j wartości chałupniczej i spół­ dzielczej p r o d u k c j i a r t y s t y c z n e j , u t r z y m a n i a p r z y ży­ ciu zamierającej l u b wypaczonej sztuki ludowej, s p r a w b y t o w y c h s z e r o k i c h rzesz d r o b n y c h w y t w ó r ­ c ó w z r z e s z o n y c h i i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r y c h los p o ­ średnio l u b bezpośrednio z w i ą z a n y j e s t z działalnością C e p e l i i , będącej najpoważniejszą i w zasadzie m o n o ­ polistyczną instytucją zajmującą się o d s t r o n y g o s p o ­ d a r c z e j drobną w y t w ó r c z o ś c i ą artystyczną. A r t y k u ł y S. Stroińskiego ( P r z e m y s ł l u d o w y i a r t y ­ styczny w u b i e g ł y m dziesięcioleciu), T . Seweryna (Niebezpieczeństwo ps*udoludowości w adaptacji s z t u k i l u d o w e j ) , E. W o l s k i e j ( K i e r o w n i c t w o a r t y s t y c z ­ ne w p r z e m y ś l e l u d o w y m i a r t y s t y c z n y m ) , u m i e s z c z o ­ ne w p i e r w s z y m n u m e r z e — s y g n a l i z o w a ł y już k i e ­ r u n e k c z a s o p i s m a ; miało być o n o p o ś w i ę c o n e n i e z a ­ g a d n i e n i o m s z t u k i h i s t o r y c z n e j czy rozważaniom na t e m a t s z t u k i współczesnej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m b i e ­ ż ą c y m p o t r z e b o m ż y c i a ; p o t r z e b o m , k t ó r e r o d z i ł y się w k r ę g u t r u d n e j i o d p o w i e d z i a l n e j działalności p r o ­ wadzonej na o d c i n k u przemysłu l u d o w e g o i arty­ s t y c z n e g o , g ł ó w n i e p r z e z Z w i ą z e k Spółdzielni „ C e ­ p e l i a " . O t y m , że z działalnością tą w i ą ż e się długi szereg zagadnień w y m a g a j ą c y c h s z c z e g ó ł o w e g o i p u ­ blicznego omówienia, świadczy d r u g i z k o l e i n u m e r c z a s o p i s m a , w k t ó r y m — o b o k ogólniejszego artykułu J . O r y n ż y n y o g o s p o d a r c z e j s t r o n i e o p i e k i n a d sztuką l u d o w ą — z n a j d u j e m y aż t r z y a r t y k u ł y poświęcone działalności poszczególnych komórek cepeliowskiej m a c h i n y . M a m n a myśli a r t y k u ł y ; J . L o e f f l e r a ( B o ­ lesławiecka k a m i o n k a a r t y s t y c z n a ) , J . A . Zaremby ( K r y z y s c e r a m i k i regionalnej) oraz B. K a w a l c a , k t S r y pokazał b l a s k i i nędze ispółdzielni p r z e m y s ł u l u d o w e g o „Opocznianka". W t r z e c i m — i o s t a t n i m zarazem — numerze „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " znaj­ d u j e m y n i e z w y k l e interesujący a r t y k u ł d y s k u s y j n y n a p i s a n y p r z e z Z. L o e f f l e r a i M . N o w a k a ( A k t u a l n e p r o b l e m y wytwórczości artystycznej), w którym a u t o ­ r z y o m a w i a j ą k r y t y c z n i e działalność C e p e l i i i usiłują wskazać d r o g i wiodące k u p o p r a w i e . W t y m s a m y m n u m e r z e w y d r u k o w a n o również pierwszą wypowiedź w zapoczątkowanej d y s k u s j i — w obronie Cepelii głos z a b r a l i M . S i m b i e r o w i c z i J . W r e d e . C z y C e p e l i a s w o j e niesłychanie t r u d n e i o d p o w i e ­ d z i a l n e z a d a n i a spełnia w sposób należyty? W i e m y , że z d a n i a n a t e n t e m a t są b a r d z o p o d z i e ­ l o n e . Często z r ó ż n y c h s t r o n słyszy się słowa o s t r e j k r y t y k i . C e p e l i a ulegała l i c z n y m r e o r g a n i z a c j o m — o s t a t n i a odbyła się bodajże w m a j u 1955 r . C z y r e ­ organizacje te przyczyniły się do zasadniczego u s p r a w n i e n i a działalności C e p e l i i ? Wiemy, że n i e . Przeprowadzone b o w i e m zostały w sposób b i u r o k r a ­ t y c z n y , odgórny, bez w z g l ę d u n a i n t e r e s y r o z r z u c o ­ n y c h w t e r e n i e spółdzielni. P o r o b i o n o p r z y t e j o k a z j i s p o r o różnego r o d z a j u nonsensów. D l a c z e g o t a k się stało? D l a c z e g o p r z e z t y l e l a t C e p e l i a n i e umiała w y ­ krystalizować swego „profilu", r a c j o n a l n i e z o r g a n i ­ zować p r o d u k c j i i d y s t r y b u c j i ? Dzisiaj niesłusznie zasiania się Cepelia dyktatorskimi poczynaniami P K P G i i n n y c h p o d o b n y c h i n s t y t u c j i . N i e każd;' błąd, k t ó r y został p r z e z Cepelię w ciągu t y c h k i l k u l a t popełniony, b y ł w y n i k i e m zarządzenia P K P G . Czyż P K P G w p ł y w a ł a n a Cepelię, a ż e b y p r o d u k c j ę w i e l k i c h wytwórni c e r a m i c z n y c h (np. „Kamionki") prowadziła w takim k i e r u n k u , który konkurował i wypierał z r y n k u w y r o b y z r z e s z o n y c h w c e p e l i o w s k i c h spół­ dzielniach garncarzy l u d o w y c h ? Czy P K P G nakazy­ wała C e p e l i i produkować t r u m n y (w Ż y w c u ) , w y ­ syłać w t e r e n n i e d o u c z o n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy mącili w g ł o w i e t w ó r c o m l u d o w y m p o d s u w a j ą c i m obce w z o r y d o p r o d u k c j i ( B i e l a n y ) , l u b urządzać k u r s y , n a które s p r o w a d z a ł o się t w ó r c ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h s t r o n P o l s k i i szczepiło obce t e c h n i k i ze szkodą d l a r e g i o n a l n y c h odrębności i t r a d y c j i ? P r z e ­ cież za te i t y m p o d o b n e r z e c z y , k t ó r y c h litanię można b y d o w o l n i e przedłużać, n i e j e s t odpowie­ dzialna P K P G . Obok w s p o m n i a n y c h wyżej artykułów w t r z e c h n u ­ m e r a c h „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " u k a ­ zało się w i e l e i n n y c h o m a w i a j ą c y c h czy t o t w ó r ­ czość p o s z c z e g ó l n y c h p l a s t y k ó w ( W ł a d y s ł a w a Wołk o w s k i e g o , W a n d y K o s s e c k i e j , J . J . Z a r e m s k i c h ) , czy spółdzielni ( O r n o ) , r e c e n z j i z w y s t a w i książek. N i e b ę d z i e m y się n i m i j e d n a k n a t y m m i e j s c u z a j m o w a l i , gdyż nie one decydowały o s p e c y f i c z n y m c h a r a k t e r z e „ P r z e m y s ł u " — n a p i s a n e zostały w t e n sposób, że m o g ł y b y r ó w n i e d o b r z e znaleźć się n a łamach k a ż ­ dego p i s m a p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m p l a s t y c z n y m . N a czoło w y b i j a ł y się n i e w ą t p l i w i e a r t y k u ł y o m a ­ w i a j ą c e a k t u a l n e z a g a d n i e n i a i bolączki w d z i e d z i n i e p r o d u k c j i w y r o b ó w przemysłu artystycznego. W i d z i m y t u , j a k o d zagadnień ogólnych — p o r u s z a ­ n y c h r a c z e j w sposób dość ostrożny i beznamiętny ( n r I ) — p o p r z e z sumienną i krytyczną analizę k o n ­ A j e ż e l i t e g o r o d z a j u w y p a d k i zdarzały się i dziś jeszcze zdarzają — t o jedną z w a ż n y c h i c h p r z y c z y n był b r a k odpowiedniej p l a t f o r m y d y s k u s y j n e j . Plat­ f o r m y , która n i e b y ł a b y w y k o r z y s t y w a n a d l a j a ł o w e g o k r y t y k a n c t w a , a l e dawała f a c h o w c o m z różnych d z i e ­ dzin, p r a c o w n i k o m Cepelii i odbiorcom możność szczerego w y p o w i a d a n i a s ą d ó w o działalności C e p e l i i i i n n y c h mniejszych i n s t y t u c j i o p o d o b n y m zakresie działania, która wreszcie umożliwiałaby odważne i t w ó r c z e o m a w i a n i e popełnionych b ł ę d ó w i n i e d o ­ ciągnięć i s z u k a n i e sposobów i c h n a p r a w y . W t y m właśnie k i e r u n k u k r y s t a l i z o w a ł s w ó j p r o f i l „Prze­ m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " , p i s m o znajdujące się w wyjątkowo k o r z y s t n e j s y t u a c j i , gdyż — w y d a w a n e p r z e z C e n t r a l n y Z w i ą z e k Spółdzielczości P r a c y — b y ł o zależne o d c z y n n i k ó w bezpośrednio kierujących Cepelią. M o g ł o w i ę c o n o stanowić n a p r a w d ę w o l n ą 60 I Warszawa, �trybunę d l a o m a w i a n i a a k t u a l n y c h s p r a w cepeliow­ s k i c h , bez o b a w y zepchnięcia c z a s o p i s m a n a ślepe t o r y mdłego l a k i e r n i c t w a д w y g o d n e j p o l i t y k i polega­ jącej na c h o w a n i u głowy w piasek. Gdyby „Przemysł L u d o w y i Artystyczny" miał możność k o n t y n u o w a n i a s w o j e j działalności p r z e z czas dłuższy, o d e g r a ł b y n i e w ą t p l i w i e ogromną r o l ę w p r o ­ cesie p r z e s t a w i e n i a C e p e l i i n a n o w e t o r y o r a z w r a ­ cjonalnej j e j reorganizacji, zmobilizowałby do a k t y w ­ n i e j s z e g o działania z b i u r o k r a t y z o w a n y a p a r a t a d m i ­ n i s t r a c y j n y . Słowem — odegrałby rolę owego s z c z u ­ p a k a , k t ó r e g o p o d o b n o d o b r z e j e s t wpuścić d o s t a w u z karpiami. N i e w i e m , d l a c z e g o p o t r z e c i m n u m e r z e zapaćUa decyzja zawieszająca d a l s z e w y c h o d z e n i e „Przemy­ słu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " . M o ż e w c h o d z i ł y t u w g r ę m o m e n t y f i n a n s o w e ( p i s m o było kosztowne JÓZEF MARKOV: SLOVENSKY LUDOWY s t r o n 77 -{- 18 i 183 i l u s t r . ( V y d a v a t e l s t w o L i t e r a t u r y — B r a t i s l a v a 1955) ODEV W i przynosiło d e f i c y t ) , może zadecydowały o t y m inne c z y n n i k i (każdy p r z e c i e w o l a ł b y spać s p o k o j n i e ! ) . J e d ­ n o j e s t p e w n e , że a k t u a l n e j p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z produkcją w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u l u d o w e g o i a r t y ­ stycznego, a stanowiącej zasadniczy trzon i sens istnienia zlikwidowanego czasopisma nie podejmie z równym rozmachem żadne z istniejących pism a r t y s t y c z n y c h , a n a i n n e w ogóle w t e j s p r a w i e n i e m a co liczyć. Dookoła p e w n e j g r u p y zagadnień w a ż n y c h z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r a l n e g o i ekonomicznego zalegnie głu­ cha cisza. O p ó ź n i o n a , a m o ż e i w ogóle u n i e m o ż l i w i wyjście Cepelii z obecnego i m p a s u , a szkody, j a k i e z t e g o p o w o d u w y n i k n ą , choćby t y l k o m a t e r i a l n e — będą większe niż zyski spowodowane likwidacją pisma. Rss MINIULOSTI Krasnej P r z e d p a r u l a t y recenzując w „ P o l s k i e j S z t u c e L u ­ d o w e j " j e d n o z w y d a w n i c t w czeskich poświęconych twórczości J o s e f a M a n e s a z w r ó c i ł e m u w a g ę n a k o ­ nieczność z g r o m a d z e n i a i w y d a n i a materiałów i k o ­ n o g r a f i c z n y c h dotyczących s t r o j u ludowego, jakich dostarczają n a m p r a c e d a w n y c h s z t y c h a r z y i m a l a r z y . Hasła t e g o o c z y w i ś c i e n i e podjęto, a że b y ł o o n o słuszne, ś w i a d c z y n a j l e p i e j interesujące w y d a w n i c t w o , które ukazało się n i e d a w n o p o d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t w o p r a c o w a n i u Josefa M a r k o v a . N a t e r e n i e Słowacji p r o w a d z o n e są z i n i c j a t y w y i p o d opieką S ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k w B r a t y s ł a ­ w i e i n t e n s y w n e badania nad s t r o j e m l u d o w y m , któ­ r y c h r e z u l t a t e m będzie s e r i a m o n o g r a f i c z n y c h o p r a ­ c o w a ń s t r o j ó w r e g i o n a l n y c h zbliżona w s w y m o g ó l ­ n y m c h a r a k t e r z e d o w y d a w a n e g o u nas p r z e z P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e „ A t l a s u p o l s k i c h strojów ludowych". W s t ę p e m d o z a m i e r z o n e j s e r i i (której d w a p i e r w s z e t o m y ukazały się r ó w n o c z e ś n i e n a r y n k u księgarskim) j e s t dzieło J . M a r k o v a , z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y ź r ó d ł o ­ w e i i k o n o g r a f i c z n e d o h i s t o r i i u b i o r ó w l u d u sło­ w a c k i e g o . W p r a c y t e j a u t o r zgromadził i omówił w sposób b a r d z o s k r u p u l a t n y w s z e l k i e w y d a w n i c t w a o d X V I d o poł. X I X w i e k u , w k t ó r y c h z a w a r t e są t e k s t o w e l u b i l u s t r a c y j n e materiały do d a w n y c h u b i o ­ rów ludowych. Wykorzystał on zarówno opisy i w y d a w n i c t w a i l u ­ s t r o w a n e poświęcone specjalnie z a g a d n i e n i o m s t r o ­ j ó w , n a t e r e n i e E u r o p y Z a c h o d n i e j w y s t ę p u j ą c y m już w czasach r e n e s a n s u , j a k i literaturę historyczną, geograficzną c z y podróżniczą, a w końcu t w ó r c z o ś ć plastyczną w i e l u k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h a r t y s t ó w , którzy zetknęli się z l u d e m s ł o w a c k i m i u t r w a l i l i j e g o ubiory w swoich pracach. Jak w y n i k a z badań a u t o r a , w najdawniejszych p u b l i k a c j a c h poświęconych z a g a d n i e n i o m s t r o j u z a j ­ m o w a n o się g ł ó w n i e u b i o r a m i w y ż s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa, a w i ę c s z l a c h t y i mieszczaństwa, p o m i ­ j a n o n a t o m i a s t c a ł k o w i c i e u b i o r y włościan. D o p i e r o w w i e k u X V I I I z a c z y n a się w z m a g a ć z a i n t e r e s o w a n i e ż y c i e m l u d u i j e g o odzieżą, co z n a j d u j e r ó w n i e ż w y ­ r a z w l i t e r a t u r z e dotyczącej u b i o r ó w o r a z w p r a c a c h p l a s t y k ó w , którzy Coraz częściej szukają n a w s i t e ­ m a t y k i do s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h . Znacznie wcześniej opisy ubiorów l u d o w y c h , a t a k ­ że i c h w y o b r a ż e n i a p o j a w i a j ą się w o p r a c o w a n i a c h t y p u h i s t o r y c z n e g o , g e o g r a f i c z n e g o i podróżniczego, g d z i e już w X V I w . zdarzają się w z m i a n k i i n f o r m u ­ jące o w y g l ą d z i e l u d o w y c h u b i o r ó w n a t e r e n i e S ł o ­ w a c j i . M a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h z t e g o czasu d o ­ starczają r ó ż n e g o r o d z a j u i l u s t r a c j e k s i ą ż k o w e z i n i ­ cjałami w ł ą c z n i e , s c e n y r o d z a j o w e p r z e d s t a w i a n e n a r y s u n k a c h zamków i m i a s t czy w y k o r z y s t y w a n e d l a * przyozdobienia w y d a w n i c t w o charakterze kartogra­ ficznym. J a k k o l w i e k w założeniu s w y m o m ó w i e n i e b i b l i o ­ g r a f i i m a t e r i a ł ó w d o s t r o j u m i a ł o sięgać d o p o l o w y w. X I X , wybiega o n o p o z a tę g r a n i c ę , obejmując r ó w n i e ż p r a c e i m a t e r i a ł y późniejsze, j a k n p . o b s z e r n e o p r a c o w a n i e F. H o t t e n r o t h a , M . T i l k e g o , H a b e r l a n d a , m a t e r i a ł y f o t o g r a f i c z n e P. S o c h e n a czy K . P l i c k i . Z e ­ s t a w i a też a u t o r nowszą literaturę p o r ó w n a w c z ą d o t y ­ czącą s t r o j ó w l u d o w y c h c z e s k i c h , p o l s k i c h (niektóre z e s z y t y „ A t l a s u p o l s k i c h strojów l u d o w y c h " ) , j u g o ­ słowiańskich, węgierskich, rosyjskich, rumuńskich o r a z odnośne b i b l i o g r a f i e . Rozdział poświęcony omówieniu l i t e r a t u r y i i k o n o ­ g r a f i i s t r o j ó w l u d o w y c h uzupełniają o b s z e r n e przy­ p i s y , z a w i e r a j ą c e bliższe szczegóły dotyczące p o s z c z e ­ gólnych p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , i n f o r m a c j e o w y ­ m i e n i a n y c h w tekście a r t y s t a c h , o r a z szczegółowa bibliografia prac odnoszących się d o s ł o w a c k i e g o stroju ludowego. R o z d z i a ł d r u g i z a w i e r a w y p i s y ź r ó d ł o w e odnoszące się d o u b i o r ó w słowackich o d r o k u 1542 d o 1844. Uzupełnia go, p o d o b n i e j a k rozdział p i e r w s z y , szereg p r z y p i s ó w o r a z u ł a t w i a j ą c y l e k t u r ę tekstów s ł o w n i ­ c z e k t e r m i n ó w d o t y c z ą c y c h strojów. Obszerna (licząca 183 p o z y c j e ) część i l u s t r a c y j n a z a w i e r a m a t e r i a ł y d o i k o n o g r a f i i strojów l u d o w y c h poczynając o d w i e k u X V . W g r u p i e i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiających s t r o j e n a j s t a r s z e z w r a c a j ą u w a g ę t r z y doskonałe i n i e w ą t p l i w i e d o k u m e n t a r n i e ścisłe r y ­ c i n y z r o k u 1600 zaczerpnięte z W . DMuicha ( U n g a rische C h r o n i c a ) , a przedstawiające dwie postacie męskie i jedną kobiecą. N i e dorównują i m już c z y ­ telnością s z c z e g ó ł ó w późniejsze o d n i c h o l a t p r z e ­ szło 80 s c e n k i r o d z a j o w e w y p e ł n i a j ą c e p r z e d p o l a r y ­ c i n ilustrujących m i a s t a i z a m k i z dzieła B u r k h a r d a v o n P u r k e n s t e i n , a n i dość u m o w n i e t r a k t o w a n e p o ­ stacie z inicjałów zdobiących r ę k o p i ś m i e n n y k a n c j o ­ nał A . S t r e z e n i c k e h o z r o k u 1692. Wśród materiałów z połowy X V I I w . z n a j d u j e m y również z n a n y c y k l obrazów przedstawiających dzie­ sięcioro p r z y k a z a ń z kościoła w O r a w c e ( p o w . N o w y T a r g ) . W e d ł u g przypuszczeń H . P i e ń k o w s k i e j cykl ten p o c h o d z i raczej z przełomu X V I I i X V I I I w . P o c z ą w s z y o d końca w i e k u X V I I I m a t e r i a ł i k o n o ­ g r a f i c z n y s t a j e się c o r a z óbfitszy i b o g a t s z y w szcze­ góły. D a j e o n n i e t y l k o ogólny o b r a z p r z e d s t a w i a n e g o s t r o j u , a l e r ó w n i e ż i j e g o dekorację. Składają się nań m. i n . reprodukcje a k w a r e l i litografii kolorowa­ n y c h T . V a l e r i a , F r . K o i l a r a , P. B o h u n a , k o l o r o w a n e r y s u n k i piórkiem J . Manesa. W o p i s i e u m i e s z c z o n y m n a końcu z n a j d u j e m y m e t r y k i oraz i n f o r m a c j e odnoszące się d o każdej i l u s t r a c j i . wydawnictwa bibliograficzne 61 �D o p r a c y J . M a r k o v a , która — j a k w i d a ć z p o ­ wyższego — jest c e n n y m z b i o r e m materiałów t e k s t o ­ w y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h , d o d a n y został w formie o d d z i e l n e j 1 8 - s t r o n i c o w e j w k ł a d k i d o d a t e k p t . ..Roz­ w ó j s ł o w a c k i e g o l u d o w e g o u b i o r u " pióra S o n i K o v a cevicovej, a u t o r k i niedawno wydanej pracy o l u d o ­ w y c h ubiorach w górnym L i p t o w i e . W d o d a t k u t y m , u j ę t y m w sposób p o p u l a r n y , a u t o r k a s t a r a się p r z e d ­ stawić r o z w ó j słowackich ubiorów l u d o w y c h p o ­ cząwszy o d czasów państwa w i e l k o m o r a w s k i e g o . U b i o r y noszone na Słowacczyźnie — początkowo w y k o n y w a n e głównie z materiałów samodziałowych— różnicują się w sposób w y r a ź n i e j s z y w początkach f e u d a l i z m u , k i e d y w a r s t w y w y ż s z e zaczęły ulegać obcej modzie promieniującej z B i z a n c j u m . Różnice te p o g ł ę b i ł y się z n a c z n i e w w i e k u X I I I , g d y p o n a ­ p a d a c h t a t a r s k i c h n a t e r e n S ł o w a c j i n a p ł y w a ć zaczęli zagraniczni k u p c y z cudzoziemskimi t o w a r a m i i gdy r o z w i n ę ł o się rzemiosło, pracujące g ł ó w n i e n a p o ­ trzeby w a r s t w uprzywilejowanych. W w i e k u X V I z o k o l i c z n y c h k r a j ó w i m p o r t o w a n e są różne t e k s t y l i a i części s k ł a d o w e u b i o r ó w . Z P o l s k i n p . p r z y w o z i się skóry i kożuchy, k o s z u l e , p a s y , w s t ę g i , r ę k a w i c e , pończochy, k o b i e r c e , o b r u s y i t p . I m p o r t o w a n e t o w a r y ze w z g l ę d u n a s w ą w y s o k ą cenę u ż y t k o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m p r z e z w a r s t w y zamożniejsze, p o d c z a s g d y uciskany i ubogi l u d w i e j s k i nadal poprzestaje prze­ w a ż n i e n a samodziałach. W X V I i X V I I w i e k u w u b i o r a c h w a r s t w wyższych r o z w i j a się b o g a t e z d o b n i c t w o , g ł ó w n i e h a f c i a r s k i e . N o w o ś c i p o j a w i a j ą c e się w s t r o j u s z l a c h t y i b o g a t y c h m i e s z c z a n z t r u d e m przedostają się d o u b i o r u l u d o ­ w e g o . N a p r z e s z k o d z i e s t o i ubóstwo c h ł o p ó w i z a k a ­ z y zabraniające chłopom naśladować w u b i o r z e w a r ­ s t w y wyższe. D o p i e r o w X V I I I w i e k u wieś wyłamuje się z z a k a z ó w , w p r o w a d z a j ą c n p . d o s t r o j u k o b i e ­ cego r ó ż n e n o w e części s k ł a d o w e ( j a k n p . ż y w o t k i ) i k u p o w a n e n a t a r g a c h m a t e r i a ł y , które zmieniają wygląd kobiecego u b i o r u świątecznego. B a r d z o w a ż ­ n y m m o m e n t e m w r o z w o j u s t r o j u ludowego na Sło­ w a c j i b y ł o z n i e s i e n i e p a ń s z c z y z n y i uwłaszczenie c h ł o ­ p ó w . W s t r o j u l u d o w y m zaczęły w ó w c z a s p o j a w i a ć się k o s z t o w n i e j s z e t k a n i n y f a b r y c z n e , d r u k o w a n e płótna, które d o c i e r a ł y n a w i e ś za p o ś r e d n i c t w e m t a r g ó w i h a n d l u d o m o k r ą ż n e g o . W t y m s a m y m czasie z a c z y ­ nają r o z w i j a ć się różne rzemiosła pracujące dila l u ­ KAZIMIERZ SAYSSE-TOBICZYK: (Wyd. Księgarnia, Nasza Warszawa POD W I E R C H A M I I TATR 1956) P o d h a l e i j e g o b o g a t a k u l t u r a z n a n e są w P o l s c e s z e r o k o , a l e dość j e d n o s t r o n n i e . D l a t z w . „ s z a r e g o obywatela" symbolem tradycyjnej kultury Podhala j e s t niosący d r e s z c z y k e m o c j i t a n i e c zbójnicki, w k t ó ­ r y m krąg g i b k i c h „Janosików" w y k o n u j e a k r o b a t y c z ­ ne p o d s k o k i dokoła stojącej pośrodku dziewczyny, potrząsając ciupagą, i t z w . s z t u k a l u d o w a , którą r e p r e z e n t u j e najczęściej szkatułka z r z e ź b i o n y m n a w i e k u o s t e m l u b o r l i m p r o f i l e m górala n a t l e r y ­ z o w a n e j s y l w e t k i T a t r . O t y m , że i s t n i e j e jeszcze j a ­ kaś i n n a , d a l e k o c i e k a w s z a i w a r t o ś c i o w s z a k u l t u r a P o d h a l a , m a ł o k t o w i e p r ó c z specjalistów. T r u d n o się t e m u zresztą dziwić, s k o r o dzieła M a t l a k o w s k i e g o i B a r a b a s z a d a w n o już znikły z półek księgarskich, a j e d y n y m dostępnym źródłem d o poznania „skarbów P o d h a l a " była n i e w i e l k a „ b r o s z u r k a " w y d a n a p o d t a k i m właśnie t y t u ł e m , p r z e d s t a w i a j ą c a piękno s z t u k i góralskiej w sposób p o w i e r z c h o w n y , a n a w e t f a ł ­ s z y w y . O b e c n i e s y t u a c j a n i e w ą t p l i w i e z m i e n i się n a korzyść i s z e r o k i e rzesze społeczeństwa będą m o g ł y poznać bogatą kulturę j e d n e g o z n a j c i e k a w s z y c h z a ­ kątków Polski. Przyczyni się d o t e g o książka K . Saysse-Tobiczyka p t . „Pod w i e r c h a m i T a t r " — bardzo s t a r a n n i e o p r a c o w a n a , z przystępnie, a jednocześnie dobrze n a p i s a n y m t e k s t e m , bogato i l u s t r o w a n a , sto­ 62 d o w e g o s t r o j u ; j e d n y m z n i c h był n p . szeroko na Słowacji rozwinięty w X I X w i e k u w y r ó b o z d o b n y c h c z e p k ó w . Z m i e n i o n e w a r u n k i b y t u p o w o d u j ą , że d a w ­ n y strój l u d o w y u l e g a z a n i k o w i , w y p i e r a n y p r z e z f o r m y nowsze i praktyczniejsze. D a w n e stroje t r a d y ­ c y j n e stają się j e d n a k ź r ó d ł e m i n s p i r a c j i d l a a r t y ­ stów p r o j e k t u j ą c y c h u b i o r y współczesne. Poza t y m tradycje dawnych strojów ludowych podtrzymują l i c z n e z a w o d o w e i a m a t o r s k i e zespoły pieśni i tańca. D o d a t e k K o v a c e v i c o v e j dzięki s w e m u p o p u l a r n e m u ujęciu spełnia b a r d z o pożyteczną rolę. P r z y c z y n i a się o n d o t e g o , że książka M a r k o v a , która b y ł a b y d z i e ł e m przeznaczonym przede w s z y s t k i m dla nielicznej g r u ­ p y specjalistów, s t a j e się dostępna i interesująca d l a szerokiego kręgu odbiorców. Z p u n k t u w i d z e n i a n a u k o w e g o p r a c a M a r k o v a jest n i e z w y k l e w a r t o ś c i o w a . S t a n o w i o n a bezcenną p o m o c d l a słowackich e t n o g r a f ó w p r z y g o t o w u j ą c y c h m o n o ­ g r a f i c z n e o p r a c o w a n i e poszczególnych s t r o j ó w r e g i o ­ nalnych. Problem ustawienia stroju ludowego w per­ s p e k t y w i e h i s t o r y c z n e j , k t ó r y u nas w y m a g a długich i m o z o l n y c h studiów p o d e j m o w a n y c h i n d y w i d u a l n i e p r z e z poszczególnych a u t o r ó w „ A t l a s u " , w S ł o w a c j i dzięki p r a c y M a r k o v a s t a j e się w z n a c z n y m s t o p n i u ułatwiony. A ż e b y zapoznać się ogólnie z przeszłością l u d o ­ w e g o u b i o r u , w y s t a r c z y t a m n i e m a l uważnie o b e j ­ rzeć z a w a r t e w n i e j i l u s t r a c j e . N i e k t ó r e szczegóły s t r o j u , j a k n p . częstą n a Z a k a r p a c i u i W ę g r a c h białą sukmanę z p r o s t o k ą t n y m s p a d a j ą c y m n a p l e c y k o ł ­ n i e r z e m , śledzić m o ż e m y w j e j r o z w o j u o d w i e ­ ku X V I . Znaczenie pracy Markova nie ogranicza się d o t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h n a południe o d K a r p a t . Z r ó w n ą korzyścią p r z e s t u d i u j e ją k a ż d y b a d a c z p o l s k i c h s t r o ­ j ó w l u d o w y c h , zwłaszcza zaś t e n , k t ó r y i n t e r e s u j e się K a r p a t a m i i P o d k a r p a c i e m . Z n a j d z i e o n n i e t y l k o ciekawe materiały i k o n o g r a f i c z n e dotyczące obsza­ r ó w Spiszą i O r a w y c z y rzucające s p o r o światła n a u b i o r y P o d h a l a n , a l e także i m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e d o b a d a n i a s t r o j ó w n i e k t ó r y c h g r u p podgórskich, j a k n p . P o g ó r z a n z o k o l i c G o r l i c , Jasła i K r o s n a , w k t ó ­ r y c h u b i o r z e występują pewne elementy (biała „ c u w a " ) o f o r m a c h b a r d z o zbliżonych d o t y c h , j a k i e spotykamy po drugiej stronie K a r p a t . Rss jąca n a w y s o k i m nym. poziomie artystycznym i technicz­ „ P o d w i e r c h a m i T a t r " n i e jest dziełem o charaKterze e t n o g r a f i c z n y m . C e l e m j e g o jest d a n i e c z y t e l n i ­ k o w i w l e k k i e j i czytelnej f o r m i e pewnej trafnie wyważonej s u m y wiadomości o T a t r a c h — i to za­ równo od strony przyrodniczej, historycznej, etnogra­ f i c z n e j , j a k i n a j b a r d z i e j współczesnych i a k t u a l n y c h zagadnień g o s p o d a r c z y c h . м S p e c y f i k a t e r e n u , a z a p e w n e i osobiste zaintereso­ w a n i e a u t o r a , k t ó r y należy d o g r o n a gorących m i ł o ś ­ n i k ó w P o d h a l a , z ł o ż y ł y się n a t o , że w książce na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wspaniała p r z y r o d a t a ­ trzańska i t r a d y c y j n a góralska k u l t u r a . W ł a ś c i w i e k o ­ lejność w y m i e n i o n y c h t u zagadnień należałoby o d ­ w r ó c i ć , w całości dzieła b o w i e m d o m i n u j e przede w s z y s t k i m góral — jego życie i s z t u k a . Widać to chociażby z p r o s t e g o z e s t a w i e n i a s t a t y s t y c z n e g o ; n a b l i s k o 350 i l u s t r a c j i 67°/o stanowią zdjęcia i r y s u n k i o treści e t n o g r a f i c z n e j , 17°/o zdjęcia krajobrazowe, a w pozostałych 1 6 % mieści się r e s z t a , na którą składają się i l u s t r a c j e o t e m a t y c e s p o r t o w e j , h i s t o ­ rycznej (dawny p r z e m y s ł podhalański), pokazujące s z k o l n i c t w o a r t y s t y c z n e , działalność C e p e l i i , p o r t r e t y osób z w i ą z a n y c h z przeszłością P o d h a l a i t p . �K s i ą ż k a p o d z i e l o n a j e s t n a 8 r o z d z i a ł ó w , z których p i e r w s z y ( „ K u w y ż y n o m " ) poświęcony jest p r z y r o d z i e tatrzańskiej, d r u g i ( „ P o d w i e r c h a m i T a t r " ) — h i ­ s t o r i i , t r z e c i ( „ W s k a l e i śniegu") — t u r y s t y c e , c z w a r ­ t y ( „ N a tatrzańskiej h a l i " ) — p a s t e r s t w u , piąty ( „ P o d s t a r y m isosrębem") — a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j i j e j p r z e n i k a n i u d o współczesnej z a b u d o w y Zakopanego, szósty ( „ L u d -Skalnego P o d h a l a " ) •— codziennemu życiu górali i i c h t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j , siódmy zaś („Na ozwodną nutę") — f o l k l o r o w i góralskiemu, a w i ę c m u z y c e , tańcom i z w y c z a j o m . Całość z a m y k a rozdział ósmy ( „ D o l i n a m i r z e k " ) , w k t ó r y m a u t o r d a j e krótki o p i s p r z y r o d y i k u l t u r y l u d o w e j k r a i n p r z y ­ legających do P o d h a l a o d w s c h o d u , z a c h o d u i północy. P o s z c z e g ó l n e rozdziały ujęte są w perspektywie h i s t o r y c z n e j i choć o p a r t e n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , n i e przytłaczają c z y t e l n i k a n a d m i a r e m z b ę d n e g o w t y m w y p a d k u m a t e r i a ł u e r u d y c y j n e g o . Ciężar g a . t u n k o w y p r a c y S a y s s e - T o b i c z y k a n i e leży j e d n a k w s u ­ m i e n n i e o p r a c o w a n y m i p o p u l a r n i e p o d a n y m tekście, lecz w i l u s t r a c j a c h . „ P o d w i e r c h a m i T a t r " — to p r z e d e w s z y s t k i m a l b u m , n a k t ó r y składają się doskonałe zdjęcia, w s z e c h s t r o n n i e ilustrujące rozległą proble­ matykę T a t r i przyległego Podtatrza. E t n o g r a f z n a j ­ dzie t u cały szereg interesujących zdjęć p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h p a s t e r z y n a h a l i , pracę n a r o l i , o b r ó b k ę l n u , góralską architekturę d r e w n i a n ą . Słabiej n i e c o w y ­ padła p l a s t y k a l u d o w a . Dość j e d n o s t r o n n i e p o k a z a n e zostało m a l a r s t w o n a s z k l e ( j e d e n o b r a z o t e m a t y c e ARCHITEKTURA POLSKA DO POŁOWY W y d . I I W a r s z a w a 1956 r . T e k s t J a n a s t r . 5—30, i l u s t r a c j i 499, 1 m a p a . XIX zbójnickiej i d w a o b r a z y współczesne H . R o j K o z ł o w ­ skiej z s e r i i poświęconej K o s t c e N a p i e r s k i e m u ) i f i ­ g u r a l n a rzeźba w d r z e w i e (mało d o b r y c h s t a r y c h ś w i ą t k ó w ) ; s k r o m n i e też r e p r e z e n t o w a n a jest p o d ­ halańska s n y c e r k a . D o b r z e n a t o m i a s t wyeksponowane zostało z d o b n i c t w o w m e t a l u ( s p i n k i , f a j k i ) , a przecie w s z y s t k i m w żelazie — p o r a z p i e r w s z y b o d a j p o k a ­ z a n e zostało w sposób p r z e k o n y w a j ą c y piękno w y ­ robów k o w a l s k i c h na P o d h a l u i terenach o k o l i c z n y c h . C z y h a j ą c e n a l u d z k i e potknięcia c h o c h l i k i — d r u ­ k a r s k i i r e d a k c y j n y — p r z y c z y n i ł y się do tego, że n a w e t w t a k s t a r a n n i e p r z y g o t o w a n y m d z i e l e znalazły się p e w n e u s t e r k i . N a r a c h u n e k p i e r w s z e g o zapisać można o d w r ó c e n i e „ d o g ó r y n o g a m i " i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiającej przęślicę ( s t r . 118), n a r z e c z d r u g i e g o p o d ­ p i s d o i l u s t r a c j i n a s t r . 141, g d z i e g l i n i a n e d z b a n k i s ł o w a c k i e i współczesna c e r a m i k a a r t y s t y c z n a ( K e ­ n a r a ) określone zostały m i a n e m „ a r t y s t y c z n y c h w y ­ robów c e r a m i k i podhalańskiej". D r o b n e t e potknięcia n i e w ą t p l i w i e zostaną usunięte w przyszłych w y d a n i a c h . Można b y p r z y tej sposob­ ności w y m i e n i ć m a ł o c z y t e l n e zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e olejarnię w Zębie ( s t r . 119). O c z y w i ś c i e w s k a z a n e t u z r e c e n z e n o k i e g o o b o w i ą z k u u s t e r k i n i e umniejszają wartości dzieła, które n i e w ą t p l i w i e należy d o n a j b a r ­ dziej u d a n y c h opracowań w naszej współczesnej l i t e ­ raturze krajoznawczej. Rss WIEKU. Zachwatowicza, M i n ę ł o już c z t e r y l a t a o d c h w i l i , g d y n a półkach księgarskich p o j a w i ł o się i r ó w n i e s z y b k o zniknęło pierwsze wydanie „Architektury". Obecnie ukazało się w y d a n i e I I , stanowiące w w i e l u w y p a d k a c h p o ­ w a ż n y k r o k naprzód, jeśli c h o d z i o sposób w y e k s p o ­ n o w a n i a skarbów architektury murowanej. Sporo obiektów, k t ó r e w p i e r w s z y m w y d a n i u i l u s t r o w a n e b y ł y słabszymi zdjęciami, p o k a z a n o o b e c n i e w n o w y m ciekawszym ujęciu fotograficznym, wprowadzono wiele pominiętych poprzednio zabytków, przybyło m n ó s t w o zdjęć d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h i p o m n o ż y ł a się w y d a t n i e ilość zdjęć ilustrujących w n ę t r z a p o ­ szczególnych z a b y t k ó w . P o z i o m szaty i l u s t r a c y j n e j j a k n a nasze m o ż l i w o ś c i t e c h n i c z n e j e s t b a r d z o d o ­ b r y , można w i ę c bez p r z e s a d y p o w i e d z i e ć , iż poznan"s k i e Z a k ł a d y G r a f i c z n e i m i e n i a M . K a s p r z a k a zdały w t y m w y p a d k u e g z a m i n n a piątkę. N i e poszczęściło się t y l k o w o m a w i a n y m wydaw­ n i c t w i e a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j . Pisząc p r z e d t r z e m a l a t y recenzję p i e r w s z e g o w y d a n i a ( P o l . Szt. L u d , r . 1953, s t r . 189) w y r a z i ł e m n a i w n e p r z e k o n a n i e , że w związku z p r z e w i d y w a n y m wkrótce I I w y d a n i e m „ ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć p e w n e k o r e k t y w d o b o ­ rze zdjęć, usunąć u s t e r k i , t a k b y część wstępna, p o ­ święcona a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j , stanęła n a r ó w n i e wysokim poziomie j a k dalsze p a r t i e omawianego dzieła". T r u d n o było o c z y w i ś c i e w ó w c z a s p r z e w i d z i e ć , że „ p e w n e k o r e k t y " pójdą w t y m k i e r u n k u , iż l u d o w a a r c h i t e k t u r a z o s t a n i e w następnym w y d a n i u c a ł k o ­ w i c i e i s r o m o t n i e w y r z u c o n a . C z e m u t a k się stało, t r u d n o wyjaśnić, n i e m n i e j j e d n a k k o r e k t y w y m a g a ł b y o b e c n i e tytuł r e c e n z o w a n e g o dzieła: „Architektura p o l s k a d o p o ł o w y X I X w . " . Jeśli p i s z e się o a r c h i ­ t e k t u r z e „ p o l s k i e j " , m a się c h y b a n a m y ś l i r ó w n o ­ cześnie „ l u d o w ą " , t r u d n o b o w i e m d o r o b e k w d z i e d z i ­ n i e a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , stanowiącej własność i osiągnięcie s z e r o k i c h w a r s t w l u d o w y c h t w o r z ą c y c h 80"/o całego n a r o d u u w a ż a ć za... n i e p o l s k i , a w i ę c nie wchodzący do h i s t o r i i p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y . J e s t rzeczą w i a d o m ą , że w społeczeństwach k l a s o w o zróżnicowanych j e d y n i e k u l t u r a k l a s e l i t a r n y c h m a p r a w o i z a s z c z y t r e p r e z e n t o w a ć kulturę całego n a r o ­ d u . O d t e g o j e d n a k odeszliśmy, z d a j e się, dosyć d a ­ l e k o . Dziś w i e m y już, że n a kulturę n a r o d u p o l s k i e g o j a k o całości składa się z a r ó w n o t o , c o zostało w P o l ­ sce w y k o n a n e za pieniądze m o ż n y c h , j a k i t o , co s t w o r z y ł s a m l u d d l a s i e b i e , w ł a s n y m i ciężkim w y ­ siłkiem. Słuszne t o s t a n o w i s k o z n a l a z i o s w ó j w y r a z w w i e ­ l u p r a c a c h n a u k o w y c h , które się u nas w o k r e s i e o s t a t n i e g o dziesięciolecia ukazały. D o r o b e k a r t y s t y c z ­ n y l u d u p o l s k i e g o u w z g l ę d n i o n y został z a r ó w n o w skryptowych opracowaniach historii sztuki, j a k i w specjalnych rozprawach z zakresu architektury, j . np. „Historia a r c h i t e k t u r y " T. B r o n i e w s k i e g o czy p o p u ­ l a r n i e o p r a c o w a n e j książce F . Piaścika. Na t y m s a m y m słusznym s t a n o w i s k u stała p o ­ przednio redakcja recenzowanej t u „Architektury p o l ­ s k i e j " dając w I w y d a n i u z w i ę z ł e o m ó w i e n i e a r c h i ­ t e k t u r y l u d o w e j oraz przegląd występujących w n i e j form architektonicznych. Jeżeli j e d n a k z p o w o d u jakichś trudności n i e można było t e g o działu w d r u g i m w y d a n i u u w z g l ę d n i ć , n a ­ leżało d l a uniknięcia nieporozumień podkreślić t o p r z e z odpowiednią zmianę tytułu. N i e można b o w i e m cofać się z r a z zajętych p o s t ę p o w y c h p o z y c j i i m ó w i ć 0 „ p o l s k i e j " a r c h i t e k t u r z e t a k , j a k b y istniała o n a wyłącznie w postaci a r c h i t e k t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h . W s w e j szacie o b e c n e j I I w y d a n i e „ A r c h i t e k t u r y " jest bardzo c h a r a k t r y s t y c z n y m d o k u m e n t e m w s k a z u ­ jącym na b r a k j a s n y c h kryteriów, którymi k i e r o w a n o się w p r a c a c h r e d a k c y j n y c h . W p i e r w s z e j c h w i l i m o ż n a b y sądzić, że usuwając architekturę l u d o w ą , g ł ó w n i e — j a k w i e m y — d r e w ­ nianą, o g r a n i c z a Redakcja celowo zakres wydaw­ n i c t w a do „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j " . O k a ­ z u j e się j e d n a k , że t a k n i e j e s t , g d y ż p r z e z w ą s k i e „ u c h o i g i e l n e " przedostało się n a k a r t y książki k i l ­ kanaście zdjęć architektury d r e w n i a n e j , głównie kościółków, j e d n a bożnica, parę d w o r s k i c h s p i c h r z ó w 1 d w a mieszczańskie d o m k i . J a k i e b y ł y k r y t e r i a w y ­ b o r u t y c h o b i e k t ó w , t r u d n o odgadnąć. B y ć m o ż e R e ­ d a k c j i chodziło n i e o usunięcie a r c h i t e k t u r y „ d r e w - 63 �n i a n e j " a l e „ l u d o w e j " . W i e m y p r z e c i e , że n i e w s z y s t ­ k o , co zostało z b u d o w a n e z d r e w n a , m u s i b y ć k o ­ n i e c z n i e l u d o w e . K o ś c i o ł y czy s y n a g o g i drewniane u w a ż a n e b y w a j ą n i e k i e d y za z a b y t k i n i e w c h o d z ą c e w z a k r e s l u d o w e j a r c h i t e k t u r y . Jeśli t a k i e było z a ­ łożenie R e d a k c j i , t o r e a l i z a c j a j e g o n i e w y p a d ł a n a j szczęśliwiej, gdyż o b o k i l u s t r a c j i kościołów i s y n a ­ gog t r z e b a b y ł o b y też dać p r z y k ł a d y d r e w n i a n y c h ratuszów, d w o r ó w czy z a j a z d ó w , a n i e należało umieszczać d o m ó w małomiejskich, w t y m s a m y m s t o p n i u „ l u d o w y c h " co i w i e j s k i e , czy d r e w n i a n y c h s p i c h l e r z y , c h y b a że już s a m f a k t przynależności d o k o m p l e k s u zabudowań d w o r s k i c h k a n o n i z u j e je n i e ­ jako i podnosi w h i e r a r c h i i zabytków a r c h i t e k t o n i c z ­ n y c h d o k a t e g o r i i „sztuki w y ż s z e j " . B y ć m o ż e j e d n a k , że c e l w p r o w a d z e n i a w s p o m n i a n y c h w y ż e j z a b y t k ó w d r e w n i a n y c h d o a l b u m u b y ł zgoła i n n y . B y ć m o ż e chodziło o p o k a z a n i e , w j a k i sposób w z o r y a r c h i t e k ­ t u r y m u r o w a n e j znajdują o d b i c i e w b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m ? Jeśli t e n d e n c j a została odgadnięta t r a f ­ n i e , t o c i e k a w y ó w z a m i a r r ó w n i e ż n i e został n a l e ­ życie p r z e p r o w a d z o n y , b o w ó w c z a s kościoły drew­ n i a n e o s y l w e t c e g o t y c k i e j należałoby zestawić z i c h murowanymi pierwowzorami, obok renesansowego p o r t a l u k a m i e n n e g o p o k a z a ć podhalańskie odrzwia z zastrzałami, o b o k r e n e s a n s o w y c h s z c z y t ó w k a m i e n i c mieszczańskich p o d o b n y w kształcie s z c z y t kościoła w Szymbarku, obok budynków klasycystycznyćh z wnękami ozdobionymi k o l u m n a m i — podobnie z b u ­ dowaną chałupę podlaską i t d . , i t d . M o ż l i w e j e d n a k , że decyzję usunięcia większości zabytków a r c h i t e k t u r y spowodowały m o t y w y este­ t y c z n e . M o ż e p r y m i t y w n e chałupy w i e j s k i e n i e w y ­ t r z y m a ł y p o p r o s t u z e s t a w i e n i a z n a j w y ż s z y m i osiąg­ nięciami naszej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j ? A l e w t a ­ k i m r a z i e czemuż w I I w y d a n i u „ A r c h i t e k t u r y " z n a ­ lazła się n p . m u r o w a n a h a l a f a b r y c z n a z S i e l p i W i e l ­ k i e j , której e s t e t y c z n e w a l o r y b y ł o b y b a r d z o t r u d n o w y k a z a ć , czy d w o r s k i b u d y n e k g o s p o d a r c z y z W r z ą c y nie wytrzymujący z k o l e i zestawienia z jakąkolwiek 64 I chałupą cienie? wiejską zaopatrzoną w narożnikowe pod­ T a k w i ę c o w y c h kilkanaście i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h z a b y t k i b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o znalazło się w ś r ó d a r c y d z i e ł p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j bez j a k i e g o k o l w i e k u z a s a d n i e n i a i n i e w i a d o m o p o co. F a k t , że zostały o n e w t ł o c z o n e w r a m a c h o g ó l n e g o układu c h r o n o l o g i c z n e g o p o m i ę d z y z a b y t k i m u r o w a n e n i e k i e d y z p o m i n i ę c i e m jakiegoś s e n s u w e w n ę t r z n e g o ( d r e w n i a n e kościółki z Dębna, G r y w a ł d u , S ę k o w e j i L a s z e w a znalazły się m i ę d z y s p i c h l e r z e m toruńskim i gdańskim ż u r a w i e m z j e d n e j s t r o n y a kościołem w P a c z k o w i e i c e r k w i ą - w a r o w n i ą w Supraślu — z d r u g i e j ) , t y m b a r d z i e j podkreśla, j a k b a r d z o są one tam przypadkowe i niepotrzebne. Mimo ogromnej szczupłości z a k r e s u , w j a k i m a r c h i t e k t u r a d r e w n i a n a reprezentowana jest w recenzowanym w y d a w n i c t w i e , poszczególne zdjęcia n i e stoją na n a l e ż y t y m p o z i o m i e a i wybór obiektów b u d z i czasem wątpliwości. P o ­ w t ó r z o n o nip. za p i e r w s z y m w y d a n i e m zdjęcie k o ś ­ cioła w S ę k o w e j , mało m ó w i ą c e o i s t o t n y m p i ę k n i e t e g o c e n n e g o z a b y t k u , w y m i e n i o n o n a g o r s z e zdjęcie c e r k w i z P o w r o ź n i k a dając n a m i e j s c e s t a r s z e g o , g d y w s z y s t k i e d a c h y b y ł y jeszcze k r y t e g o n t e m , zdjęcie nowe. z b l a s z a n y m d a c h e m n a d p r e z b i t e r i u m . Na m a r g i n e s i e należałoby dodać, że c e r k i e w w P o w r o ź n i k u ze w z g l ę d u na częściową zmianę b r y ł y d a c h u w ogóle n i e p o w i n n a b y ć użyta j a k o przykład r e p r e ­ z e n t a t y w n y . O w i e l e czystsza p o d w z g l ę d e m s t y l o ­ w y m i bardziej t y p o w a jest np. c e r k i e w w K w i a t o ­ niu, pow. Gorlice. W y d a j e m i się, że w p r z y s z ł y m I I I w y d a n i u „ A r c h i ­ t e k t u r y " s p r a w ę tytułu i treści należałoby jeszcze r a z b a r d z o g r u n t o w n i e p r z e m y ś l e ć i pójść bądź k o n ­ s e k w e n t n i e po l i n i i „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a ­ n e j " , bądź „ a r c h i t e k t u r y p o l s k i e j " , a l e o c z y w i ś c i e ze s t a r a n n i e o p r a c o w a n y m działem l u d o w e j a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j . Osobiście w y p o w i e d z i a ł b y m się za t y m drugim. Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfe070e84f0da4eea34e4b8de3af5c78.pdf e978f6410ab22df202bb5d7a058e7458 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3880 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.180-183 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text miejscowe zespoły regionalne oraz urządzili w czasie wystawy zjazd odtworzono tradycyjne wesele ksdę- twórców, na którym mówcy n a ­ woływali do z b y t u rzeźb „wśród żackie. szerokich rzesz l u d z i miast i m i a ­ * steczek". W Poznaniu w czasie Międzyna­ rodowych Targów Poznańskich Stowarzyszenie „ P A X " j poznański oddział Redakcji „Słowa Powszech­ nego" zorganizowali wystawę w i e l ­ kopolskiej twórczości l u d o w e j i amatorskiej. Znalazły się na n i e j rzeźby w drzewie, rzeźby w g l i ­ nie oraz w y r o b y ze słomy. Prze­ ważała (tematyka r e l i g i j n a . Celem wystawy było zachęcenie twórców do dalszej pracy oraz zaintereso­ wanie właściwych i n s t y t u c j i p r o ­ blemem zbytu wyrobów l u d o w y c h . Zupełne nieporozumienie! Czy chodzi o rozwój twórczości ama­ torskiej, czy o warsztat p r o d u k c j i , dla której szuka się zbytu? W a ­ lor prac amatorskich leży w t y m , że r o d z i j e umiłowanie sztuka, p o ­ trzeba wypowiadania się w p l a ­ styce. A l e łączenie tego z hasłami handlowymi przekreśla przecież sens zjawiska twórczości amator­ skiej. Nie wprowadzajmy w błąd skromnych samouków nazywając ich artystami i roztaczając przed n i m i miraże stałego zarobku ze zbytu swych prac. Trzeba u t r z y ­ mać jakąś proporcję między „nie­ sieniem pomocy" amatorom a h a n ­ dlem i c h twórczością. N i e lękajmy się, że twórczość amatorska, nie poparta c z y n n i k i e m h a n d l o w y m , za­ ginie. N i c nie wskazuje na t o , aby miała w ludziach zaginąć chęć „wyżywania się" w twórczości wła­ snej i na pewno zawsze znajdą się tacy, którzy po pracy zawodowej chwytać będą za pędzel czy dłuto. Pomóżmy i m — ale n i e przez roz­ budzanie fałszywych ambicji i stwarzanie nierealnych nadziei na łatwy zarobek. Koncepcja w y s t a w y nasuwa j e d ­ nak sporo wątpliwości. Mieszanie sztuki l u d o w e j z twórczością ama­ torską jest w ogóle t r u d n e , n i e mówiąc już o t y m , że w zestawie­ niu t a k i m sztuka amatorów w y ­ gląda na ogół b. niekorzystnie. Cóż dopiero, gdy zestawia się n p . rzeź­ by zmarłych już artystów l u d o ­ wych t e j m i a r y co A . M a j c h r z a k — z m i e r n y m i pracami a m a t o r s k i m i wykonanymi ze słomka. Wystawa nie stała się więc a n i przeglądem rzeźby wielkopolskiej, zasługującej na pewno na to, żeby zaintereso­ wać j e j w a l o r a m i szeroką p u b l i c z ­ * ność, a n i też nie pokazała czystego obrazu współczesnej twórczości, W Puławach odbyła się lokalna ograniczając się t y l k o do rzeźb wystawa sztuki l u d o w e j oraz zjazd i wyrobów ze słomy. twórców l u d o w y c h z pow. puław­ A p r z y t y m t r u d n o dziś mówić skiego, zorganizowane przez W y ­ o współczesnej, żyjącej w i e l k o p o l ­ działy K u l t u r y Rad Narodowych w skiej rzeźbie l u d o w e j . To, co ist­ L u b l i n i e i Puławach. nieje, t o przeważnie prace amator­ skie, pozbawione l o k a l n y c h cech Różne etnicznych i ciągłości t r a d y c j i i n i ­ 18.1. w e w s i Widie (pow. Choj­ czym nie różniące się od rzeźb amatorów n p . z Kieleckiego czy nice) zmarł w w i e k u 85 l a t n a j ­ Rzeszowskiego. Co więcej, są to starszy pieśniarz i gawędziarz k a ­ zwany prace — i trzeba to wyraźnie p o ­ szubski W i n c e n t y Rogala, Znany z wiedzieć — artystycznie raczej m a ­ „kaszubskim Sabałą". ło ciekawe. Można więc zrozumieć działalności społecznej w okresie hasła do roztaczania opieki i n i e ­ zaboru pruskiego i dwudziestolecia sienia pomocy amatorom — ale międzywojennego, do ostatnich d n i budzi poważną wątpliwość nada­ brał czynny udział w życiu swej wanie całej imprezie sensu h a n d l o ­ wsi. wego. Tymczasem organizatorzy P R Z E G „Gazeta H a n d l o w a " n r 14 z dnia 18.11. w a r t y k u l e p t . „ W rzemiośle wiejskim nadal niewesoło" podaje ciekawą statystykę stanu rzemiosła na w s i . „Warsztaty wiejskie stanowią zaledwie niecałą 1/3 ogólnej liczby warsztatów rzemieślniczych w P o l sce [...], w w o j . zielonogórskim 400 tys. chłopów obsługuje 1 b e d narz, 4 zdunów, 6 r y m a r z y ; w w o j . szczecińsm pracuje 4 rymarzy, 2 zdunów, 1 koszykarz. [...] Poważ- L Ą D n y m i h a m u l c a m i rozwoju rzemiosła wiejskiego są: b r a k l o k a l i , n i e dostateczne zaopatrzenie w surowce i narzędzia oraz trudności k r e dytowe." * „Tygodnik Demokratyczny" n r 7 z d n i a 19—25.n. w a r t y k u l e p t . ,,Nie t y l k o węgiel i stal mogą być źródłem dolarów" podaje ciekawą wiadomość: „Sensacją Międzynarodowych Targów w Hanowerze b y - W dniach 10—11 maja Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Krakowie i Rzeszowie oraz P T T K , Okręg w K r a k o w i e i Rze­ szowie — zorganizowały w Bieczu i Gorlicach regionalną konferencją naukową poświęconą przeszłości i zabytkom Z i e m i Bieckiej. M . i n . prof. d r R. Reinfuss wygłosił r e ­ ferat p t . Zagadnienia etnografii Z i e m i Bieckiej. * W dniach 24—28 maja odbyła się w B r n i e M o r a w s k i m konferen­ cja etnograficzna na temat ekspo­ zycji w muzeach regionalnych. Ze strony polskiej udział wzięli: prof. dr M . Znamierowska-Priifferowa, kusztosz Działu Etnografii M u ­ zeum w T o r u n i u oraz doc. F r a n c i ­ szek K o t u l a — d y r e k t o r Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. * W 1958 r . zakopiańska szkoła k o ­ ronkarska (obecnie znana pod naz­ wą Zasadniczej Szkoły Zawodowej) obchodzi 75-lecie istnienia. Jak wiadomo, powstała ona w 1883 r. z inicjatywy Heleny Modrzejew­ skiej, która ofiarowała na t e n cel znaczną kwotę. Historia szkoły jest bardzo interesująca ze względu na to, że j e j p r o g r a m dydaktyczny zawsze uwzględniał prądy artysty­ czne panujące w d a n y m okresie. Wyróżnić można n p . okres wzoro­ wania się na secesyjnych k o r o n ­ kach austriackich, francuskich i belgijskich — pod k o l e j n y m kierow­ n i c t w e m szkoły przez J . Neuziilową (1883—1905) i Leontynę Reihardt (1906—1913) oraz okres nieskrystałizowanych poszukiwań i tworzenia za wszelką cenę wzorów „włas­ nych" — pod kolejnym kierownic­ t w e m Dudrewiczowej (1914—1920), J . Galletówny (1920—1931) i J . Gołdzińskiej (1931—1946). Od 1946 r . prowadzi szkołę aitt. piast. Maria Bujakowa i dzięki j e j świadomym poszukiwaniom szkoła Wkroczyła na nową drogę — oparcia się w m a k s y m a l n y m stopniu n a rodzi­ mej sztuce l u d o w e j . P R A S Y ły szeroko reklamowane l a l k i w polskich strojach ludowych, w y produkowane przez firmę A l t man Bruder. F i r m a ta prosperuje — i to dobrze — w N R F . Zainteresowanie Polską, szczególnie wśród ponad 10-milionowej rzeszy w y chodźstwa polskiego — emigrantów i i c h potomstwa — nieustannie wzrasta. K u p c y i przemysłowcy zachodnioeuropejscy zwietrzyli doskonały interes i przystąpili do p r o d u k c j i ludowych pasiaków ło- �wanych. Wydzielony dlań fundusz «rozpłyniie się» po b i u r a c h i n n y c h placówek. Grosz publiczny, który w rękach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mógłby przyspo­ rzyć polskiej nauce wiele znako­ m i t y c h dzieł — zastanie zwyczaj­ Sprawa ta m a nie t y l k o aspekt n i e «przejeżdżony»." gospodarczy. Możemy sobie w y o ­ brazić j a k wygląda „polska sztu­ ka l u d o w a " produkowana w N R F i Szwajcarii. Nie dziwmy się p o ­ „Trybuna L u d u " n r 164 z dnia tem, że n a Zachodzie rodzą się 13.VI. w korespondencji Z. P r z y najdziwniejsze pojęcia o naszej górskiego p t . „Pożyteczna współ­ kulturze narodowej. N i e w y s t a r ­ praca C P L i A ze szkołą K e n a r a " czy wysłanie za granicę k i l k u w y ­ podaje ciekawą wiadomość, że staw autentycznej sztuki ludowej, C P L i A w Zakopanem nawiązała „Mazowsze" ii „Śląsk" też t y l k o współpracę w zakresie pamiątkar­ rozbudzają ciekawość dla naszej stwa z Państw. L i c . Tecbn. Piast, k u l t u r y . W ślad za imprezami t y ­ prowadzonym przez prof. A. K e ­ pu propagandowego musi iść eks­ nara. Uczniowie w ramach zajęć port wyrobów ludowych, eksport lekcyjnych o t r z y m a l i zadanie opra­ sztuki, a nie tandety. Oo prawda, cowania w drzewie pamiątek r e ­ C P L i A poczyniła już pierwsze k r o ­ gionalnych. Po kilkumiesięcznej ki w rozsądnym organizowaniu pracy wykonano kilkaset wzorców eksportu naszej sztuki l u d o w e j , ale pamiątek — przedmiotów użytko­ są to t y l k o pierwsze k r o k i . . . wych, stojących na bardzo d o b r y m poziomie artystycznym. N a zakoń­ * czenie r o k u szkolnego urządzono konkursowy, na którym „Dziennik L u d o w y " n r 61 z dnia pokaz 12.111. w a r t y k u l e Jana Rzeckiego C P L i A zakupiła kilkadziesiąt eks­ (ps. A. Błachowskiego) p t . „Sztuka ponatów, przeznaczając je do swe­ Ciekawe, ludowa m u s i żyć" porusza sprawy go sklepu w B r u k s e l i . obecnego stanu opieki nad sztuką j a k rozwinie się t a współpraca da­ lej i kiedy pamiątki w g wzorców ludową Opolszczyzny. „Po przełomowej imprezie [ k o n ­ wykonanych przez uczniów prof. kurs .strojów i wystawa opolskiej Kenara znajdą się w sprzedaży w sztuki l u d o w e j w 1953 r . — Red.] Zakopanem. winna była nastąpić praca nad podtrzymaniem żywej sztuki. Nie­ Andrzej Cepiel w nrze 21 „Zie­ stety, niedołęstwo niektórych praco­ wników w radach narodowych, nie­ lonego Sztandaru" w a r t y k u l e p t . udolność Centrali Przemysłu L u ­ „Zmiany konieczne" porusza p r o ­ dowego i Artystycznego, b r a k k o n ­ b l e m rozwoju przemysłu l u d o w e ­ sekwencji w realizacji planów go. Uważa, że C P L i A niesłusznie opieki nad szituką ludową — przestała się zajmować produkcją wszystko to sprawiło, że m i m o zor­ nieartystyczną, że podział przemy­ na artystyczny i ganizowania do 1957 r o k u trzech słu ludowego konkursów oraz jednej wystawy, użytkowy jest sztuczny. W związ­ sprawa dalszego rozwoju t e j dzie­ k u z t y m postuluje utworzenie n o ­ dziny k u l t u r y na Opolszozyźnie wej centrali przemysłu ludowego i stworzenie muzeum przemysłu utknęła na m a r t w y m p u n k c i e . " ludowego. * w i c k i c h , latek — k r a k o w i a n e k , k o ­ ronek... cieszyńskich, góralskich rzeźbionych świątków i dziesiątków innych «pamiątek» i «podarunków» z Polski. Centrum p r o d u k c j i z n a j ­ duje się w N B F i Szwajcarii." Ten sam dziennik w n r 92 z dnia 17.IV. w a r t y k u l e Stanisława Z i e maka p t . „Rzecznicy k u l t u r y n a ­ szej w s i " porusza sprawy sejmowej subwencji dla prac ludoznawczych P T L . Mianowicie, Sejmowa K o m i ­ sja Oświaty i N a u k i przyznała pół miliona złotych na rozszerzenie ba­ dań ludoznawczych mając na myśli Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, ale... „Nie dość precyzyjne sformuło­ wanie uchwały stało się furtką do nazbyt dowolnej interpretacji po stanowień K o m i s j i : w półmiliono­ w y m funduszu na badania l u d o ­ znawcze chce partycypować k i l k a instytucji [...]. Nawet t a k i c h , które dopiero zamierzają rozpocząć ba­ dania n a d kulturą l u d u . Jakie będą s k u t k i podziału między k i l k u i n ­ stytucjami kredytów przeznaczo­ nych na badania ludoznawcze — nie trudno przewidzieć. P T L nie zdoła wydać p u b l i k a c j i przygoto­ 188 Z artykułem Cepieia polemizuje A. Błachowski n a łamach „Orki" (Rozważania o przemyśle l u d o ­ w y m — „Orka" n r 20). A u t o r pró­ buje wyjaśnić różnice między l u ­ dową wytwórczością artystyczną i nieartystyczną oraz określić pers­ pektywy ich r o z w o j u na p r z y ­ szłość. Pisze on: „Przemysł ludowy obejmuje te dziedziny p r o d u k c j i , rozpowszechnione szczególnie na w s i i w małych miasteczkach, któ­ re obejmują półfabrykaty, czy przedmioty o charakterze w yłącznie użytkowym, nawet jeśli mają one specjalnie estetycz­ ny wygląd... Są to więc rzemiosła, czy dziedziny produkcji, które częściowo stanowią pozostałość po feudalnych stosunkach, k i e d y wieś musiała być samowystarczalna. W dużej części istnieją one jesz­ cze dzisiaj z powodu wielkiego za­ cofania naszego przemysłu l e k k i e ­ go. Jednak żywot w i e l u dziedzin przemysłu ludowego, które mają potężnego k o n k u r e n t a w przemy­ śle maszynowym, jest skazany na rychły zanik. W i e m y bowiem, że produkcja przemysłu ludowego opiera się wyłącznie na pracy ręcznej i na tradycyjnych n a j ­ droższych surowcach, takich j a k drewno, wełna, len, żelazo. Opłacalność więc takiej produkcji jest 'możliwa jedynie w k r a j u tak zacofanym pod względem technicz­ n y m , j a k nasz. Opłaca się n a m bo­ w i e m rozwijać niektóre dziedziny przemysłu ludowego t y l k o dlate­ go, że m a m y niezmiernie t a n i ą siłę roboczą. Płacimy grosze za pracę ręczną. Gdybyśmy chcieli płacić tyle, i l e jest w a r t czas chło­ pa stracony nad rękodzielniczą produkcją, t o automatycznie za­ częlibyśmy do tej p r o d u k c j i do­ płacać. O ile więc przemysł l u d o w y ma 'dla nas jedynie znaczenie e k o ­ n o m i c z n e , o tyle s z t u ­ k a l u d o w a obejmuje tylko te dziedziny pozarolniczej produk­ c j i w s i , które obecnie mają dla nas głównie w a r t o ś ć a r t y ­ s t y c z n ą . Oczywiście tradycje sztuki l u d o w e j pochodzą z tego sa­ mego okresu, co przemysł ludowy, a więc są w i e k o w e — ale w t y m właśnie t k w i ich wartość. To, co w tradycyjności sztuki ludowej jest najcenniejsze, wcale nie jest istotne w przemyśle ludowym. Sztuka ludowa dlatego, że jest s z t u k ą r ę k o d z i e l n i c z ą, ma wartości artystyczne, niepowtarzalne, jakich n i e zastąpi żadna, najpiękniejsza nawet pro­ dukcja maszynowa. M a więc w a r ­ tości cenione w każdej epoce, a najbardziej chyba w epoce zwy­ cięstwa maszyny n a d ręką ludzką. Dzięki więc swojej nowej funkcji społecznej sztuka ludowa ma przed sobą całą przyszłość." W nrze 70 „Trybuny L u d u " L e ­ szek Galiński w a r t y k u l e p t . „De­ w i z y leżą na u l i c y " t w i e r d z i , że sztukę ludową można podzielić „na twórczość ludową niepowtarzalną, ograniczającą się do unikatów i na twórczość masową, opartą wsze­ lako n a wzorach l u d o w y c h " . Na­ stępnie proponuje wzorowanie się na sposobie p r o d u k c j i sztuki ludo­ wej i j e j eksportu w i n n y c h k r a ­ jach. „Wszystkie k r a j e Europy szczy­ cące się posiadaniem sztuki ludo­ wej przeszły już na twórczość zmechanizowaną. Używane są sztuczne włókna, obmyślane tań­ sze środki p r o d u k c j i , stosowane przemyślne f o r m y łączenia stare­ go, ludowego w z o r u z nowoczes­ n y m kształtem. To w i e l k a odrębna dziedzina p r o d u k c j i piękna, naj­ pełniejsza chyba realizacja w y t a r ­ tego nieco n a łokciach hasła: na­ rodowa treść. �Można pogodzić jedno z d r u g i m . Można produkcji seryjnej n i e w i e l ­ kim wysiłkiem nadać wygląd u n i ­ katu. Jeden ruch pędzlem, jedno uderzenie dłutem — i już t o w a r staje się niepowtarzalnym dziełem, i już wartość jego idzie niepropor­ cjonalnie w górę." Z t y m i tezami Golińskiego pole­ mizuje A. Błachowski w „Trybu­ nie L i t e r a c k i e j " z dnia 15.VI. (Jeszcze o eksporcie kultury). Twierdzi on: „Sztuki l u d o w e j nie da się podzielić według i n d y w i ­ dualnego uznania. Jest t o z j a w i ­ sko wprawdzie złożone, lecz o k o n ­ kretnym obliczu. Możemy mieć bowiem do czynienia albo ze sztu­ ką ludową, 'której przedmioty, n i e ­ zależnie od ilości wytwarzanej czy powtarzanej przez jednego czy przez zespół twórców, mają wszystkie cechy sztuki a u t e n t y c z n e j , związanej z naturalną tradycją artystyczną wsi — albo z produkcją p s e u d o l u d o w ą , t y l k o opartą na wzorach ludowych, po prostu p r z e d r z e ź n i a j ą c ą prawdziwą twórczość ludową. Pseudoludowa nie będzie tylko ta t w ó r c z o ś ć , która, n i e p o d s z y w a j ą c się p o d m i a n o l u d o w e j , wyko­ rzystywać będzie ludowe osiągnię­ cia artystyczne dla budowania nowych wartości k u l t u ­ r a 1 n y c h." W obliczu żywej u nas wytwór­ czości ludowej, każda decyzja w takich sprawach musi być podjęta po rzetelnych rozważaniach, i to w kręgu fachowców. Istnieje b o ­ wiem zawsze niebezpieczeństwo z l i k w i d o w a n i a cennych artystycz­ nie ośrodków i przyśpieszenia p r o ­ cesu zaniku twórczości l u d o w e j . Nie zawsze argument ekonomicz­ ny jest dostatecznie ważki — cza­ sem po prostu może... nie opłacać się. A l e nie zmienia to f a k t u , że problem postawiony przez Goliń­ skiego przecież istnieje. „Dziennik L u d o w y " w nrze 34 donosi, że n a K u r p i a c h powstał komitet organizacyjny Towarzy­ stwa Rozwoju Sztuki i K u l t u r y . Wydaje się, że lepszego opiekuna dla k u r p i o w s k i e j sztuki nie po­ trzeba niż takie Towarzystwo zło­ żone z samych Kurpiów. Ale „Dziennik Ludowy" podaje, że sekcja twórczości ludowej „zorga­ nizować ma szkołę zawodową sztu­ k i kurpiowskiej". Nie wiadomo, czy to jest przysłowiowa „kaczka", czy takie p l a n y są naprawdę. Bo jeśli to jest wiadomość serio, to należy j a k najprędzej poprosić K o m i t e t Organizacyjny Towarzy­ stwa, aby skonsultował się ze znawcami zagadnienia i zrezygno­ wał z t y c h ze wszech m i a r n i e ­ słusznych planów. * Dalej Błachowski twierdzi: „Przyjmując propozycję uprze­ mysłowienia sztuki l u d o w e j , n a j ­ prawdopodobniej w krótkim cza­ sie zniszczylibyśmy tradycyjną sztukę (skutki takiego u p r z e m y ­ słowienia widoczne są w innych krajach), a artystów ludowych przekształcilibyśmy w jarmarcz­ nych tandeciarzy l u b w w y r o b n i ­ ków mechanicznie wykonujących jednostajne czynności. Wkrótce również cała atrakcyjność naszej autentycznej s z t u k i l u d o w e j , zwła­ szcza dla zagranicy, przestałaby istnieć i nasze w y r o b y stałyby się podobne i n n y m , co w konsekwen­ cji wpłynęłoby z k o l e i na z m n i e j ­ szenie korzyści gospodarczych." Oczywiście tezy Golińskiego są w pewnym stopniu słuszne. N a pewno są w twórczości l u d o w e j u n i k a t y , których powielanie byłoby n o n ­ sensem (np. rzeźba, malarstwo na szkle). Są jednak i takie dziedziny, w których przejęcie w z o r u l u d o ­ wego do p r o d u k c j i fabrycznej m o ­ że okazać się celowe. Niedaleko szukając, wspomnieć można ekspe­ rymenty Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, zwłaszcza użycie ludowych desek drukarskich do produkcji t k a n i n dekoracyjnych i Ubraniowych i t p . „Nasza Ojczyzna" — miesięcz­ n i k przeznaczony dla Polaków za granicą — prowadzi dział popula­ ryzujący sztukę ludową. Piękne fotografie — nawet barwne, krót­ kie teksty zwięźle informujące o poszczególnych technikach ludowej twórczości plastycznej, słowem właściwa forma trafienia do p o l ­ skiego czytelnika spragnionego wiadomości o k r a j u , stęsknionego za w i d o k i e m przedmiotów przypo­ minających często lata dzieciń­ stwa. Niestety, to co ze sztuki l u ­ dowej pokazuje i co pisze „Na­ sza Ojczyzna" — (dalekie jest od ideału. N p . w m a r c o w y m numerze znalazł się artykuł p t . „Wyroby z drzewa ludowe i artystyczne". Tekst t r a k t u j e t y l k o o ludowej snycerce — o artystycznej nie ma w n i m mowy. Po co więc mylić czytelnika i dawać tytuł „ludowe i artystyczne"? Czyżby „ludowe" nie znaczyło „artystyczne"? Poza t y m tekst .napisany jest źle. N i e ­ wiele wyjaśniają tafcie zwroty j a k : „najpiękniejsze f o r m y " , „oryginal­ ne zdobiny" i t d . — bez podania charakterystycznych cech snycer­ k i polskiej. Choć tekst jest krót­ k i , nie uniknięto w n i m błędów, np.: „Zdobnictwo snycerskie roz­ winęło się również w północnej części, a zwłaszcza na K u r p i a c h , gdzie łączy się często z uprawianą tam infcrustacją, tworząc t a k t y ­ powe dla tego regionu motywy dekoracyjne". Jakie m o t y w y — autor nie podaje. Bo skąd ma je wziąć, skoro na K u r p i a c h infcru­ stacją wcale nie jest szczególnie rozwinięta. Fotografie i podpisy pod n i m i to cały kryminał. Stary, muzealny, podhalański czerpak ma podpis: „Oryginalny czerpak" — nie wiadomo skąd, a n i z jakiego czasu. Śląska stępa do soli podpi­ sana jest: „Kubek śląski z Istebn y " (po polsku mówi się: z Isteb­ nej). Wydziwiona forma odwróco­ nego do góry dnem czerpaka, nie mającego nic wspólnego ze sztu­ ką ludową, m a podpis: „Ludowa forma czerpaka, opracowana przez artystę plastyka"... Po co ta foto­ grafia? Od kiedy t o u nas plasty­ cy opracowują ludowe formy? M o ­ gą one być źródłem inspiracji, mogą je plastycy naśladować, ale ludowe f o r m y opracowują t y 1k o artyści l u d o w i . Niezła skąd­ inąd popielniczka p r o j e k t u plasty­ ka ma podpis: „Popielniczka w y ­ cinana w drzewie palonym"... Jak to, więc najpierw p a l i się drzewo, a potem wycina się coś z niego? Tyle na temat jednego artykułu, zobaczymy co będzie w następ­ nych numerach „Naszej Ojczyzny". * R. Kozłowska zachwyca się w „Chłopskiej Drodze", że rzeźby Józefa Grzegorego ze Złakowa Borowego są „jak żywe". Superla­ t y w y określające twórczość tego zdolnego rzeźbiarza, który niestety zszedł zdecydowanie na drogę na­ t u r a l i z m u i naśladowania sztuki uczonej — wpływają j a k najgorzej na jego rozwój twórczy. Bezsen­ sowne zachwyty laików d r u k o w a ­ ne na łamach prasy wciąż jeszcze przeszkadzają stojącym na rozdro­ żu twórcom l u d o w y m w odnale­ zieniu własnej drogi, w w y k r y s t a ­ lizowaniu własnej indywidualności artystycznej. W w y p a d k u Grzego­ rego sprawa jest poważna, gdyż nie t y l k o „Chłopska Droga", ale w s z y s t k i e p r a w i e dzienni­ k i i t y g o d n i k i w Polsce r e p r o d u ­ kowały w marcu i k w i e t n i u foto­ grafie tego rzeźbiarza, a podpisy pod n i m i zaczynały się z reguły: „Do najciekawszych artystów l u ­ dowych regionu łowickiego należy Józef Grzegory". Szkoda, że nie było przedstawiciela CAF i R. Kozłowskiej na rozstrzygnięciu konkursu sztuki ludowej w Łowi­ czu. T a m dowiedzieliby się, d l a ­ czego prace Grzegorego nie zosta­ ły nagrodzone, dlaczego trudno dziś mówić o n i m jako o rzeźbiarzu l u d o w y m . O t y m , czy ktoś jest „ludowy", czy nie, decyduje bo­ w i e m nie pochodzenie twórcy czy miejsce zamieszkania. 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9fa64675985e4d6c716873d6253142c.pdf d589606b802c767d8b1d1b622875a7be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3907 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.100-106 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z ROSICA CZUKANOWA: BLGARSKA NARODNA SZJEWICA. Przedmowa „B'łgarski Chudożnik". Sofia 1957, str. 8, 138 ilustracji barwnych. Znane ze swego niesłychanego bogactwa hafty Sło­ wian bałkańskich doczekały się nowej publikacji w postaci wymienionego w tytule albumu, obejmu­ jącego hafty ludowe zachodniej Bułgarii, zebrane przez Rosicę Czukanową. Z przedmowy napisanej przez wybitnego bułgarskiego etnografa i członka Bułgarskiej Akademii Nauk, Christo Wakarelskiego, dowiadujemy się, że wchodzące w skład albumu barwne ilustracje nie są ścisłymi kopiami wzorów ludowych, ale ich artystyczną transpozycją. Odchy­ lenia w rysunku lub kolorze są jednak tak nieznacz­ ne, że w rezultacie zawarte w albumie reprodukcje można traktować jako obraz autentycznych wyszy­ wek występujących w bułgarskim stroju ludowym. Po tym zastrzeżeniu, wynikającym z koniecznej ścisłości naukowej, przeprowadza Wakarelski podział ludowych haftów na dwie zasadnicze grupy tery­ torialne: a) grupę haftów zachodniobułgarskich i b) wschodniobułgarskich. Każda z tych dwu grup dzieli się na mniejsze odmiany regionalne, określane nazwami utworzonymi od nazw większych miejsco­ wości, które się w danym regionie hafciarskim znaj­ dują. W grupie zachodniej wyróżnia autor 11 tego rodzaju regionalnych odmian (piryńską, kjustediską, stankedymitrowską, samokowsko-ichtimanską, sofijską, graowską, transką, kułskowidyńską, łoweszką, pleweńską, nikopolską), podczas gdy w grupie za­ chodniej jest ich 13 (gabrowska, rusenska, razgradska, kołarowgradzka, ełchowska, karnobatsko-jambolska, karnbatska-południowa, odrynsko-małoazyjska, uzunkiuprijska, dimotiszka, dedeagaszka, kazanłszka, średniorodopska). Podział ten odnosi się głównie do haftów na płót­ nie, nie obejmuje on natomiast haftów zdobiących sukienne ubiory wierzchnie, które w postaci bar­ dzo bogatej występują na terenie Bułgarii południo­ wej i w przyległych krajach bałkańskich. Jak wspomniano na wstępie, reprodukowane w al­ bumie Zbiory Czukanowej pochodzą głównie z tere­ nów zachodniobałkańskich, na tych więc terenach skupia się uwaga Wakarelskiego, który kolejno cha­ rakteryzuje poszczególne regionalne odmiany haftów. W albumie odmiany te nie są reprezentowane w sposób równomierny. Najwięcej jest przykładów haftów z okolic Sofii i Plewen u (do 30 reprodukcji), inne tereny reprezentowane są już w stopniu daleko J E Christo Wakarelskiego. Wyd. słabszym. Z okolic Nikopolu znajdujemy zaledwie trzy hafty, z Tranu — dwa, a z Pirynu — jeden. Przygniatającą większość stanowią hafty na płótnie, wykonane z reguły ściegami liczonymi — głównie krzyżykowym, półkrzyżykowym, płaskim o motywach geometrycznych czy silnie zgeometryzowanych — roślinnych. Wśród 135 przykładów — zaledwie dwa razy występują motywy zwierzęce, a mianowicie pięknie przestylizowany ptak w hafcie z okolic Samokow i żółw w hafcie z okolic Plewen; natomiast nie ma ani jednej postaci ludzkiej. W kolorystyce przeważa barwa czerwona; obok niej, w mniejszym jednak nasileniu, występują również kolory zielony niebieski, żółty, czarny; ten ostatni powtarza się dosyć często jako kolor używany przy konturowaniu lub też do haftowania wolutowych zdobinek, które wprowadzane są jako elementy dekoracyjne na kra­ wędziach większych płaszczyzn, na narożnikach czy też w drobnych kompozycjach wypełniających wolne partie tła między motywami głównymi haftowanymi kolorowymi krzyżykami. Wśród haftów na płótnie, wykazujących znaczne podobieństwo do haftów ru­ muńskich i jugosłowiańskich, wybijają się doskonałą kompozycją, dużą delikatnością wzoru oraz wyrafi­ nowaną kolorystyką — hafty z okolic Plewen (ryc. 110—113). W odróżnieniu od haftów na płótnie, gdzie wi­ doczna struktura materiału zachęca do stosowania ściegów liczonych, w zdobnictwie odzieży wierzch­ niej — wykonanej z folowanego sukna — stosuje się ściegi bardziej swobodne, a przede wszystkim łańcuszkowy, gałązkowy, wodny i „Janina". Z tym wiąże się zmiana zarówno w doborze motywów, jak i zespołów kompozycyjnych, które w nieznacznej tylko mierze zdają się nawiązywać do tych, jakb spotykamy w krzyżykowym hafcie na płótnie. Szata zewnętrzna albumu przedstawia się bardzo korzystnie. Plansze barwne, drukowane techniką offsetową, wyszły na ogół poprawnie i dają zupełnie wystarczające pojęcie o kolorystyce haftu ludowego w Bułgarii. Książka stanowi pozycję wartościową i niewątpliwie spełni swe zadanie, propagując piękno bułgarskiej sztuki ludowej. Na zakończenie należy jedynie wyrazić życzenie, aby jak najszybciej ukazała się druga część — obej­ mująca hafty grupy wschodniej. Rss. JOZEF LUDOVIT HOLUBY: NARODOPISNE PR ACE. Zebrał i wstępem zaopatrzył Jan Mjartan. Prace narodopisneho ustavu Slovenskej Akademie Vied. Bratislava 1958, str. 535, ryc. 52. W czasach, kiedy w Polsce zbierali bezcenne ma­ teriały ludoznawcze Oskar Kolberg, ks. Lompa, Se­ weryn Udziela, po drugiej stronie Karpat zręby sło­ wackiej etnografii również budowali amatorzy i mi­ łośnicy narodowych pamiątek, a wśród nich jedno z czołowych miejsc zajmował Jozef Ludovit Holuby. Urodzony w roku 1836 w Lublinie (małej wiosce na zachodniej Słowaczyźnie), syn ewangelickiego pa­ stora, poszedł w ślady ojca kończąc w roku 1860 ewangelicki fakultet teologiczny w Wiedniu. Jako 100 duchowny zatrudniony początkowo w małym mia­ steczku Skalica, a później przez długie lata (1861 — 1909) we wsi Zemansske Podhradie koło Noveho Mesta nad Wagiem — nie ograniczał się J. L, Ho­ luby wyłącznie do pracy duszpasterskiej. Posiadając szerokie zainteresowania naukowe, zajmował się bo­ taniką (za co w 1923 r. otrzymał doktorat h. c), archeologią, historią i etnografią. Gruntowna znajomość kultury ludowej, zdobyta przez długie lata bliskiego współżycia z ludem wiej- �skim, pozwalała mu rozwinąć w dziedzinie etnogra­ fii szeroką działalność pisarską, którą zapoczątko­ wała ogłoszona w roku 1873 praca o lekach domo­ wych ludu słowackiego, gdzie znalazły również wy­ raz zainteresowania botaniczne autora. Zagadnienie medycyny ludowej i przesądów zwią­ zanych z lecznictwem było tematem następnej publi­ kacji Holubego. W dalszych zaś etapach swej pracy ludoznawczej zajmuje się on wierzeniami, magią, cza­ rami, demonologią, zwyczajami i literaturą ludową (głównie zaś podaniami, opowiadaniami, przysłowia­ mi) i zabawami dziecinnymi. Stosunkowo niewiele zajmował się Holuby zagad­ nieniami kultury materialnej i sztuki plastycznej, które w trzeciej ćwierci ub. wieku ustępowały (podobnie jak w Polsce) na plan dalszy wobec ba­ dań ludowej mitologii i literatury. Dopiero w osiem­ dziesiątych latach ub. wieku zaczęto" zwracać pilniej­ szą uwagę na kulturę materialną i ludową sztukę plastyczną, co wyraziło się m. in. w gromadzeniu ma­ teriałów do ludowego stroju, haftu, ceramiki itp. W związku z powyższym również i Holuby zaczyna interesować się strojami ludowymi swej okolicy, ce­ ramiką malowaną, snycerką, a także urządzeniem mieszkań i pracą. W wyniku tych zainteresowań po­ wstają albumy strojów i ceramiki ludowej rysowane przez Holubego i kolorowane farbami akwarelowy­ mi z dużą ścisłością. Wyniki swych obserwacji publikował, zdobyte zaś w czasie badań oryginały przekazywał do zbiorów muzeum w Pradze. Przez długi okres czasu J. L. Ho­ luby współpracował z etnografami czeskimi, ogłasza­ jąc wiele ze swych prac w czasopiśmie „Ćesky L i d " ; gdy jednak w roku 1895 założone zostało przez A n dreja Kmeta Słowackie Towarzystwo Muzeum w św. Martinie, został natychmiast jego członkiem i stałym współpracownikiem wydawanych przez to Towarzy­ stwo czasopism. Omawiana tu praca zawiera przedruki obszerniej­ szych publikacji i drobnych artykułów treści etno­ graficznej, ogłaszanych przez Holubego w różnych czasopismach czeskich i słowackich, przeważnie w czasopismach „Cesky L i d " i „Slovenske Pohlady". W części wstępnej znajdujemy mniejsze prace 0 różnorodnej tematyce, jak np. „Obrazki ze Sło­ wacji", „Słowacy a Czesi", czy „O cyganach". W dal­ szej części, ułożonej już według tradycyjnego sche­ matu, materiał, zgrupowano w 8 rodziałach zatytu­ łowanych: kultura materialna, sztuka zdobnicza 1 strój, lecznictwo ludowe, czarodziejstwo i wierze­ nia, zwyczaje, opowiadania, przysłowia, gry i zabawy dziecięce. Końcowy rozdział pt. „Rozmaitości" wy­ pełniają głównie prace na temat miejscowych nazw i nazwisk. Książka ilustrowana jest reprodukcjami rysunków Holubego, przedstawiającymi stroje ludo­ we oraz okazy malowanej ceramiki. Przedruki Holu­ bego poprzedza obszerny i doskonale napisany wstęp znanego etnografa słowackiego J. Mjartana, który w sposób wnikliwy charakteryzuje działalność i za­ sługi, jakie poniósł J. L. Holuby na niwie słowac­ kiego ludoznawstwa. Zebranie i powtórne opublikowanie rozproszonego w różnych czasopismach dorobku Holubego to nie tylko wartościowy zbiór materiałów, często już za­ pewne trudno dostępnych dla badaczy, ale przede wszystkim wyraz troski o zabezpieczenie i podkreśle­ nie naukowych osiągnięć zasłużonego badacza i chę­ ci przypomnienia społeczeństwu jego zasług. Formę tę należałoby przenieść i na grunt polskiej etnografii, na razie wydając przynajmniej nie dru­ kowane dotychczas prace zmarłych etnografów: Oska­ ra Kolberga, Seweryna Udzieli, Jana Swiętka i wielu innych. Przykro jest pomyśleć, że Słowacy potrafią wydać zbiór przedruków dla uczczenia swego za­ służonego badacza, podczas gdy my w ciągu dwu­ dziestolecia międzywojennego i kilkunastu lat, które , już minęły od ukończenia I I wojny światowej, nie zdobyliśmy się na wydanie leżącego od kilkudzie­ sięciu lat w rękopisie „Podhala" Kolberga czy „Zie­ mi bieckiej" Udzieli. Indolencja nasza w tych spra­ wach jest tym bardziej uderzająca, że przecież wciąż mówi się i pisze o konieczności drukowania ręko­ piśmiennych prac zasłużonych etnografów minionego stulecia. Rss. PAUL STAHL: PLANURILE CASSELOR ROMIN ESTI TARANESTI. Sibiu 1958, str. 91, 50 ilustracji, w tym 10 map. W serii wydawnictw Muzeum Brukenthal w Sibiu, zatytułowanej „Studii si Comunicari", ukazała się jako zeszyt dziewiąty niezwykle interesująca praca P. Stahla na temat rozplanowania domów wiejskich w Rumunii i rozmieszczenia przestrzennego poszcze­ gólnych typów budownictwa wiejskiego. Na drodze sumiennej analizy materiału przepro­ wadza autor podział rozplanowania zagród i budyn­ ków mieszkalnych wiejskich na poszczególne grupy, rekonstruuje ich rozwój od najprymitywniejszych form wyjściowych, a następnie przedstawia ich współczesny oraz dawny zasięg. Ten historyczny aspekt, przewijający się w każdym zagadnieniu poru­ szanym przez autora, nadaje pracy szczególną war­ tość, pozwala bowiem nie tylko na rozejrzenie się w zagadnieniu od strony typologicznej oraz geografii zasięgów, ale również na zapoznanie się z dynamiką jego rozwoju. Praca Stahla ma charakter pionierski, jest to bowiem pierwsza w nauce rumuńskiej próba typologicznej i przestrzennej analizy planu chałupy wiejskiej, obejmująca obszar całego kraju. W budownictwie Wiejskim na terenie Rumunii wy­ różnia autor dziewięć głównych grup architektonicz­ nych. Najważniejszą grupę stanowią rozpowszechnione na terenie całego kraju, a w wielu okolicach stanowiące typ dominujący, domy o konstrukcji zrębowej węgłowane na obłap. W swych formach najstarszych są to domy jednownętrzne — ograniczające się do samej izby, w której naprzeciw drzwi znajduje się ognisko. W drugim kącie przy ścianie tylnej umieszczone jest łóżko, wzdłuż zaś ścian frontowej i bocznej, gdzie znajduje się po jednym oknie, ustawione są skrzy­ nie do siedzenia (Truhenbanke). Dla lepszego zabez­ pieczenia wnętrza od działania niekorzystnych wa­ runków atmosferycznych została wewnątrz izby przy drzwiach odgrodzona niewielka sień, tzw. „tinda", której jedną ze ścian stanowił bok pieca piekarskie­ go, drugą zaś — prawdopodobnie zasłona z tkaniny, zastąpiona z czasem ścianą drewnianą zaopatrzoną w drzwi wiodące do izby. Opisane tu zmiany łączyły się z przesunięciem osi wzdłużnej pieca; pierwot­ nie piec zwrócony był czeluścią w kierunku drzwi wchodowych chałupy, obecnie zaś został do nich usytuowany bokiem, tak że czeluść oraz okap do odprowadzania dymu wypadały niemal na środku izby. W dalszej ewolucji piec ustawiono w przedłu­ żeniu ścianki oddzielającej sień, skutkiem czego prze­ strzeń jej znacznie się powiększyła. Zaczęto ją więc 101 �dzielić poprzecznie na dwa pomieszczenia, z których jedno spełniało nadal funkcję sieni, drugie zaś ko­ mory, przybierającej też niekiedy postać zaopatrzo­ nego w piec piekarski alkierza mieszkalnego. W re­ zultacie tych przemian powstawa o rozplanowanie wnętrza przypominające chałupy polskie, z sienią przy ścianie szczytowej i odciętą od niej w głębi komorą. Dalszym ogniwem rozwoju omawianego ty­ pu miało być — według Stahla — zlikwidowanie ściany poprzecznej, dzielącej sień od komory (względ­ nie alkierza), znaczne powiększenie obszaru sieni i odcięcie od niej komory przy pomocy ściany bieg­ nącej równolegle do ściany szczytowej (mniej praw­ dopodobne wydaje się autorowi, aby tak usytuowana komora powstała przez złączenie w jedna całość osobnej przybudówki magazynowej, luźno dostawio­ nej do ściany szczytowej). W ten sposób rozwinął sie — pospolity również u nas — rozkład domu, w którym po jednei stronie sieni znaiduie s i e izba, po drigiej komara. W dalszej ewolucfi powstały z tego d a T o układzie symetrycznie dwuizbowym, w któ­ rych po każdej stronie sieni znajdowała sie izba z piecem pieksrskłm lub po jednej stronie izba bia­ łki, a po dr'irti«i czarna. Czasem w oib«z°rnei si°ni biegnącej wzdłuż ca ej ściany szczytowej budowano piec uzyskując w t°n sposób nieznany w Polsce roz­ kład wnętrza składający sie z dwóch izb czarnych lub iednei izby czarnej i drugiej białej, ale pozba­ wiony sieni. T ł Chal'mv o opisanych wyżej rozkładach wnętrz, na­ kryto s+romymi dachami słomianymi lub gontowymi, obw¡°dzinn"» dookoła wszystkich śc'an obszerną, bitą z gliny przyzbą, należą dziś do zabytków. Domy hnHowqne w obecnym stuleciu posiadała przede wszystkim inn° r>rooorcie. ściany ich sa wvż«¡7« dachy znacznie obniżone. Podcienie pod wysta­ jącym okauem, dachu zaopatrzone jest w podłogę T, Aot-JW. o.erodzone balnstrada z pionowymi słuoami. pi^Var'íkio T J Í P C » z okaoami ustępują mieisca muro­ wanym l"b ¿elaznvm Di°com do gotowania. TV>l<Jza rozbudowa rzutu pionowego — domu syr"f>*r'C7nia dwn'zbowogo — odbvwa sie nie przez podbiały wewnętrzne, lecz r>rzez nr^ybudówki w po­ stać' r^Tneeo rodzaiti szop budowanych z desek. Chodzi tu orzede wszystkim o tzw. ..dosar" znajdui»cv sie przv tylnej ścianie domu, gdzie mieści s ę letnia k"chnia. czadem też komora. W najnowszvch domach nrzed w°iíciem w ścianie licowei znajduje sie niekiedy podcienie wnękowe szerokości sieni. Nast°T>na. grune stanowią ziemianki, czyli miesz­ kania zbudowane poniżej powierzchni ziemi. Pierwot­ nie wysteDowa'y one na obszarze całego kraju, obec­ nie z a S ' e g łph ocT-anicza sie d o pof"Hniowo-wc<;hodniei Rumunii. Zdarzały się wsie. które składały się wyłącznie z samych ziemianek, tak że jedynie oorosłe zielskiem dac^y wskazywały miejsca, gdzie znaidują się domy. Dzisiejsze formy ziemianek rozwin łv się z prostej iamy wvkooanej w ziemi, która z biegiem czasu, dzięki wykładaniu ścian g n b v m i deskami, zamieniła sie we wkopaną w ziemie chał"pę naVrvta dachem o konstrukcji na sochy i ślemię. Rozwój rzutu poziomego ziemianki przebiegał róż­ nymi drogami. Najpierw przed wejściem do pomiesz­ czenia mieszkalnego znalazca sie sień z wejściem na.weciw drzwi wiodących do izby, z tyłu zaś poza izbą komora. Ogólny rozkład wnętrza przyoominał wówczas niektóre polskie chałupy typu wąskofrontowego. W dalszym rozwoju ziemianki — dawną izbę położoną między sienią a komorą zamieniono na kuchnię, z której na lewo i prawo wiodły drzwi do dwu białych izb, tak że plan ziemianki przybierał kształt krzyża równoramiennego z kuchnią umiesz­ czoną w środku. Bywają też ziemianki, w których komora znajduje się nie na osi podłużnej budynku, alé z boku. Wchodząc z sieni do kuchni mamy na f a 102 lewo wejście do komory, a na prawo — do białej izby. Charakterystyczny dla rozplanowania ziemianek jest ich rozwój postępujący od środka na zewnątrz, przez dobudowywanie pomieszczeń w różnych kie­ runkach, skutkiem czego rzut domu nie posiada czę­ sto zarysu zwartego prostokąta. Trzecią grupą — występującą mniej więcej na tych samych obszarach co ziemianki — stanowią chałupy naziemne, pierwotnie budowane z drzewa, gliny, po­ szyte trzciną, obecnie zaś murowane i kryte dachów­ ką lub blachą, które w rozplanowaniu wnętrz wy­ kazują pewne analogie do ziemianek. Podobnie jak w tych ostatnich, urządzenia do gotowania znajdują się nie w izbach, ale w pomieszczeniu środkowym, pełniącym funkcję kuchni. Rozwój planu tych chałup wiódł od pojedynczej izby, do której przybyła sień (z wejściem w dłuższej ścianie budynku), a następnie po drugiej stronie sieni — komora, z biegiem czasu zamieniona na drugą izbę. Urządzenia do gotowania mieszczą się w sieni, skąd pali się również w piecach ogrzewających izby. Rozplanowanie omawianej tu grupy domów podobne jest do tego, jakie występuje w grupie pierwszej. Zachodzi jednak poważna róż­ nica genetyczna, gdyż komora powstała tu nie przez przedzielenie sieni, ale przez przeniesienie do bu­ downictwa naziemnego komory stanowiącej część składową rozplanowania ziemianki. Jako czwartą grupę wyróżnia Stahl budynki, któ­ rych rzut poziomy rozwinął się z jednej izby przez dobudowanie przed wejściem — dla osłony od wiatru i deszczu — pomieszczenia ogrodzonego z dwóch stron. W rezultacie powstała chałupa złożona z izby oraz z sieni pozbawionej ściany od licowej (dłuższej) strony chałupy. W tylnej części tego otwartego z jed­ nej strony pomieszczenia odcięta została później ścianą poprzeczną komora lub sień, względnie ko­ mora i sień, podczas gdy resztę wolnego miejsca zajęło w tej części domu odgrodzone balustradą podcienie. Zasięg omawianej tu grupy ciągnie się szerokim pasem równolegle do zachodnich granic Rumunii — od Banata przez Mehedinti, Muntii Apuseni, Tara Lapusului oraz (w formie dość rozległej wyspy) na wschód od Siedmiogrodu między Nasaut i Tara Birsei. Piątą grupę stanowią domy składające się z izby, do której dobudowano szopę o ścianach z desek, po­ krytą oddzielnym dachem. Z czasem szopę tę zaczęto budować z materiału analogicznego jak izbę i kryć wspólnym z nią dachem; każde jednak z dwóch wspomnianych pomieszczeń miało oddzielne drzwi w dłuższej (frontowej) ścianie budynku, przy czym wewnątrz nie było komunikacji między izbą a komo­ rą. Normalną koleją rzeczy z czasem piec do goto­ wania przeniesiono do komory — zamienionej tym sposobem na kuchnię — i obydwa pomieszczenia połączono drzwiami. Dalszym etapem rozwoju było dodanie komory po przeciwległej stronie kuchni. Powstał w ten sposób dom jednotraktowy złożony z trzech pomieszczeń (komory, kuchni i izby białej), z których każde posiadało oddzielne wejście wiodące bezpośrednio z pola. Zasięg tego rodzaju domów ry­ suje się na terenie Rumunii w kszta cie litery L, której ramię poziome ciągnie się szerokim pasem Od Orsowej nad Dunajem po górny bieg rzeki Buzoul, pionowe zaś biegnie na północ powyżej Cluj. ł Jako osobną (szóstą) grupę wydziela autor budynki, których komora (zamieniająca się w dalszym rozwoju na mieszkalny alkierz) odcięta jest od izby ścianą równoległą do kalenicy domu. Domy takie, zwykle składające się z izby czarnej, komory i izby białej (zamiast sieni), zaopatrzone bywają w podcienie bieg­ nące wzdłuż całej ściany frontowej lub jej części. Zasięg ich obejmuje środkowowschodnią i północną część Rumunii — Tara Oltului, Tara Birsei, Tinuturile Secuiesti i Nasudul, przy czym chałupy te �najbardziej charakterystyczne są dla okolic zamiesz­ kiwanych przez Szeklerów. Spotykane często na terenie Rumunii domy piętro­ we dzieli Stahl na trzy grupy. Pierwsza z nich to domy o charakterze obronnym występujące w pół­ nocnej Oltenii i Muntenii. Wzorowane na obszernych dworach dawnych bojarów, posiadają one w części parterowej piwnice lub piwnice i kuchnie, na piętrze zaś pomieszczenia mieszkalne składające się z izby czarnej i jednej lub dwóch izb białych oraz krytego ganku, biegnącego wzdłuż ściany frontowej. Grupę drugą stanowią domy piętrowe, posiadające u wejścia wysunięty przed blok budynku wypust stanowiący podstawę, na której spoczywa balkon pierwszego piętra, tzw. „foisor" {czytaj: fojszor); bal­ kon jest wysuniętą k u przodowi częścią krytego ganku wzdłuż ściany frontowej pierwszego piętra. Opisane tu domy z wysuniętym balkonem występują w północnej Oltenii i Muntenii oraz w Mołdawii. Trzecia i ostatnia zarazem grupa domów piętro­ wych to domy z Tara Hategului (południowy Sied­ miogród), które rozpowszechniły się tam dopiero z początkiem bieżącego stulecia na miejsce budynków parterowych. Są one przeważnie murowane, kryte dachówką, a pomieszczenia mieszkalne znajdują się tu również i w części parterowej. Jeden z rozdziałów końcowych poświęcił autor omówieniu rozplanowań o charakterze wyjątkowym; należą tu np. budowle o kształtach kolistych czy wielobocznych (jak np. stajnie dla bydła w dolinie Bistricy), domy bliźniacze i inne przeznaczone dla więcej niż jednej rodziny (w czym widzi autor zwią­ zek z archaiczną formą tzw. wielkiej rodziny) oraz domy bliźniacze połączone z sobą tajemnymi przej­ IS LITUYIU KULTUROS ściami dla łatwiejszej obrony w razie niebezpieczeń­ stwa. W ostatnim rozdziale znajdujemy interesujący opis „gospodaria cu ocol intarit", czyli po prostu „zagród z okołem", wśród których są również podobne do tych, jakie zdarzają się w Polsce w okolicy Łowicza, Miechowa czy Łańcuta. Formy te, występujące na terenie Rumunii w kilku niewielkich, luźno rozrzu­ conych skupiskach, uważa autor za rodzime, wyrosłe samorzutnie na gruncie gospodarki pasterskiej i osad­ nictwa jednodworczego. Według przypuszczenia Stahla, dzisiejsze zamknięte osady czworoboczne mogły rozwinąć się z kolistego lub wielobocznego ogrodze­ nia, w które na pewnym niewielkim odcinku wcho­ dziła również ściana frontowa budynku mieszkal­ nego. Z czasem ogrodzenie otrzymało daszek wsparty od wewnątrz okołu na słupach, a w ściany jego włą­ czano coraz to więcej innych budynków, jak stajnie, kuchnie, komory, co w konsekwencji doprowadziło do zmiany formy okołu z kolistej czy wielobocznej na prostokątną. W zakończeniu podkreśla autor związki i analogie, jakie zachodzą w starym budownictwie na obszarze Rumunii, nie wyłączając terenów zamieszkiwanych przez Szeklerów, którzy — związani z Rumunią wielu wspólnymi cechami kulturowymi — stanowią grupę o charakterze przejściowym, rumuńsko-węgierskim. Streszczona tu praca Stahla stanowi niewątpliwie pozycję bardzo cenną. Zainteresuje ona etnografów polskich, szczególnie zaś tych, którzy poświęcając się problematyce kultur karpackich będą szukali w literaturze rumuńskiej materiałów porównawczych. Rss. ISTORIJOS, t. I . Yilnius 1958, str. 312. Jest to zbiorowa praca Instytutu Historii przy L i ­ tewskiej Akademii Nauk powstała jako pierwsza próba w projektowanej dalszej serii publikacji ma­ teriałów archeologicznych i etnograficznych, które zebrano w wyniku systematycznie prowadzonych ekspedycji naukowych i badań typu penetracyjnego. Mniej więcej jedną trzecią objętości książki zaj­ mują artykuły z zakresu archeologii, omawiające przeważnie znaleziska przy rozkopywaniu różnych kurhanów- Jako najciekawsze etnograficznie spośród wiadomości tu zawartych wymienić należy opisy rzędów końskich z X — X I V wieku (pod Kownem odkopano 203 mogiły rumaków ozdobnie osiodła­ nych — pisze o nich O. Nawickaite) oraz opisy za­ gród wraz z zabudowaniami gospodarczymi z X I V wie­ ku (pod Wilnem — artykuł A. Tautaviciusa). Dom mieszkalny był tu bardzo mały (4,7 x 4,8), lecz posia­ dał podłogę i piec (na drewnianej podstawie związa­ nej ze ścianami i w pobliżu narożnika). Do domu przylegała stajenka (ze szczątkami spalonego zwie­ rzęcia). W zagrodzie znaleziono skrzynki na zboże, niektóre narzędzia i nieco ceramiki. Część etnograficzną rozpoczyna artykuł K. Cerbulenasa o genezie litewskiego domu mieszkalnego, tzw. „numas". Przy wykorzystaniu dotychczasowej literatury i archiwaliów opracowany został rozwój form domu, jego konstrukcji i sposobów ogrzewania, od X V I wieku począwszy. Omówiono też zagadnienie usytuowania poszczególnych zabudowań w obrębie zagrody luźno zabudowanej oraz zwartej, która no­ towana jest na Litwie już w X V I wieku (w polskiej nomenklaturze tzw. okólnik), Autor podkreśla do­ tychczasową błędność poglądów na temat litewskie­ go budownictwa mieszkalnego i wykazuje przy po­ mocy materiałów archiwalnych, że od X V I wieku istniały obok siebie zarówno „numas" (pomieszcze­ nie z otwartym ogniskiem, zamieszkałe wspólnie przez ludzi i zwierzęta), jak i „pirkia-troba" — prze­ znaczona wyłącznie dla ludzi i posiadająca piec z zamkniętym ogniskiem. Z biegiem czasu tzw. „nu­ mas" zszedł do roli pomieszczenia wyłącznie gospo­ darczego (na Żmudzi utrzymało się pierwotne jego przeznaczenie najdłużej — do początku X I X wieku), a domem mieszkalnym stała się ,pirkia-troba". Z kolei V. Żilenas omawia problem ukształtowania się formy domów mieszkalnych. Jest to rozwinięcie jednego z poprzednio wymienionych zagadnień, które zostało tu ujęte w sposób nieco odmienny. Artykuł I . Butkeviciusa omawia tradycyjne bu­ downictwo i poszczególne typy regionalne oraz ich zasięg. Wchodzą tu w rachubę tylko trzy typy do­ mów mieszkalnych, a mianowicie: żmudzka „troba", wschodnia-litewska „pirkla" (Aukstaioiai) i połud­ niowa „stuba" (Użnemunis). Każdy z tych typów od­ znacza się odmienną bryłą i Zdobnictwem, które autor krótko charakteryzuje. 'Domy rybackie z mierzei, ich konstrukcję, plany i ozdoby opisał Butkevicius oddzielnie. Cykl zagadnień z zakresu budownictwa ludowego zamykają artykuły: o cieślach i ich narzędziach pra­ cy (V. Żilenas) oraz o urządzeniach ogniowych do gotowania posiłków (V. Milius). Podkreślony jest tu szacunek, jakim zawód cieśli cieszył się na Litwie, oraz fakt zatrudniania cieśli litewskich w miastach ruskich. Piły używano na Litwie od X V I wieku, a w X V H były już poruszane energią wodną tartaki. Otwarte ognisko do gotowania posiłków posiadał jedynie tzw. „numas", a w późniejszych czasach spo103 �tykano je również w żmudzkich kominach typu 'bu­ telkowego. We wschodniej Litwie tradycyjny jest dymny piec. Autor uważa, że prototypem Obecnie używanej na całej Litwie płyty kuchennej jest tra­ dycyjne podwyższenie murowane lub rodzaj stołu z jedną warstwą cegły na nim. Na takim urządzeniu, zwanym „kominkiem", palono otwarte ognisko. Zna­ ne były też różnego typu piece chlebowe, których zasadnicze cechy opisuje Milius. Oprócz zagadnień z zakresu budownictwa, w osob­ nych opracowaniach omówiono urządzenia transpor­ towe — letnie i zimowe wraz z uprzężą (S. Bernotiene) — oraz przędzalnicze i tkackie tradycje l u ­ dowe, z głównym naciskiem na Stronę techniczną, a przy bardzo pobieżnym tylko 'Omówieniu ornamen­ tyki (M. Glemżaite). Osobną 'grupę stanowią następujące artykuły: o XVI-wiecznym warsztacie broni (V. Żilenas), NARODNA TWORCZISTTA ETNOHRAFIJA, zeszyt 1—4. Wyd. Akademia Nauk USRR, Kijów 1957. Kwartalnik „Narodna Tworczisfta Etnohrafija" powstał w wyniku uchwały Wszechzwiązkowej Na­ rady Etnograficznej 1956 roku, jako pierwsze pismo etnograficzne na Ukrainie po I I wojnie światowej. Pierwsze cztery numery czasopisma ukazały się w 1957 roku. Każdy numer otwiera artykuł o charak­ terze ideologicznym, następnie ponad 2/3 zeszytu wypełniają artykuły problemowe i materiałowe. Naj­ więcej poświęconych jest folklorowi — omawiają one w większości poezję ludową opiewającą rewolucję, wojnę ojczyźnianą itd. Wiele miejsca poświęca się sprawom plastyki ludowej. Tak więc znajdujemy w poszczególnych numerach prace: w nr 1: B. H. Chahaj — Kateryna Biłokur (omó­ wienie twórczości malarki ludowej), B. S. ButnykSiwerśkyj — Repin i ukraińska sztuka ludowa, J. B. Laszczuk — Garncarze kosowscy; w nr 2: C. A. Taranuszenko — Ukraińskie meble ludowe, W. F. Rożankiwśkyj — Mistrzowie arty­ stycznego szkła, N . O. Hłucheńka — Petrykowskie malarstwo dekoracyjne, K . K . Promenyćkyj — Rzeź­ biarz Petro Werna, J. P. Zapasko — Książka ręko­ piśmienna jako źródło badania sztuki ludowej w przeszłości; w nr 3: W. P. Samojłowicz— Polichromia w l u ­ dowej architekturze mieszkalnej, B. S. Butnyk-Siwerśkyj — Ukraińska sztuka ludowa w czasie wojny domowej; w nr 4: S. H. Kołos — Tradycje, stan i potrzeby przemysłów artystycznych Ukrainy, A. S. Beżkowycz — Ukraińskie ludowe malarstwo, ścienne. Szereg prac omawia zwyczaje i sposób życia ro­ botników i kołchoźników URR. Ponadto znajdujemy artykuły poruszające zagadnienia muzyki ludowej (najczęściej w połączeniu z tekstami), monograficzne sylwetki twórców ludowych, materiały z historii ba­ dań nad kulturą ludową. Czytelnika polskiego za­ interesować tu może artykuł B. A. Juzwienko pt. „Wacław Zaleski (z historii związków między ukraiń­ skimi i polskimi folklorystami)", w którym autor omawia zasługi Zaleskiego w dziedzinie zbierania folkloru ukraińskiego i jego pobudzający wpływ na folklorystykę ukraińską. Trzy artykuły traktują o pierwiastkach ludowych w twórczości artystów ro­ syjskich i ukraińskich (Majakowskiego, Repina, Szew­ czenki), dwa omawiają programy badawcze i narady etnograficzne. Poruszone zostały też problemy: po­ łożenie chłopów i produkcja rolna od poł. X I X do poł. X X w., budownictwo, taniec, mechanizm kolek­ tywnego powstawania utworów ludowych, metodyka pracy (H. T. Tancjura „Jak zbieram materiał folklo­ rystyczny?"). 104 0 organizacji chłopskich magazynów zbożowych (R. Strazdunaite), o stanowisku tzw. ,„rykune" (ko­ bieta, której poruczona była opieka nad trzodą 1 go­ spodarką mleczną — napisał D. Butenas) oraz o ro­ dzinie litewskiej w X I I I — X I V wieku (J. Jurginis) 1 o stosunkach majątkowych rodzin chłopskich w X I X wieku 1 na początku X X (A. Visniauskaite). Całość zamyka artykuł K. Grigasa o zbieraczu folkloru i wydawcy, którym był w jednej osobie znany litewski działacz kulturalny pierwszej' poło­ wy X I X wieku — Simonas Daukantas. Ogólnie biorąc artykuły zawarte w omawianym tomie mają rzetelną podbudowę źródłową z wyko­ rzystaniem materiałów archiwalnych, a w stosunko­ wo mniejszym stopniu, niż to np. u nas zazwyczaj bywa, oparte są na bieżących badaniach terenowych. Wydawnictwo jest ilustrowane stosunkowo bogato. Maria Przeźdzlecka Następny, niewielki dział stanowią publikacje współczesnych utworów literatury ludowej. Dalej znajdujemy dział „Krytyka i bibliografia". W nrze 2 zamieszczono b. pozytywną recenzję Pol­ skiej Sztuki Ludowej pióra L. Ławrowa, podkreśla­ jącą duże zasługi naszego czasopisma w badaniu i opracowywaniu sztuki ludowej. Dział ostatni stanowi kronika omawiająca aktualne zdarzenia i zagadnienia życia etnograficznego na te­ renie całego Związku Radzieckiego (np. ekspedycje naukowe, wystawy sztuki ludowej, sesje naukowe, działalność domów twórczości ludowej i kółek kra­ joznawczych). Z bogatej treści rocznika omówimy tu tylko kilka artykułów wiążących się ściśle z problemami plasty­ k i ludowej oraz ilustrujących stan i metodę badań z tego zakresu na Ukrainie. Najwięcej materiału na ten temat znajduje się w artykule K. H. Husłystego „Wszechzwiązkowa Narada Etnograficzna 1956 r. i plany rozwoju ukraińskiej etnografii". Na naradzie w kwietniu 1956 r. za naj­ dotkliwsze braki etnografii ukraińskiej uznano zbyt małą kadrę etnografów (na żadnej z wyższych uczelni Ukrainy nie ma katedry etnografii) oraz trudności wydawnicze i niedostateczną bazę naukowo-technicz­ ną. W najbliższych planach etnografii radzieckiej (a szczególnie ukraińskiej) leży zwiększenie nasilenia badań nad współczesną kulturą robotniczą i chłop­ ską, badania z zakresu etnogenezy i historii etnicznej oraz wprowadzenie — przy podejmowaniu ekspedy­ cji badawczych — współpracy etnografów z folklo­ rystami i historykami sztuki. Jedną z najważniejszych prac będzie przygotowanie wielkiego wydawnictwa „Narody Świata", do którego etnografowie ukraińscy mają opracować historyczno-etnograficzną monogra­ fię pt. „Ukraińcy". Na naradzie uchwalono, że wszy­ stkie republiki przystąpią do opracowywania atlasów etnograficznych gdzie znajdą się takie działy, jak na­ rzędzia rolnicze w X I X do poł. X X w., budownictwo, strój, sztuka. Wystosowano też m. in. prośbę do Pre­ zydium Akademii Nauk ZSRR o utworzenie w Mosk­ wie Centralnego Muzeum Etnograficznego Narodów ZSRR, wprowadzenie wykładów z etnografii na wy­ dziale geografii i innych pokrewnych fakultetach, a także na wydziałach historycznym i geograficz­ nym w instytutach pedagogicznych. Przechodząc do rozpatrywania poruszonych w oma­ wianym piśmie zagadnień sztuki ludowej na Ukrainie, należy na wstępie zapoznać się z uwagami B. S. Butnyk-Siwerśkiego „Ukraińska sztuka ludowa w cza­ sie wojny domowej". Autor omawia pociągnięcia wła­ dzy radzieckiej dotyczące spraw sztuki ludowej bez- �pośrednio po rewolucji, a mianowicie: zrównanie sztuki ludowej ze sztuką zawodową — elitarną; orga­ nizacja, propaganda, dbałość o rozwój i możliwości zbytu dla rzemiosła artystycznego (tworzenie szkół dla artystów ludowych, kształcenie instruktorówpropagatorów, organizowanie muzeów i wystaw, umo­ żliwienie zbytu wyrobów rzemiosła ludowego na ba­ zarach); tworzenie pracowni rzemieślniczych, pracu­ jących w oparciu o ludowe tradycje artystyczne da­ nego terenu. W końcowych uwagach autor dochodzi do wniosku, że w tym właśnie okresie stworzono wszystkie ideowo-teoretyczne, organizacyjne i ma­ terialne podstawy dla dzisiejszego rozwoju sztuki ludowej w ZSRR. W artykule „Tradycje, stan i potrzeby przemysłów artystycznych Ukrainy" S. H. Kołos, uwzględniając specyfikę ekonomiczną i geografiezno-historyczną te­ go terenu, wyodrębnia na obszarze Ukrainy regiony artystycznej twórczości ludowej, które kształtowały się w X V I I I — X I X w. Są to: Ukraina centralna, Po­ lesie, Podole, Podkarpacie i Krym. Charakteryzuje tradycyjne dla każdego z trzech regionów gałęzie przemysłu artystycznego, zwracając uwagę na dzi­ siejszy ich stan, a także na wykorzystanie twórczych i surowcowych możliwości. Autor stoi na stanowisku, że należy dokładniej przebadać zagadnienie twórczo­ ści plastycznej na terenie Ukrainy i na podstawie wyników tych badań ustalić plany ożywienia prze­ mysłu ludowego (tworzenie kooperatyw w oparciu 0 tradycje lokalne). Podkreśla przy tym, że sztukę ludową należy traktować jako zjawisko ideologicznokulturalne a nie jako źródło zysku. Przechodząc do problemu twórców ludowych zwra­ ca autor uwagę, że niewielu jest już twórców sta­ rych, a zupełnie prawie brak młodej pełnowartościo­ wej kadry. Szkoły artystów i Instytut we Lwowie nie spełniają swych zadań — są źle wyposażone technicz­ nie i pracują w oderwaniu od współczesnych wa­ runków i zadań przemysłu artystycznego. Wskazówki 1 pomoc, jakie otrzymują twórcy ludowi, są doryw­ cze i nie wystarczające. Należy podnieść kwalifikacje fachowe artystów ludowych i twórców zainteresować materialnie. Trzeba też przystąpić do wydawania l i teratutry fachowej dotyczącej wszystkich dziedzin ludowego rzemiosła artystycznego. S. A. Taranuszenko w artykule „Ukraińskie meble ludowe" daje krótki zarys historii ukraińskiego me­ blarstwa, zaznaczając na wstępie, że nie ma dotych­ czas pracy o rozwoju formy mebli na Ukrainie, ani też opracowanych albumów starych mebli. Najstarsze ludowe meble na Ukrainie to: skrzynie na kółkach, przeznaczone na odzież, często szersze górą i okuwa­ ne, starsze — zdobione snycerką o ornamentach geo­ metrycznych, młodsze — malowane we wzory roślin­ ne. Skrzynie ustawiano w izbie na tzw. „pokuciu", gdzie pełniły też funkcję stołu. Dalej wymienia autor ławy przyścienne o ozdobnych podstawkach, „sudnik i " czyli półki na naczynia z profilowanymi ścianka­ mi bocznymi w kształcie głów końskich, „osłony" czyli lekkie ławki bez oparcia. Stosunkowo wcześnie lecz sporadycznie występują stoły wsparte na rzeź­ bionych podstawach o motywach figuralnych. W XVI—XVII w. w związku z rozwojem feudalizmu wzbogaca się umeblowanie dworów szlacheckich. Występują wówczas wyraźne wpływy meblarstwa niemieckiego i włoskiego. W X V I I I w. na terenie Ukrainy powstaje stosunkowo dużo pracowni stolar­ skich przy klasztorach, dużych majątkach, a nawet przy dworach; pracownie produkują na potrzeby miasteczek i wsi meble kopiowane ze sprzętów warstw elitarnych. I tak, w ostatniej ćwierci X V I I I w. i na pocz. X I X w., pojawiają się w miasteczkach i na wsiach stoły, łóżka, ławy „kanapy", szafy, powoli w y ­ pierając stare meble lub zmieniając ich funkcje. W dalszej części pracy autor, który ogranicza się wyłącznie do omawiania ław i krzeseł pochodzących z miasteczka Lebiedina i najbliższej okolicy — wzo­ rowanych na sprzętach barokowych, klasycystycznych, renesansowych, empirowych i pseudogotyckich — podkreśla charakter zmian wprowadzonych przez twórców ludowych w zakresie kompozycji i zdobnictwa. W artykule J. P. Łaszczuka „Kosowscy garncarze" znajdujemy omówienie artystycznej twórczości garn­ carskiej rodziny Cwilików, pracujących do dziś we­ dług tradycyjnych wzorów pokuckich. Poza tym wy­ konują oni również gliniane i odlewane w gipsie rzeźby figuralne (popiersia T. Szewczenki, statuetki Hucuła i Hucułki). Wiadomości o ludowym szklarstwie ukraińskim przynosi artykuł W. F. Rożankiwśkiego „Mistrzowie artystycznego szkła". Specyficzne warunki historycz­ ne wpłynęły na rozwinięcie się — jako jednej z dzie­ dzin ludowej twórczości artystycznej na Ukrainie — szklarstwa. Ozdobne wyroby ze szkła w postaci na­ czyń o wyszukanych kształtach (często zwierzęcych) wyrabiane są do dziś przez niektórych ukraińskich hutników, jak np. Semenkę i Pawłowskiego, którzy umiejętność tę odziedziczyli po ojcach. W wyrobach swoich Semenko nawiązuje do wzorów XVIII-wiecznych, Pawłowski zaś, wychodząc z form tradycyj­ nych, poszukuje nowych rozwiązań. W 1956 r. zało­ żono we Lwowie wytwórnię tego rodzaju szkieł arty­ stycznych, która obecnie uruchomiła produkcję na razie kilku wzorów. Planowane jest dalsze jej rozwi­ janie, w oparciu o seryjne powielanie wzorów. Trzy opracowania poświęcone są malarstwu deko­ racyjnemu, szczególnie ściennemu, które N. O. Hłucheńka w pracy „Petrykowskie malarstwo dekora­ cyjne" uważa za najstarszą gałąź ukraińskiej sztuki ludowej. W okolicy Dniepropietrowska, w omawianej Petrykiwce i sąsiednich wsiach, rozwija się malar­ stwo na przedmiotach drewnianych (skrzynie, oparcia sań, bębenki wijadeł) i w zdobnictwie wnętrza. In­ wazję malatury ściennej w zdobnictwie wnętrza spo­ wodował kapitalizm, który zubożył wieś ukraińską, w wyniku czego zaczęto zastępować malaturą kilimy nad łóżkami, haftowane ręczniki nad drzwiami i oknmi oraz barwne kafle piecowe. Po rewolucji pojawia się tu nowa forma zdobnicza — malatura na papie­ rach zawieszonych na ścianach, tragażu, półkach, malowane na bibule ręczniki nad oknami, malowane prostokąty papierowe naklejane na piec. Dekoracyjne malarstwo petrykowskie charaktery­ zuje przewaga ornamentu roślinnego o doskonałej kompozycji i delikatnym, lekkim rysunku. W 1935 r. w Petrykiwce zorganizowano szkołę ma­ larstwa dekoracyjnego pod kierunkiem nauczycieli rekrutujących się spośród artystów zawodowych i l u ­ dowych (m. in. Tatiana Pata); szkoła wykształciła w ciągu 6 lat istnienia wielu utalentowanych plasty­ ków. Niestety, ogromna większość młodych artystów pracuje w innych zawodach. Należałoby ich umie­ jętności i wzory wykorzystać na większą niż dotych­ czas skalę w zdobnictwie wyrobów przemysłu arty­ stycznego, jak np. wyrobów porcelanowych i szkla­ nych, malowanych tkanin itp. Artykuł A. S. Beżkowycza „Ukraińskie ludowe malarstwo ścienne" i W! P. Samojłowycza „Polichro­ mia w ludowej architekturze mieszkalnej" poruszają problemy zewnętrznej i wewnętrznej polichromii do­ mostwa ukraińskiego. Występowanie malatur na ścianach zewnętrznych związane jest ściśle z budul­ cem: na terenach lesistych (północna Ukraina) przy zrębie belkowym malatury nie występują (wyjątek stanowi lesista Łemkowszczyzna), a rozwijają się ku południowi w związku z użyciem gliny w budow­ nictwie, osiągając największe natężenie na południo­ wej i zachodniej Ukrainie. Na formy i charakter malowania budynków miesz­ kalnych ogromny wpływ wywierają warunki klima­ tyczne, względy'praktyczne i możliwości surowcowe. Wyznaczają one typowe cechy zdobnictwa danego te­ renu, a na ich tle występują ciekawe i indywidualne rozwiązania poszczególnych obiektów zdobniczych. 105 �Kompozycja maiatur podkreśla najczęściej elemen­ ty konstrukcyjne, zrębu, otwory drzwi i okien. Cza­ sem występują na glinianych ścianach chałup kompo­ zycje reliefowe podkreślone barwą. Przyzby i budyn­ ki gospodarcze maluje się zazwyczaj kolorami ciem­ nymi, a ściany frontalne — jasnymi. Malatury wzo­ rzyste (o ornamencie roślinnym) występują na ze­ wnętrznych ścianach budynków — w części prawo­ brzeżnej Ukrainy są wielobarwne, a na terenach za­ chodnich zwykle jednokolorowe. Najczęściej używa­ ne kolory to: biały i niebieski, czerwony i czarny, zielony, żółty. Malatury we wnętrzach podkreślają również elementy konstrukcyjne (piec), obramiają otwory drzwi i okien, imitują kilimy nad łóżkiem. Na Kubaniu (u rodzin przesiedlonych z Ukrainy) spotyka się wzorzyste malatury na polepie. Motywy występujące we wnętrzach są w ogromnej większoś­ ci roślinne, rzadko geometryczne. Niekiedy w ne wierzenia wanie małych nych, którymi malaturach zrębu ujawniają się daw­ magiczne — np. schematyczne malo­ „tylnych" drzwi dziś już nie budowa­ ma wychodzić zło z domu. Bardzo ciekawe uwagi znajdujemy w artykule J. P. Zapasko ,.Książka rękopiśmienna jako źródło badania sztuki ludowej w przeszłości". W rękopiś­ miennych księgach znajduje się obfity materiał ilu­ stracyjny, który stanowić może źródło poznania daw­ nej ludowej twórczości plastycznej. I tak np. w XIV-wiecznych rękopisach spotyka się elementy wy­ stępujące w rzeźbie i hafcie ludowym, w XV w. i w pierwszej połowie X V I w. — motywy ludowego tkactwa i plecionkarstwa. W księgach z drugiej poł. X V I I I w. występują elementy czerpane z haftu ludo­ wego tego okresu (wzory geometryczne łączone z ro­ ślinnymi), z roślinnych maiatur na ścianach i drze­ wie oraz wiele wzorów snycerskich. Bardzo intere­ sujące są również przerywniki, będące miniaturowy­ mi wyobrażeniami kilimów lub rzeźbionych kijanek z X I I i X I I I w. Zdaniem autorki we wspomnianym wyżej zdobnictwie brali udział twórcy ludowi. Interesującą treść omawianego czasopisma uzupeł­ niają liczne ilustracje, m. in. kolorowe, wykonane b. starannie. Anna Dobrzańska-Pawlicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c89f8c715daedcc12fcc51e2b9a24b.pdf 4afdf7ab50d98334069bb5a34b47a3b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4884 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4530 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.92-96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource 1968 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Jean R E C Charles Pellerin, E Bitwa N pod piramidami, Z Épinal. J Jean Mistier, Francois Blaudez, A n d r é Jacquemin: E P I N A L ET L ' I M A G E R I E P O P U L A I R E , ilustr 106; lista g r a f i k ó w d z i a ł a j ą c y c h w P a r y ż u od X V I I I w i e k u do pocz. X I X w i e k u . W r o k u 1961 została w y d a n a w P a r y ż u praca Epinal et 1'imagerie populaire b ę d ą c a zbiorowym podsumowa­ niem dotychczasowych b a d a ń francuskich h i s t o r y k ó w nad tzw. „ i m a g e r i e " , czyli f i g u r a l n y m i przedstawieniami graficznymi, p r o d u k o w a n y m i m i ę d z y i n n y m i w Epinal. Logiczny u k ł a d problemowy w p r o w a d z i ł p o d z i a ł na trzy rozdziały t r a k t u j ą c e 1) o genezie „ i m a g e r i e " , opra­ cowanej przez g ł ó w n e g o redaktora Jean Mistlera, 2) his­ t o r i i „ i m a g e r i e " w Epinal, zebranej przez Francois B l a u deza, oraz 3) o ich p r o d u k c j i i handlu, o m ó w i o n e j przez A n d r é Jacquemina. I . Jean Mistier poprzedza o m ó w i e n i e genezy „ i m a ­ gerie" p r ó b ą ustalenia definicji „ i m a g e r i e populaire", k t ó r y c h nie w ł ą c z a w zakres sztuki ludowej. Jako s z t u k ę l u d o w ą c h c i a ł b y określić s z t u k ę t w o r z o n ą przez l u d dla ludu ł, zaznaczając r ó w n o c z e ś n i e , że tematycznie jest ona, a zwłaszcza grafika i malarstwo, z w i ą z a n a poprzez rzemieślnicze obrazki dewocyjne z malarstwem, rzeźbą, w i t r a ż o w n l c t w e m sztuki oficjalnej . T w ó r c y „ i m a g e r i e " nie b ę d ą c y ich u ż y t k o w n i k a m i produkowali je dla ludu, d o b i e r a j ą c tematy odpowiada­ j ą c e jego zainteresowaniom, s p e c y f i c z n ą zaś f o r m ę — nie l u d o w ą — d y k t o w a ł y w a r u n k i masowej, zmechanizo­ wanej produkcji. Ostatecznie t e r m i n „ i m a g e r i e " albo „ i m a g e r i e d'Epinal" o k r e ś l a w sztuce i literaturze rodzaj ludowej produkcji, prostej i naiwnej w formie. Historia „ i m a g e r i e " , dotychczas jeszcze niekompletna, notuje już pierwsze p r z y k ł a d y w X V w i e k u , k t ó r e stosowane były przede wszystkim przez z a k o n n i k ó w , a u t o r ó w i n 2 1 „On serait t e n t é d ' é c r i r e que l'art populaire est celui qui est cree par le peuple et pour le peuple..." 2 „...les t h é m e s , les sujets de l a gravure populaire ne sont certainement pas d'origine folklorique... Pour les gravures, l'influence de la peinture, de la sculpture, des v i t r a u x est encore plus nette et plus directe..." 92 E P a r y ż 1961; s. 189; k u n a b u ł ó w i k s y l o g r a f ó w . W y r a ź n e o ś r o d k i produkcji „ i m a g e r i e " odnajdujemy w w i e k u X V I w Lyonie i Tu­ luzie, gdzie stosowano t e c h n i k ę drzeworytu, popularna też i w w i e k u X V H w Orleanie, Chartres, Le Mans. Silny r o z w ó j tych o ś r o d k ó w n a s t ę p u j e w w i e k u X V I I I , zaś w X I X w i e k u do n a j w i ę k s z e g o r o z k w i t u dochodzi produkcja „ i m a g e r i e " w Epinal i w Metzu. Z k o l e i M i s t i e r w o m a w i a n y m rozdziale o genezie g r a f i k i p r z e s u n ą ł czas powstania pierwszego drzewo­ r y t u , tzw. „Bois Portat", w b e n e d y k t y ń s k i m klasztorze •— „ F e r t e - s u r - G r o s n e " na d a t ę około 1370, zaś rok 1400 p r z y j ą ł za d a t ę p e ł n e g o j u ż rozwoju drzeworytu na te­ renach L o t a r y n g i i i B u r g u n d i i . Grafika X V w i e k u tematycznie o b e j m o w a ł a przed­ stawienia M a t k i Boskiej, Chrystusa, sceny ze Starego i Nowego Testamentu, ilustracje Złotej legendy Jakuba de V o r á g i n e oraz nieliczne jeszcze ilustracje romansów rycerskich, k s i ą g dydaktycznych, fars, bajek. Kontynuacją tego rodzaju p r z e d s t a w i e ń s ą zdaniem Mistlera bardziej rozbudowane sceny ś w i e c k i e z X V I I w i e k u , które były u z u p e ł n i a n e k r ó t k i m i opisami, wierszem względnie opo­ wiadaniem (np. scena z zamordowaniem Henryka de Valois, k t ó r ą w y j a ś n i a d w u l i n i o w y opis). W wieku XVII p o j a w i ł y się r ó w n i e ż g r a f i k i o n o w y m typie ikonogra­ ficznym, j a k „ Ś m i e r ć k r e d y t u " , „ M o n d e son versé", „ D i a b l e d'Argent", „ D r z e w o m i ł o ś c i " , spopularyzowane na przestrzeni X V I I I i X I X w i e k u obok przedstawień politycznych i satyrycznych, oraz tzw. imagerie religieuse produkowane dla z a k o n ó w i p i e l g r z y m ó w . Po dokonaniu analizy w a r t o ś c i artystycznych grafiki X V i X V I w i e k u , w oparciu o dotychczas opublikowaną l i t e r a t u r ę , Mistier s t a r a ł się w y k a z a ć a n a l o g i ę poszczegól­ nych t y p ó w ikonograficznych r o z w i j a j ą c y c h się niezależ­ nie od siebie w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h graficznych Francji. I I . H i s t o r i ę „ i m a g e r i e " z E p i n a l o p r a c o w a ł Francois Blaudez, k t ó r y w y k a z a ł s p e c y f i k ę t ł a historycznego Epi- ��E LJGE ¿MI : II. 5. Ralier-Boulard, IJLWEBSKLLlT^ с j г i у ; Potop (fragm.), nal, ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m p o w s t a ł a m a n u f a k t u r a p r o ­ d u k u j ą c a przez p ó ł t o r a w i e k u „ i m a g e r i e " , graficzne przedstawienia figuralne, o naiwnej formie, lecz p r o ­ pagandowej i r ó ż n o r o d n e j treści. R o z w ó j Epinal, miasta położonego na p ó ł n o c n y m wschodzie F r a n c j i k o ł o Metzu, jako o ś r o d k a produkcji „ i m a g e r i e " , b y ł k o n s e k w e n c j ą tradycji drukarskich, notowanych j u ż na przestrzeni X V I I w i e k u . W r o k u 1617 w y d a n e zostało przez Nicolas Clemente dzieło: Les Rois et Dues d'Austrasie depuis Téodoric I-er, fus ainée de Clovis, jusque á Henri I I á present régnant, p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k francuski przez Francois Thibaudeta z D i j o n , a w r o k u 1634 Récherches des Saints Antiquites de la Vóge wydane w d r u k a r n i Amboise-Amboise. To ostatnie dzieło i l u ­ strowane było trzema p o r t r e t a m i b i s k u p ó w , przedsta­ w i e n i a m i M a t k i Boskiej i ś w . Józefa. R ó w n o c z e ś n i e w w i e k u X V I I notuje się pierwsze w E p i n a l k a r t y do gry. W I I p o ł o w i e X V I I w i e k u p o j a w i ł y się tam l u ź n e k a r t y drzeworytnicze z w y o b r a ż e n i e m M a t k i Boskiej, świętych patronów i orędowników, ujętych zgodnie z k o n c e p c j ą ś r e d n i o w i e c z n ą a o k r e ś l a n y c h jako obrazki ś w i ę t e „feuille des Saintes", „ F e u d'Saints". Drzewo­ r y t y te, kolportowane w okolicy, czczone b y ł y jako obrazki dewocyjne i umieszczane w e w n ę t r z a c h miesz­ kalnych na ś c i a n a c h , nad ł ó ż k a m i , w szafach, kufrach itp. Jako pierwszych t w ó r c ó w „ i m a g e r i e d'Epinal" n o t u ­ j e się w X V I I w i e k u Claude Cardineta, autora Cantique spirituel compose á la louange du glorieux Saint Nico­ las... sur le chant Retournez au marest... oraz J. B o u charda. Natomiast w w i e k u X V I I I czynni b y l i między i n n y m i Jean Nicolas Vatot, Jean Charles Didier I , autor drzeworytu z fryzem z dwunastoma a p o s t o ł a m i , umiesz- 94 ' * drzeworyt, : Orlean, • . koniec XVIII w. c z ú n y m i we w n ę t r z a c h arkad, oddzielonych od siebie pilastrami. Najsilniejszy r o z w ó j o ś r o d k a w Epinal nastą­ pił za c z a s ó w działalności Jean Charles Pellerina, któ­ rego n a l e ż y u z n a ć raczej za r z e m i e ś l n i k a niż artystę. Ojciec jego w r a z ze s w y m bratem p r z y b y ł do Epinal z k o ń c e m X V I I I w i e k u jako k a r t o w n i k , czyli drukarz k a r t do gry. Jean Charles, dobrze przygotowany do za­ w o d u drukarskiego, p o c z ą t k o w o t r u d n i ł się produkcją k a r t do gry, lecz j u ż w r d k u 1800 z a i n s t a l o w a ł nowo­ czesne atelier z czterema prasami i rozpoczął produkcję „ i m a g e r i e " na w i ę k s z ą s k a l ę . Z n a j ą c zapotrzebowanie l u d u , z w r a c a ł s p e c j a l n ą u w a g ę na t y p y ikonograficzne p r o d u k o w a n y c h przez siebie „ o b r a z k ó w " . Były to po­ c z ą t k o w o przedstawienia M a t k i Boskiej, Ukrzyżowanie, sceny ze stworzeniem ś w i a t a , p o w r o t e m syna marno­ trawnego. Najszybciej r o z p o w s z e c h n i a ł y się przedstawie­ nia ś w i ę t y c h p a t r o n ó w i o r ę d o w n i k ó w , k t ó r e flanko­ wane b y ł y tekstem m o d l i t w y l u b p i e ś n i do świętego. Jean Charles Pellerin r o z p o w s z e c h n i ł również „ima­ gerie" z przedstawieniami ś w i e c k i m i , t a k ż e i z innych o ś r o d k ó w Francji. W jego warsztacie zostały wyprodu­ kowane ilustracje opowieści o Genevieve de Brabant Barbe-Bleu, Adelajdzie i Ferdynandzie, Śmierci kredytu, D é g r e des Ages oraz p i e ś n i l u d o w y c h o bohaterskim k s i ę c i u Malborough i Monsieur et Madame Denis. Naj­ bardziej charakterystyczne b y ł y dla manufaktury Pelle­ r i n a „ i m a g e r i e " , b ę d ą c e a p o t e o z ą Napoleona, ze scenami b i t w y pod Waterloo i P i r a m i d a m i , u z u p e ł n i a n e krótką informacją historyczną. O s o b n ą g r u p ę „ i m a g e r i e " produkowanych przez Jean Charles Pellerina w o ś r o d k u w Epinal t w o r z ą „obrazki" dziecięce, groteski, k a r y k a t u r y , j a k na przykład „Les cris de Paris", „ A l f a b e t k a r y k a t u r " , „La Grande familie de Chats". �W miarę wzrostu zapotrzebowania na „ i m a g e r i e " te­ mat będący k o n s e k w e n c j ą z a i n t e r e s o w a ń p r z e c h y l a ł się na stronę świeckich p r z e d s t a w i e ń . „ I m a g e r i e " s t a ł y się rozrywką i n a u k ą , zaczęły -spełniać r o l ę informatora historycznego, naukowego, politycznego, kolportera h u ­ moru, dowcipu, k a r y k a t u r y , zaś teksty drukowane jako uzupełnienia ilustracji b y ł y dostatecznym ich opisem. I I I . Problem p r o d u k c j i „ i m a g e r i e " z e b r a ł w o m a w i a ­ nej pracy A n d r é Jacquemin, k t ó r y g ł ó w n y nacisk położył na stronę techniczną. P o d k r e ś l i ł znaczenie o ś r o d k a Epinal dla rozwoju drzeworytu, charakterystycznego dla po­ szczególnych o ś r o d k ó w francuskiej sztuki ludowej. R ó w ­ nie typowy był dla o ś r o d k a w E p i n a l sposób kolorowania oraz zestawy barw, o d r ó ż n i a j ą c e „ i m a g e r i e " z Epinal od „obrazków" z Chartres, Orleanu, L e Mans, Rennes, Caen. Silnie r o z w i n i ę t a technika d r z e w o r y t u została z czasem z a s t ą p i o n a miedziorytem, a k w a t i n t ą , litografią — technikami graficznymi bardziej w y d a t n y m i w p r o ­ dukcji. Na zakończenie omawianego r o z d z i a ł u A n d r e Jacque­ min podał w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c e organizacji pracy w manufakturze w Epinal, i n f o r m u j ą c , że w r o k u 1845 Repr. z: Jean Mistier, Francois Blaudez, II. 6. Zegar André p r a c o w a ł o tam 35 mężczyzn, 3 kobiety oraz 40—60 dzieci, k t ó r z y zarabiali p r z e c i ę t n i e 60 c e n t i m ó w do 5 f r a n k ó w ; p r z e d s t a w i ł t a k ż e i m p o n u j ą c e w y n i k i ich pracy obej­ m u j ą c e j około 400 t y p ó w ikonograficznych na starych drzeworytach, 400 l i t o g r a f i i , ponad 4500 „ o b r a z k ó w " figuralnych, ponad 1000 r y c i n z przedstawieniami żoł­ nierzy. Ł ą c z n i e z m a n u f a k t u r y w E p i n a l rozeszło się około 9000 t y p ó w „ i m a g e r i e " , k t ó r e znalazły o d b i o r c ó w we Francji, Hiszpanii, Portugalii, R u m u n i i , A n g l i i , obu A m e r y k a c h , w Afryce, p e ł n i ą c rolę obrazka dewocyjnego, opowieści historycznej, anegdoty i u z y s k u j ą c z cza­ sem w a r t o ś ć k o l e k c j o n e r s k ą . O m ó w i o n a k s i ą ż k a zredagowana przez Jean Mistlera i u z u p e ł n i o n a p i ę k n ą s z a t ą graficzną poprzez szeroki p r z e g l ą d przedstawionego m a t e r i a ł u dostarcza możliwości analizy ikonograficznej. Nie mniejsze znaczenie m a j ą p r ó b y ustalenia definicji „ s z t u k i ludowej", genezy „ i m a ­ gerie populaire" oraz wykazanie historycznego rozwoju „ i m a g e r i e " . Niestety, autorzy nie zainteresowali się w y ­ c z e r p u j ą c o s t r o n ą f o r m a l n ą „ i m a g e r i e " , o g r a n i c z a j ą c się jedynie do p r o b l e m ó w warsztatu i produkcji. Stefania Krzysztofowicz Jacquemin, kredytu, Bretania, Epinal XVIII et l'imagerie w. populaire. Paryż 1961. �L ' A R T ET LES S O C I É T É S P R I M I T I V E S A T R A V E R S L E zbiorowa pod r e d a k c j ą Jean Claude Iberta. Książka wyszła z obszerną p r z e d m o w ą pióra MaxPol Foucheta. Fouchet r o z w a ż a problem sztuki nazwanej przez X I X wiecznych badaczy „ p r y m i t y w n ą " . Z a u w a ż a , że o k r e ś l e n i e to zmieniło nieco swoje p o c z ą t k o w e zna­ czenie, i zastanawia się, czy m a m y prawo n a z y w a ć tak sztukę, t w o r z o n ą niejednokrotnie przez ludzi utalento­ wanych i p e ł n y c h i n w e n c j i . P r z y m i o t n i k „ p r y m i t y w n y " u ż y w a n y b y ł j u ż co n a j ­ mniej 100 lat temu dla o k r e ś l e n i a wszystkiego, co nie mieściło się w ramach ó w c z e s n y c h k a n o n ó w artystycz­ nych. Dzisiaj t e r m i n ten s t r a c i ł swoje znaczenie pejora­ tywne, nie jest natomiast jednoznaczny. O k r e ś l a r ó ż n o ­ rodne postawy, często nawet k r a ń c o w o r ó ż n e . Ludzie paleolitu, k t ó r z y stworzyli r y s u n k i na ś c i a n a c h w A l tamira, Lascaux, Font-de-Gaume, Combarelles lub Niaux, b y l i n i e w ą t p l i w i e p r y m i t y w n i . Do n i c h n a l e ż ą r ó w n i e ż ci, k t ó r z y żyją obecnie w buszu australijskim. W j a k i sposób natomiast określić s z t u k ę dziecka oraz twórczość ludzi o n i e z w y k ł e j w y o b r a ź n i g r a n i c z ą c e j z p s y c h o p a t i ą , a r ó w n o c z e ś n i e w y k s z t a ł c o n y c h ? A u t o r decyduje się z a r e z e r w o w a ć n a z w ę „ p r y m i t y w n i " dla ludzi oddalonych od cywilizacji w s p ó ł c z e s n e j , p o n i e w a ż w y r a ż a j ą oni po­ przez f o r m ę p l a s t y c z n ą swoje nadzieje i uczucia oraz w y o b r a ż e n i a i w i e d z ę o świecie. T e r m i n „ s z t u k a p r y m i ­ t y w n a " r ó w n i e ż nie jest d o k ł a d n i e sprecyzowany. A u t o ­ rzy k s i ą ż k i stairają się u k a z a ć oblicze i f u n k c j ę sztuki p r y m i t y w n e j na r ó ż n y c h terenach, w y d o b y ć czynniki, k t ó r e na n i ą w p ł y n ę ł y , szczególnie c z y n n i k i etniczne. Za p r z y k ł a d sztuki p r y m i t y w n e j służy najczęściej sztuka l u d ó w A f r y k i . P a t r z ą c na nią, zwracamy u w a g ę przede wszystkim na f o r m ę , podczas gdy cała sztuka p r y m i ­ tywna, nie t y l k o a f r y k a ń s k a , przez swych o d b i o r c ó w nie b y ł a t r a k t o w a n a w y ł ą c z n i e jako element dekoracyj­ ny, lecz s p e ł n i a ł a funkcje k u l t o w e . Omawiane studium, ilustrowane l i c z n y m i zdjęciami e k s p o n a t ó w ze ś w i a t o w e j s ł a w y k o l e k c j i , p o ś w i ę c o n e jest sztuce s p o ł e c z e ń s t w p r y m i t y w n y c h sześciu olbrzy­ mich r e g i o n ó w ś w i a t a n i e z a l e ż n e j od w s p ó ł c z e s n e j cy­ w i l i z a c j i . Poszczególne rozdziały s t a n o w i ą m o n o g r a f i ę tej twórczości artystycznej w Afryce, Oceanii, A z j i po­ ł u d n i o w e j , A r k t y c e oraz Ameryce P ó ł n o c n e j i P o ł u d n i o ­ w e j . Autorzy — pracownicy p o w a ż n y c h i n s t y t u c j i n a u ­ kowych, najlepsi specjaliści z tego zakresu — s t a r a j ą się o d p o w i e d z i e ć na podstawowe pytania: j a k i e jest jej miejsce, funkcja społeczna i religijna oraz jakie czyn­ niki determinują ją w konkretnych społeczeństwach prymitywnych. A f r y k ę o p r a c o w a ł Luc de Heusch — profesor u n i ­ wersytetu w Brukseli. Zaczyna od o g ó l n y c h r o z w a ż a ń teoretycznych na temat sztuki a f r y k a ń s k i e j , jej stylu, formy i f u n k c j i oraz daje k r ó t k i rys historyczny doty­ czący okresu z e t k n i ę c i a s i ę cywilizacji n o w o ż y t n e j z k u l ­ t u r ą a f r y k a ń s k ą , a szczególnie z w i ą z a n e g o z t y m p r o ­ blemem odkrycia sztuki plastycznej w Afryce. Szerzej zajmuje się o m ó w i e n i e m r o l i r z e ź b i a r z a w s p o ł e c z e ń ­ stwie a f r y k a ń s k i m , k t ó r e g o p r z y w i l e j e są bardzo często w i ę k s z e niżeli k r ó l a czy wodza. Zwraca u w a g ę na fakt ścisłego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a zawodu r z e ź b i a r z a i k o ­ wala, na k t ó r e g o p r e s t i ż m a j ą n i e w ą t p l i w i e w p ł y w : rola, j a k ą odgrywa ogień w życiu A f r y k a ń c z y k a , oraz z w i ą ­ zane z n i m wierzenia z n a j d u j ą c e odbicie w r z e ź b a c h W drzewie. R z e ź b i e n i e p o s ą g ó w i masek r y t u a l n y c h , nierozdzielnie ze sobą z w i ą z a n e , koncentruje się w c h ł o p ­ skiej, rolniczej k u l t u r z e A f r y k i zachodniej i ś r o d k o w e j . B r a k go natomiast w regionach o k u l t u r z e pasterskiej na terenie A f r y k i wschodniej i p o ł u d n i o w e j . Po k r ó t k i m opisie warsztatu artysty, n a r z ę d z i oraz m a t e r i a ł u wykorzystywanego na r z e ź b y ( k a m i e ń , drze­ wo, żelazo) przechodzi autor do c h a r a k t e r y s t y k i p l a s t y k i figuralnej czasów przedhistorycznych, p o c z ą w s z y od n a j ­ starszych znanych z wykopalisk r z e ź b z k a m i e n i a i t e r r a k o t y (np. znad jeziora Czad) i najdawniejszych r z e ź b w metalu, szczególnie b r ą z u i m o s i ą d z u , z t e r e n ó w A f r y k i zachodniej i centralnej. Na tle tej ogólnej cha­ r a k t e r y s t y k i d o k ł a d n i e j analizuje k u l t u r y r o z w i n i ę t e na obszarach Sudanu, Nigerii, G w i n e i , Konga, n a z y w a j ą c je kulturami „ m o t y k i i topora". Jako jedne z pierwszych omawia m i k r o k u l t u r y , k t ó r e w y t w o r z y ł y się na r o l n i ­ czych obszarach stepu s u d a ń s k i e g o , sięgające swymi p o c z ą t k a m i neolitu. L u d y z a m i e s z k u j ą c e ten teren t w o r z ą 96 MONDE. Paris 1964, s. 352, i l . 160, map 5. Praca o d r ę b n e grupy k u l t u r o w e i lingwistyczne. Przedmiot z a i n t e r e s o w a ń autora stanowi ich k u l t u r a , a szczególnie zwyczaje, sztuka plastyczna oraz dostrzegalne wzajemne w p ł y w y . Te ostatnie o m ó w i o n o na p r z y k ł a d z i e w y s t ę p o ­ wania podobnych masek r y t u a l n y c h z w i ą z a n y c h z od­ m i e n n y m i zwyczajami na r ó ż n y c h terenach. Np. maski, k t ó r e u ż y w a n e s ą w zwyczajach z w i ą z a n y c h z przecho­ dzeniem z w i e k u m ł o d z i e ń c z e g o do d o j r z a ł e g o (typowe dla m a t r y l i n e a r n e j k u l t u r y Bantu), spotyka się jako maski pogrzebowe w Sudanie. Jedne i drugie u w a ż a autor za te, k t ó r e s t a n o w i ł y p o c z ą t e k teatru. Osobny dział stanowi analiza stylistyczna a f r y k a ń ­ skiej p l a s t y k i figuralnej, w ś r ó d k t ó r e j znajduje autor f o r m y realistyczne ( A f r y k a centralna), kubistyczne (Su­ dan), w n i e k t ó r y c h zaś dopatruje się p e w n y c h cech k l a sycystycznych. Jako o d r ę b n y wydziela s t y l „ b a n t u " m a ­ j ą c y pewne cechy s u d a ń s k i e g o k u b i z m u i realizmu afrykańskiego. O m a w i a j ą c f u n k c j ę masek a f r y k a ń s k i c h , u w z g l ę d n i a ich s y m b o l i k ę , z w i ą z e k z wierzeniami, o d d z i a ł y w a n i e na p s y c h i k ę ludizką oraz s t r o n ę m a g i c z n ą , k t ó r a z a c h o w a ł a się już niejednokrotnie t y l k o w f o r m i e teatralnych przedstawień. R e a s u m u j ą c swoje w y w o d y , p o d k r e ś l a autor, j a k i m zmianom uległa f u n k c j a masek, p r z e c h o d z ą c z k u l t o ­ wej w k o m e d i o w ą , zwraca u w a g ę na w a ż n ą rolę teatru ludowego, a szczególnie maskarad m a j ą c y c h głębokie podłoże filozoficzne, z w i ą z a n e z p s y c h i k ą A f r y k a ń c z y k a , jego wierzeniami o p a r t y m i na kulcie p r z o d k ó w . O c e a n i a została opracowana przez Jean Guiarta — dyrektora naukowego L'Ecole Pratique des Hautes Etu­ des. Na w s t ę p i e podaje on informacje d o t y c z ą c e badań Oceanii i jej sztuki plastycznej odizolowanej od obcych w p ł y w ó w na skutek m i n i m a l n y c h k o n t a k t ó w z innymi k o n t y n e n t a m i . Jej funkcja s p o ł e c z n a na wyspach Oceanii, Polinezji, Hawajach b y ł a daleko w a ż n i e j s z a aniżeli wa­ l o r y formalne. N a j c z ę s t s z y m i tematami s ą t u obrzędy z w i ą z a n e z i n i c j a c j ą i h i e r a r c h i ą społeczną. Rzeźby 0 charakterze symbolicznym p r z e d s t a w i a j ą osoby zaj­ m u j ą c e o k r e ś l o n e miejsce w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . Często s ą to p o m n i k i grobowe osób p e ł n i ą c y c h w a ż n e funkcje w plemieniu. D a j ą one w y o b r a ż e n i e o rozwarstwieniu w s p o ł e c z e ń s t w i e , w k t ó r y m ogromnie rozbudowany b y ł system przechodzenia ze stanu niższego do wyższego. W y r a ż a się to m i ę d z y i n n y m i w f o r m i e u ż y w a n y c h ma­ sek. O m a w i a j ą c je, przytacza autor r ó w n i e ż związane z n i m i podania z Nowej Kaledonii, k t ó r e najlepiej obra­ zują ich r o l ę w tamtejszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Zajmuje się t a k ż e znakami r o d o w y m i , ich dziedzicznością, jak rów­ nież dziedzicznym przekazywaniem t e m a t ó w i m o t y w ó w zdobniczych z n a j d u j ą c y c h się na tabliczkach wotyw­ nych, t a t u a ż u i r z e ź b a c h umieszczonych na kalenicach chat. W r z e ź b a c h d o m i n u j ą f o r m y z w i e r z ę c e i ludzkie twarze. W rozdziale t y m stosunkowo dużo miejsca zajmuje sztuka religijna, w k t ó r e j autor omawia wyobrażenia b ó s t w i c z a r o w n i k ó w . Sztuka ta posiada potężną nad­ budowę wierzeniową i zwyczajową. A z j a . A u t o r k a tej części — Solange Thierry, kustosz działu azjatyckiego w Musee de 1'Homme — zajmuje się p r y m i t y w n y m i l u d a m i Assanu, B i r m y , K a m b o d ż y , Laosu 1 W i e t n a m u oraz części wysp archipelagu indonezyj­ skiego. U w z g l ę d n i a p o w i ą z a n e z rzekami i morzami ob­ szary l e ż ą c e w I n d i a c h i Chinach. Sztuka w naszym zro­ zumieniu, a w i ę c t r a k t o w a n a jako swobodne uzewnętrz­ nienie s u b i e k t y w n y c h p r z e ż y ć t w ó r c y , tam nie istnieje. Jest ona bowiem uprawiana jako ścisła specjalizacja dziedziczona z pokolenia na pokolenie. Rzeźbiarzem jest ten, kto rodzi się z ojca r z e ź b i a r z a , dziedzicząc po przod­ kach w z o r y i tematy rzeźb, k t ó r e bez zmian kopiuje. P r z y k ł a d e m tego są p r y m i t y w n e r z e ź b y wykonane w drzewie lub kamieniu, k t ó r e posiada k a ż d a wieś na za­ chodzie Bihar, gdzie w y s t ę p u j ą one jako słupy stawiane z okazji p o g r z e b ó w l u b wesel. A u t o r k a dołącza opisy z w i ą z a n y c h z n i m i ś w i ą t i uroczystości łącznie z wierze­ n i a m i i m i t a m i d o t y c z ą c y m i b ó s t w i b o h a t e r ó w przed­ stawianych na p o s ą g a c h . P o s ą g i te m a j ą zapewnić łącz­ ność m i ę d z y ż y j ą c y m i a z m a r ł y m i . Wierzenia i związane z n i m i zwyczaje b y ł y bardzo rozbudowane, a maski i k a r y k a t u r y o d g r y w a ł y w nich n i e m a ł ą rolę. �Autorka opisuje p r z e m y s ł artystyczny z P ó ł w y s p u Indochińskiego reprezentowany przez bogato zdobione wyroby koszykarskie, tkactwo b a w e ł n i a n e w Assam i biżuterię w y r a b i a n ą przez górali z północy. Odrębnie o m ó w i o n e są t u k u l t u r y Madagaskaru i archipelagu indonezyjskiego. Madagaskar jako jedna z wysp na Oceanie I n d y j s k i m z w i ą z a n a jest k u l t u r o w o nie z Afryką, j a k m o ż n a by p r z y p u s z c z a ć , lecz z I n d o ­ nezją; wykazuje r ó w n i e ż pewne analogie z Chinami. Podobieństwo tych k u l t u r widoczne jest w j ę z y k u (na­ zewnictwo i nomenklatura p o k r e w i e ń s t w a ) , a jeszcze bardziej w gospodarce i z w i ą z a n y c h z n i ą n a r z ę d z i a m i rolniczymi. Sztuka Madagaskaru reprezentowana jest przez prymitywne i nieciekawe pod w z g l ę d e m formy slupy kamienne z n a j d u j ą c e się przy w e j ś c i u do wsi. Związane są z n i m i z r ó ż n i c o w a n e wierzenia religijne. Nieco więcej uwagi p o ś w i ę c a s ł u p o m r z e ź b i o n y m w drzewie oraz l o k a l n e m u r z e m i o s ł u artystycznemu, k t ó r e odznacza się m i ę d z y i n n y m i ciekawymi w y r o b a m i b i ż u ­ terii o bardzo starych formach. Archipelag indonezyjski jest silnie z r ó ż n i c o w a n y k u l t u r o w o ze w z g l ę d u na r ó ż ­ norodne zajęcia l u d n o ś c i (myślistwo, rolnictwo) oraz odmienne religie, z n a j d u j ą c e swe odbicie w sztuce (ta­ tuaż, maski, laski magiczne o zdobionych r z e ź b a m i g ł o ­ wicach) i w r z e m i o ś l e artystycznym. Region A r k t y c z n y o p r a c o w a ł a docent Eveline Lot-Falck, pracownica działu arktycznego w M u s é e de 1'Homme. Region ten reprezentuje przede w s z y s t k i m kultura L a p o ń c z y k ó w z bardzo c i e k a w ą s z t u k ą r e l i g i j n ą i rysunkami, w k t ó r y c h znajduje odbicie wiedza i w y ­ obrażenia o świecie. Rozdział zawiera opis w y r o b ó w z kości, masek -zwierzęcych p r z e d s t a w i a j ą c y c h f o k i , r y ­ by itp. Autorka porusza r ó w n i e ż zagadnienie w y k o r z y s t a ­ nia arktycznej sztuki t r a d y c y j n e j dla celów populary­ zacji sztuki ludowej tego regionu. Ameryka Północna. Jej kulturę opracował Nicole Belmont — p r a c o w n i k Z a k ł a d u Antropologii Spo­ K R O zjazdy Dnia 15 grudnia o d b y ł a się w Lublinie o g ó l n o p o l s k a konferencja naukowa poświęcona problemom współczesnego malarstwa ludowego. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił prof, dr Roman Reinfuss. D y s k u ­ tanci p r ó b o w a l i ustalić, co n a l e ż y określić mianem w s p ó ł c z e s n e g o m a ­ larstwa ludowego. Czy bazarową twórczość makatek i „ d y w a n ó w " można zaliczyć do kategorii m a l a r ­ stwa? Z okazji konferencji otwarto w salach Muzeum na Z a m k u w y s t a ­ wę w s p ó ł c z e s n e j ludowej twórczości malarskiej. Pokazano k i l k a starych obrazków na szkle oraz ok. 100 r ó ż ­ nego rodzaju makatek i „ d y w a ­ nów" malowanych na p ł ó t n i e , pa­ pierze i płycie p i l ś n i o w e j . Były to m a k a t k i produkowane w w o j . l u ­ belskim lub kupione na targach a p o c h o d z ą c e z innych o ś r o d k ó w . Mapa umieszczona na wystawie p o k a z y w a ł a k i e r u n k i rozchodzenia się makatek z w o j . lubelskiego do różnych o ś r o d k ó w w całej Polsce. * Dnia 21 stycznia odbył się w PDK w Krasnymstawie Zjazd T w ó r ­ Halina Wójcik N za Konferencje, łecznej w College de France i L'Ecole Pratique des Hautes É t u d e s . Rozdział ten zawiera k r ó t k i rys histo­ ryczny i antropologiczny l u d n o ś c i pierwotnie zamiesz­ k u j ą c e j A m e r y k ę . Poprzedza on opis w i e l k i c h k u l t u r M e k s y k u i A m e r y k i Ś r o d k o w e j . W opisie sztuki w s p ó ł ­ czesnych I n d i a n zajmuje się g ł ó w n i e k u l t u r a m i znad p ó ł n o c n o z a c h o d n i e g o brzegu Pacyfiku: A l a s k ą , p ó ł n o c n o z a c h o d n i ą K a l i f o r n i ą łącznie z K o l u m b i ą brytyjską. W y s t ę p u j e t u bogata twórczość plastyczna widoczna w rzeźbie, stroju oraz maskach o b r z ę d o w y c h . Ameryka Południowa opracowana została przez p a n i ą docent Simone Dreyfuss — p r a c o w n i c ę Centre N a t i o n a l de la Recherche Scientifique. W o b r ę b i e k o n t y n e n t u p o ł u d n i o w e g o w y r ó ż n i a k i l k a r e g i o n ó w o od­ miennych k u l t u r a c h , dając ich c h a r a k t e r y s t y k ę . Jako p i e r w s z ą omawia s z t u k ę A m e r y k i R ó w n i k o w e j : b o g a t ą rzeźbę w drewnie, p l a s t y k ę u ż y t k o w ą (ceramika, w y ­ roby koszykarskie) oraz p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą (maski ob­ r z ę d o w e , ozdoby z piór). Wiele miejsca p o ś w i ę c a zdo­ bieniu ciała przy pomocy malowania. Zamieszcza r ó w ­ nież k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę plemion Czako zamieszku­ j ą c y c h dorzecze rzek Parany i Paraguay, s t a n o w i ą c y c h do dzisiaj n a t u r a l n y rezerwat i n d i a ń s k i e j k u l t u r y . Przy o m a w i a n i u sztuki regionu A n d ó w autorka zwra­ ca u w a g ę na zdobnictwo w metalu, w y r ó ż n i a j ą c e się b o g a t ą b i ż u t e r i ą ze srebra i złota, oraz c e r a m i k ę . Roz­ dział zamyka o g ó l n y m i r o z w a ż a n i a m i na temat sztuki Indian Ameryki Południowej. Praca jako całość stanowi n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny w k ł a d do l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j zagadnieniom sztuki p r y m i t y w n e j . W a r t o ś ć jej polega nie tyle na analizie sa­ mej twórczości plastycznej l u d ó w p r y m i t y w n y c h , ile na p o w i ą z a n i u tej twórczości z c a ł o k s z t a ł t e m kultury, a przede w s z y s t k i m z bogatym i skomplikowanym ś w i a ­ tem w i e r z e ń , o b r z ę d ó w i zwyczajów. okres X I 1967 - K A III 1 9 6 8 ców L u d o w y c h . W trakcie obrad powołano Klub Twórców Ludowych P o w i a t u Krasnostawskiego. W cza­ sie dyskusji poruszono szereg za­ gadnień związanych z formami pra­ cy K l u b u . K l u b będzie o r g a n i z o w a ł spotkania autorskie, w y s t a w y i eks­ pozycje przedstawiające dorobek a r t y s t ó w ludowych. Obecny na zjeź­ dzie prezes Międzywojewódzkiego K l u b u Pisarzy L u d o w y c h B r o n i s ł a w Pietrak w swym w y s t ą p i e n i u pod­ k r e ś l i ł p o t r z e b ę kontynuowania t r a ­ d y c j i ludowej. * W dniach od 19 do 21 lutego od­ b y ł a się I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n ­ cja Etnograficzna zorganizowana przez I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej P A N . W pierwszym dniu obrad w Rzeszowie prof, dr W. D y nowski wygłosił referat w p r o w a ­ dzający na temat b a d a ń mongols k o - b u ł g a r s k i c h . Po referacie uczest­ nicy obu ekspedycji wygłosili spra­ wozdania z b a d a ń na terenie B u ł ­ g a r i i i Mongolii. D r u g i dzień obrad p o ś w i ę c o n y był referatom i spra­ wozdaniom z b a d a ń nad kulturą l u d o w ą i przemianami s p o ł e c z n y m i na w s i rzeszowskiej. Ostatniego dnia uczestnicy konferencji zwie­ dzili Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku; dyrektor m u ­ zeum A . R y b i c k i zapoznał zebra­ nych z p o s t ę p e m prac w skansenie sanockim. O d b y ł a się r ó w n i e ż p r o ­ jekcja f i l m ó w etnograficznych o Mongolii. * Dnia 20 lutego z m a r ł w Chmiel­ nie w y b i t n y t w ó r c a ludowy Leon Necel. Był on członkiem znanej, starej rodziny kaszubskiej, k t ó r a od k i l k u p o k o l e ń z a j m o w a ł a się garncarstwem. Odszedł jeden z n a j ­ bardziej zasłużonych dla regionu t w ó r c ó w i działaczy ludowych, od­ znaczony Srebrnym i Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, wielokrotnie nagra­ dzany na wystawach i konkursach k r a j o w y c h i zagranicznych. Działalność muzeów W z w i ą z k u z 20-leciem M i ę d z y ­ narodowej Rady M u z e ó w (ICOM) ogłoszona została I I M i ę d z y n a r o d o ­ wa Kampania Muzealna w okresie od 1.X.67 do 1.VIII.68. W związku z t y m o d b ę d z i e się szereg wystaw sztuki ludowej. Muzeum w B i a ł y m ­ stoku p o k a ż e t r a d y c y j n ą i w s p ó ł ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą całego woje­ w ó d z t w a białostockiego, obrzędy i u - .97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/638c61c0318982f6f1021510c8fbfee1.pdf c2fb67c537c71305358844ac564b2907 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4544 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.161-163 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N T ó t h Janos: G O C S E J N E P I E P I T E S Z E T E ( B u d o w n i c t w o l u d o w e B u d a p e s z t 1965, s. 156, ilustir. 270 + 8 r y c i n k o l o r . W d r u g i m n u m e r z e P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j w 1967 z a m i e ś c i ł e m r e c e n z j ę p r a c y J. T ó t h a o w ę g i e r s k i e j a r c h i ­ t e k t u r z e l u d o w e j . O b e c n i e d o s z ł a do n a s z y c h r ą k i n n a p r a c a tego a u t o r a o l u d o w y m budownictwie regionu Gocsej w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h W ę g r z e c h , w pobliżu granicy jugosłowiańskiej, w komitacie Zala. K s i ą ż k a m a cztery rozdziały. W pierwszym, k r ó t k i m rozdziale, autor p o d s u m o w a ł dotychczasowe w y n i k i ba­ d a ń nad o s a d n i c t w e m . O n sam dla s w y c h c e l ó w p r z e ­ b a d a ł p o n a d 100 o s i e d l i z a r ó w n o w t e r e n i e , j a k i na p o d s t a w i e m a p k a t a s t r a l n y c h z 1860 r. N a j b a r d z i e j i s t o t ­ n y jest f a k t , że n i e w i e l k i ten region, o p o w i e r z c h n i za­ l e d w i e 1600 k m , p o k r y t y j e s t g ę s t ą s i e c i ą o s i e d l i n i e posiadających dawniej prawie żadnych dróg dojazdo­ w y c h . P o w o d o w a ł o to z n a c z n ą i z o l a c j ę , a t y m s a m y m wytworzenie w przeszłości indywidualnych form w bu­ downictwie wiejskim. 2 A n a l i z u j ą c t y p y osiedli, a u t o r m . i n . z w r a c a uwagę na c h a r a k t e r y s t y c z n ą , ś r e d n i o w i e c z n ą , r o z p r o s z o n ą for­ m ę osadnictwa wojskowego, zwanego „szer", oraz na osiedla u l i c o w e w y t w o r z o n e w rezultacie r y t m i c z n e g o rozmieszczenia d o m ó w . Z a j m u j e się on t u r ó w n i e ż roz­ przestrzenieniem zagrody „ o k o ł o w e j " z w i ą z a n e j z ho­ d o w l ą z w i e r z ą t na w o l n y m p o w i e t r z u , s t w i e r d z a j ą c p r z y t y m , że ten t y p z a b u d o w a ń b y ł w X V I I I i l.poł. X I X w . p o w s z e c h n y nie t y l k o w Gocsej, ale r ó w n i e ż w O r s é g , w s ą s i e d n i m k o m i t a c i e Vas oraz w S t y r i i . Drugi, najobszerniejszy rodział p o ś w i ę c i ł autor ana­ lizie i opisowi b u d y n k ó w z a c z y n a j ą c od o b i e k t ó w sytuo­ wanych w winnicach, a p o s i a d a j ą c y c h jedno pomiesz­ czenie n a t ł o c z n i ę w i n n ą i . d r u g i e — n a b e c z k i z m o s z ­ czem. T e n gospodarczy b u d y n e k r o z r a s t a się przez d o ­ danie d o ń s t a j n i , i z b y i t d . K o n t y n u a c j ą tego jest d o m zwany „szorosz" — w układzie jednotraktowym, w k t ó ­ r y m środek b u d y n k u zajmuje kuchnia z w e j ś c i e m z d w o ­ r u , obok niej z j e d n e j s t r o n y jest izba, z d r u g i e j k o m o r a , a nieraz też część gospodarcza r o z c i ą g a się przez do­ d a n i e s t a j n i i szopy. K o l e j n y t y p b u d y n k u to d o m z ł o ż o n y j a k i p o p r z e d n i z izby, k u c h n i i k o m o r y , z d o s t a w i o n y m od s t r o n y k o ­ m o r y , pod k ą t e m prostym, b u d y n k i e m gospodarczym, w s k ł a d k t ó r e g o wchodzi nieraz druga k o m o r a , dalej stajnia i stodoła. W ten sposób cała zagroda m a w r z u ­ cie k s z t a ł t l i t e r y „ L " , a n i e k i e d y , r o z r a s t a j ą c się w d r u g ą stronę, uzyskuje kształt litery ,,T". P e w n ą o d m i a n ę stanowi dom, k t ó r y oprócz g ł ó w n e j k o m o r y m a jeszcze m a ł ą k o m ó r k ę z p r z e z n a c z e n i e m n p . na p r z e c h o w y w a n i e n a p o j ó w alkoholowych. Niekiedy k o m ó r k a ta z a m i e n i o n a na d r u g ą i z b ę m i e s z k a l n ą jest d o s t a w i o n a do s z c z y t u i z b y w p o ł o w i e j e j s z e r o k o ś c i , zawsze od s t r o n y u l i c y . Z e w z g l ę d u n a j e d n o l i t ą k o n ­ strukcję dachu przed k o m ó r k ą powstaje n a r o ż n y podcień. C a ł k o w i c i e odmiennie k s z t a ł t u j e się t y p o w y dla a r c h i ­ t e k t u r y w G ô c s e j b u d y n e k z w a n y na W ę g r z e c h „ c s o n kakontyos", w k t ó r y m analogiczna k o m ó r k a dostawio­ na jest do d ł u ż s z e j ś c i a n y izby p r z y jej zewnętrznym narożu, ewentualnie w niewielkiej o d l e g ł o ś c i od izby, t a k ,że t w o r z y s i ę p o m i ę d z y n i m i w o l n e p r z e j ś c i e , z a ­ m k n i ę t e j e d n a k od s t r o n y u l i c y d r z w i a m i . T e g o r o d z a j u sytuacja k o m ó r k i m i a ł a s w o j ą g ł ę b o k ą konsekwencję, a l b o w i e m ta w ł a ś n i e c z ę ś ć d o m u s t a n o w i f a s a d ę f r o n ­ tową, nad którą dach posiada swoistą konstrukcję i bryłę. O m ó w i o n e rodzaje b u d y n k ó w są w regionie G ô c s e j t y p o w e . W i d a ć to w y r a ź n i e n a l i c z n y c h r y c i n a c h , , k t ó r y ­ m i autor ilustruje k a ż d e o m a w i a n e zagadnienie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , na k t ó r ą n a l e ż y z w r ó c i ć s z c z e g ó l n ą b u d o w n i c t w i e tego u w a g ę , jest to, ż e w t r a d y c y j n y m r e g i o n u , s z c z e g ó l n i e w ó w c z a s , g d y m a m y do c z y n i e n i a Z w regionie J Gocsej), E wyd. MUszaki K6nyvkiadó. z chałupami o konstrukcji z r ę b o w o ^ w ę g ł o w e j , nie ma przejść w e w n ę t r z n y c h p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i pomiesz­ c z e n i a m i . C h c ą c z i z b y p r z e j ś ć do k u c h n i czy k o m o r y , m u s i się w y c h o d z i ć na z e w n ą t r z d o m u . Po o m ó w i e n i u p o w y ż s z y c h z a g a d n i e ń a u t o r a n a l i z u j e bogatą dekorację m a l a r s k ą i ciesielską, wiążąc je z k o n ­ re­ kretnymi stylami historycznymi. Przejawem stylu nesansowego są d r e w n i a n e szczyty d a c h ó w zdobione za­ r ó w n o malaturami, jak i m o t y w a m i wycinanymi na s t y k u desek l u b i c h p o w i e r z c h n i . W y s t ę p u j ą t u zdob­ nicze elementy w postaci p o j e d y n c z y c h k w i a t ó w czy r o ś l i n l u b c a ł y c h b u k i e t ó w , serca, g w i a z d y , k r z y ż e , m a ­ lowane w strojach regionalnych f i g u r k i ludzkie itp. Prze­ j a w e m baroku i klasycyzmu są w budownictwie ludo­ w y m g a n k i i podcienia k o l u m n o w e , k t ó r e b ą d ź to obie­ gają dom z k i l k u nieraz stron, b ą d ź też t w o r z ą w n ę k i w ś r o d k o w e j części b u d y n k u . Natomiast z okresu eklek­ t y z m u p r z e s z ł y do a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j n i e k t ó r e f o r ­ m y g a n k ó w i f i l a r y na r o g a c h b u d y n k u . Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł autor r ó w n i e ż w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i jego s k ł a d o w y m e l e m e n t o m , w ś r ó d których widzimy bogato zdobione r ó ż n y m i t e c h n i k a m i szafy, skrzynie m a l o w a n e ( X V I I I w.), zydle m a l o w a n e i r z e ź ­ b i o n e ( X V I I I w . ) , s t o ł y n a w i ą z u j ą c e do m e b l i s t y l o w y c h , no i o c z y w i ś c i e s k r z y n i e s a r k o f a g o w e z bogato r y z o w a ­ nym wzorem geometrycznym. N i e p o m i j a J. T ó t h r ó w n i e ż u r z ą d z e ń ogniowych, wśród których omawia zarówno prymitywne kuchenne piece b u d o w a n e z k a m i e n i a , j a k i piece ogrzewalne u dołu czworoboczne, u g ó r y o k r ą g ł e , a w y k o n a n e z k a f l i kwadratowych o miskowatym wgłębieniu. Załączone i l u s t r a c j e p o z w a l a j ą z o r i e n t o w a ć się, że tego rodzaju p i e c e s ą do d z i ś j e s z c z e u ż y w a n e . Osobne zagadnienie s t a n o w i k o n s t r u k c j a dachu, k t ó ­ r e g o r ó ż n e p r z y k ł a d y s t o p n i r o z w o j o w y c h z a c h o w a ł y sie w ł a ś n i e w regionie Gocsej. N i e z m i e r n i e i n t e r e s u j ą c a jest pewna odmiana konstrukcji na sochy i ś l e m i ę , k t ó r e j ( u w a g a m o j a — J.C.) o d p o w i e d n i k a n i e z n a j d u j e m y w Polsce. Polega ona na t y m , że pod k a l e n i c ą c a ł e g o b u ­ d y n k u biegnie ślemię (węgierskie: „ s e l e m e n a " ) leżące w w i d e ł k a c h k i l k u p a r k o z ł ó w . D o p i e r o na ślemieniu s p o c z y w a j ą k o ń c e k r o k w i , k t ó r e s t a n o w i ą szkielet po­ szycia dachu. N i e k i e d y ś l e m i ę p o d p a r t e jest t a k ż e socha­ mi (węgierskie: „soha"). Jednym z istotnych zagadnień, k t ó r e m u autor po­ ś w i ę c a w i e l e miejsca, są b u d y n k i gospodarcze, a w ś r ó d n i c h s t o d o ł y . S z c z e g ó ł o w o zajmuje się on s t o d o ł a m i w i e l o b o c z n y m i , z k t ó r y c h obecnie jeszcze k i l k a z a c h o w a ł o się w terenie na z a c h ó d od D u n a j u , w północnych W ę g r z e c h j e s t i c h z n a c z n i e w i ę c e j . U w a ż a j e za n a j s t a r ­ szy t y p s t o d o ł y n a W ę g r z e c h , p o l e m i z u j ą c p r z y tym z r ó ż n y m i p o g l ą d a m i o d n o ś n i e c e l o w o ś c i b u d o w y tego r o d z a j u s t o d ó ł (np. ż e k o ń c ó w k a p o l i g o n a l n a jest w ł a ś ­ ciwsza p r z y u s t a w i a n i u b u d y n k u pod w i a t r l u b że w t a k i e j stodole jest w i ę c e j miejsca). Sam autor jest s k ł o n ­ ny widzieć pewne pokrewieństwo pomiędzy stodołami wielobocznymi a architekturą kościelną. Jakkolwiek wiadomo m u o istnieniu takich stodół we wschodniej E u r o p i e , to j e d n a k n i e w i ą ż e an tego z a g a d n i e n i a z d r u ­ gim problemem, a mianowicie konstrukcją dachu na s o c h y i ś l e m i ę . M o ż l i w e w y d a j e s i ę ( u w a g a m o j a — J.C.) z a p o ż y c z e n i e o b u t y c h e l e m e n t ó w od S ł o w i a n . S u g e r u j ą to z r e s z t ą w y r a ź n i e s ł o w i a ń s k i e n a z w y sochy i ś l e m i e ­ n i a . T y m b a r d z i e j , ż e za p o ż y c z k a s ł o w i a ń s k ą t y c h o s t a t ­ nich w y p o w i a d a ł się j u ż przed . k i l k u l a t y węgierski etnograf, J. Barabasz. Z a s ł o w i a ń s k i e n a t o m i a s t u w a ż a J. T ó t h znane w r e g i o n i e ' Gocsej . pod n a z w ą „ k a s t u " k t ó r e (uwaga m o j a — J.C) ze w z g l ę d u n a spichlerze („kaaste"), swą kon- m �s t r u k c j ę s t a n o w i ą a n a l o g i ę dla pospolitych w Czecho­ s ł o w a c j i , a z n a n y c h i w p o ł u d n i o w e j Polsce, t z w . s y p a ń c ó w , ze z r ę b o w y m b e c z k o w a t y m s k l e p i e n i e m . Z kolei o m a w i a J. T ó t h b u d o w l e sakralne, a w ś r ó d nich przede w s z y s t k i m liczne odmiany dzwonniczek, analizując kompozycyjne metody ich konstrukcji. Z z a g a d n i e ń k o n s t r u k c y j n y c h poruszonych przez auto­ ra n a l e ż y w y m i e n i ć t r a d y c y j n o ś ć i p o w s z e c h n o ś ć kon­ strukcji zrębowej, przy czym poszczególne w i e ń c e w i ą ­ zane s ą n a n a r o ż a c h na w ę g i e ł , t z w . o b ł a p . O p r ó c z tego do d z i ś jeszcze z a c h o w a ł y s i ę s t a r e d o m y , i c h c z ę ś c i (np. s t a j n i a ) l u b b u d y n k i z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą i p r z e ­ chowywaniem wina, k t ó r y c h ściany s ą wyplatane z ga­ łęzi na osnowie z d r ą ż k ó w , a n a s t ę p n i e polepione w a r ­ s t w ą g l i n y i pobielone. W t r z e c i m rozdziale swej p r a c y z a z n a j a m i a nas J. Tóth z planami budowy muzeum budownictwa ludowe­ go, n a w o l n y m p o w i e t r z u , z r e g i o n u G o c s e j , u m i e j s c o ­ wionego w w o j e w ó d z k i m m i e ś c i e tej okolicy — Zalaeger- szeg. B ę d ą t a m p o m i e s z c z o n e r ó ż n e t y p y z a g r ó d i d o ­ m ó w , w o j n o s t o j ą c e o b i e k t y gospodarcze, d z w o n n i c z k i itd. Całość została zlokalizowana wokół stojącego t a m w naturalnych warunkach zabytkowego wodnego m ł y n a . W k o ń c o w e j części pracy autor daje k r ó t k i e i n f o r ­ macje o z a b y t k o w y c h b u d y n k a c h w r ó ż n y c h m i e j s c o ­ w o ś c i a c h r e g i o n u . P o n a d t o , w i d z ą c zatracanie s i ę cech tradycyjnych we współczesnej architekturze wiejskiej kopiującej wzory miejskiego budownictwa, wskazuje m o ż l i w o ś c i zastosowania p o s z c z e g ó l n y c h d a w n y c h ele­ m e n t ó w w obecnej zabudowie w s i w ę g i e r s k i e j . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e t y l k o szacunek i p o w a ż a n i e dla tradycji może właściwie ustosunkować wiejskich budow­ n i c z y c h do d a w n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . Praca J. T ó t h a , w y d a n a bardzo starannie na k r e d o ­ w y m , w y s o k i e j k l a s y p a p i e r z e , m o ż e s ł u ż y ć za w z ó r d l a tego r o d z a j u e d y c j i . Jerzy Czajkowski Georgi K o ż u c h a r o w : B A Ł G A R S K A T A K A S Z T A P R E Z P E T S T O L E T I J A ( B u ł g a r s k i d o m w c i ą g u p i ę c i u stuleci). W y d . B a ł g a r s k a A k a d e m i j a n a N a u k i t e , S e k c i j a za T e o r i j a n a G r a d e u s t r j s t w o i A r c h i t e k t u r a t a . S o f i a 1967, s. 267, r y c . 202, t a b l . 8. W serii prac p o ś w i ę c o n y c h b u d o w n i c t w u l u d o w e m u w Bułgarii praca K o ż u c h a r o w a zajmuje pozycję w y ­ j ą t k o w ą . Jest t o p i e r w s z a p u b l i k a c j a o c h a r a k t e r z e s y n ­ tetycznym d a j ą c a obraz b u ł g a r s k i e g o b u d o w n i c t w a l u ­ dowego w t a k rozległej p e r s p e k t y w i e historycznej. A u t o r podzielił s w ą p r a c ę na dwie części. Pierwsza o b e j m u j e czasy od k o ń c a w . X I V do p o c z ą t k ó w o d r o ­ dzenia narodowego B u ł g a r ó w w 2jpołowie w . X V I I , d r u g a z a ś czasy p ó ź n i e j s z e do oswobodzenia Bułgari s p o d j a r z m a t u r e c k i e g o w r . 1878. K a ż d a z w y m i e n i o n y c h części dzieli s i ę na rozdziały o b e j m u j ą c e k r ó t s z e okresy historyczne. W rozdziale k o ń c o w y m autor omawia w s p o s ó b s k r ó t o w y dzieje b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w B u ł ­ g a r i i p o czasy n a j n o w s z e . J a k z w y k l e w p o d o b n y c h o p r a c o w a n i a c h czasy n a j ­ dawniejsze a ż po koniec X V I w . p o t r a k t o w a n e s ą w spo­ s ó b o g ó l n i k o w y , co u z a s a d n i o n e j e s t b r a k i e m m a t e r i a ­ ł ó w faktograficznych. N a r ó d b u ł g a r s k i znosił w ó w c z a s ciężką n i e w o l ę t u r e c k ą . K r a j p l ą d r o w a n y b y ł przez n a ­ jeźdźców, l u d n o ś ć m i e j s c o w ą wysiedlano, a na j e j miejsce sprowadzano p r z y b y s z ó w z M a ł e j Azji. Wiele budowli 0 charakterze m o n u m e n t a l n y m uległo zniszczeniu, a b u ­ d o w n i c t w o w i e j s k i e , j a k w y n i k a ze s z c z u p ł y c h t r e ś c i o w o relacji podróżników, przedstawiało się nad wyraz nędz­ nie. M a ł e d o m k i p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , budowane z drewna na w ę g i e ł l u b o konstrukcji ramowej w y p e ł ­ nionej p l e c i o n k ą o b r z u c o n ą gliną, b y ł y ubogie i brudne. N a w e t siedziby t u r e c k i c h f e u d a ł ó w nie p r z e d s t a w i a ł y się okazale, g d y ż nie p o z w a l a ł y na to dość ograniczone środki materialne T u r k ó w j a k również ciągła obawa przed e w e n t u a l n ą k o n f i s k a t ą mienia, k t ó r a w krajach p o z o s t a j ą c y c h p o d b e r ł e m s u ł t a n ó w n i e n a l e ż a ł a do r z a d ­ kich wypadków. Dopiero w w i e k u X V I I i w pierwszej połowie X V I I I w . w związku z postępującym upadkiem potęgi tureckiej 1 w z r a s t a j ą c y m w p a ń s t w i e r o z p r z ę ż e n i e m sytuacja zmie­ niła się na k o r z y ś ć B u ł g a r ó w , k t ó r z y dzięki swej ogrom­ nej p r a c o w i t o ś c i , z n a j o m o ś c i r z e m i o s ł a i t a l e n t o m h a n ­ d l o w y m z a c z y n a j ą p o d n o s i ć s i ę e k o n o m i c z n i e , co z n a j ­ duje r ó w n i e ż s w ó j w y r a z w b u d o w n i c t w i e . Z tego w ł a ś ­ n i e o k r e s u p o c h o d z ą najstarsze, zachowane do d z i ś za­ b y t k i b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o : czy to w i e j s k i e g o n p . w miejscowości Gradec leżącej na B a ł k a n i e Wsch. koło p r z e ł ę c z y K o t l e n s k i e j , K o p r i w s z t i c a (obecnie m i a s t e c z k o na p ó ł n o c n y m p o d n ó ż u Szysztin), B o ż e n c i (k. G a b r o w a ) , S t o j n o w c y (k. T r j a w n y ) , B e l i c a (k. R a z ł o g ) , A r b a n a s i (k. W e l . T i r n o w o ) , czy m i e j s k i e g o , k t ó r e g o przykłady znajdujemy w Samokowie, Bansku i wielu i n . Jak w y n i k a z o m a w i a n y c h przez autora o b i e k t ó w , b u d o w n i c t w o b y ł o j u ż w ó w c z a s d o ś ć znacznie z r ó ż n i c o ­ wane. D o m m i e j s k i z S a m o k o w a jest p a r t e r o w y , z b u d o w a n y z d r e w n a na s u m i k i ł ą t k ę . S k ł a d a się on z d w u m n i e j więcej r ó w n y c h wielkości izb. W s p ó ł c z e s n e m u domy zachowane w Bansku m a j ą charakter obronny. S ą jedno­ piętrowe, o masywnych ścianach budowanych z ka­ 162 m i e n i a . W c z ę ś c i p a r t e r o w e j poza o b s z e r n y m p o d c i e n i e m s ł u p o w y m z n a j d u j ą s i ę trzy pomieszczenia, z k t ó r y c h jedno służyło jako stajnia, d w a pozostałe zaś jako s k r y t ­ k i połączone schodami z pomieszczeniami z n a j d u j ą c y m i się n a d n i m i . P i ę t r o w y p e ł n i a obszerna, o t w a r t a w e ­ randa zwana „czardak", znajdująca się nad podcieniem, i dwie d u ż e izby z w e j ś c i e m w p r o s t z czardaka. C h a ł u p y wiejskie były częściowo murowane a częścio­ wo wykonane z drewna przy wykorzystaniu różnych możliwości konstrukcyjnych. Np. dom w e w s i Bożenci m i a ł c z ę ś ć p a r t e r o w ą z b u d o w a n ą z k a m i e n i a , podczas gdy p i ę t r o z obszernym n a r o ż n y m czardakiem w y k o n a n e było częściowo z drewna na sumik i łątkę, częściowo zaś'posiadało ściany o konstrukcji ramowej wypełnionej plecionką z glinianą polepą. Trzy znajdujące s i ę na p i ę t r z e pomieszczenia t w o r z y ł y k ą t p r o s t y z izbą za­ o p a t r z o n ą w ognisko p o ś r o d k u . Z izby tej zwanej „ k a s z ­ ta" w i o d ł y d r z w i na lewo do drugiej izby zwanej „soba", n a p r a w o z a ś do k o m o r y z w a n e j „ k i l e r " . W K o p r i w s z t i c y p a r t e r o w y dom zbudowany w l.pol. X V I I I w . posta­ w i o n y b y ł z d r e w n a , c z ę ś c i o w o n a w ę g i e ł , c z ę ś c i o w o na s u m i k i ł ą t k ę . S k ł a d a ł się z sieni zwanej „ p r u s t " i izby z o g n i s k i e m (kaszta) oraz szerokiego p o d c i e n i a s ł u p o w e ­ go, b i e g n ą c e g o w z d ł u ż c a ł e j d ł u g o ś c i ś c i a n y licowej. Z a c z y n a j ą c y się j u ż na p r z e ł o m i e X V I I i X V I I I w . okres p r o s p e r i t y gospodarczej B u ł g a r ó w o s i ą g n ą ł s w ó j p u n k t k u l m i n a c y j n y w 2.poł. w . X I X . W m i a r ę j a k p o ­ stępował w e w n ę t r z n y rozkład p a ń s t w a tureckiego i j a k pogłębiał się ekonomiczny upadek w o b r ę b i e Turcji w ł a ś c i w e j coraz w i ę k s z e znaczenie w ż y c i u gospodarczym kraju grali Bułgarzy,' którzy s w ą produkcją towarową p o k r y w a l i 1/5 h a n d l u z a g r a n i c z n e g o c a ł e g o p a ń s t w a t u ­ r e c k i e g o i jeszcze w i ę k s z ą c z e ś ć h a n d l u w e w n ę t r z n e g o . Z a r o b k i u z y s k i w a n e p r z e z B u ł g a r ó w ze s p r z e d a ż y p r o ­ d u k t ó w z w i e r z ę c y c h , r o l n y c h oraz w y r o b ó w r z e m i e ś l n i ­ czych p r o w a d z i ł y do a k u m u l a c j i z n a c z n y c h k a p i t a ł ó w , k t ó r e z u ż y w a n e b v ł y r ó w n i e ż n a cele b u d o w l a n e . D l a ­ tego t e ż w n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h b u d o w n i c t w o l u d o w e r o z w i n ę ł o s i ę wspaniale. J e d n y m z p r z y k ł a d ó w tego roz­ w o j u s ą bogate wsie w Rodopach, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y prócz w y p a s u owiec i produkcji t k a n i n w e ł n i a n y c h p r o ­ w a d z o n y c h na o g r o m n ą s k a l ę z a j m o w a l i się również r z e m i o s ł e m b u d o w l a n y m , na czym doskonale zarabiali. Strefą działania tych ludowych budowniczych były roz­ ległe obszary s i ę g a j ą c e na p ó ł n o c po P l o w d i w a na p o ­ łudniu obejmujące całą niemal dzisiejszą Grecję i w y ­ b r z e ż e M a ł e j A z j i , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m K o n ­ stantynopola, gdzie b y ł o t y c h sezonowych, w ę d r o w y c h rzemieślników najwięcej. Jak w y n i k a z m a p y oublikowanej w pracy K o ż u c h a ­ rowa podobnych ośrodków ludowego rzemiosła budowla­ nego b y ł o n a t e r e n i e B u ł g a r i i w i ę c e j . S p o t y k a m y s i ę z n i m i p r z e w a ż n i e w rejonach górskich (np. Riła, S t r a n ża, Stara P ł a n i n a ) . Stawiane przez w i e j s k i c h a r c h i t e k t ó w b u d o w l e czy to w e wsiach (Bożenci. Smolian, K o p r i w ­ sztica, A r b a n a s i i w i n n y c h ) , czy w m i a s t a c h ( P l o w d i w , �Samokow, Gabrowo) b y ł y n i e z w y k l e o k a z a ł e , zdobione w s p a n i a ł ą s n y c e r k ą , k t ó r e j najbogatsze p r z y k ł a d y sta­ n o w i ą d r e w n i a n e stropy, t z w . t a w a n y . Tego r o d z a j u do­ m o s t w a b y ł y o c z y w i ś c i e w ł a s n o ś c i ą l u d z i b o g a t y c h , ale w o m a w i a n y m okresie z a m o ż n o ś ć nawet mieszkańców w s i b y ł a taka, że znalazła ona w y r a z w charakterze zabudowy c a ł y c h osiedli (Smdlian, Rajkowo, Arbanasi i innych). K o ż u c h a r o w daje liczne ilustracje zdobnictwa d o m ó w b u ł g a r s k i c h , ale szerzej n i e z a j m u j e s i ę t y m p r o b l e m e m , i n t e r e s u j ą go p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i a typologiczne i rozwój d o m u bułgarskiego. P r z y j m u j ą c jako p o d s t a w ę systematyki wzajemne usy­ tuowanie pięciu g ł ó w n y c h części s k ł a d o w y c h d o m u b u ł ­ garskiego, a m i a n o w i c i e i z b y z o g n i s k i e m (kaszta), sieni (prust), k o m o r y (kiler), izby z piecem ogrzewalnym (soba) o r a z w e r a n d y ( c z a r d a k ) , w y r ó ż n i a a u t o r d w a z a ­ sadnicze t y p y . Jeden s t a n o w i dom, k t ó r e g o p l a n r o z w i j a się d o k o ł a czardaka jako p u n k t u centralnego, obejmu­ j ą c y s w y m z a s i ę g i e m p o ł u d n i o w ą część B u ł g a r i i po r z e k ę M a r i c e na p ó ł n o c y , i d r u g i t y p , k t ó r y r o z w i j a się w o k ó ł izby z o g n i s k i e m (kaszta), w y s t ę p u j ą c y na p o z o s t a ł y c h obszarach k r a j u z w y j ą t k i e m okolic g ó r S t r a n ż a . P o ­ dział n a b u d o w n i c t w o części p ó ł n o c n e j i p o ł u d n i o w e j m a r ó w n i e ż swe uzasadnienie jeśli chodzi o zagadnienie u r z ą d z e ń ogniowych. W części p ó ł n o c n e j w o b r ę b i e do­ m u jest jedno t y l k o pomieszczenie p o s i a d a j ą c e ognisko do g o t o w a n i e , p o d c z a s g d y w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j u r z ą ­ dzenia t a k i e z n a j d u j ą się w k a ż d y m w n ę t r z u m i e s z k a l ­ nym. D o m y b u ł g a r s k i e z a r ó w n o w części północnej, jak i p o ł u d n i o w e j s ą w zasadzie s z e r o k o f r o n t o w e . T y p b u ­ downictwa wąskofrontowego z szeregiem wnętrz w amfiladzie, z w e j ś c i e m w węższej ścianie b u d y n k u , w y ­ stępuje w rejonie gór S t r a n ż a i w z d ł u ż w y b r z e ż a Morza Czarnego a ż poza Burgas n a p ó ł n o c y . D a w n i e j p o d o b n y u k ł a d (obok szerokofrontowego) s t o s o w a n y b y ł w c h a ł u ­ pach t y p u ziemiankowego, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w szero­ k i m pasie c i ą g n ą c y m się w z d ł u ż D u n a j u . N a t l e p o d ­ stawowego zróżnicowania wyodrębniło się w 2.poł. X I X w . .szereg o d m i a n l o k a l n y c h , k t ó r e a u t o r o m a w i a w sposób szczegółowy, przedstawiając k a ż d o r a z o w o ich rozwój w postaci bardzo interesujących schematów. Tekst uzupełniają mapy ilustrujące zasięgi w y s t ę p o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w i odmian w p a r u przekrojach czasowych. Jak j u ż wspomniano w y ż e j , w d a w n y m budownictwie b u ł g a r s k i m u ż y w a n y b y w a ł budulec drewniany. W y ­ s t ę p o w a ł on przede w s z y s t k i m na terenach g ó r s k i c h , L I S SZANOWNA Przesyłam sują. W zówka T Rss. D O W a m 2 zdjęcia, 1967 pow. Nowy Skupień. Pyzówce, k t ó r e może Was r. b y ł e m na Targ. Poznałem biarza kapliczek S t a n i s ł a w a samej Praca K o ż u c h a r o w a dzięki przejrzystości konstrukcji, zgromadzeniu sporego m a t e r i a ł u faktograficznego, in­ teresującym rekonstrukcjom naświetlającym problemy genetyczne i rozwojowe p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w a r c h i t e k ­ tonicznych m a d u ż ą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Jest ona j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h pozycji dla p r z y s z ł y c h prac w dzie­ dzinie b a d a ń nad l u d o w y m b u d o w n i c t w e m w rejonie k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i m . Z pracy tej w y n i k a jednak, że budownictwo Bułgarii wykazuje wiele analogii z budow­ nictwem południowej i południowo-wschodniej Rumunii. Wiąże je z n i m dawne w y s t ę p o w a n i e b u d o w n i c t w a zie­ m i a n k o w e g o po o b u s t r o n a c h D u n a j u , d o m ó w p i ę t r o w y c h z pomieszczeniami gospodarczymi w części parterowej a m i e s z k a l n y m i i c z a r d a k i e m na p i ę t r z e . A n a l o g i e te, k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y rejestr m o ż n a by znacznie rozsze­ rzyć, kańczą się u podnóża Karpat p o ł u d n i o w y c h . B u ­ downictwo Siedmiogrodu w sposób w y r a ź n y odcina się o d tego, co s p o t y k a m y n a t e r e n i e B u ł g a r i i i p o ł u d n i o w e j R u m u n i i . T r u d n o b y ł o b y d o s z u k a ć s i ę p o d o b i e ń s t w a czy bardziej czytelnych z w i ą z k ó w p o m i ę d z y b u d o w n i c t w e m b u ł g a r s k i m a t y m , k t ó r e w y s t ę p u j e na terenach K a r p a t , szczególnie zaś wschodnich i zachodnich. R E D A K C J I REDAKCJO sierpniu wiskiem p o d c z a s -gdy w d o l i n a c h s t o s o w a n y b y ł t z w . p a j a n t , t j . konstrukcja ramowa w y p e ł n i o n a plecionką z chrustu polepionego gliną. Dziś k o n s t r u k c j a p a j a n t o w a panuje już w całej Bułgarii, zaś chałupy budowane z drewna n a w ę g i e ł czy s u m i k i ł ą t k ę n a l e ż ą do b a r d z o r z a d k i c h zabytków. Z b u d o w n i c t w a wiejskiego w y w o d z ą się genetycznie budowle miejskie, których najwspanialsze przykłady stanowią domy bogatych k u p c ó w w starej dzielnicy Plowdiwu. Po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w z w i ą z k u z k o n i e c z n o ś ­ cią b u d o w y reprezentacyjnych g m a c h ó w dla w ł a d z a d m i ­ n i s t r a c y j n y c h , s z k o l n i c t w a etc. p o j a w i a s i ę w m i a s t a c h bułagarskich architektura typu zachodnioeuropejskiego. Wprawdzie z początkiem X X w. architekci bułgarscy p r ó ­ b o w a l i w s w y c h p r o j e k t a c h n a w i ą z y w a ć do l o k a l n y c h tradycji, jednak nie u d a ł o i m się z a h a m o w a ć naporu kosmopolitycznych w z o r ó w , k t ó r e ostatecznie zadecydo­ w a ł y o obliczu większości miast b u ł g a r s k i c h . Bardziej konserwatywna o k a z a ł a się natomiast w i e ś , k t ó r a m i m o przemian gospodarczych i s p o ł e c z n y c h , j a k i e zaszły po I I wojnie światowej, nawet w s w y m najnowszym, w dużej mierze zmodernizowanym b u d o w n i c t w i e nie z r y w a całkowicie więzów z przeszłością. Kilka przy urlopie we tam zaintere-. m o g ł e m s i ę d o w i e d z i e ć , czy w i n n y c h w s i a c h s ą wsi jego ludowego kapliczek znajduje drodze, jedna przy stacji kobieta, której syn zginął Skupień kapliczki rzeź­ swoje m a l u j e i złoci. F i g u r e k kich się pelii. Żalił się nawet, w kolejo­ również kapliczki. przez­ Szeligę, znanego pod jego Py­ nie rzeźbi. K a p l i c z e k że b y l i u niego i n a m a w i a l i go, a b y r z e ź b i ł ludz­ żadnej jacyś „ r ó ż n e t a k i e pajace", ale jego d w a rodzaje: jeden — „ p o l n e " , stosunkowo m a ł e i proste, równię? w sąsiedniej wsi Sieniawie. Nie a inne przeznaczone do jego wnętrz, można podzielić on m i e j s c u p o d p o c i ą g i e m ) . P o z a t y m r o z p o z n a ł e m 2—3 kapliczki Kapliczki Ce­ z Krakowa na ją przystał. w tym (ufundowała nie sprzedaje w wej to nie precyzyjnie na rzeźbione, 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82465125ca8923c76dbee4c786627c28.pdf 7c7d3df35509ae30c4076ef652f695a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4868 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4517 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.237-247 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ludowy w Polsce, w druku. T. S e w e r y n na podstawie tradycji lokalnej częstochowskiej p o d a ł , że Gotłieb H a r b i c h był m a l a r z e m i d r z e w o r y t n i k i e m (por. Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937, s. 25). W c z ę s t o c h o w ­ s k i c h księgach m i e j s k i c h n o t o w a n y j e s t H a r b i c h j a k o „ m a l a r z " ( A r c h i w u m M i e j s k i e w Częstochowie, Księga L u d n o ś c i 1865). S y g n o w a n e p r z e z n i e g o o b r a z k i d e w o c y j n e , j a k i e udało m i się odnaleźć, są r ę c z n i e b a r ­ w i o n y m i stalorytami. 5 M . P r z e ź d z i e c k ą , Na tropach skulskich ochweśników, „ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957, N r 4, s. 250—256; S t . Błaszczyk, P l a s t y k a [ w : ] Kultura ludowa Wielko­ polski, r e d . J . B u r s z t a , P o z n a ń I960, t . I I , s. 603 i n a s t . 6 A. Kunczyńska-Iracka, Obrazy częstochowskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, N r 2, s. 75—100 o r a z Ma­ larze ludowi z Gidel, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X , 1965, N r 2, s. 79—100. 7 A . Jaśkiewicz, Materiały do historii cechowego rzemiosła artystycznego XVIII i pierwszej połowy XIX w. w Nowej Częstochowie, „Archiwa, B i b l i o t e k i i M u z e a K o ś c i e l n e " , Т . V I , 1963; A . G ł ę b o c k i ( p o d p i s a n y j a k o G ł ę b o w s k i ) , K i t k a słów o malarstwie w Częstocho­ wie, „ W i e k " , 1874, N r 24—28. S. Szymański c y t u j e go j a k o Gołębiowskiego. 8 W s z y s t k i e c y t o w a n e f r a g m e n t y t e k s t ó w pochodzą ze z s z y t k i d o k u m e n t ó w c e c h u m a l a r z y w C z ę s t o c h o w i e , znajdujących się o b e c n i e w B i b l i o t e c e M i e j s k i e j w C z ę ­ s t o c h o w i e , s y g n . 180.125. 9 J . U. Niemcewicz, Podróże historyczne po zie­ miach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, Pa­ r y ż — P e t e r s b u r g , 1858, s. 484. T e n c y t a t w y j ą t k o w o powtarzam. 10 A . G ł ę b o c k i , o p . c i t . 11 S t . Szymański, W a r s z t a t skulski..., w y d . cyt., s. 116. 12 A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Obrazy częstochowskie..., w y d . cyt. 13 M . P r z e ź d z i e c k ą , op. c i t . 14 S t . Szymański, Warsztat skulski..., w y d . cyt., s. 120. 15 A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarze ludowi z Gidel..., w y d . cyt. 16 St. Szymański, Warsztat skulski..., w y d . cyt., s. 125. N Jolan Balogh, A. N E P M U V E S Z E T ES A T O R T E N E T I p r a j z i Ertesitó", t. X L I X , 1967, s. 73—165, i l . 130. S T l L U S O K (Sztuka A r t y k u ł J o l a n B a l o g h składa się z d w ó c h części: t e o r e t y c z n e j , w której a u t o r k a o m a w i a m e t o d y b a d a n i a sztuki ludowej — i części h i s t o r y c z n e j , g d z i e r o z p a t r u ­ j e w p ł y w r e n e s a n s u n a sztukę ludową. W p i e r w s z e j części p r a c y a u t o r k a o m a w i a z n a c z e n i e s z t u k i l u d o w e j d l a całości k u l t u r y w ę g i e r s k i e j o r a z w y ­ s o k i p o z i o m t e j s z t u k i n a W ę g r z e c h . W t r a k c i e badań n a d sztuką l u d o w ą w y ł a n i a się w i e l e s k o m p l i k o w a n y c h p r o b l e m ó w : p r z e d m i o t e m badań j e s t b o w i e m z j e d n e j s t r o n y l u d , będący ź r ó d ł e m t e j s z t u k i , z d r u g i e j — s a m o dzieło s z t u k i . Z t e g o w z g l ę d u , studiując sztukę l u d o w ą , należy p o s ł u g i w a ć się m e t o d a m i s t o s o w a n y m i z a r ó w n o p r z e z e t n o g r a f i ę , j a k i p r z e z historię s z t u k i . B a d a n i a n a d sztuką l u d o w ą p r o w a d z o n e b y ł y dotąd na Węgrzech przez etnografów, natomiast historycy s z t u k i r z a d k o z a j m o w a l i się tą dziedziną. Jedną z p i e r w ­ s z y c h , która w s t u d i a c h n a d sztuką l u d o w ą stosowała m e t o d y h i s t o r i i s z t u k i , podkreślając jednocześnie p o t r z e ­ bę s t o s o w a n i a t y c h m e t o d , b y ł a s i o s t r a a u t o r k i H e l e n a Balogh (Les edifices de bois Varchitecture religieuse hongroise, B u d a p e s t 1941). J o l a n B a l o g h s t a w i a s o b i e p y t a n i e , w j a k i sposób m o ż n a w y k o r z y s t a ć m e t o d y h i s t o r i i s z t u k i d o badań n a d sztuką l u d o w ą i s t w i e r d z a , że sztukę l u d o w ą należy r o z p a t r y w a ć z t r z e c h p u n k t ó w w i d z e n i a : 1) h i s t o r y c z ­ n e g o , t z n . badań ź r ó d ł o w y c h n a d sztuką l u d o w ą , 2) s t o ­ s u n k u s z t u k i l u d o w e j do stylów h i s t o r y c z n y c h — w r e s z ­ c i e 3) a n a l i z y cech s t y l o w y c h s z t u k i l u d o w e j i j e j o d ­ rębnej e s t e t y k i . Oczywiście a u t o r k a zdaje sobie sprawę, że w s k a z a n e a s p e k t y n i e w y c z e r p u j ą całości p r o b l e m a ­ t y k i , a l e w y t y c z a j ą j e d y n i e z a s a d n i c z e k i e r u n k i badań n a d sztuką l u d o w ą . 1) B a d a n i a h i s t o r y c z n e , c z y l i b a d a n i a ź r ó d ł o w e , które według a u t o r k i , stanowią bazę d l a w s z y s t k i c h dal­ s z y c h poczynań, p o w i n n y iść w trzech kierunkach. W p i e r w s z y m r z ę d z i e należy przebadać s p r a w ę k o n ­ taktów w s i z i n n y m i środowiskami i znaczenie t y c h k o n t a k t ó w j a k o źródła i n s p i r a c j i d l a s z t u k i l u d o w e j . W a ż n ą r o l ę w k o n t a k t a c h m i ę d z y w s i ą a i n n y m i śro­ d o w i s k a m i odgrywały d w o r y . Renesans n a Węgrzech rozszedł się z g ł ó w n e g o c e n t r u m j a k i m b y ł d w ó r k r ó ­ l e w s k i i n a zasadzie powiązań r o d z i n n y c h l u b urzędo­ w y c h dotarł d o p r o w i n c j o n a l n y c h d w o r ó w , a b y z k o l e i oddziałać n a ś r o d o w i s k o w i e j s k i e . Z e źródeł a r c h i w a l ­ n y c h w y n i k a , że p r z y b u d o w a c h p o d e j m o w a n y c h przez w y ż s z e w a r s t w y społeczne, g ł ó w n i e n a p r o w i n c j i , p r a c o ­ w a l i l i c z n i rzemieślnicy w i e j s k i e g o pochodzenia, którzy n i e b y l i członkami cechów. W ę g i e r s c y m a g n a c i z a t r u d n i a l i l i c z n e rzesze r z e m i e ś l ­ n i k ó w : k a m i e n i a r z y , s n y c e r z y , cieśli, g a r n c a r z y i ko­ w a l i , k t ó r z y n i e należąc d o c e c h ó w , p r a c o w a l i t a k j a k .profesjonalni njigstrowie. P r z y w i e l k i c h przedsięwzię­ ludowa i style historyczne), „A Ne- ciach budowlanych, j a k np. wznoszone p r z e z króla z a m k i , p r a c o w a l i n i e t y l k o artyści c e c h o w i , a l e także niestowarzyszeni w cechach pomocnicy, zapewne w i e j ­ skiego pochodzenia. Dzięki t y m w ł a ś n i e niestowarzyszonym „partaczom" — j a k i c h wówczas nazywano — r e n e s a n s o w e f o r m y trafiały d o s z t u k i l u d o w e j . Obok d w o r u niewąptliwy wpływ wywierała na wieś parafia. K s z t a ł c e n i w k o l e g i a c h księża m i e l i możność o p a n o w a ­ n i a p e w n y c h umiejętności r y s u n k o w y c h , zwłaszcza p o ­ znania niektórych ornamentów renesansowych, jak o t y m świadczą r ę k o p i s y kościelne, ś p i e w n i k i i t p . W t e n sposób o r n a m e n t y t e p r z e d o s t a w a ł y się n a w i e ś . Z d a r z a ł o się także, że s a m i księża w y k o n y w a l i p o l i ­ c h r o m i e kościelne, korzystając z pomocy miejscowe-* ludności, która dzięki t e m u bezpośrednio m o g ł a zetknąć się z renesansową f o r m ą . Dalszym postulatem w badaniach historycznych nad sztuką ludową są, zdaniem autorki, poszukiwania a r c h i w a l n e , prowadzące do u s t a l e n i a n a z w i s k i w i a ­ domości o w i e j s k i c h rzemieślnikach. W końcu a u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a z n a c z e n i e badań n a d d z i e j a m i p o ­ szczególnych z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j . 2) S t o s u n e k s z t u k i l u d o w e j d o s t y l ó w h i s t o r y c z n y c h . Zależności m i ę d z y sztuką l u d o w ą a s t y l a m i h i s t o r y c z ­ n y m i należy badać w p i e r w s z y m rzędzie w o p a r c i u o sztukę d a n e g o k r a j u , a następnie, jeśli t o m o ż l i w e , także w z e s t a w i e n i u ze sztuką obcą. S z c z e g ó l n e j e d n a k znaczenie m a porównanie s z t u k i l u d o w e j z z a b y t k a m i t e g o t e r e n u , w o b r ę b i e k t ó r e g o ją r o z p a t r u j e m y , g d y ż n a t y m t l e można n a j ł a t w i e j w y t ł u m a c z y ć p o c h o d z e n i e poszczególnych gałęzi s z t u k i , a n a w e t poszczególnych dzieł. O m a w i a j ą c w p ł y w y s t y l ó w h i s t o r y c z n y c h n a sztukę l u d o w ą a u t o r k a s t w i e r d z a , że s z t u k a r o m a ń s k a n i e z n a j ­ duje odbicia a n i w węgierskim b u d o w n i c t w i e ludo­ w y m , ani w l u d o w y m ornamencie: I n a c z e j w y g l ą d a s p r a w a ze s t y l e m g o t y c k i m , k t ó r y zakorzenił się n a długo w sztuce l u d o w e j W ę g i e r . R z e ­ mieślnicy w i e j s c y powtarzali ornamenty zaczerpnięte ze s z t u k i g o t y c k i e j w d e k o r a c j i t a b e r n a k u l ó w , k r o p i e l nic i b r a m w j a z d o w y c h . D o a r c h i t e k t u r y w i e j s k i c h koś­ c i o ł ó w g o t y k w n i ó s ł t y p s p i c z a s t e g o hełmu, z d o b i o n e g o niekiedy czterema n i ż s z y m i w i e ż y c z k a m i . N i e d a się w pełni stwierdzić, w j a k i m - s t o p n i u oddziałały n a sztukę l u d o w ą g o t y c k i e p r z e d s t a w i e n i a f i g u l a r n e , g ł ó w ­ n i e f r e s k i , z k t ó r y c h zresztą w i e l e określa się j a k o dzieła p r o w i n c j o n a l n e . W poszczególnych warsztatach p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w a l i j e d n a k t a k ż e i artyści w i e j ­ scy, stąd w p ł y w y t e musiały b y ć ż y w e , m i m o że w c h w i l i o b e c n e j n i e są już d o u c h w y c e n i a . W k o n ­ k l u z j i a u t o r k a s t w i e r d z a , że o d d z i a ł y w a n i e f o r m g o t y c ­ k i c h n a sztukę l u d o w ą można n a j l e p i e j zaobserwować 237 �na przykładach przemysłu a r t y s t y c z n e g o , głównie p r z e d ­ m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku, j a k m e b l e czy n a c z y n i a gliniane. N a sztukę l u d o w ą W ę g i e r szczególny w p ł y w m i a ł r e n e s a n s , d l a t e g o a u t o r k a o m a w i a dokładnie t e n p r o ­ b l e m w d r u g i e j części s w e g o s t u d i u m . B a r o k oddziałał n a b u d o w n i c t w o w i e j s k i e G ó r n y c h i Z a c h o d n i c h Węgier (Felvideken, D u n a n t u l ) , gdzie spo­ t y k a się d o m y o f a s a d a c h r o z c z ł o n k o w a n y c h p i l a s t r a m i (Gomorben). S t y l ten wywarł również w p ł y w na m e ­ b l a r s t w o l u d o w e , co z a o b s e r w o w a ć można szczególnie w f o r m a c h krzeseł. Z n a l a z ł o n p o n a d t o o d b i c i e w l u d o ­ w e j rzeźbie f i g u r a l n e j , o c z y m świadczą l i c z n e g r u p y U k r z y ż o w a n i a ( K a l v a r i a k ) , posągi M a t k i B o s k i e j czy w i e j s k i e k a p l i c z k i . J a k o przykład podaje a u t o r k a i n t e ­ resujące g r u p y U k r z y ż o w a n i a z S i e d m i o g r o d u zacho­ w a n e w Nóprajzi M u z e u m . W p ł y w r o k o k a n a sztukę l u d o w ą j e s t n i e w i e l k i i z a ­ z n a c z a się p r z e d e w s z y s t k i m w d e k o r a c j i m a l o w a n y c h sufitów. Z n a c z n i e głębszy ślad, szczególnie w a r c h i t e k t u r z e , p o z o s t a w i ł w sztuce l u d o w e j k l a s y c y z m , który s t a n o ­ w i ł n i e j a k o kontynuację p e w n y c h f o r m z a k o r z e n i o n y c h n a w s i w ę g i e r s k i e i o d czasów r e n e s a n s u . W budow­ n i c t w i e w i e j s k i m X V I I I w . wracają w p r o w a d z o n e jesz­ cze w o k r e s i e r e n e s a n s u a r k a d y w s p a r t e n a f i l a r a c h , k t ó r y c h łuki zastąpiono j e d n a k b e l k o w a n i e m . M n i e j s z e z n a c z e n i e miał d l a s z t u k i l u d o w e j b i e d e r ­ m e i e r , ale z a p e w n e p o d w p ł y w e m t e g o s t y l u r o z p o w ­ szechniły się w n i e j n a t u r a l i s t y c z n e w kształcie i w k o ­ lorycie ornamenty kwiatowe. 3) A n a l i z a cech stylowych. Estetyka. Uchwycenie c h a r a k t e r u sztuki l u d o w e j jest według J o l a n B a l o g h z a d a n i e m w y j ą t k o w o t r u d n y m . M o ż n a t o osiągnąć p o ­ przez porównywanie zabytków sztuki (oficjalnej — p r z y p . E . S. S.) i s z t u k i l u d o w e j . P r z e j m o w a n i e form s z t u k i ( o f i c j a l n e j ) p r z e z sztukę l u d o w ą n i e było n i g d y b i e r n e , g d y ż z a z w y c z a j ulegały o n e r ó ż n o r o d n y m p r z e ­ kształceniom i d e f o r m a c j i . M o t y w zaczerpnięty przez sztukę l u d o w ą b y ł w i ę c j e d y n i e s u r o w c e m , z k t ó r e g o wykształcała się n o w a f o r m a , stąd n i e k i e d y t a k t r u d n o i e s t znaleźć p i e r w o w z ó r d l a k o n k r e t n e g o dzieła s z t u k i l u d o w e j . F a k t , że s z t u k a l u d o w a p r z e t w a r z a istniejące motywy w s k a z u j e , że w obrębie t e j s z t u k i i s t n i e j e swoiste poczucie s t y l u . Wiejskiego artystę n i e krępują klasyczne normy i s t y l o w e reguły, stąd n a p o t k a n a f o r m ą posługuje się swobodnie, k i e r o w a n y jedynie i n s t y n k t e m twórczym. Z t e g o w z g l ę d u s z t u k a l u d o w a prześciga n i e j e d n o k r o t n i e fantazją i p o m y s ł o w o ś c i ą sztukę c e c h o w ą . O r n a m e n t w sztuce l u d o w e j c h a r a k t e r y z u j e się l u ź ­ n y m r y t m e m , a l e całość ujęta j e s t w s z t y w n e ramy k o m p o z y c j i , najczęściej s y m e t r y c z n e j i t e d w i e prze­ c i w s t a w n e c e c h y uzupełniają się t u t a j c a ł k o w i c i e . W sztuce l u d o w e i w y s t ę p u j ? w y ł ą c z n i e b a r w y c z y s t e . G a m a b a r w n a n i e j e s t n a t u r a l i s t y c z n a i s p r o w a d z a się do t r z e c h k o l o r ó w : c z e r w o n e g o , n i e b i e s k i e g o i c z a r n e g o . Zwiększenie l i c z b y kolorów oraz n a t u r a l i s t y c z n e zesta­ w i e n i a b a r w n e w w ę g i e r s k i e j sztuce l u d o w e j są 7 i p w i s k i e m p ó f n i e j s z y m , k t ó r e z a w i e r a w sobie wszelkie symptomy dekadencji. Wpływ r e n e s a n s u na sztukę ludową Węgier. R e n e s a n s p o j a w i ł sie n a W ę g r z e c h b a r d z o wcześnie, m i a n o w i c i e w o s t a t n i e j ćwierci w i e k u X V i r o z p o w s z e c h n i ł się s t o p n i o w o p o całym k r a j u . W o k r e ­ sie p ó ź n e g o r e n e s a n s u ( w i e k X V I i X V I I ) narodziły sie l o k a l n e o d m i a n y s t y l o w e , które stały się s k a r b n i c a f o r m dla sztuki l u d o w e j . Oddziaływanie renesansu na w ę ­ gierska sztukę l u d o w ą zaobserwować można przede w s z y s t k i m na przykładzie a r c h i t e k t u r y i o r n a m e n t u . Architektura. Typ murowanego domu wiejskiego z p o d c i e n i a m i ( t o r n a c o s h a z ) u f o r m o w a ł się p o d w p ł y ­ w e m renesansowych d w o r ó w s z l a c h e c k i c h . Z e źródeł w i a d o m o , że już n a początku w i e k u X V I I n a o b s z a r z e całych W ę g i e r istniały r ó ż n o r o d n e w a r i a n t y r e z y d e n c j i szlacheckich. Niektóre typy tych rezydencji można z r e k o n s t r u o w a ć częściowo w o p a r c i u o s t a r e s z t y c h v , częściowo n a p o d s t a w i e z a c h o w a n y c h zabytków, któ­ rych wygląd odpowiada opisom siedemnastowiecznych dworów. A u t o r k a wyróżnia t r z y t y p y t a k i c h dworów. Są t o : p a r t e r o w y d o m z p o d c i e n i a m i umieszczonymi od f r o n t u , d o m z p o d c i e n i a m i biegnącymi wzdłuż czte­ r e c h b o k ó w i d o m z p o d c i e n i a m i n a piętrze. W p ł y w późnego r e n e s a n s u w i d o c z n y j e s t także w p o s z c z e g ó l ­ 238 n y c h f o r m a c h a r c h i t e k t o n i c z n y c h , szczególnie w sposo­ bie b u d o w a n i a a r k a d o w y c h podcieni (tornac), wśród k t ó r y c h s p o t y k a się t r z y w a r i a n t y : r z ą d ł u k ó w w s p a r ­ t y c h na k o l u m n a c h l u b na f i l a r a c h oraz podcienia złożone z s a m y c h ł u k ó w . Podcienia z rzędami łuków w s p a r t y c h n a k o l u m n a c h wykazują w p ł y w późnorenesansowych w y s o k i c h a r k a d toskańskich, p r z y c z y m p o w i ą z a n i a t e w i d o c z n e są r ó w ­ nież w s a m y m ukształtowaniu k a p i t e l i i b a z k o l u m n . P o d c i e n i a z łukami na f i l a r a c h występują w okresie późnego renesansu oraz b a r o k u i t e n właśnie t y p w p ł y ­ nął n a architekturę l u d o w ą . J a k o trzecią o d m i a n ę w y ­ różnia a u t o r k a p o d c i e n i a złożone z s z e r e g u ł u k ó w , które są uproszczoną f o r m ą ł u k ó w w s p a r t y c h n a f i l a r a c h . W t y m t y p i e p o d c i e n i h i s t o r y c z n e f o r m y uległy już przeobrażeniu p o d w p ł y w e m l u d o w e j f a n t a z j i . Jeszcze w y r a ź n i e j r y s u j e się w p ł y w r e n e s a n s u w w i e j s k i m b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m . Wiejscy rzemieśl­ nicy t r a k t o w a l i b o w i e m formę renesansowej b a l u s t r a d y t a k j a k b y t o był rząd k o l u m n i r o z w i n ę l i całą s e r i e wariantów tego m o t y w u . F o r m y renesansowych a r k a d p o j a w i ł y się n a t o m i a s t w d e k o r a c j i d z w o n n i c d r e w n i a ­ n y c h kościołów, hełmach w i e ż kościelnych, a także w różnorodnych t y p a c h d r e w n i a n y c h domów chłop­ s k i c h . P r ó b o w a n o n a w e t u d o w a d n i a ć , że f o r m y o b r a ­ m i e ń d r z w i i o k i e n s t a r y c h w i e j s k i c h d o m ó w zostały przejęte także z k a m i e n n e j , p ó ż n o r e n e s a n s o w e j a r c h i ­ t e k t u r y . P e w n e j e s t , że z p ó ź n e g o r e n e s a n s u w y w o d z i się t y p b r a m y s p o t y k a n y n a t e r e n a c h zamieszkałych przez Seklerów: b r a m y z d w i e m a o t w i e r a n y m i b r a m ­ k a m i i gołębnikiem u szczytu. P i e r w s z e przykłady t a ­ k i c h b r a m o b s e r w u j e m y już w w i e k u X V I I , a d o n a j ­ s t a r s z y c h n a l e ż y b r a m a w M i k h a z a z r o k u 1673, k t ó ­ r e j d e k o r a c j a składa się z czysto r e n e s a n s o w y c h o r n a ­ mentów. Ornament. Włoski ornament renesansowy został przyjęty częściowo za p o ś r e d n i c t w e m i m p o r t o w a n y c h z Włoch w y r o b ó w przemysłu artystycznego (głównie t e k s t y l i ó w ) , częściowo p o p r z e z rzeźbione i malowane w y r o b y r o d z i m e g o r e n e s a n s u . D o t y c h o s t a t n i c h należą głównie i l u m i n o w a n e m a n u s k r y p t y , d o k u m e n t y , m a l o ­ w a n e s t r o p y k a s e t o n o w e i f r e s k i , a zdobiące j e o r n a ­ m e n t y , powstałe p o d w p ł y w e m włoskich druków i w z o r ­ ników, rozpowszechniły się w e w s z y s t k i c h gałęziach sztuki ludowej. Szczególne z n a c z e n i e m i a ł o p r z e j ę c i e p r z e z sztukę ludową budowy renesansowego o r n a m e n t u , o czym świadczą w y s t ę p u j ą c e w t e j sztuce następujące j e d ­ n o s t k i k o m p o z y c y j n e : l i n i a f a l i s t a w dużej ilości w a ­ r i a n t ó w , połączona z r ó ż n o r o d n y m i m o t y w a m i k w i a ­ t o w y m i , tworzącymi z m i e n n y r y t m ; k o m p o z y c j a cen­ t r a l n a ; g r u p o w a n i e poszczególnych motywów wzdłuż osi s y m e t r i i ; łuki w k l ę s ł e , które układają się w długie rzędy. D a l e j a u t o r k a w y p r o w a d z a poszczególne o r n a m e n t y ludowe z następujących ornamentów renesansowych: w i ą z k i k w i a t ó w , t z w . w ł o s k i c h dzbanuszków, t z w . w ł o s ­ kich wieńców, owocu granatu, stylizowanych liści a k a n t u , m o t y w u rozety, m o t y w u p t a k a (paw). O r n a ­ m e n t y znane z w e n e c k i c h wzorników z w i e k u X V I zo­ stały w y k o r z y s t a n e w l u d o w y c h t k a n i n a c h d o m o w e g o w y r o b u , szczególnie w h a f t a c h , p r z y czym niektóre z n i c h zostały z m o d y f i k o w a n e , niektóre n a t o m i a s t p r z e ­ niesiono w całkowicie czystej formie. Wiele spośród ornamentów renesansowych, j a k różnorodne rozety, włoskie wieńce l u b d z b a n u s z k i trwają w węgierskiej s z t u c e l u d o w e j p o p r z e z całe s t u l e c i a . D o t a k i c h o r n a ­ m e n t ó w należy n p . m o t y w w i c i roślinnej, k t ó r y o b s e r ­ w u j e m y na terenie Siedmiogrodu, r y t y w drzewie i k a ­ m i e n i u , a także s t y l i z o w a n y liść a k a n t u , powszechnie s t o s o w a n y n a t e r e n a c h zamieszkałych p r z e z S e k l e r ó w . W węgierskiej ceramice ludowej rozpowszechnił sie n a t o m i a s t włosko-renesansowy o r n a m e n t l i l i i i m o t y w ptaka. W zakończeniu a u t o r k a s t a r a się pokazać, j a k z m i e ­ niały się p r z e j ę t e p r z e z sztukę l u d o w ą f o r m y r e n e s a n ­ s o w e . W a r c h i t e k t u r z e nastąpiła z m i a n a p r o p o r c j i z w y ­ smukłych n a b a r d z i e j p r z y s a d z i s t e . W o r n a m e n c i e m i e j ­ sce r e g u l a r n e j s t r u k t u r y l i n i o w e j zajmują n i e p o w i ą ­ zane, s w o b o d n e r y t m y l i n i i . Reasumując a u t o r k a s t w i e r ­ dza, że w s z y s t k i e r o z p a t r y w a n e p r z e z nią z a b y t k i s z t u k i ludowej ukazują t k w i ą c e w l u d z i e a r t y s t y c z n e siły twórcze oraz bogactwo l u d o w e j wyobraźni. Ewa Snieżyńska-Stolot �Piotr Galaunie, S K U L P T U R A , L i e t u v i u Laudies Menas. Vilnius. K n y g a I , 1963 i K n y g a Ukazująca się w W i l n i e , interesująca s e r i a w y d a w ­ n i c z a książek p o ś w i ę c o n y c h l i t e w s k i e j sztuce w z b o g a ­ ciła się w ciągu o s t a t n i c h l a t o t r z y n o w e , c e n n e p o ­ z y c j e . Są t o d w a t o m y p o ś w i ę c o n e l u d o w e j rzeźbie w drzewie i jeden — drzeworytowi i m a l a r s t w u . A u t o r e m w s z y s t k i c h trzech prac jest P i o t r Galaunie, jeden z najstarszych i najwybitniejszych etnografów l i t e w s k i c h . Doskonała znajomość p r z e d m i o t u , z d o b y t a p r z e z w i e l e d z i e s i ą t k ó w l a t studiów i badań t e r e n o ­ w y c h oraz f a k t w y k o r z y s t a n i a do publikacji także a r c h i w a l n y c h f o t o g r a f i i z a b y t k ó w już n i e istniejących pozwoliły G a l a u n i e na opracowanie bardzo bogatej do­ k u m e n t a c j i , która służyć m o ż e j a k o p o d s t a w a d o w i e l u p r a c . J e s t o n a t y m c e n n i e j s z a , że w dotychczasowej l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , dotyczącej l u d o w e j s z t u k i l i t e w ­ s k i e j , b r a k było zupełnie t e g o r o d z a j u p u b l i k a c j i . O m a w i a n e książki G a l a u n i e , a szczególnie o b a t o m y 0 rzeźbie, mają c h a r a k t e r albumów. Główny nacisk położony j e s t n a stronę ilustracyjną, dominującą w y ­ raźnie n a d t e k s t e m . W s t ę p do o p r a c o w a n i a rzeźby n a ­ p i s a n y j e s t w sposób t y p o w o p o p u l a r y z a t o r s k i , n a t o ­ miast wprowadzenie w zagadnienia d r z e w o r y t u l u d o ­ w e g o na L i t w i e m a c h a r a k t e r znacznie bardziej ważki. J e s t t o próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia tego zagadnienia. W y d a j e się j e d n a k , że ze w z g l ę d u n a dobór i sposób z e s t a w i e n i a m a t e r i a ł u , a także o p a t r z e n i e w s z y s t k i c h p u b l i k o w a n y c h zabytków szczegółowymi n o t a m i k a t a ­ l o g o w y m i można w s z y s t k i e t r z y p u b l i k a c j e uważać za opracowania o charakterze n a u k o w y m . W d w ó c h t o m a c h p o ś w i ę c o n y c h rzeźbie z g r o m a d z i ł Galaunie przeszło 1000 i l u s t r a c j i (475 w pierwszym 1 536 w d r u g i m t o m i e ) . G r o m a d z ą c m a t e r i a ł y , a u t o r korzystał ze z b i o r ó w i a r c h i w ó w f o t o g r a f i i muzeów R e p u b l i k i L i t e w s k i e j , a także ze zdjęć w y k o n a n y c h w t e r e n i e . W w i e l u p r z y p a d k a c h a u t o r musiał k o r z y ­ stać z f o t o g r a f i i w y k o n a n y c h p r z e d I I w o j n ą ś w i a t o w ą , p o n i e w a ż z n a c z n a część z a b y t k ó w r z e ź b y l u d o w e j n a L i t w i e uległa w czasie w o j n y z n i s z c z e n i u . ( W p r z y p a d k u korzystania ze zdjęć przedwojennych, pozostawiono w opisach k a t a l o g o w y c h m e t r y k i według dawnego p o ­ działu administracyjnego. W metrykach eksponatów f o t o g r a f o w a n y c h p o w o j n i e u w z g l ę d n i o n o n o w y podział administracyjny kraju). I I , 1965. G R A F I K A , T A P Y B A , V i l n i u s 1966. S e r i a : l i t e w s k i e są w i ę c p r z e d e w s z y s t k i m w i z e r u n k a m i c h ł o ­ p ó w i chłopek, u t r u d z o n y c h , z m a r t w i o n y c h i b i e d n y c h ( C h r y s t u s F r a s o b l i w y , M a t k a B o s k a B o l e s n a P i e t a ) , ale także z a s o b n y c h , z a d o w o l o n y c h z s i e b i e p l e b a n ó w (św. J a n N e p o m u c e n ) czy k u p c ó w , e k o n o m ó w l u b o b s z a r n i ­ ków (diabły). Przedstawienia chłopskich gnębicieli t r a k t o w a n e są o c z y w i ś c i e z w y r a ź n y m zacięciem s a t y ­ rycznym. W i a d o m o ś c i , j a k i e udało się a u t o r o w i zgromadzić o s a m y c h rzeźbiarzach, czy o czasie i m i e j s c u p o w s t a ­ n i a poszczególnych rzeźb, są, p o d o b n i e j a k w p r z y p a d k u badań n a d rzeźbą l u d o w ą w i n n y c h k r a j a c h E u r o p y , b a r d z o niepełne. G a l a u n i e p i s z e j e d y n i e , iż rzeźbiarze w y w o d z i l i się z a z w y c z a j z n a j b i e d n i e j s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa w s i ( z w y k l e b y l i t o b e z r o l n i czy m a ł o r o l n i chłopi) l u b spośród m a ł o m i a s t e c z k o w y c h cieśli, m u z y ­ kantów, a także twórców instrumentów muzycznych. T w ó r c z o ś ć rzeźbiarska stanowiła d l a n i c h dodatkowe źródło z a r o b k u . W społeczności w i e j s k i e j rzeźbiarze n a ­ leżeli do l u d z i n a j b a r d z i e j c z y n n y c h i oświeconych. W i e l u z n i c h z a j m o w a ł o się także k o l p o r t a ż e m n i e l e ­ g a l n e j p r a s y w j ę z y k u l i t e w s k i m . N i e k t ó r z y rzeźbiarze p r ó b o w a l i s w y c h sił także j a k o k o n s t r u k t o r z y m a s z y n p r z e z siebie p r o j e k t o w a n y c h . I n n i z n a n i b y l i o t o c z e n i u j a k o twórcy wiejskiego teatru. A n a l i z u j ą c c e c h y f o r m a l n e l i t e w s k i e j rzeźby l u d o ­ w e j , s t w i e r d z a a u t o r w y r a ź n e różnice s t y l o w e m i ę d z y dwoma zasadniczymi "regionami etnograficznymi — Ż m u d z i ą i Auksztotą. P r a c e rzeźbiarzy z A u k s z t o t y są b a r d z i e j p r y m i t y w ­ ne, w y k a z u j ą m n i e j z w i ą z k ó w z rzeźbą kościelną o r a z charakteryzują się w y d ł u ż o n y m i p r o p o r c j a m i p o s t a c i . Książka G a l a u n i e jest d l a p o l s k i c h etnografów i h i ­ storyków s z t u k i n i e z w y k l e b o g a t y m źródłem materiału II. 1. Michał pow. Rokiszkis, Archanioł, Muzeum drewno malowane, Krajoznawcze, Skapiszkis, Kretynga. U k ł a d i l u s t r a c j i , zwłaszcza w t o m i e p i e r w s z y m , j e s t bardzo czytelny i konsekwentny. A u t o r pokazuje naj­ p i e r w s a m e g o t w ó r c ę , j e g o narzędzia i sposób p r a c y (ił. 2 — 8), następnie p r z y k ł a d y r z e ź b najbliżej z w i ą ­ z a n y c h ze sztuką oficjalną ( i l . 9 — 15), k a p l i c z e k w j a ­ k i c h u m i e s z c z a n o n a L i t w i e d r e w n i a n e ś w i ą t k i ( i l . 22 — 26), następnie p r e z e n t u j e w y b r a n y z e s t a w rzeźb l u d o ­ w y c h w kolejności ilustrującej j e g o koncepcję o c e n y t e j gałęzi twórczości. P r z e d s t a w i e n i a Chrystusa Fra­ s o b l i w e g o , św. A g a t y , św. F l o r i a n a ( i l . 27 — 60) u m i e s z ­ cza n a początku, j a k o p o s t a c i e ś w i ę t y c h najbliższych l u d o w i , uosabiających s a m y c h w i e ś n i a k ó w i i c h p o w ­ s z e d n i e t r o s k i , następnie p r z e d s t a w i a „ w i z e r u n k i r o ­ d z i n y " — św. R o d z i n ę , M a t k ę Boską z D z i e c i ą t k i e m , P i e t ę , św. A n n ę z M a d o n n ą ( i l . 61 — 101). W d r u g i e j części t o m u a u t o r g r u p u j e r z e ź b y poszczególnych t w ó r ­ ców o z n a n y c h m u nazwiskach l u b zestawia razem r z e ź b y , k t ó r e , ze w z g l ę d u n a c e c h y f o r m a l n e , p r z y ­ p i s u j e t e m u s a m e m u artyście. Tom drugi pomyślany był przez Galaunie jako uzupełnienie p i e r w s z e g o . W m n i e j m o ż e k o n s e k w e n t n y m i p r z e j r z y s t y m p o r z ą d k u r e p r e z e n t o w a n e są t a m w z a ­ sadzie w s z y s t k i e g r u p y rzeźb wyróżnionych w tomie pierwszym. N o w y m i g r u p a m i tematycznymi, jakie autor dodaje do u p r z e d n i o w y m i e n i o n y c h , są kompozycje wielofiguralne, przedstawienia diabłów i drewniane, r z e ź b i o n e m a s k i z a p u s t n e . T o m t e n w y d a j e m i się b a r ­ d z i e j interesujący p o d w z g l ę d e m w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j r e p r o d u k o w a n y c h rzeźb. W s z k i c o w y m o m ó w i e n i u zagadnień n a j i s t o t n i e j s z y c h , zdaniem autora, dla ludowej r z e ź b y d r e w n i a n e j 'na L i t w i e w y s u w a się n a p l a n p i e r w s z y j e j oryginalność i samodzielność w t r a k t o w a n i u t e m a t u o r a z r ó ż n o r o d ­ ność f o r m . T r a d y c y j n a i k o n o g r a f i a chrześcijańska i n t e r ­ p r e t o w a n a j e s t , j a k sądzi G a l a u n i e , t a k b a r d z o swo­ b o d n i e , że dzieła chłopskich r z e ź b i a r z y n i e mają już n i c w s p ó l n e g o ze s w y m i k o ś c i e l n y m i pierwowzorami. Odkrywają natomiast cechy charakterystyczne dla p r z e d s t a w i c i e l i poszczególnych k l a s społecznych. Ś w i ą t k i гзд �p o r ó w n a w c z e g o , t y m c e n n i e j s z y m że, p o d o b n i e j a k n a L i t w i e , w P o l s c e rzeźba należy d o s z c z y t o w y c h osiąg­ nięć s z t u k i l u d o w e j . B e z p o ś r e d n i e sąsiedztwo a p r z e d e w s z y s t k i m w i e l o r a k i e związki o b u narodów, wynikające z f a k t u współistnienia w j e d n y m p a ń s t w i e w ciągu k i l k u w i e k ó w , n i e pozostały bez w p ł y w u także n a k u l ­ turę ludową. K o r z y s t a n i e z t y c h s a m y c h l u b b a r d z o zbliżonych w z o r ó w k u l t u r y w a r s t w o ś w i e c o n y c h s p o ­ wodowało w dziedzinie p l a s t y k i l u d o w e j przedstawia­ jącej t w o r z o n e j p r z e z P o l a k ó w i L i t w i n ó w i s t n i e n i e w i e l u zbieżności ( p r z e d e w s z y s t k i m jeśli i d z i e o i k o n o ­ g r a f i ę , która j e s t szczególnie n a Ż m u d z i b a r d z o zbliżona d o p o l s k i e j ) . Jednocześnie odmienność i n t e r p r e t a c j i t y c h s a m y c h czy a n a l o g i c z n y c h w z o r ó w p r z e z p o l s k i c h i l i ­ t e w s k i c h twórców pozwala t y m wyraźniej obserwować odrębności n a r o d o w e . W y d a j e m i się, że rzeźba w d r z e ­ w i e jest j a s k r a w y m przykładem tego właśnie z j a w i s k a . W większości p r z y p a d k ó w z a r ó w n o w p o l s k i e j , j a k w l i t e w s k i e j rzeźbie, p o w t a r z a j ą się t e same t e m a t y ikonograficzne. Przede w s z y s t k i m Chrystus Frasobliwy, wizerunek najbardziej chyba charakterystyczny, nie­ j a k o s y m b o l l u d o w e g o świątka w o b u k r a j a c h . Z a w ę ­ drował t e n t e m a t n a Żmudź niewątpliwie z P o l s k i , w y d a j e się też, że w ś r ó d r z e ź b F r a s o b l i w e g o r e p r o d u ­ k o w a n y c h p r z e z G a l a u n i e niektóre m o g ł y b y być n a w e t i m p o r t a m i z P o l s k i . ( T o m I — i l . 19, 20, 36, Т . I I — i l . 218, 234). Jednakże o g r o m n a większość j e g o p r z e d ­ stawień powstała jako oryginalne dzieła rzeźbiarzy m i e j s c o w y c h , o d m i e n n e w w y r a z i e o d p o l s k i c h , choć analogiczne do typów przedstawień s p o t y k a n y c h w P o l ­ sce, szczególnie w r e g i o n a c h północnych. Do bardzo p o p u l a r n y c h zarówno w Polsce, j a k na L i t w i e , należą także p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a N a z a reńskiego ( t e n w i z e r u n e k C h r y s t u s a w P o l s c e s p o t y k a n y jest przede w s z y s t k i m na Mazowszu i K u r p i a c h i w y ­ daje się p r a w d o p o d o b n e , że d o r o z p o w s z e c h n i e n i a się j e g o p r z y c z y n i ł a się sława c u d o w n e j s t a t u y C h r y s t u s a związanego na A n t o k o l u w W i l n i e ) . Rzeźby P i e t y i M a t ­ k i B o s k i e j B o l e s n e j w i n t e r p r e t a c j i l u d o w y c h rzeźbiarzy l i t e w s k i c h zdają się być •— j a k t o słusznie podkreśla G a l a u n i e — p o r t r e t a m i s t r o s k a n y c h chłopek i często p r z e d s t a w i a n e są w s t r o j a c h l u d o w y c h , co w r z e ź b i e p o l s k i e j z d a r z a się r z a d k o . W p r z e d s t a w i e n i a c h t a k i c h świętych, j a k A n t o n i , Roch, J a n N e p o m u c e n równie w y r a ź n i e rysują się różnice f o r m a l n e , p r z y analogicz­ n y m ujęciu i k o n o g r a f i c z n y m . Z w i ą z k i ze sztuką „ o f i c j a l n ą " w y d a j ą się być w świetle p r z e d s t a w i o n e g o materiału m n i e j bezpośrednie n a L i t w i e niż w P o l s c e . Z j a w i s k o t o tłumaczy z a p e w n e p r z e d e w s z y s t k i m m n i e j s z a l i c z b a m i a s t i późniejszy i c h r o z w ó j o r a z późniejsza o k i l k a w i e k ó w c h r y s t i a n i ­ z a c j a L i t w y . N a L i t w i e działało z n a c z n i e m n i e j w a r ­ sztatów c e c h o w y c h , m n i e j też było kościołów, a i z o l a c j a w s i większa niż w P o l s c e . T o m poświęcony d r z e w o r y t o w i i m a l a r s t w u zawiera, j a k już w s p o m n i a ł a m , n i e t y l k o bogatą d o k u m e n t a c j ę materiału, zwłaszcza z z a k r e s u d r z e w o r y t u , a l e także s t a n o w i p i e r w s z ą p r ó b ę s y n t e t y c z n e g o ujęcia zagadnie­ n i a g r a f i k i l u d o w e j n a L i t w i e . Z e w z g l ę d u n a t o , że tekst rozprawy Galaunie zawiera wiele cennych i no­ w y c h i n f o r m a c j i , a napisany jest po l i t e w s k u , w y d a j e się c e l o w e p r z e d s t a w i e n i e j e g o z a s a d n i c z e j treści. * Zainteresowanie autora drzeworytem l u d o w y m na L i t w i e d a t u j e się o d 1911 г., k i e d y w k o w i e ń s k i m M u ­ z e u m odnalazł d w i e o d b i t k i d w u s t r o n n e g o k l o c k a d r z e w o r y t n i c z e g o . W 1927 r . G a l e r i a C z u r l i o n i s a w W i l n i e zorganizowała I w y s t a w ę d r z e w o r y t u l u d o w e g o , o p i e ­ rając się p r z e d e w s z y s t k i m n a f a k s y m i l o w y c h o d b i t k a c h z Teki Łazarskiego, d o których d o d a n o k i l k a o d b i t e k p o s i a d a n y c h przez galerię. W k a t a l o g u p o d a n o m . i n . i n f o r m a c j ę , że w 2. poł. X I X w . w y k o n y w a n o w D a r b i e n i a c h d r z e w o r y t y oraz że żyją jeszcze n a Ż m u d z i drzeworytnicy. Jakkolwiek wystawa n i e cieszyła się z b y t d u ż y m p o w o d z e n i e m , pobudziła z a i n t e r e s o w a n i a tą dziedziną s z t u k i l u d o w e j n a L i t w i e . M u z e a litewskie zaczęły g r o m a d z i ć k l o c k i i o d b i t k i . W 1938 r . w s z y s t ­ k i e znalezione do t e g o czasu k l o c k i z g r o m a d z o n o w M u z e u m W i t o l d a W i e l k i e g o w K o w n i e . W 1939 r . n a j ­ lepsze d r z e w o r y t y l u d o w e w y s ł a n o n a w y s t a w ę ś w i a ­ tową do N o w e g o J o r k u . W l a t a c h 1940—1941 p r z e p r o w a d z o n o w Darbień, P o ł ę g i i S a l a n t u b a d a n i a t e r e n o w e * Dziękuję bieńskiej. 240 I za p o m o c w okolicach w czasie tłumaczeniu p . A l d o n i e Łu­ II. 2. Chrystus Szawle, Muz. niosący krzyż, Etnogr. i Hist., drewno, Kriksztanai, Szawle. wo%~ których z g r o m a d z o n o w i e l e n o w y c h z a b y t k ó w , a także zebrano w i e l e wiadomości o d r z e w o r y t n i c t w i e przede w s z y s t k i m drogą w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h , a częścio­ w o także badań a r c h i w a l n y c h . Wszystkie odnalezione dotychczas d r z e w o r y t y litew­ s k i e pochodzą ze Ż m u d z i . Jest i c h około 150. K l o c k i drzeworytnicze, j a k i e złożyły się n a T e k ę Łazarskiego, n i e pochodzą z d a n i e m G a l a u n i e z ż a d n e g o ze żmudzkich k l a s z t o r ó w , j a k t o podał K i e s z k o w s k i . W c h o d z i ł y o n e w skład k o l e k c j i z a k u p i o n e j o d r o d z i n y kowieńskiego zbieracza V i t k o n s k a s a . G a l a u n i e uważa, że żaden z d r z e w o r y t ó w Teki... n i e p o c h o d z i ze Ż m u d z i , określa j e ogólnie j a k o l i t e w s k i e . Z d a n i e t o p o z o s t a j e w sprzeczności z p o p r z e d n i m j e g o s t w i e r d z e n i e m , p o ­ partym też reprodukowanym przezeń materiałem, z k t ó r e g o w y n i k a , że w s z y s t k i e o d n a l e z i o n e d r z e w o r y t y l i t e w s k i e w y w o d z ą się ze Ż m u d z i . D r z e w o r y t y będące o d b i t k a m i z k l o c k ó w , j a k i e znalazły się w T e c e Łazar­ skiego, są zresztą w p r a c y G a l a u n i e dość l i c z n i e r e p r e ­ z e n t o w a n e (dwadzieścia t r z y r y c i n y ) . Tematyka l i t e w s k i c h drzeworytów ludowych jest wyłącznie r e l i g i j n a , a i k o n o g r a f i a w i e r n a w z o r o m czer­ p a n y m z o f i c j a l n e j s z t u k i kościelnej. Z u p e ł n y b r a k d r z e ­ w o r y t ó w świeckich tłumaczy G a l a u n i e rolą, jaką d r z e ­ w o r y t spełniał w c h a c i e c h ł o p s k i e j . W i z e r u n k i B o g a c z y świętych wieszano w izbie dla o c h r o n y p r z e d c h o r o b a ­ m i czy klęskami ż y w i o ł o w y m i , a l e w a r u n k i e m p o s i a ­ d a n i a p r z e z n i e t e j m a g i c z n e j m o c y było p o ś w i ę c e n i e ich p r z e z księdza. Księża zaś o d m a w i a l i święcenia w i z e r u n k ó w z b y t p r y m i t y w n y c h i d a l e k o odbiegających od w z o r u . Sprzedawano d r z e w o r y t y przede w s z y s t k i m na o d ­ pustach. Rozpowszechnianiem i c h t r u d n i l i się g ł ó w n i e handlarze, którym drzeworytnicy sprzedawali klocki. Handlarze natomiast w y k o n y w a l i sami odbitki. Sami twórcy drzeworytów nie s p r z e d a w a l i i c h n a m i e j s c u w s w y c h d o m a c h , j a k sądzi a u t o r , z o b a w y p r z e d , p o l i c j ą �b i e n i a c h r z e ź b i a r z o w i ś w i ą t k ó w i ołtarzy i p o s i a d a c z o w i dużej k o l e k c j i obrazów. W ś r ó d 42 d r z e w o r y t ó w s p r z e ­ danych w 20-leciu międzywojennym do Warszawy, a pochodzących o d V i n k u s a , z n a j d o w a ł y się e k s p o n a t y ze Ż m u d z i , a l e także n i e m i e c k i e i białoruskie. Z a r ó w n o t e n f a k t , j a k w y n i k i badań p r z e p r o w a d z o n y c h w D a r ­ b i e n i a c h , p o w o d u j ą , że n i e sposób ustalić j a k duży był e w e n t u a l n y w k ł a d t w ó r c z y s a m e g o V i n k u s a w d r z e worytnictwo — konkluduje Galaunie. Poczesne miejsce wśród drzeworytników żmudzkich zajmują Tadeusz i Stefan J u r e w i c z o w i e . Tadeusz syg­ n o w a ł w i z e r u n e k św. A n t o n i e g o d a t o w a n y 1787 ( i l . 28), co j e s t d o t y c h c z a s j e d y n y m ś w i a d e c t w e m j e g o t w ó r c z o ­ ści. S t e f a n J u r e w i c z urodził się w 181B r . w Birżach, umarł w 1893 r . W 1940 r . żył jeszcze w B i r ż a c h j e g o w n u k , również Stefan. W d o m u jego znaleziono k i l k a ­ dziesiąt d r z e w o r y t ó w pozostałych p o d z i a d k u ( i l . 30—47). M a t e r i a ł t e n , p o d o b n i e j a k spuścizna V i n k u s a , j e s t n i e ­ j e d n o l i t y i p o z w a l a się domyślać k i l k u r ó ż n y c h t w ó r c ó w . Jeden z t y c h drzeworytów sygnował pełnym i m i e n i e m i n a z w i s k i e m T o m a s z O s t r o w s k i ( i l . 40), d r u g i n o s i p o d ­ p i s T o m a s z Os., w r e s z c i e t r z e c i inicjały Т . О . ( i l . 41). Niektóre z z a c h o w a n y c h o d b i t e k przypominają prace p r z y p i s y w a n e K u n e i c e . Część z a c h o w a n y c h e k s p o n a t ó w j e s t o d b i t k a m i z t e g o s a m e g o k l o c k a , co ś w i a d c z y ł o b y o i c h p r z e z n a c z e n i u n a sprzedaż. J a k o ostatniego z drzeworytników — autorów k l o c ­ k ó w , k t ó r e należały d o V i n k u s a , w y m i e n i a G a l a u n i e S a ­ m u e l a S t e f a n o w a . Z d a n i e m j e g o , b y ł o n Białorusinem, a p r a c e j e g o b a r d z o w y r a ź n i e odróżniają się o d p o z o ­ stałych d r z e w o r y t ó w j a k i e z n a l e z i o n o u r o d z i n y V i n k u ­ sa. Jaką drogą V i n k u s m ó g ł j e zdobyć, n i e w i a d o m o . P r z y o b e c n y m s t a n i e badań n i e można w p r a w d z i e przesądzić, j a k t o podkreśla a u t o r , czy w s z y s t k i e o d n a ­ lezione przez niego n a z w i s k a l u d z i związanych z drzew o r y t n i c t w e m n a Ż m u d z i b y ł y n a z w i s k a m i t w ó r c ó w , czy j e d y n i e h a n d l a r z y , n i e m n i e j udało m u się uzyskać w i e l e c e n n y c h i n f o r m a c j i . W a ż n e j e s t zwłaszcza odnalezienie prac sygnowanych. II. 3. Chrystus Frasobliwy, drewno nis, pow. Dobiakai, Muz. Sztuki im. malowane, Czurlionisa, CzekoKowno. carską, która k o n f i s k o w a ł a w s z e l k i e d r u k i , także d e w o cyjne, nie opatrzone stemplem cenzury. A u t o r o w i i j e g o w s p ó ł p r a c o w n i k o m udało się z g r o ­ madzić p e w n ą liczbę i n f o r m a c j i o t w ó r c a c h i s p r z e d a w ­ c a c h d r z e w o r y t ó w , p r z e d e w s z y s t k i m drogą w y w i a d ó w z ż y j ą c y m i jeszcze członkami i c h r o d z i n . Pierwszym chronologicznie znanym dotychczas drzeworytnikiem j e s t w ś w i e t l e t y c h badań S t e p a s K u n e i k a , t w o r z ą c y w T e l s z a c h w 1. poł. X I X w . K l o c k i , które pozostały p o n i m w r o d z i n i e ( i l . 60 — 71), w y k a z u j ą t a k z n a c z n e rozbieżności f o r m a l n e , że należy sądzić, iż K u n e i k a p r a c o w a ł z p o m o c n i k i e m n a r a z i e bliżej n i e z n a n y m . P i e r w s z e p r a c e p r z y p i s y w a n e K u n e i c e różnią się też b a r d z o z n a c z n i e o d późniejszych. K a i e t a n o s G r j g a l a u s k a s urodził się w B a r d z i u - M o s e d z i u w o k r ę g u K r e t y n g i , z m a r ł w 1880 r . P r a c e s w e miał sprzedawać jeżdżąc p o o k o l i c y . N a p o d s t a w i e m e ­ t r y k i (Sporządzonej przez M u z e u m w Ausoros, S i a u l i u , przypisywane m u są d w a d r z e w o r y t y ( i l . 95 i 96). A l e k s a n d o s V i n k u s u r o d z o n y w D a r b i e n i a c h w 1832 r . zmarł tamże w 1912 r . W s t ą p i ł d o darbieńskiego k l a s z ­ t o r u , niedługo j e d n a k go opuścił i jął się r z e ź b y , a n a ­ stępnie zaczął h a n d l o w a ć dewocjonaliami w Darbie­ n i a c h . M a t e r i a ł y p r z y w o z i ł z W i l n a i K ł a j p e d y , a także z W a r s z a w y i K r a k o w a . H a n d l o w a ł też d r z e w o r y t a m i . Z d a n i e m d z i e c i V i n k u s a miał o n 60 d o 70 k l o c k ó w . B y ł y one przeznaczone z a r ó w n o do o d b i j a n i a wizerunków dużych formatów (62—66 X 78—84 cm) składanych z 4 k l o c k ó w , średnich (31—35 X 39—43 c m ) , j a k m a ł y c h (11—13 X 12—15 c m ) . N a j w i ę k s z y m powodzeniem cie­ szyły się o d b i t k i duże. K z i s B a r z d y s , s y n d r z e w o r y t n i k a , u r . w 1867 r . i d r z e w o r y t n i k J . P a u l a u s k a s r o z p o z n a l i w 1940 r . p e w n ą liczbę z z a c h o w a n y c h w rodzinie V i n k u s a d r z e w o r y t ó w j a k o j e g o p r a c e ( i l . 1—17). A u t o r ­ s t w o i n n y c h przypisywać można Jozasowi V i n k u s o w i , o j c u A l e k s a n d r a , k t ó r y p r a w d o p o d o b n i e był d r z e w o r y t ­ n i k i e m , a część A n t a s o w i K l a u n i u s o w i z n a n e m u w D a r ­ Analiza formalna p u b l i k o w a n y c h przez Galaunie d r z e w o r y t ó w m o g ł a b y , j a k sądzę, pogłębić jeszcze w ą t ­ p l i w o ś c i j a k i e nasuwał m u p r o b l e m a t r y b u c j i drzewo­ r y t ó w . N p . p r a c e c y t o w a n e j a k o dzieła K u n e i k i w y d a j ą się być t w o r a m i d w u różnych rąk, p o d o b n i e j a k d r z e ­ w o r y t y p r z y p i s y w a n e j e g o n i e z n a n e m u bliżej w s p ó ł ­ p r a c o w n i k o w i . D w a d r z e w o r y t y , których d o m n i e m a n y m a u t o r e m miał być G r i g a u l a u s k a s t a k z n a c z n i e różnią się p o z i o m e m , że n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e , b y w y ­ konał j e t e n s a m a u t o r . T a sama wątpliwość dotyczy prac p r z y p i s y w a n y c h V i n k u s o w i . Poważne wątpliwości n a s u w a a u t o r o w i p r o b l e m d a ­ t o w a n i a d r z e w o r y t ó w . Sądzi o n , że n i e można w n i o s k o ­ wać na p o d s t a w i e dat umieszczonych na z a c h o w a n y c h o d b i t k a c h . N a j d a w n i e j s z a z n i c h , 1710, z n a j d u j e się p o d w y o b r a ż e n i e m św. J e r z e g o •— następna 1787 — n a w i ­ z e r u n k u św. A n t o n i e g o ( i l . 66). O b a d r z e w o r y t y uważa G a l a u n i e za z n a c z n i e późniejsze. G d y b y o d b i t k i p o c h o ­ dziły z X V I I I w . n i e p r a w d o p o d o b n y b y ł b y doskonały s t a n i c h z a c h o w a n i a ; należałoby r a c z e j przypuszczać, że d a t y zostały p r z e z d r z e w o r y t n i k ó w s k o p i o w a n e ze s z t y ­ chów, j a k i e służyły i m za p i e r w o w z ó r . O słuszności t a k i e g o w n i o s k o w a n i a m o ż e świadczyć u m i e s z c z o n y n a d r z e w o r y c i e św. A n t o n i e g o n a p i s „ n a d z i n a k a r c i e 4 3 8 " , co z a p e w n e oznacza, że w i z e r u n e k j e s t kopią i l u s t r a c j i u m i e s z c z o n e j w książce n a s. 438. B y ć m o ż e d r z e w o r y t t e n przypisać można J u r e w i c z o w i ( i l . 66). P o d o b n i e k w e ­ s t i o n u j e G a l a u n i e datę 1821 n a p r z e d s t a w i e n i u C h r y s t u ­ sa w o t o c z e n i u A r m a C h r i s t i , znajdującą się p r z y n a p i ­ sie d r ( d r u k o w a n y ) w W i l n i e . P o w o ł u j ą c się n a P i w o ć k i e g o , G a l a u n i e s t w i e r d z a , że d r z e w o r y t ó w l u d o w y c h p r a w i e n i g d y n i e o d b i j a n o p o d prasą drukarską. N a p i s y d r u k o w a n e w W i l n i e czy w W a r s z a w i e , p o j a w i a j ą c e się n i e k i e d y n a d r z e w o r y t a c h żmudzkich, odczytać należy j a k o chęć z m y l e n i a c a r s k i e j c e n z u r y . W o l n o było s p r z e ­ dawać t y l k o o b r a z k i posiadające j e j p l a c e t , a w ł a ś n i e te m i a s t a b y ł y s i e d z i b a m i u r z ę d ó w c e n z o r s k i c h . Jako okres r o z k w i t u drzeworytnictwa na Żmudzi w y m i e n i a a u t o r p r z e d e w s z y s t k i m 1. poł. X I X w . P o ­ szukując g e n e z y d r z e w o r y t n i c t w a l u d o w e g o n a L i t w i e , z w r a c a G a l a u n i e uwagę przede w s z y s t k i m na p r a c o w n i e d r z e w o r y t n i c z e d r u k a r n i wileńskich. Sądzi, że t w ó r c y drzeworytów l u d o w y c h t a m właśnie m o g l i terminować. B r a k u j e dotychczas d a n y c h , które mogłyby potwierdzić hipotezę o i s t n i e n i u c e n t r ó w d r z e w o r y t n i c z y c h w k l a s z ­ t o r a c h żmudzkich. P o n i e w a ż j e d n a k w i a d o m o , że w y - 241 �chowankowie seminarium duchownego w Wilnie w y ­ k o n y w a l i o b r a z k i d e w o c y j n e techniką d r z e w o r y t u , n i e j e s t w y k l u c z o n e , że t r u d n i l i się tą sztuką także z a k o n ­ nicy. Wśród zachowanych drzeworytów żmudzkich z w r a c a u w a g ę n i e t y p o w y o r n a m e n t zdobiący p r z e d s t a ­ w i e n i a C h r y s t u s a U k r z y ż o w a n e g o ( i l . 96) i M a d o n n y R ó ż a ń c o w e j ( i l . 95). P r a w d o p o d o b n i e a u t o r e m t y c h prac b y ł F r a n c u z pozostały n a Ż m u d z i p o k a m p a n i i n a p o ­ leońskiej. W i a d o m o też, że p r a c o w a l i n a Ż m u d z i d r z e ­ worytnicy z a t r u d n i a n i p r z e z feuda-ów. O n i również m o g l i być m i s t r z a m i a r t y s t ó w w i e j s k i c h . M i s t r z e m K u n e i k i m ó g ł b y ć (jeśli d a t a n a p r z y p i ­ sywanym m u wizerunku św. J a n a N e p o m u c e n a jest prawdziwa) Stanisław C e r s k i , m i e d z i o r y t n i k z Sałant, wykonujący w i z e r u n k i świętych przypominające mocno drzeworyty. Niezależnie od k i l k u d r o b n y c h u w a g , j a k i e zanoto­ wałam wyżej, praca Galaunie zachęca d o d y s k u s j i z a u t o r e m w s p r a w i e n i e k t ó r y c h ogólniejszych k o n k l u ­ z j i dotyczących o c e n y d r z e w o r y t u l u d o w e g o n a L i t w i e . N i e dość p r z e k o n y w a j ą c a w y d a j e się m o t y w a c j a t e z y kwestionującej możliwość i s t n i e n i a drzeworytów l u d o ­ w y c h n a L i t w i e w X V I I I w . Małe prawdopodobieństwo zachowania w dobrym stanie o d b i t e k pochodzących z t e g o czasu n i e przesądza w i e k u k l o c k ó w . J a k w i a d o ­ m o , w y t r z y m a ł o ś ć i c h była b a r d z o duża i k o r z y s t a n o z n i c h długo. W n i o s k u j ą c zaś p r z e z analogię z d r z e w o ­ r y t e m l u d o w y m w P o l s c e , a także innych krajach E u r o p y , nie m a m y podstaw, by kwestionować p r a w d z i ­ wość d a t umieszczonych na drzeworytach litewskich. P r z y p u s z c z e n i e , że d r z e w o r y t y l u d o w e musiały w y s t ę ­ p o w a ć n a L i t w i e już w X V I I I w . c z y n i , j a k sądzę, p r a w ­ d o p o d o b n y m także f a k t i s t n i e n i a t a m wówczas obrazów datowanych, o charakterze f o r m a l n y m l u d o w y c h p r y ­ mitywów. N a j b a r d z i e j d y s k u s y j n y w y d a j e m i się s t o s u n e k G a ­ l a u n i e do g r u p y drzeworytów r e p r o d u k o w a n y c h p o r a z p i e r w s z y w T e c e Łazarskiego, określanych w p o l s k i e j literaturze fachowej jako pochodzące z pogranicza ż m u d z k o - p r u s k i e g o , o n i e z n a n e j bliżej proweniencji. P o l s c y b a d a c z e określili t e d r z e w o r y t y j a k o pochodzące z t e g o s a m e g o w a r s z t a t u , n a co wskazują p o d o b i e ń s t w a f o r m a l n e zachodzące m i ę d z y n i m i , p o z w a l a j ą c e z k o l e i w y r a ź n i e odróżniać tę b a r d z o interesującą g r u p ę o d pozostałych d r z e w o r y t ó w s p o t y k a n y c h n a t e r e n a c h p o l ­ s k i c h , a t a k ż e żmudzkich. G a l a u n i e w s p o m i n a j ą c o Tece Łazarskiego stwierdza, że n i e było w n i e j d r z e w o r y t ó w żmudzkich, j e d n o c z e ś ­ n i e j e d n a k r e p r o d u k u j e w s w e j książce około 20 o d b i t e k z t y c h s a m y c h k l o c k ó w , z których odbijał Ł a z a r s k i , n i e p o w o ł u j ą c się j e d n a k n a n i e g o w b i b l i o g r a f i i . D r z e ­ w o r y t y t e G a l a u n i e d z i e l i n a g r u p y , przypisując je k i l k u a u t o r o m , k t ó r y c h określa j a k o m i s t r z ó w , n p . św. B a r b a r y , czy św. H e l e n y , w e d ł u g i k o n o g r a f i i postaci, którą uważa za n a j b a r d z i e j charakterystyczną d l a d a ­ n e g o zespołu d r z e w o r y t ó w . T a k i podział n i e w y d a j e się n a j b a r d z i e j szczęśliwy, g d y ż d z i e l i n i e c o s z t u c z n i e w i ę k ­ szą, n i e w ą t p l i w i e jednolitą g r u p ę , przesuwając punkt ciężkości z z a g a d n i e n i a zasadniczego n a niewątpliwie drugorzędne. P r o b l e m główny n a t o m i a s t wyjaśnienia g e n e z y t e j n i e z w y k l e c i e k a w e j g r u p y dzieł s z t u k i l u ­ d o w e j powstałych najprawdopodobniej na pograniczu p o l s k o - l i t e w s k i m , pozostaje n a d a l nie rozstrzygnięty. O p i n i a p o l s k i c h b a d a c z y , lokująca o w ą g r u p ę n a p o g r a ­ n i c z u , w y d a j e się n i e p o d w a ż o n a w z e s t a w i e n i u z n o ­ w y m m a t e r i a ł e m , j a k i p j r z y n o s i książka G a l a u n i e . G r u ­ p a t a j e s t b a r d z o w y r a ź n i e różna f o r m a l n i e o d w i ę k s z o ­ ści d r z e w o r y t ó w żmudzkich. Z z a g a d n i e n i e m podejścia d o p r o b l e m u d r z e w o r y t ó w z Teki Łazarskiego w i ą ż e się ściśle d r u g i e d y s k u s y j n e zagadnienie — s p r a w a w z a j e m n y c h r e l a c j i między d r z e ­ w o r y t e m l u d o w y m n a L i t w i e i w P o l s c e . Szukając ź r ó ­ deł g e n e t y c z n y c h d r z e w o r y t u l u d o w e g o w sztuce w i e l u k r a j ó w E u r o p y , j a k F r a n c j a , W ł o c h y czy R o s j a , a u t o r n i e ustosunkował się w y r a ź n i e j d o z a g a d n i e n i a związ­ k ó w z P o l s k ą . W s k a z u j e j e d y n i e n a k i l k a szczegółowych p r z y p a d k ó w i m p o r t u z P o l s k i n i e k t ó r y c h ze z n a l e z i o ­ nych na Żmudzi odbitek drzeworytniczych. Przedstawio­ n y p r z e z e ń materiał z a b y t k o w y s u g e r u j e , j a k się z d a j e , znacznie większą wagę tego p r o b l e m u . Także h i s t o r i a n a r o d ó w p o l s k i e g o i l i t e w s k i e g o n i e w y d a j e się u z a s a d ­ niać t w i e r d z e n i a a u t o r a , że n a p o z i o m i e w a r s t w l u d o ­ w y c h n i e było w z a j e m n y c h r e l a c j i m i ę d z y sąsiadami współżyjącymi przez cztery w i e k i w e wspólnym pań­ stwie. Poszukując w z o r ó w , z j a k i c h m o g l i korzystać d r z e ­ worytnicy, należałoby, j a k się z d a j e , zwrócić uwagę przede w s z y s t k i m na polskie sztychy dewocyjne, o czym przekonują m . i n . p o l s k i e napisy z a p e w n e właśnie z n i c h k o p i o w a n e . P o d a n i e p r z e z G a l a u n i e (za K i e s z kowskim) jako pierwowzorów kompozycji w i e l k i c h m i ­ strzów m a l a r s t w a europejskiego, j a k Rubens czy V a n II. 4. Opatrzność Boska, karton, tempera, Uknievie. 11. 5. Sw. Stanisław Szczepanowski, 61 X 51 c m , Jurgiczai, woj. Szawle. Muz. Etnogr. i Hist., Szawle. II. 6. Sw. Jerzy, drzeworyt, Żmudź. papier, farba wodna, dat. 1710, 70,8X60,8 cm, �D y c k p r z y p o m i n a interesujące z j a w i s k o o g r o m n e j p o ­ pularności i p o p u l a r y z a c j i i c h dzieł w d o b i e b a r o k u , n i e wyjaśnia j e d n a k bezpośrednio z a g a d n i e n i a jaką drogą i poprzez j a k i e r e p l i k i zawędrowały one n a Żmudź. G a l a u n i e pisze, że d r z e w o r y t n i c y działający n a L i ­ t w i e p o s ł u g i w a l i się j ę z y k i e m p o l s k i m j e d y n i e d l a t e g o , że u k a z c a r s k i zabraniał u ż y w a n i a j ę z y k a ojczystego. Z d a n i e m j e g o n i e t y l k o o d b i o r c y , a l e także twórcy drzeworytów języka polskiego nie znali. J a k o dowód p r z y t a c z a b r a k napisów p o d n i e k t ó r y m i o d b i t k a m i , tłu­ macząc, że zasłaniano j e p r z y o d b i j a n i u , p o n i e w a ż n i e b y ł y d l a c h ł o p ó w zrozumiałe. W a r t y k u l e umieszczonym w „Dekoratiwnom Iskusst w i e " (1969, m a r z e c , n r 136) G a u l a n i e p o d a j e n i e c o inną interpretację tego z j a w i s k a , informując o z a k r y w a n i u w t e n sposób n a p i s ó w l i t e w s k i c h j a k o z a k a z a n y c h p r z e z cenzurę. Czy rzeczywiście d r z e w o r y t n i c y żmudzcy nie z n a l i z reguły języka polskiego? N a p i s y na d r z e w o r y t a c h nie przekonują o t y m w pełni. N p . i n s r k y p c j e w y p i s y w a n e p r z e z J u r e w i c z a ś w i a d c z y ł y b y r a c z e j , że j ę z y k t e n znał. .Nazwisko jego w s k a z u j e poza t y m n a pochodzenie r a ­ czej słowiańskie. N a z w i s k o T o m a s z a O s t r o w s k i e g o p o ­ z w a l a przypuszczać, że nosił j e P o l a k z p o c h o d z e n i a . W r e s z c i e błędy w p i s o w n i n a d r z e w o r y t a c h znalezio­ n y c h n a Ż m u d z i są b r a d z o p o d o b n e g o c h a r a k t e r u j a k spotykane na zabytkach odnalezionych na terenach p o l ­ s k i c h i w n i e k t ó r y c h p r z y p a d k a c h zdają się być p r z e d e wszystkim świadectwem niedostatecznej znajomości sztuki pisania i l i t e r a c k i e j polszczyzny. W y d a j e się, że j e d y n i e głębsze s t u d i a n a d w z a j e m ­ n y m i z w i ą z k a m i i zależnościami m o g ł y b y w i e l e z t y c h p r o b l e m ó w w y j a ś n i ć i poszerzyć w i e d z ę o sztuce l u d o ­ w e j o b u n a s z y c h k r a j ó w , n i e umniejszając osiągnięć żadnej z n i c h . M a l a r s t w o r e p r e z e n t o w a n e w książce G a l a u n i e p r z e ­ szło 150 r e p r o d u k c j a m i n i e stało się p r z e d m i o t e m t a k w n i k l i w e g o j a k d r z e w o r y t z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a , co z n a j d u j e w y r a z w szkicowości p o ś w i ę c o n e j m u części wstępu. N i e m n i e j dobór i l u s t r a c j i j e s t , p o d o b n i e j a k w dziedzinie rzeźby i drzeworytu, bardzo staranny i p r z y n o s i w i e l e c i e k a w e g o i c e n n e g o materiału. Najwięcej zabytków m a l a r s t w a ludowego zachowało się n a Ż m u d z i . N i e znaczy t o j e d n a k , j a k wyjaśnia G a l a u n i e , że n a pozostałych o b s z a r a c h L i t w y b r a k b y ł o tego r o d z a j u s z t u k i , lecz świadczy o wcześniejszym j e j zaniku na t a m t y m terenie. Zachowane o b r a z y są w o g r o m n e j większości n i e sygnowane. B y ć m o ż e sygnaturą j e s t n a p i s „Sziponis 1762". P u b l i k o w a n y p r z e z G a l a u n i e materiał o b e j m u j e sze­ r o k i z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y o d 1716 r . — j a k d a t o w a n y j e s t n a j s t a r s z y z z a c h o w a n y c h o b r a z ó w ( i l . 180) •— do 1880 r . T r u d n o j e d n a k p r z e p r o w a d z i ć j a k ą k o l w i e k k l a ­ syfikację w czasie o b r a z ó w n i e d a t o w a n y c h , w o b e c i c h d a l e k o posuniętej p r y m i t y w i z a c j i o p o d o b n y m c h a r a k ­ t e r z e z a r ó w n o w X V I I I w . , j a k sto l a t p ó ź n i e j . Obrazy umieszczano przede w s z y s t k i m w kaplicz­ k a c h stojących n a t e r e n i e z a g r o d y , n a słupach p r z y ­ drożnych, r z a d z i e j n a c m e n t a r z a c h . O i c h t w ó r c a c h b r a k o b e c n i e bliższych w i a d o m o ś c i . N a p o d s t a w i e znanego m u materiału z a b y t k o w e g o wyróżnia Galaunie dwie g r u p y twórców: n i e u c z o n y c h m e j s k i c h m a l a r z y i świątk a r z y zarazem o r a z m a l a r z y , k t ó r z y p o b i e r a l i naukę z a w o d u . D l a t e j d r u g i e j g r u p y można już odnaleźć p e w ­ ne materiały d o k u m e n t a c y j n e . Po zamknięciu W i l e ń ­ s k i e j A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h w 1832 r . w i e l u j e j w y c h o w a n k ó w , n i e mając m o ż l i w o ś c i ukończenia s t u ­ diów, k o n t y n u o w a ł o p r a c ę malarską, a t a k ż e p r z e k a z y ­ w a ł o swą niepełną w i e d z ę i n n y m , jeszcze m n i e j w t a - 243 �Na p o w i e r z c h n i deski, m i m o p o k r y c i a jej warstwą f a r ­ b y , w i d a ć w y r a ź n i e dość g ł ę b o k i e draśnięcia. W ś w i e t l e m a t e r i a ł u r e p r o d u k o w a n e g o w książce Galaunie naj­ b a r d z i e j o r y g i n a l n ą , ' a także n a j b a r d z i e j charaktery­ styczną gałęzią m a l a r s t w a l u d o w e g o na L i t w i e jest twórczość m a l a r z y - s a m o u k ó w działających i n d y w i d u a l ­ n i e , n i e dająca się połączyć w jakieś w i ę k s z e zespoły. S c h e m a t y i k o n o g r a f i c z n e , a także k o m p o z y c j a p r z e d ­ s t a w i a n y c h scen i p o s t a c i p o z w a l a j ą domyślać się w z o ­ r ó w p o d o b n y c h do t y c h , z j a k i c h k o r z y s t a l i twórcy drzeworytów. Napisy objaśniające jakiego świętego o b r a z p r z e d s t a w i a l u b ( r z a d k o ) k t o był j e g o f u n d a t o r e m są, p o d o b n i e j a k w d r z e w o r y t a c h , z r e g u ł y p i s a n e p o p o l s k u . T w o r y pędzla m a l a r z y - p r y m i t y w ó w odbiegają j e d n a k ż e o d p i e r w o w z o r ó w z n a c z n i e d a l e j niż d r z e w o ­ r y t . S w o b o d a i n t e r p r e t a c j i z a p e w n e często p o d y k t o w a n a b y ł a p r z e d e w s z y s t k i m n i e d o s t a t k i e m znajomości r z e ­ miosła m a l a r s k i e g o p r z e z malarzy-samouków, j e d n a k k i e r u n e k p r z e p r o w a d z a n y c h uproszczeń i e k s p r e s j a d e ­ f o r m a c j i p o s t a c i są już i c h nezaprzeczalną własnością i s t a n o w i o w y s o k i e j r a n d z e a r t y s t y c z n e j i c h dzieł. П. 7. Chrystus cm, Żmudź. Ukrzyżowany, drzeworyt, wym.: 37,8X27,4 j e m n i c z o n y m . O i l e dzieła t w ó r c ó w , k t ó r y c h można z a ­ liczyć d o g r u p y p i e r w s z e j , c h a r a k t e r y z u j e szczera n a ­ iwność p r y m i t y w u , w drugiej wyraźna jest przede w s z y s t k i m dążność naśladowania s z t u k i kościelnej. A r t y ś c i s a m o u c y u ż y w a l i j a k o podłoża n i e w i e l k i c h k a w a ł k ó w płótna l u b desek. M a l o w a l i f a r b a m i o l e j n y m i , g r u n t o w a l i p o k o s t e m . K o n t u r z a m i e r z o n e j sceny s z k i c o ­ w a n o n a p a p i e r z e , następnie p r z e n o s z o n o r ó ż n y m i s p o ­ s o b a m i . N a j e d n y m z o b r a z ó w m a l o w a n y c h n a desce w i d a ć w y r a ź n i e , że posłużono się w t y m c e l u szydłem. Repr. Irena z: Lietuviu Kostkeviciute, Laudies Menas. VINCAS Skulptura. SVIRSKIS Anna Knyga I, II, (Wincenty Książka I r e n y K o s t k e v i c i u t e j e s t monografią w y ­ b i t n e g o l u d o w e g o rzeźbiarza l i t e w s k i e g o . Opracowanie m a c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , jest bogato ilustro­ w a n e i c h a r a k t e r y z u j e się w s z e c h s t r o n n y m w y k o r z y s t a ­ niem literatury przedmiotu. J a n W i n c e n t y S w i r s k i urodził się, j a k t o w y n i k a z p u b l i k o w a n e g o p r z e z autorkę a s p i s a n e g o p o p o l s k u a k t u c h r z t u , 28.1.1835 r . w e wsi Glitony (Gliteny). Z m a r ł w r o k u 1916. I n n e w i a d o m o ś c i o życiu S w i r s k i e go z n a n e są a u t o r c e z u s t n y c h p r z e k a z ó w . W o c z a c h l u ­ d z i S w i r s k i uchodził za d z i w a k a i s a m o t n i k a bez r o d z i ­ n y i d o m u . B y ł o c z y w i ś c i e s a m o u k i e m , który w ę d r o w a ł o d w s i do w s i wykonując n a zamówienie rzeźbione „krzyże". R z e ź b a w d r z e w i e r o z w i j a ł a się n a L i t w i e b a r d z o b u j n i e i odznaczała się n i e b y w a ł y m b o g a c t w e m oraz różnorodnością f o r m . S w i r s k i należał w i ę c d o o g r o m n e j r z e s z y rzeźbiarzy, s n y c e r z y , majstrów wykonujących r o z m a i t e k r z y ż e i f i g u r y p r z y d r o ż n e , a l e twórczość j e g o w y r ó ż n i a się p o z i o m e m a r t y s t y c z n y m . D o r o b e k a r t y s t y c z n y S w i r s k i e g o s t a n o w i o k o ł o 200 f i ­ g u r p r z y d r o ż n y c h , określanych p r z e z autorkę m i a n e m „ k r z y ż y " , z k t ó r y c h zachowała się t y l k o n i e w i e l k a część r o z r z u c o n a w obrębie sześćdziesięciu t r z e c h w s i w o k o ­ licach Kiejdan (Kedainiai). Wśród w y k o n a n y c h przez S w i r s k i e g o f i g u r , k t ó r y c h wysokość d o c h o d z i d o pięciu m e t r ó w , a u t o r k a w y r ó ż n i a trzynaście t y p ó w . F i g u r y t e składają się z t r z o n u i r o z s z e r z o n e j części g ó r n e j z w i e ń ­ c z o n e j k r z y ż e m , która p r z y b i e r a r ó ż n o r o d n e kształty o d b a r d z o p r o s t y c h , o z d o b i o n y c h k r y s t a l i c z n y m i nacięciami 244 Z e s p ó ł o d r ę b n y i w y j ą t k o w y n a t l e pozostałych z a ­ bytków malarstwa ludowego na Litwie stanowią 22 o b r a z y n a p a p i e r z e r e p r o d u k o w a n e n a końcu książ­ k i ( i l . 150—172). A u t o r w y r ó ż n i a j e j a k o osobną g r u p ę , określając m i a n e m „ k o l o r o w y c h r y c i n " . Zespół t e n r z e ­ c z y w i ś c i e b a r d z o w y r a ź n i e różni się o d z a b y t k ó w m a ­ l a r s t w a l i t e w s k i e g o i n i e z n a j d u j e żadnych bliższych a n a l o g i i w pozostałych. O b r a z y t e mają c e c h y f o r m a l n e p o z w a l a j ą c e w n i o s k o w a ć , że p o w s t a ł y o n e w t y m s a ­ m y m , dużym w a r s z t a c i e . P e w n o ś ć i s w e g o r o d z a j u w i r ­ t u o z e r i a r y s u n k u , połączona z w i d o c z n ą niedbałością i pośpiechem w y k o n a n i a , w s k a z y w a ł a b y n a jakieś duże c e n t r u m , prowadzące „seryjną" produkcję. Grupa ta wykazuje tak uderzające podobieństwo do p o l s k i c h obrazów ludowych reprezentowanych licznie przede w s z y s t k i m w dzielnicach centralnych i na Kielecczyźn i e , a s p o t y k a n y c h też n a P o d l a s i u , że m o ż n a j e u w a ż a ć za i m p o r t y z P o l s k i . Z n a l e z i e n i e i c h n a Ż m u d z i w t a k dużej s t o s u n k o w o l i c z b i e w y d a j e się u s p r a w i e d l i w i o n e z a r ó w n o częstymi p i e l g r z y m k a m i Ż m u d z i n ó w d o C z ę ­ s t o c h o w y (z którą, j a k sądzę, t e n t y p o b r a z ó w z w i ą z a n y jest genetycznie), j a k i penetracje obraźników p o l s k i c h n a t e r e n y ż m u d z k i e czy z a o p a t r y w a n i e się w „ t o w a r y " w Polsce przez szkaplerzników l i t e w s k i c h . Vilnius 1963, 1965. Grafika, Tapyba. Kunczyńska-Iracka Vilnius 1966. S w i r s k i ) , V i l n i u s 1966, s. 169, i l . 163 w z g l ę d n i e o f o r m i e m e d a l i o n u , p o p r z e z f o r m y zbliżone d o k a p l i c z e k aż do p o s t a c i l u d z k i e j l u b g r u p y p o s t a c i . K u n s z t rzeźbiarski Swirskiego p r z e j a w i a ł się z w y k l e w o p r a c o w a n i u t e j części f i g u r . Z a z n a c z y ć r ó w n i e ż n a ­ l e ż y , że łączył o n w sposób h a r m o n i j n y r z e ź b ę i a r c h i ­ tekturę. W odróżnieniu o d i n n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h , k t ó r z y w y k o n a n e u p r z e d n i o posągi p r z y m o c o w y w a l i d o t r z o n u k r z y ż a , S w i r s k i rzeźbił całość w j e d n y m z a z w y c z a j d ę ­ bowym pniu. R z e ź b y f i g u r a l n e S w i r s k i e g o osiągają w y s o k o ś ć j e d ­ nego m e t r a , a czasem n a w e t n a t u r a l n e r o z m i a r y . Roz­ m i e s z c z o n e są z j e d n e j w z g l ę d n i e z czterech stron „krzyża", p i e r w o t n i e p o k r y t e były polichromią. S w i r s k i stosował p l a s t y c z n y m o d e l u n e k p o s t a c i , które c e c h u j e m o n u m e n t a l n a f o r m a i duża doza e k s p r e s j i . S t y l r z e ź b S w i r s k i e g o n a w i ą z u j e d o e p o k i b a r o k u . Jednakże a r t y ­ s t y c z n a k o n c e p c j a t e g o s t y l u nabrała w j e g o dziełach c e c h s z t u k i l u d o w e j . S w i r s k i stosował b o w i e m t y l k o poszczególne b a r o k o w e e l e m e n t y o c h a r a k t e r z e d e k o r a t o r s k i m o r a z giętkość l i n i i i m a l a r s k i e t r a k t o w a n i e f o r m . N i e zaciemniło t o j e d n a k c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a s z t u k i l u d o w e j t e k t o n i k i o r a z n i e naruszyło s y m e t r i i i równowagi. Powstałe nawet w bardzo późnym okresie życia r z e ź b y S w i r s k i e g o n i e straciły n i c ze s w o j e j n i e ­ z w y k ł e j e k s p r e s j i , p r z y c z y m f o r m a j e g o dzieł ulegała s t a l e u p r o s z c z e n i u i stała się p r a w i e l a k o n i c z n a . Kończąc swoje rozważania, s t w i e r d z a , że S w i r s k i „twórca Irena Kostkewićiute przydrożnych krzyży �245 �5 4 i i k a p l i c z e k " jest j e d n y m z najbardziej niezwykłych o r y g i n a l n y c h twórców w historii l i t e w s k i e j sztuki. Popularnonaukowy charakter monografii Wincentego S w i r s k i e g o tłumaczy z a p e w n e f a k t , że a u t o r k a t e j c e n ­ nej i c i e k a w e j p r a c y I r e n a K o s t k e v i c i u t e n i e poświęciła zbyt w i e l e miejsca sprawie i k o n o g r a f i i oraz nie p r z e d ­ stawiła twórczości S w i r s k i e g o n a t l e p o r ó w n a w c z y m . W a r t o stwierdzić, że p o d w z g l ę d e m i k o n o g r a f i i r z e ź ­ b y S w i r s k i e g o u t r z y m u j ą się w k r ę g u k u l t u r y łacińskiej. Przeważają t u p o p u l a r n e także n a t e r e n i e P o l s k i p r z e d ­ s t a w i e n i a św. św. M a r i i M a g d a l e n y , J e r z e g o — p a t r o n a chłopów l i t e w s k i c h , A g a t y , A n t o n i e g o , J a n a N e p o m u ­ cena, F l o r i a n a , U p a d e k p o d k r z y ż e m o r a z w i z e r u n k i cieszącego się s z c z e g ó l n y m k u l t e m w W i l n i e św. K a ­ z i m i e r z a , j a k i C h r y s t u s a Nazareńskiego, p r z y c z y m t o o s t a t n i e p r z e d s t a w i e n i e r o z p o w s z e c h n i ł o się szczególnie w południowej Małopolsce. Materiał p o r ó w n a w c z y do s t a r y c h l i t e w s k i c h i żmudz­ k i c h f i g u r p r z y d r o ż n y c h , k t ó r y c h f o r m y w y w o d z ą się z a p e w n e jeszcze z czasów pogańskich, p o d a j e J u r g i s Baltruśaitis ( L i t h a u n i a n F o l k A r t , M u n i c h 1948, s. 3 6 — 53). Baltruśaitis w y r ó ż n i a t r z y t y p y f i g u r : k r z y ż z d o ­ b i o n y dekoracją rzeźbiarską, słup z w i e ń c z o n y z a k o ń c z e ­ n i e m w f o r m i e „grzyba" oraz w f o r m i e l a t a r n i . N a t y m d o p i e r o t l e u w y p u k l a się i n d y w i d u a l n y c h a r a k t e r „ k r z y ­ ży" Swirskiego. W Polsce wśród d r e w n i a n y c h f i g u r przydrożnych p o k r y t y c h dekoracją rzeźbiarską w y r ó ż n i ć m o ż e m y d w a z a s a d n i c z e t y p y . P i e r w s z y z n i c h t o słup z w i e ń c z o n y Repr. I z: Irena Kostkeviciute, formą l a t a r n i , w e w n ą t r z której umieszczano rzeźby, spo­ t y k a n y głównie n a terenie w o j . kieleckiego i k r a k o w ­ skiego^ D r u g i — t o k r z y ż e , słupy i k o l u m n y z grupą figuralną u s z c z y t u , o b o k a c h o z d o b i o n y c h z c z t e r e c h s t r o n u m i e s z c z o n y m i w płycinach płaskorzeźbami l u b rzeźbami (Strzelce Małe, p o w . Brzesko, Z a k r z e w o , p o w . Rawicz; Kuklinów, p o w . K r o t o s z y n ; Kowalew, pow. Pleszew, Kleszczowa Górna, p o w . O l k u s z ; W i e r z b i c a , p o w . O l k u s z ; Ołudza S t a r a , p o w . W ł o s z c z o w a ; K i d ó w , p o w . O l k u s z ) , w y s t ę p u j ą c e w obrębie d w ó c h w y m i e n i o ­ nych województw oraz w południowej Wielkopolsce (St. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielko­ polski, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I I , 1958, s. 3—36). T e z d o ­ b i o n e f i g u r y , g ł ó w n i e z końca w i e k u X I X , s t a w i a n e były, p o d o b n i e j a k i „ k r z y ż e " l i t e w s k i e , n i e t y l k o p r z y d r o g a c h , ale i n a c m e n t a r z a c h w c h a r a k t e r z e n a g r o b ­ k ó w . T r a d y c j a t a 'Utrzymywała się d o czasów I I w o j n y światowej, j a k świadczy n a g r o b e k J a n a Potęgi n a c m e n ­ t a r z u w Słupi, p o w . J ę d r z e j ó w , p o s t a w i o n y w 1927 r . S t y l rzeźb S w i r s k i e g o w y k a z u j e p e w n e podobieństwa z rzeźbami zdobiącymi figurę przydrożną w W i e r z b i c y , p o w . O l k u s z , którą w y k o n a ł W a w r z y n i e c S z w e j a ( z m . około 1914 г.). ( W y w i a d O l g i M u l k i e w i c z , A r c h i w u m PBSL I S , L . i n w . 58845). C e c h y wspólne, o j a k i c h t u można m ó w i ć , n i e w y n i k ł y o c z y w i ś c i e z wzajemnego^ o d d z i a ł y w a n i a n a s i e b i e o b u t w ó r c ó w , ale ze w s p ó l n e ­ go źródła i n s p i r a c j i , j a k i m t a k d l a S w i r s k i e g o , j a k i d l a S z w e i była s z t u k a b a r o k o w a . Ewa Snieżyńska-Stolot Vincas Svirskis, Vilnius 1966. �Vincas Svirskis: II. 4. Kapliczka II. 6. Sw. Anna z Marią, fragm. Panna, fragm. krzyża, Jogniskiai. z rzeźbą św. Agaty. krzyża. II. 7. Rzeźba II. z 5. Pieta, krzyża, fragm. Użbaliai. krzyża, II. 8. Rukai, Maria � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4406752659714b21cbd5ef3cfc1f0fcc.pdf 03be3630db627e7247eefe97b3712cd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4344 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 / Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.117-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. L u d o w y R Zaspół Pieśni i Tańca z G r a b o w n i c y , p o w . B r z o z ó w , p r z e d nictwa Ludowego w Sanoku. E C E występami N na Z terenie Muzeum J Budow­ E A n n a Pytlińska-Spiss, P R Z E G L Ą D W Y B R A N E J L I T E R A T U R Y Z Z A K R E S U M U Z E A L N I C T W A S K A N S E N O W S K I E G O , S a n o k 1970. Omawiana w czerwcu pozycja, której downictwa Ludowego w kreślić n a l e ż y , cenne, że pożądane skansenowskiego siada swą druk ukończony 1970 г., Ukazała się nakładem S a n o k u К Już n a w s t ę p i e opracowanie i na t o jest czasie. na ziemiach przeszło ze Historia bowiem polskich, pomimo siedemdziesięcioletnią tak cy ale n a w e t pokrewnych sztuki, w znacznym Chwilą, g d y w naszym ruchu s z u r y ułatwiają 2000 zaspokojenia kręgom spo­ wolutą naukowcom W history­ etnografów, intensywniej, zdecydowanym Władz poparciu centralnych i opracowania t e n t e m a t l i t e r a t u r y o d c z u w a ł o się coraz inicjatywa spotkać się m u s i przy Konserwa­ istniejącej bardziej. jęta w i ę c p r z e z M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w noku To­ skansenowski z pełnym na Pod­ parafinowaną się format t o dalsze p l u s y tego przeze m n i e w zorientować Równocześnie i dla z ob­ nakładu. latach 1400 t y t u ł ó w zabytków o n a , że „ d y s k u s y j n a trzech bro­ „403 p o z y c j e b i ­ i muzealnictwa drukowane ogólnie okładka skanse­ 1902—1969. z zakresu etnografii, we które wspomnianym antycypując k r y t y k ę , przy­ m o ż e się w y d a ć s e l e k c j a ze­ materiału". O p u b l i k o w a n e pozycje bibliograficzne zebrane w włas­ wystarczającym Autorka wymienia ochrony mogą 2 oraz Sztywna n a temat muzeów zagadnieniu" . branego być potrzeb. >na świecie, Ze zgromadzonych całości bibliografii wydaje obecnych muzealnictwa, Sa­ zrozumie­ wydanie opracowaniu nowskiego znaje — do t e g o p r z e d s i ę ­ p o s ł u g i w a n i e się i k o r z y s t a n i e , a n a k ł a d egzemplarzy bliograficzne w tego t y p u M u z e u m było n a j b a r d z i e j predestynowane. Broszurowe jest zaczął się r o z w i j a ć n a szczęście coraz t o r s k i c h , potrzebę z e b r a n i a wzięcia po­ c i spośród ruch wydawnictwem, iż stopniu kraju nym miar którzy bezpośrednio n i e są z t y m r u c h e m z w i ą z a n i . też z j ą c e zresztą — j a k o j e d y n e tradycję, sobie d y s c y p l i n , j a k h i s t o r y c y , a r c h i t e k c i czy n a w e t pod­ wszech s t o s u n k o w o mało znana n i e t y l k o szerszym łeczeństwa, został Muzeum B u ­ następujących rozdziałach: zostały I . Bibliografia; I I . n i e m i u z n a n i e m , t y m b a r d z i e j , że p o d j ą ł ją i z r e a l i z o w a ł Opracowania „skansenowski szczególnych k r a j a c h . T e n o s t a t n i rozdział j e s t o c z y w i ś c i e nem określa Muzeum poligon doświadczalny", się często Budownictwa Sanocki Ludowego którym Park w to mia­ Etnograficzny. Sanoku, dysponu­ ogólne; najobszerniejszy. Ameryki, Azji I I I . Muzea Wymieniono skansenowskie t u 25 k r a j ó w z w po­ Afryki, i E u r o p y , a wśród n i c h Polskę. „ Z e z r o - 117 �118 �zumiałych zawiera względów najobfitszą ЗЭ2 p o z y c j i dziale dzie — i pisze Autorka — różnorodną b i b l i o g r a f i c z n y c h , które Ш , n a Polskę p r z y p a d a znaczna, chyba jednak zebranie związanej jest w i przedstawienie chwili obecnej w 88. Ilość t a j e s t nie tylko z muzealnictwem Polska Spośród znajdujemy z a g a d n i e n i a , ale n a w e t p o m i j a p e w n e cież hasło literaturę". nie roz­ wpraw­ wyczerpuje problemy. A całokształtu skansenowskim najistotniejsze. prze­ literatury w Polsce Wydaje się, słuszniejsze b y ł o b y w y o d r ę b n i e n i e z t e g o rozdziału „Polska" w osobny czwarty rozdział, jego rozbudowaniem i podzieleniem z iż hasła równoczesnym n a osobne podtytuły, Orzechowskiej, chociaż s a m o o p r a c o w a n i e , w k t ó r y m stały one zamieszczone, Taka niepełna informacja rozeznania w drobniejsze niejasności żałoby w jest podanym nawiasie cytowane n i e daje jako przecież materiale. Są też zresztą P o l s k i e j . P.W. . inne 303 n a l e ­ informację, podob­ n i e j a k t o u c z y n i o n o p r z y p o z y c j i 274, ż e z a w a r t a w Wzmianka dotyczy 1 0 właściwego i omyłki. P r z y p o z y c j i podać d o d a t k o w ą zo­ рои. 6 7 niej S t u d i u m p r z y Zakładzie A r c h i t e k t u r y nad patronował Oskar mieszczona pozycja skansenami-ogrodźcamd, Sosnowski . Jeżeli n już 224, t o p o p i e r w s z e któremu została należało za­ raczej z a c y t o w a ć ją n a p o d s t a w i e „ M a t e r i a ł ó w M B L w S a n o k u " , k t ó r e s t a n o w i ł y b y poszczególne s k a n s e n y . W t e n sposób g d y ż w „ O c h r o n i e Z a b y t k ó w " są p u b l i k o w a n e j e d y n i e j e j uzyskano opubli­ fragmenty , i wadzić 3 b y niewątpliwie kowanego materiału łalności m u z e ó w oraz do „orientację skansenowskich w sowaniu proponowanego ne większą przejrzystość pominięcia w historii dzia­ Polsce". Przy zasto­ t u układu n i e doszło b y z a p e w ­ niektórych dotyczących p r z e d w o j e n n y c h pozycji bibliograficznych inicjatyw, takich jak organi­ z a c j a skansenów w K r a k o w i e , K a t o w i c a c h , W i l n i e i Lwo­ a p o d r u g i e należało do Przeglądu... 1 2 konsekwentnie inne tego typu M o ż n a m i e ć także zastrzeżenia, zagadnienie zakresie dotyczące 1 3 iż p o m i n i ę t e w i n n e być skansenu . W chyba uwzględnione zaplecza, „kuchni" s k a n s e n o w s k i e j , n i c z n y c h zagadnień dotyczących k o n s e r w a c j i jedynie w bytkowego. niemniej muzealnictwa skansenowskiego trwałą pozycję . To 4 inicjatyw i w oraz skansen zbytniego 1 Nowym Z już — również po historii wojnie, tzw. skansen swą niektórych a w Kra­ podhalański lub (np. skanseny — zrealizowanych w Ciechanowcu Sączu) . nie bibliograficznych artykuły temu m. drewna Dla Michała Sanoku" 1 5 pełnego o b r a z u rozwoju w i prac w n a d organizacją P o l s c e należało również prace pozostające w do b i b l i o g r a f i i s k a n s e n o w s k i e j odniesieniu wymienionych przykładowo o charakterze podać ogólnym, szczególnych skansenów powojennych można j a k też czy n a w e t pozycji zarówno dotyczące pojedynczych po­ obiek­ rarda maszynopisach, Z podać t a k j a k to woj. kra­ uczyniła M a r i a M a j k a . B y ł y b y t o w i ę c m . i n . Ciołka, a także Niezgody był Czajnika . m u z e a l n i c t w a skansenowskiego kowskiego za­ i n . poświęcony c y t o w a n e p r z e z nią p r a c e S t e f a n a S w i s z o z o w s i k i e g o 5 szeregu Zagadnieniu prace tzn. tech­ p r z e c i e ż cały j e d e n n u m e r „ M a t e r i a ł ó w M B L w z rozprawą czasowo (np. skanseny w o j . warszawskiego) rozgłosu w P o l s c e posiadają zaniedbanych Zakopanem bez w dotyczy podejmowanych z różnych p r z y c z y n kowie samo jednak prze­ szerszym 1 4 w i e . S k a n s e n y t e bądź zaczęto r e a l i z o w a ć , bądź pozostały sferze projektów, zostało „ r e g i o n a l n y c h i z b p a m i ą t e k " , k t ó r e są cież r ó w n i e ż jakąś m i k r o f o r m ą znacznie wpro­ sprawozdania . i Stanisława k o l e i podając Hanny Pieńkowskiej, i Ge­ Waldemara Szczęka . literaturę l e dotyczącą i n n y c h k r a j a c h należało b y p r z e d e skansenów wszystkim w uwzględnić tów . W ś r ó d t y c h p o z y c j i b r a k o b s z e r n e g o , b o aż 92 s t r o ­ e n y liczącego i n f o r m a t o r a o k u r p i o w s k i m s k a n s e n i e w N o ­ wogrodzie, k t ó r y został w y d a n y najnowszych formator sława a pominiętych o muzeach w Brzostowskiego drukiem w wydawnictw 1969 r . należy Polsce, o p r a c o w a n y i Stanisława 7 Do też i n ­ przez S t a n i ­ Orysiaka. Zawiera on d a n e h i s t o r y c z n e i charakterystykę w s z y s t k i c h i s t n i e ­ jących w danym momencie Opublikowany wybranej od przez polskich Annę skansenów . B Pytlińską-Spiss skansenowskiej literatury... obejmuje 1902 do 1969 г., j a k należy r o z u m i e ć Wprawdzie w „wyborem", intencjach A u t o r k i niemniej fakt — okres włącznie. jest Przegląd ten nie Przegląd jedynie usprawiedliwia po­ minięcia n i e z w y k l e ważnej i i s t o t n e j p o z y c j i . W t y m sa­ mym bowiem miesiącu, k i e d y tzn. w „Przegląd..., grudniu do druku 1969 г., oddany ukazał się został kolejny 2 zeszyt „ M a t e r i a ł ó w i sprawozdań k o n s e r w a t o r s k i c h w o ­ jewództwa krakowskiego" p o d redakcją Mariana Kor­ n e c k i e g o . T e n b o g a t o i l u s t r o w a n y i z a w i e r a j ą c y 226 s t r o n t o m , poświęcony nowskiej na został w terenie całości p r o b l e m a t y c e woj. krakowskiego i skanse­ zawiera aż 12 a r t y k u ł ó w n a t e n t e m a t , a w ś r ó d n i c h w o p r a c o w a n i u Marii Majki zestawienie bibliografii z 57 N a l e ż y żałować, iż a r t y k u ł y t e n i e zostały w czasie k o r e k t y Nie została pozycjami . 0 uwzględnione Przeglądu... wymieniona jeszcze jedna bibliografia, a w r a z z nią k o m u n i k a t y K s a w e r e g o P i w o c k i e g o i Hanny M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u : I I . 2. D a w ­ na c e r k i e w p a r . g r . - k a t . z G r ą ż l o w e j , p o w . U s t r z y k i D o l ­ ne, 1732. I I . 3. F i l i a i M B L w D o b r e j S z l a c h e c k i e j , p o w . S a n o k . D z w o n n i c a - c e r k i e w , z a p e w n e X V I I w . I I . 4. D a w ­ n a c e r k i e w p a r . g r . - k a t . z Rosołina, p o w . U s t r z y k i D o l n e , 1750. I I . 5. M u z e u m W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h . K o ­ pia d z w o n n i c z k i z A n t o n i o w a , p o w . Koźle, z d z w o n e m o d l a n y m w 1790 r . p r z e z J a k u b a Z a r e m b ę . 119 �120 �Muzeum W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h : I I . 8. S p i c h l e r z d w o r s k i ze Sławięcic, p o w . K o ź l e , 1610 (?), d a c h X V I I I I I . 9. Z a g r o d a o l e s k a z K a m i e ń c a , d o m n r 55, o r a z k o p i a gołębnika z S i t k o w i c , X I X w . w 121 �pełny zestaw pozycji, w języku p o l s k i m 1 7 jakie na ten t e m a t gę na małe n i e d o p a t r z e n i e , Przeglądu... Zamieszczony Ksawerego Piwockiego uwzględniony Wskazuje przy które w k r a d ł o w leźć Wreszcie winien duńskich treść sie być i również szwedzkich. komunikatu obcej wydawnictwa, łamy komunikat j a k 1 sam n i e został p o d a n y w z literatury się t e w s z y s t k i e się n a ogólnym (poz. 61) na to zarówno l s dziale skansenach tytuł, k t ó r y w Przeglądzie... brzmieniu . pojawiły . W t y m m i e j s c u należy zwrócić u w a ­ pełnym powinny które zna­ były bądź w sprzedaży n a n a s z y m r y n k u księgarskim, bądź t e ż r e ­ cenzowane w naszych Oczywiście w przypisach pują w czasopismach powyższe uwagi, uzupełnienia pewnych . zwłaszcza bibliograficzne, całości z a g a d n i e n i a . sygnalizowanie 19 a I c h celem podane nie jest wyczer­ jedynie za­ niedokładności i w y s u n i ę c i e p o ­ stulatów, k t ó r e m o g ł y b y zostać u w z g l ę d n i o n e w następ­ n y m , uzupełnionym i p o s z e r z o n y m wydanie t a k i e w i n n o się tylko wybór ukazać literatury, wydaniu. Bo i obejmować całokształt, zwłaszcza t e j traktującej chu sikansenowskim w Polsce. Przyszłe w y d a n i e zawierać również s k o r o w i d z nazwisk n y c h , bez k t ó r y c h k o r z y s t a n i e i nazw z każdej poszczególnych wydaje 'się l e p i e j działach układ w Sanoku rozpoczyna serię wydawniczą budownictwu oraz parkom tej drodze j a k najlepszych jest zastosować który problematyki. Budownictwa omawianą poświęconą geograficz­ chronologiczny, ilustrować r o z w ó j N a l e ż y przypuścić, że M u z e u m wego o ru­ powinno bibliografii znacznie u t r u d n i o n e . Wówczas też można b y w a nie Ludo­ broszurą drewnianej etnograficznym nową architekturze, i życzyć na wyników. Ryszard Brykowski etnograficzne i muzea pod otwartym niebem, „Biuletyn I n f o r m a c y j n y M B L w S a n o k u " 1964, n r 1. I . T r y b o w s k i , Skansen na Mazurach, „ Z i e m i a " 1956, n r 2; R. B r y k o w ­ s k i , O cerkwiach „Bieszczadzkich", „Tygodnik Powszech­ n y " 1968, n r 3; H . P o l i t o w s k a , Przeniesienie do skansenu w Sanoku i konserwacja zabytkowej cerkwi drewnianej z Rosolina, „Ochrona Z a b y t k ó w " R. X V I I , 1964, n r 4 (zob. też R. B r y k o w s k i , Drewniana cerkiew z Rosolina, „Ochro­ na Z a b y t k ó w " R. X I , 1958, n r 1—2); T . S z y d ł o w s k i , Dwo­ rek Moniaków w Zubrzycy, Kurier Literacko-Naukowy d o d a t e k d o I K C n r 237, z d n . 3 0 . V I I I . 1 9 3 7 ; M . G o t k i e w i c z , Dworek Moniakóu) k r a j o z n a i o c z u m ośrodkiem kultury orawskiej, „ W i e r c h y " 1955; Z . Z w o l i ń s k a , Park przy za­ bytkowym dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej (Natu­ ralny Park Etnograficzny Ziemi Orawskiej), „Chrońmy P r z y r o d ę O j c z y s t ą " 1955, z. 4; K . E s t r e i c h e r , Przeniesienie zabytku..., op. c i t . . Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nonym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim. Informator muzealny, Ł o m ż a — N o w o g r ó d 1969. S t . B r z o s t o w s k i , S t . O r y s i a k , Muzea w Polsce. Przewodnik. Informator, W a r s z a w a 1968. Materiały i sprawozdania konserwatorskie woje­ wództwa krakowskiego, K r a k ó w 1969, z następującymi a r t y k u ł a m i : H . P i e ń k o w s k a , Aktualne problemy organi­ zacji parków etnograficznych województwa krakowskie­ go; W. Jostowa, Podhalański Park Etnograficzny; T . S z c z e p a n e k , Niektóre założenia etnograficzne i urba­ nistyczne Sądeckiego Parku Etnograficznego; M . Kornec­ k i , Materiały do założeń parku etnograficznego w Tar­ nowie; W. Jostowa, Orawski Park Etnograficzny; H. Pieńkowska, Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Z notatnika konserwatora; M . Kornecki, M. Maj­ k a , Materiały do założeń parku etnograficznego w Li­ powcu; J . K l i m e k , Projekt Parku Etnograficznego Ziemi Czorsztyńskiej; M . M a j k a , Bibliografia parków etnogra­ ficznych województwa krakowskiego; A. Kydryńska, Regionalne izby pamiątek województwa krakowskiego; W . N i e w a l d a , Przegląd i próba wartościowania szałasów tatrzańskich. 7 8 9 PRZYPISY Redaktor: A n n a Kisielewska. Redakcja technicz­ na: Z y g m u n t K l a t k a . P r o j e k t o b w o l u t y i okładki: Z d z i ­ sław Beksiński. D r u k o w a ł y R z e s z o w s k i e Z a k ł a d y G r a ­ ficzne. F o r m a t B . T e n i w s z y s t k i e następne c y t a t y ze Wstępu do Przeglądu. F a k t y c z n a ilość p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h z a ­ m i e s z c z o n a w Przeglądzie j e s t m n i e j s z a , g d y ż niektóre z n i c h są c y t o w a n e d w u k r o t n i e w różnych działach. » N a początku t e g o działu m o g ł y b y się r ó w n i e ż z n a ­ leźć o p r a c o w a n i a o C h a r a k t e r z e o g ó l n y m i b i b l i o g r a f i e , dotyczące r U o h u s k a n s e n o w s k i e g o w P o l s c e . T . S e w e r y n , O polskie osiedla muzealne w Kra­ kowie na wzór sztokholmskiego skansenu, „Ilustrowany K u r i e r C o d z i e n n y " z d n . 24.IV.1936; M . Z n a m i e r o w s k a P r u f f e r o w a , Muzeum na wolnym powietrzu w Wilnie, „ B i b l i o t e c z k a W ł ó c z ę g i " , W i l n o 1934, n r 2; T . D o b r o w o l ­ ski, Wspomnienie o muzeum którego nie ma, „Twór­ czość" 1946, n r 1. M . i n . : К . E s t r e i c h e r , Przeniesienie zabytku drew­ nianego z Komorowie, „Ochrona Z a b y t k ó w " 1952, V , n r 1; E. R u d z k a , Muzeum etnograficzne pod gołym nie­ bem [o p a r k u e t n o g r a f i c z n y m n a W o l i J u s t o w s k i e j ] , „ O d A do Z " 1953, n r 17; W ł . B o g a t y ń s k i , Idea skansenowska w P o l s c e , t a m ż e , n r 19; J . R o g u s k a - C y b u l s k a , Skansen w Zakopanem, „Tygodnik Powszechny" 1953, n r 1; W . J o s t o w a , Praca nad organizacją podhalańskiego par­ ku skansenowskiego, „ W i e r c h y " R. X X V l I I I , 1959; W . J o ­ s t o w a , Stan prac oraz założenia metodologiczne Podha­ lańskiego Parku Etnograficznego, „Biuletyn I n f o r m a c y j ­ n y Z a r z ą d u M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w " 1960, n r 3 1 ; Z. J . L e n a r d , Zagadnienia ochrony zabytków budownic­ twa drewnianego [ w województwie w a r s z a w s k i m ] , „Biu­ letyn Konserwatorski", W a r s z a w a 1958; K . Uszyński, Społeczne inicjatywy tworzenia Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu pow. Siemiatycze. R e f e r a t w y g ł o s z o n y n a Ogólnopolskiej k o n f e r e n c j i p o ­ święconej n o w o c z e s n y m m e t o d o m k o n s e r w a c j i d r e w n i a ­ n y c h o b i e k t ó w z a b y t k o w y c h w d n . 15—18.V.1967 w M y c z k o w c a c h ; St. B r o n i c z , Etnograficzne problemy w mu­ zealnictwie Śląska Opolskiego, „Biuletyn Informacyjny Z M i O Z " 1963, n r 48. 1 5 8 1 5 J . E. Dutkiewicz, Czy problem narodowy?, „Ochrona Z a b y t k ó w " 1966, X I X , n r 1: K . P i w o c k i , Parki 8 122 10 �11 I I . 10. M u z e u m W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h . F r a g m e n t p a s i e k i , X X w . I I . 11. M u z e u m W s i Górnośląskiej w C h o r z o w i e . S p i c h l e r z d w o r s k i z B u j a k o w a , p o w . R y b ­ nik, X V I I I w. K . P i w o c k i , Muzea w plenerze (oraz) H . Orze­ c h o w s k a , Przegląd ośrodków muzealnych budownictwa ludowego w Polsce (z bibliografią), [w:] Sprawozdanie z 5-letniej działalności Centralnego Ośrodka Informacyj­ nego powołanego w sprawie koordynacji prac naukowo-badawczych w dziedzinie architektury i budownictwa ludowego, W a r s z a w a 1902. P o d o b n i e p o t r a k t o w a n y został Memoriał w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce. Program organizacji parków etnograficznych, Warszawa 1966 (Przegląd... p o z . 57), z którego z a c y t o w a n o j e d e n k o m u ­ n i k a t (Przegląd... p o z . 236), pomijając następne, a p r z e d e w s z y s t k i m [ W y k a z ] Istniejących i organizowanych par­ ków etnograficznych i punktów muzealnych. Tymczasem j e d e n z p o m i n i ę t y c h k o m u n i k a t ó w m ó g ł być p o p r o s t u zaznaczony przy a r t y k u l e tej samej a u t o r k i i p o d ana­ l o g i c z n y m t y t u ł e m , t y l k o że o p u b l i k o w a n y m w i n n y m czasopiśmie (zob. Przegląd..., p o z . 40). J . Zachwatowicz, Oskar Sosnowski [wzmianka o S t u d i u m skansenowslkim przy Z A P PW], „Biuletyn H i s t o r i i S z t u k i i K u l t u r y " 1946, V I M , n r 1 ^ 2 . R. B r y k o w s k i , A . K i s i e l e w s k a , Sprawozdanie z po­ siedzenia Rady Muzealnej Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku w dniach 24—25 maja 1968 г., „ M a t e r i a ły Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 1969, n r 9. W e f r a g m e n t a c h d r u k w c z e ś n i e j w : „ O c h r o n a Z a ­ b y t k ó w " R. X X I , 1968, n r 4. A. Kisielewska, Sprawozdanie z prac MBL za rok 1964, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u " 1965, n r 2; T a ż e , Sprawozdanie z prac Muzeum Budownictwa Ludowego w roku 1965, „Materiały M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w Sano­ ku" 1966, n r 4; J . M a l i n o w s k a , Sprawozdanie z pracy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku w roku 1966, t a m ż e 1967, n r 5; L . K r z y ż a n o w s k i , Streszczenie refera­ tów, komunikatów i dyskusji z konferencji w Myczkowcach, 15—18 maja 1967 г., „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " R. X X I , 1968, n r 1. A . R y b i c k i , Otwarcie części ekspozycji Parku Etnograficznego MBL w Sanoku, „Materiały Muzeum B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u " 1966, n r 4 ; E. G i l , Sprawozdanie z posiedzenia Rady Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu w dniu 9 kwietnia 1969 R., „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " R. X I I , 1969, n r 4; H . P i a s e c k a , Sprawozdanie z działalności Muzeum Budownictwa Lu­ dowego w Sanoku w dniach 24—25 maja 1968 г., „ M a ­ 1 0 1 1 l s 1 8 Fot.: autor - teriały M u z e u m B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku" 1969, n r 9. S t . O r y s i a k , Regionalne izby pamiątek — ich rola i zadania, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Z M i O Z " 1968, n r 79; A . K y d r y ń s k a , Regionalne izby..., op. cit. M . C z a j n i k , Badania nad zastosowaniem żywic syntetycznych do zabezpieczenia drewna przed rozkła­ dem powodowanym przez grzyby, „Materiały MBL w S a n o k u " 1968, n r 8. S. S w i s z c z o w s k i , Szkic koncepcyjny i założenia projektowe skansenu wojewódzkiego w Krakowie (na Woli Justowskiej), ( m a s z y n o p i s w P r e z y d i u m R. N . m . K r a k o w a ) ; G . Ciołek, Podhalański park etnograficzny, projekt wstępny z opisem, (masz. u W o j e w ó d z k i e g o K o n ­ s e r w a t o r a Z a b y t k ó w ) ; H . P i e ń k o w s k a , Rezerwat Etnogra­ ficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie i Park Etnogra­ ficzny w Zakopanem, (masz. u a u t o r k i ) ; [St. Szczęk] Skansen cerkwi w Bieszczadach. Koncepcja założeń bu­ dowy, (powielacz w M u z e u m Państwowym w Łańcucie); W . N i e z g o d a , Opinia na temat założeń budowy skansenu cerkwi w Bieszczadach, opracowanych przez Muzeum w Łańcucie, (masz. u W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a ­ b y t k ó w w R z e s z o w i e ) ; T e n ż e , Skansen cerkwi w Biesz­ czadach, praca magisterska wykonana na Wydziale A r ­ c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i Wrocławskiej. 1 4 1 5 1 6 Sit. B r z o s t o w s k i , Muzealnictwo Rumuńskiej Re­ publiki Ludowej, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Z M i O Z " 1962, n r 4 3 ; R. B r y k o w s k i , Ochrona zabytków kultury ludowej a skanseny. Muzeum Wsi w Bukareszcie, „Ochrona Z a ­ b y t k ó w " R. X X , 1967, n r 4; A . K i s i e l e w s k a , Parki etno­ graficzne na terenie Jugosławii, „Materiały M B L w Sa­ n o k u " 1968, n r 7. S. M . S a w i c k a , Skansen — Szwecja w miniaturze, „ A r k a d y " 1939, n r 1; J . M a l i n o w s k a , Mu­ zeum w Bardiowie, „Materiały M u z e u m Budownictwa L u d o w e g o w S a n o k u " 1967, n r 6; J . Górak, Rumuńskie muzea na wolnym powietrzu, .^Muzealnictwo" 1999, n r 19. K . P i w o c k i , Konferencja w sprawie muzeów pod otwartym niebem. Kopenhaga, A a r h u s , S t o c k h o l m . 5—9 lipca 1957, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " R. X I X , 1957, n r 4. Russkoje derevjannoje zodczestvo [m. in. o skan­ s e n i e w K i ż i ] , M o s k w a 1965; G. F o k s z a , Muzeuj seła w Bukareszt je, B u k a r e s z t 1967; K . S l a s k i , „ K w a r t a l n i k H i ­ s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " 1955, n r 2, [ r e c . z:] F a t a b u r e n , Nordiska Museets och Skansens, „ A r s b o k " 1954. 1 7 1 8 l e i l . 1, 3, 5-11; J e r z y L a n g d a — i l . 2, 4. 123 �PR;O.FES;O;ROWI RO;M;ANOWI D O K T O R O W I REINFUSSOWI wieloletniemu R e d a k t o r o w i naszego pisma, Kierownikowi Pracowni Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, wybitnemu badaczowi, któremu sztuka ludowa i „ P o l s k a S z t u k a L u*d o w a " zawdzieczajq tak wiele z okazji sześćdziesięciolecia urodzin życzenia dalszej ^owocnej pracy i wszelkiego powodzenia składa REDAKCJA Profesor R o m a n Reinfuss przy pracy renie. F o t . J a n Świderski w te­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa68cbd1e92801944fc9d2fbd707e6.pdf 8366beecda94dac8d7b1f5d9a586fb6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4295 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;110-112 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z Jacek Olędzki, K U L T U R A A R T Y S T Y C Z N A L U D N O Ś C I K U R P I O W S K I E J skiej" Nr 23 Ossolineum, W r o c ł a w 1971, ss. 244, i l . 105. N a k ł a d 500 egz. J E (w serii:) „Biblioteka Etnografii Pol­ K s i ą ż k a wybitna. Jedna z najlepszych, jakie u k a z a ł y się na temat ludowej twórczości artystycznej, bogata w p r o b l e m a t y k ę , oparta o p r z e m y ś l a n y i t w ó r c z y pro­ g r a m w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, z m i e r z a j ą c y c h do we­ r y f i k a c j i r ó ż n y c h s ą d ó w obiegowych na temat ludowej twórczości. nej w życiu K u r p i ó w , znaleźć „... zależności między okreś­ l o n y m i s k ł a d n i k a m i ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego twórców a ich dziełem — jego f u n k c j a m i " (s. 10). Od tego bowiem zależy szczególny k s z t a ł t sztuki ludowej danej grupy, jej o d r ę b n o ś ć od sztuki elitarnej, zróżnicowanie tery­ torialne, regionalne. Autor omawia szeroki k r ą g t e m a t ó w mieszczących się w ramach k u l t u r y artystycznej Puszczy Zielonej, a ściślej m ó w i ą c , traktuje o zjawiskach d e t e r m i n u j ą c y c h powstanie i charakter poszczególnych dziedzin twórczości plastycznej, o funkcjach tej twórczości w grupie społecz­ nej, o miejscu i pozycji t w ó r c y , a wreszcie o p o g l ą d a c h estetycznych ś r o d o w i s k a , k r y t e r i a c h ocen przyrody, do­ b y t k u , ludzi i sztuki. Badania Olędzkiego o b e j m u j ą konkretny teren i za­ sięg czasowy (3—4 pokolenia). W y t w o r y i procesy arty­ styczne od nieartystycznych w y o d r ę b n i a on na podsta­ wie k r y t e r i u m semantycznego, odrzuca w i ę c z kręgu roz­ w a ż a ń w y t w o r y o walorach estetycznych lecz z natury asemantyczne (np. n a r z ę d z i a ) . W ujęciu t y m wyróżniają dzieła sztuki „... znamiona skodyfikowanych form infor­ macji, odnoszące się do emocjonalnych s t a n ó w życia jed­ nostki i z b i o r o w o ś c i " (s. 12). Dzieła te nie podlegają — twierdzi Olędzki — zmianom p o s t ę p o w y m , toteż odrzucić należy wszystkie p r ó b y p o d z i a ł u sztuki na ludową i ofi­ cjalną, oparte o z a s a d ę hierarchii rozwoju. Rozwijając ten w y w ó d ustosunkowuje się autor do problemu genezy sztuki ludowej, w i d z ą c go w złożonym procesie różnico­ wania się potrzeb i g u s t ó w w a r s t w : elitarnej i nieelitarnej. Decyduje w i ę c o „ l u d o w o ś c i " nie to, komu dzieło służy, ale ś w i a t o p o g l ą d artystyczny w y r a ż o n y w dziele. „ S z t u k ę l u d o w ą r e p r e z e n t u j ą też dzieła o r ó ż n y m zasad­ niczo rodowodzie, niekiedy r ó ż n i ą c e j się w sposób bar­ dzo w y r a ź n y stylistyce, lecz k t ó r e pod w z g l ę d e m ideowym w i ą ż ą się ściślej z t r a d y c j a m i aniżeli aktualnymi możli­ w o ś c i a m i wypowiedzi artystycznej, k t ó r e wyrażają w w i ę k s z e j mierze postawy t r w a ł e , sprawdzone w rozleg­ ł y m procesie d o ś w i a d c z e n i a spoełcznego, aniżeli rozwija­ jące się nowe" (s. 14). Olędzki oszczędnie p o s ł u g u j e się terminem „sztuka", i słusznie, jest to bowiem pojęcie wprowadzone z ze­ w n ą t r z , z innej w a r s t w y k u l t u r o w e j , uformowane w k r ę ­ gu innego systemu ocen, a więc obciążone r ó ż n y m i sko­ jarzeniami. Nic też dziwnego, że nawet w y b i t n i historycy sztuki, posługując się t y m pojęciem w stosunku do t w ó r ­ czości ludowej, ograniczali zakres swoich z a i n t e r e s o w a ń do zjawisk mieszczących się w ramach tradycyjnie po­ jętej „sztuki". Poza t y m t e r m i n „ s z t u k a " zawęża problem do dzieła, do faktu artystycznego, podczas gdy etnografa interesuje nie tyle formalna strona dzieła, co jego r ó ż n o ­ rodne uwarunkownia. Dlatego w ł a ś n i e Olędzki akcentuje w tytule książki k r ą g swoich z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą a r t y ­ styczną. Jest to bowiem k s i ą ż k a pisana konsekwentnie z pozycji etnografa, b a z u j ą c a na metodzie i aparaturze badawczej w ł a ś c i w e j dla warsztatu współczesnego bada­ cza k u l t u r y ludowej. I nie chodzi tu o osobę autora, lecz o p r z y j ę t ą p o s t a w ę . Upraszczając m o ż n a powiedzieć, że historyka sztuki interesuje w sztuce ludowej przede wszystkim dzieło, jego p o w i ą z a n i a z o g ó l n o n a r o d o w y m n u r t e m sztuki, z w i ą ­ zek z t r a d y c j ą rzemiosł, cechów. Bada on dzieło i ocenia w systemie w a r t o ś c i ustalonym w kulturze elitarnej i z pozycji doświadczeń tej k u l t u r y selekcjonuje, klasyfikuje, analizuje s t r u k t u r ę faktu artystycznego, jego b u d o w ę formalną. Etnograf natomiast bada zjawisko w k o n t e k ś c i e k u l ­ t u r o w y m , s t a r a j ą c się w n i k n ą ć w jego funkcję i miejsce w kulturze badanej grupy społecznej, nie dopasowuje więc f a k t ó w do p r z y j ę t e g o z góry wzorca, ale z a c h o w u j ą c szacunek dla istniejących w grupie s y s t e m ó w w a r t o ś c i ocenia fakty jako s k ł a d o w ą część k u l t u r y artystycznej tej grupy, wskazuje funkcje, jakie w niej pełnią. Olędzki zdaje sobie s p r a w ę , iż „ P o d o b n i e jak zwodni­ cze jest u t o ż s a m i a n i e naszych odczuć p i ę k n a dzieł sztuki z odczuciem w ł a ś c i w e g o i m ś r o d o w i s k a , tak r ó w n i e w ą t ­ pliwe są p r ó b y przenoszenia naszego rozumienia funkcji sztuki na u k ł a d y innych w a r u n k ó w życia, odmiennych możliwości korzystania z twórczości artystycznej" (s. 8). P r ó b u j e więc określić miejsce i rolę twórczości artystycz­ 110 Sygnalizuję t y l k o n i e k t ó r e myśli z części pierwszej, o m a w i a j ą c e j formowanie się w nauce polskiej poglądów na temat osobowości t w ó r c y ludowego i światopoglądu artystycznego społeczności ludowych. Dalej zajmuje się autor k s z t a ł t o w a n i e m i rozpadem odrębności kulturowej grupy K u r p i ó w . Czyni to w sposób wzorowy, bez tak częstego w podobnych w s t ę p a c h n a t ł o k u materiału, któ­ r y niczemu dalej nie służy. Informacje przytaczane przez Olędzkiego t ł u m a c z ą genezę, cechy i funkcje powstałych w y t w o r ó w i p r o c e s ó w artystycznych. S y t u u j ą zjawiska historycznie, z n a j d u j ą c r ó ż n e jego determinanty społecz­ ne i ekonomiczne. S ł u s z n i e też docenia autor rolę czasu wolnego w rozwoju sztuki, rolę w i e r z e ń lokalnych, norm obyczajowych, p o g l ą d ó w człowieka, systemu więzi ro­ dzinnych. Po szczegółowym o m ó w i e n i u tych problemów stwierdza iż: „...formowanie się g ł ó w n y c h właściwości k u l t u r y w warstwie społecznych f a k t ó w i zjawisk miało źródło w n a p i ę c i a c h nie w e w n ę t r z n y c h konfliktów, lecz silnych a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y g r u p o w y c h •— a więc na­ pięć . społecznych z e w n ę t r z n y c h . S t ą d też można mówić o pewnej jednolitej postaci k u l t u r y społecznej Kurpiów" ;(s. 41). A k t y w n o ś ć K u r p i ó w , potrzeba udowodnienia in­ n y m grupom swojej w a r t o ś c i , stanowi jeden z głównych m o t y w ó w rozwoju ich k u l t u r y artystycznej. �Na tle bogato zarysowanego u k ł a d u r ó ż n o r o d n y c h więzi i zależności omawia autor w drugiej części k s i ą ż ­ ki twórczość plastyczną, a w i ę c r z e ź b ę , malarstwo, zdob­ nictwo. Na u w a g ę z a s ł u g u j e t u sama zasada klasyfikacji, odejście od często spotykanych w pracach etnograficznych podziałów opartych o rodzaj t w o r z y w a , przy k t ó r y c h za­ cierała się różnica m i ę d z y r y t e m przęślicy a r z e ź b ą wolnostojącą o bogatej t r e ś c i semantycznej. Olędzki w dziale rzeźby omawia z a r ó w n o ś w i ę t e postacie j a k też figurki z gliny, wosku, sera czy ciasta. P o d s t a w ą klasy­ fikacji jest więc j e d n o r o d n o ś ć ś r o d k ó w wyrazowych. Poz­ wala to na omawianie r z e ź b y w całej r ó ż n o r o d n o ś c i jej przejawów, od niezawodowej, powszechnej (figurki z cia­ sta) — po zawodową, w y k o n y w a n ą przez s p e c j a l i s t ó w (figury w drewnie i kamieniu), od form najdawniejszych wywodzących się z archaicznej w a r s t w y k u l t u r y ludo­ wej — aż po późniejsze, zrodzone z idei chrześcijańskich, oparte o wzorce sztuki uczonej. Mówiąc o rzeźbie w cieście (nowe latka) czyni au­ tor ważne spostrzeżenie. „ K u r p i o w s z c z y z n a reprezentuje rejon nie utrwalonych w sposób r ó w n i e kompletny funk­ cji obrzędowych, konkretnych p r a k t y k magicznych — sen­ su ideowego samego przedmiotu — mimo, że p r z e t r w a ł on w jej obrębie najżywiej i n a j d ł u ż e j " (s. 53). Z dużą prze­ nikliwością notuje Olędzki przemiany zachodzące w ob­ serwowanych zjawiskach współcześnie, zmiany funkcji, wykształcenie się nowych f o r m i t e m a t ó w . Brak tradycji kramarstwa, ograniczoność w ł a s n y c h potrzeb •— wszystko to wpłynęło na szczególny charakter twórczości tego re­ gionu. Po omówieniu r z e ź b w cieście, glinie, wosku, n a s t ę ­ puje rozdział o zależnościach między poszczególnymi od­ mianami rzeźby drobnej, w k t ó r y m na u w a g ę z a s ł u g u j e dostrzeżenie przemian f u n k c j i i charakteru r z e ź b w r ó ż ­ nych okresach historycznych. P r z e k o n y w a j ą c e i ciekawe są uwagi o w p ł y w i e t w o r z y w a i techniki na k s z t a ł t w y ­ tworu, np. na brak ujęć dynamicznych w tych f i g u r ­ kach (s. 70). Również o m a w i a j ą c r z e ź b y w drewnie, autor stara się ujawnić ich genezę i funkcje ( d o k u m e n t a c y j n ą , magiczno-ochronną, k u l t o w o - r e l i g i j n ą itp.). Zwraca u w a g ę na charakterystyczne dla K u r p i ujednokierunkowanie za­ interesowań — dobytkiem, gospodarstwem, a pomijanie problemów w ł a ś c i w y c h samemu człowiekowi (np. brak świętych p a t r o n ó w od spraw życia rodzinnego). W rzeźbie figuralnej w y o d r ę b n i a Olędzki dwie grupy figur — dużych i niewielkich. Pierwsze w y k o n y w a l i rzeźbiarze zawodowi, k t ó r y c h p o d s t a w ą utrzymania były zajęcia o charakterze r z e m i e ś l n i c z y m i artystycznym, d r u ­ gie wykonywano na w ł a s n y u ż y t e k . Czy cechy formalne r z e ź b są w y n i k i e m ś w i a d o m e g o działania twórczego? Olędzki a n a l i z u j ą c je zwraca u w a g ę przede wszystkim na momenty w y n i k a j ą c e z p o s ł u g i w a ­ nia się p r y m i t y w n y m n a r z ę d z i e m , ze sposobu r z e ź b i e n i a w klocku, z b ł ę d ó w rozplanowania f i g u r y i t d . Dodaje jednak, że była to sztuka w i e l k i c h uniesień. „Bo też rzeźbiarzom często t o w a r z y s z ą w ich tworzeniu stany silnego z a a n g a ż o w a n i a , pasji, przerywanej koniecznym opamiętaniem na sen i posiłek. W takich sytuacjach w rękach twórcy r o d z ą się r o z w i ą z a n i a , k t ó r e nie d a d z ą się wytłumaczyć skrupulatnie do k o ń c a " (s. 93). W rozdziale o malarstwie Olędzki nie ogranicza się do obrazów sztalugowych (pozbawionych dłuższej i g ł ę b ­ szej tradycji w kulturze ludowej), ale u w z g l ę d n i a i inne przejawy malarstwa istniejącego na przedmiotach, jak pisanki, malatury na meblach, garnkach, m a k a t k i . Oczy­ wiście w t a k i m ujęciu malarstwo ludowe przestaje b y ć zdominowane przez ś w i ę t e obrazy, staje się dziedziną wypowiedzi r ó ż n o r o d n e j , tak co do treści ideowo-formalnych j a k i co do funkcji. O m a w i a j ą c pisankarstwo, zwraca autor u w a g ę na to, iż nie było ono tak z w i ą z a n e na K u r p i a c h z symboliką m a g i c z n ą j a k w tych grupach ludności, w k t ó r y c h prze­ t r w a ł y archaizmy k u l t u r o w e . S t ą d też silniejszy mo­ ment z a a n g a ż o w a n i a estetycznego, w i ę k s z a swoboda pla­ styczna wypowiedzi. Z r e s z t ą niemal co k r o k napotykamy w książce na stwierdzenia ciekawe, często nowe, rzeczowo umotywo­ wane. Olędzki nie ograniczał się przy t y m t y l k o do bier­ nej obserwacji a p r o w o k o w a ł fakty, p r z e p r o w a d z a ł do­ ś w i a d c z e n i a z kobietami l e p i ą c y m i f i g u r k i z ciasta czy m a l u j ą c y m i pisanki. Rozdział o malarstwie kończy się o m ó w i e n i e m w s p ó ł ­ czesnych makatek, p e ł n i ą c y c h dziś funkcje rekreacyjne i reprezentacyjne. W ś r ó d makatek w y r ó ż n i a autor dwie r ó ż n e techniki a zarazem konwencje: l i n e a r n ą i powierz­ c h n i o w ą . Pierwsza — wyrabiana przez starszych ludzi, m a ł o w p r a w n y c h , n a w i ą z u j e do m o t y w ó w i tradycji p i sankarskich, druga bliższa jest d o ś w i a d c z e n i o m malar­ stwa zawodowego. K r e ś l ą c zarys twórczości malarskiej stara się autor podobnie j a k i w innych partiach książki ująć go w d w ó c h przekrojach: synchronicznym i diachronicznym. A b y zaś określić miejsce twórczości malarskiej K u r p i ó w na tle innych r e g i o n ó w Polski, konstruuje układ mode­ l o w y oparty o takie elementy j a k zawodowość procede­ r u , zasób odmian, stopień złożoności konwencji formal­ nych i na t y m tle o k r e ś l a cechy grupy kurpiowskiej. Podobne u k ł a d y modelowe tworzy r ó w n i e ż Olędzki w dalszych partiach książki, o m a w i a j ą c zdobnictwo. Refleksje nad g e n e z ą i pobudkami o k r e ś l o n y c h umie­ jętności łączy przy t y m z p r ó b ą określenia funkcji w y ­ t w o r u w ś r o d o w i s k u . Omawia więc s n y c e r k ę , zdobnictwo architektoniczne, kowalstwo, t k a n i n ę , w y c i n a n k ę . Stwier­ dza przy t y m , iż techniczne ś r o d k i wyrazowe zbliżają r ó ż n e dziedziny do e f e k t ó w b ą d ź r z e ź b i a r s k i c h (syncerka, kowalstwo), b ą d ź malarskich (tkanina, wycinanka). Oma­ w i a j ą c k o r e l a c j ę między obrazami a w y c i n a n k ą Olędzki z a u w a ż a , iż t a m gdzie w y s t ę p o w a ł y powszechnie święte obrazy i malarstwo na szkle — nie doszło do rozwoju w y ­ cinanki, z kolei na K u r p i a c h r o z w ó j ten nie b y ł b y tak n i e z w y k ł y , gdyby lepszy był poziom usług rzemiosła miejskiego dla wsi. Ciekawe są też r o z w a ż a n i a o po­ dziale sfer wypowiedzi plastycznej między mężczyzn a kobiety. „Wszystkie podstawowe umiejętności artystycz­ ne z n a j d o w a ł y się w omawianej zbiorowości poza zdol­ n o ś c i a m i i m o ż l i w o ś c i a m i kobiecymi" (s. 152). Tylko w y ­ cinanka była d o m e n ą kobiet, z a s p a k a j a j ą c ich pragnie­ nia i aspiracje artystyczne oraz p e ł n i ą c funkcje rekom­ pensacyjne. W r o z d z i a ł k u o bursztyniarstwie Olędzki polemizuje z C h ę t n i k i e m , t w i e r d z ą c , iż bursztyn kurpiowski nie jest jantarem, do k t ó r e g o ciągnęły rzesze k u p c ó w greckich i rzymskich, nie było bowiem ż a d n y c h szlaków handlo­ w y c h w i o d ą c y c h przez Puszczę S t r a w i ń s k ą . Rozdział k o ń ­ czy obszerna i ciekawa analiza cech t r e ś c i o w y c h i for­ malnych zdobnictwa. Część trzecią książki stanowi „ P r ó b a poznania ś w i a ­ t o p o g l ą d u artystycznego t w ó r c ó w ludowych". Ś w i a t o p o ­ gląd ten w y r a ż a się w dziełach oraz w s ą d a c h estetycz­ nych. One to w ł a ś n i e były przedmiotem b a d a ń autora. I n d a g o w a ł on i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t u j ą c y c h różne umie­ jętności t w ó r c z e , zwłaszcza tkaczki, w y c i n a n k a r k i , rzeź­ biarzy, k o n f r o n t u j ą c ich wypowiedzi z p o g l ą d a m i rze­ m i e ś l n i k ó w a t a k ż e osób nie z a j m u j ą c y c h się ż a d n ą dzie­ dziną tradycyjnej twórczości. Autor częściowo d r u k o w a ł te m a t e r i a ł y na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej" (1964, 111 �nr 3) co zwalnia t u od szczegółowej relacji. Sądzę jednak, że jest to najbardziej dyskusyjna część książki, i to nie tyle w ostatecznych konkluzjach, co w p r z y j ę t e j metodzie badań. Wypowiedź, zwłaszcza prowokowana kwestionariu­ szem, nie jest bowiem w p e ł n i niezależna, co więcej za­ k ł a d a ś w i a d o m o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć werbalizacji d o z n a ń . Wskazane więc w y d a w a ł o b y się zweryfikowanie i u z u p e ł ­ nienie indagacji przez i n n ą , bardziej z o b i e k t y w i z o w a n ą analizę postaw badanych. A l e j a k ą ? M a j ą c w ą t p l i w o ś c i chylę czoła przed o d w a g ą podjęcia nawet takiej, prekur­ sorskiej przecież p r ó b y analizy p o g l ą d ó w estetycznych. Jest to bowiem n a p r a w d ę teren dziewiczy. A l e powta­ rzam — w ą t p l i w o ś c i nie p o d w a ż a j ą u s t a l e ń Olędzkiego, k t ó r e generalnie w y d a j ą się słuszne, d a d z ą się zresztą s p r o w a d z i ć do ogólnego stwierdzenia, iż p o g l ą d y estetycz­ ne zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych w a r t o ś c i ś w i a t a przyrody, k t ó r e p o s i a d a j ą materialne lub społecz­ ne uzasadnienie w b y t o w a n i u chłopa w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach" (s. 201). B a d a j ą c poglądy na p i ę k n o dzieł sztuki, Olędzki po­ służył się odpowiednim testem — zestawem zdjęć. M a ­ teriał u z y s k a ł zgodny na ogół z t y m , co w i e m y z po­ tocznych obserwacji, niemniej nareszcie są to obserwa­ cje w d u ż y m stopniu udokumentowane, zweryfikowane. I dlatego cenne. A l e i t u spotykamy liczne niespodzianki. Tak np. Olędzki p r z e k o n y w a j ą c o stwierdza, że na K u r ­ piach wysokie u m i e j ę t n o ś c i i osiągnięcia artystyczne nie idą w parze z w y r ó ż n i a j ą c ą się w r a ż l i w o ś c i ą e s t e t y c z n ą jednostki (s. 212). Również w „ Z a k o ń c z e n i u " spotykamy myśli nowe, śmiałe, i n s p i r u j ą c e do dalszych b a d a ń i p r z e m y ś l e ń . W a ż n e jest przy t y m , że Olędzki unika zdań — frazesów, s ą d ó w obiegowych, powtarzanych bez p r ó b y ich w e r y f i ­ kacji. * Jacek Olędzki, Sztuka K u r p i ó w . Ossolineum, W r o ­ c ł a w 1970, ss. 80, i l . 150. N a k ł a d 4300 egz. Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej jest po­ zycją w a ż n ą daje bowiem dużą s u m ę cennych informacji i co szczególnie istotne — inspiruje w m y ś l e n i u i bada­ niu. Jest to jedna z n a p r a w d ę cennych publikacji, za k t ó r ą n a l e ż y się wdzięczność autorowi oraz Instytutowi H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , k t ó r y k s i ą ż k ę t ę fir­ muje. A l e w ł a ś n i e dlatego, że jest to pozycja tak ważka z p r z y k r o ś c i ą trzeba o d n o t o w a ć jej mankamenty. Niedo­ pracowanie edytorskie, a więc zawiłość języka, brak peł­ nej k l a r o w n o ś c i w y w o d u (powtórzenia), usterki stylistycz­ ne i korektcrskie, nie skorygowane e r r a t ą (np. s. 39 — jest n i e z a w o d n y zamiast n i e z a w o d o w y ) . Nie u ł a t w i a to l e k t u r y , a szkoda... Trudno też z r o z u m i e ć dlaczego k s i ą ż k a u k a z a ł a się w tak n i s k i m n a k ł a d z i e (500 egz. !!!) Obawiam się, że wydawca nie dccenił znaczenia tej pracy dla naszej nau­ k i , dla dalszych b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Szkoda też, że liczba ilustracji jest za m a ł a , brak fotografii obiektów potrzebnych dla zrozumienia i akceptacji tekstu (np. r z e ź b y C z e r w i ń s k i e g o czy Piety z Dobrego Lasu, ss. 98— 102). Dobór zdjęć jest zresztą ciekawy, niebanalny, jakość d r u k u jednak nie najlepsza, a u k ł a d n i e k t ó r y c h stron ilustracji w r ę c z r a ż ą c y (np. strony z i l . 34, 66—67), za­ tracenie skali r z e ź b . M a n k a m e n t ó w tych nie rekompensuje fakt równo­ czesnego wypuszczenia innej książki albumowo-popularnej J. Olędzkiego*. K s i ą ż k i te, choć zbliżone w treści, r ó ż n i ą się ujęciem, inny zresztą jest ich adresat. Ta dru­ ga k s i ą ż k a , poza niezbyt u d a n ą o b w o l u t ą , wydana jest zresztą starannie, na d o b r y m papierze. Sądzę, że należy p r a c ę Olędzkiego możliwie szybko w z n o w i ć , może w wersji nieco przepracowanej, wyko­ r z y s t u j ą c dalsze badania autora. Jest to bowiem pozycja fundamentalna nie t y l k o dla badacza k u l t u r y kurpiow­ skiej. Aleksander 112 Jackowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5d1bb9de1d911c8bfb59dcbc8d275eb.pdf ffd2f55d2b08dadd7e48ecacb64b005d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4316 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.184-185 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E Z J E Olga A . Ganckaja, N A R O D N O J E I S K U S S T W O POLSZI. stracji, w t y m k i l k a barwnych, 2 mapy. W y d a w n i c t w o „ N a u k a " , Moskwa 1970, ss. 182, ok. 125 i l u ­ Etnografia radziecka zajmuje się od dawna proble­ m a m i k u l t u r y ludowej innych k r a j ó w , czego w y n i k i e m b y ł a m.in. monumentalna seria „ N a r o d y M i r a " . Ostatnio wśród w y d a w n i c t w I n s t y t u t u Etnografii i m . N . N . M i k l u c h o - M a k ł a j a A N ZSRR u k a z a ł a się pierwsza w l i t e ­ raturze rosyjskiej monografia polskiej sztuki ludowej. Największy nacisk położyła jednak autorka na rozpra­ cowanie rodzajów i f o r m w y r o b ó w garncarskich oraz ich zdobnictwo w poszczególnych regionach kraju. M a ­ teriał ten poza o m ó w i e n i e m w tekście został zestawiony na d w ó c h mapach z u w z g l ę d n i e n i e m czynnych i zamar­ łych o ś r o d k ó w produkcji. M i m o że p o d s t a w ę m a t e r i a ł o ­ w ą do tych k a r t o g r a m ó w s t a n o w i ł y „ M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garncarskich w Polsce", publikowane na ł a ­ mach naszego czasopisma oraz k a r t o t e k i Pracowni Do­ kumentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS P A N p o d k r e ś l i ć należy, że s ą to pierwsze tak szerokie t r e ś c i o w o ujęcia kartograficzne z zakresu polskiego garncarstwa ludo­ wego. U z u p e ł n i a problem tabelaryczne zestawienie ośrod­ k ó w garncarskich w poszczególnych województwach. W zestawieniu t y m (s. 28) p o m i n n i ę t e zostało w o j . łódzkie, gdzie omawiane rzemiosło jest dość licznie reprezento­ wane. Przeoczenie to w p ł y n ę ł o na zaniżenie liczby ośrod­ k ó w czynnych w ó w c z a s o około 10%. K o ń c o w a część roz­ działu zawiera charakterystyki n a j w a ż n i e j s z y c h współ­ czesnych o ś r o d k ó w garncarskich oraz s y l w e t k i w y b i t n i e j ­ szych t w ó r c ó w w tej dziedzinie. A u t o r k a tej pracy podczas zbierania w naszym k r a j u m a t e r i a ł ó w dała się p o z n a ć jako badacz dociekliwy i za­ palony. Nie u ł a t w i ł a sobie zadania ograniczeniem się do wykorzystania publikacji i zebranych j u ż w archiwach m a t e r i a ł ó w , ale p o d e j m o w a ł a dalekie i ż m u d n e wyjazdy w teren, aby s k o n t a k t o w a ć się b e z p o ś r e d n i o z w y b i t n i e j ­ szymi artystami i p o z n a ć osobiście g ł ó w n e o ś r o d k i t w ó r ­ czości ludowej. Zaprzyjaźniła się w ó w c z a s serdecznie za­ r ó w n o z wieloma t w ó r c a m i , j a k i pracownikami r ó ż n y c h instytucji naukowych, toteż z t y m w i ę k s z y m zaintereso­ waniem oczekiwano u nas tej publikacji. W y n i k i w ł a s n y c h b a d a ń Olgi Ganckiej przeprowa­ dzonych w e d ł u g specjalnie w t y m celu opracowanych kwestionariuszy, penetracji a r c h i w ó w naukowych i zbio­ r ó w muzealnych, j a k r ó w n i e ż gruntownie wykorzystana literatura przedmiotu s t a n o w i ł y s o l i d n ą bazę omawianej pracy. Wprowadzenie do niej zawiera poza n i e z b ę d n ą ogólną c h a r a k t e r y s t y k ą zjawiska — o m ó w i e n i e sytuacji ludowej twórczości artystycznej w Polsce w X I X i X X stuleciu oraz rozwoju z a i n t e r e s o w a ń tą dziedziną. Szcze­ gólnie szeroko zostały opracowane czasy najnowsze, od z a k o ń c z e n i a drugiej wojny ś w i a t o w e j , z a r ó w n o od stro­ ny stanu i organizacji b a d a ń naukowych, j a k r ó w n i e ż zasad i f o r m opieki oraz organizacji ekonomicznej. W ł a ś ­ ciwy temat ujęto w aspekcie historyczno-etnograficznym, przy czym — j a k zastrzegała sic autorka — w problemy ściśle artystyczne w g ł ę b i a ł a się ona tylko w tej mierze, w jakiej było to n i e z b ę d n e dla o k r e ś l e n i a specyfiki pol­ skiej sztuki i jej regionalizacji. Temu założeniu podpo­ r z ą d k o w a n y został u k ł a d pracy, k t ó r e j rozdziały dotyczą poszczególnych dziedzin twórczości grup w y t w ó r c ó w za­ leżnie od rodzaju surowca. Kolejno więc o m ó w i o n e zo­ stało garncarstwo, artystyczna o b r ó b k a metalu, tkactwo, haft, koronka, dziewiarstwo i d r u k i na płótnie, w y r o b y z futra i skóry, w y r o b y z papieru, s ł o m y i piór, w y r o b y z ciasta, sera i wosku, artystyczna o b r ó b k a drewna. T y l ­ ko w ostatnim rozdziale, d o t y c z ą c y m malarstwa, k r y ­ t e r i u m surowca zostało p o d p o r z ą d k o w a n e k r y t e r i u m tech­ n i k i artystycznej. O rozległości i stopniu dokładności poruszanych tu zagadnień z o r i e n t o w a ć może z a w a r t o ś ć rozdziału o garn­ carstwie, k t ó r e g o t r e ś ć w znacznym skrócie przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : w zarysie dziejów tej dziedziny w y ­ twórczości na ziemiach polskich najbardziej opracowane zostały czasy najnowsze, p o c z ą w s z y od bardzo istotnego tu p r z e ł o m u X I X i X X w . Sporo miejsca zajęły sprawy techniczne, wśród k t ó r y c h u w z g l ę d n i o n e zostały m.in. sposoby uzyskiwania i o b r ó b k i surowca, proces produkcji i podstawowe n a r z ę d z i a , t y p y pieców garncarskich, a w t y m k o n t e k ś c i e r ó w n i e ż elementy nauki zawodu. 184 l N 1 W podobny sposób przedstawione zostały w zależ­ ności od stanu b a d a ń inne działy artystycznej twórczości ludowej, tzn. w zarysie historycznym, z szerszym u w z g l ę d n i e n i e m p r z e o b r a ż e ń współczesnych, zwłaszcza — jeżeli chodzi o formy opieki, organizacji ekonomicznej, sposoby szkolenia, c h a r a k t e r y s t y k ę o ś r o d k ó w i twór­ ców. Obszernie omówiono podstawowe dla k a ż d e j gałęzi sztuki techniki zdobnicze, a przede wszystkim formy i de­ k o r a c j ę w y t w o r ó w , k ł a d ą c nacisk na zróżnicowanie re­ gionalne. P o d k r e ś l o n e zostały r ó w n i e ż zbieżności i ana­ logie w y s t ę p u j ą c e w sztuce ludowej innych, przede wszystkim s ą s i a d u j ą c y c h z P o l s k ą n a r o d ó w . W z w i ą z k u z p r z y j ę t ą z a s a d ą podziału, obok rozdzia­ łów tematycznie jednorodnych, t r a k t u j ą c y c h o poszcze­ gólnych rzemiosłach artystycznych, w y s t ę p u j ą t u roz­ działy bardzo obszerne i z r ó ż n i c o w a n e treściowo, jak zwłaszcza dwa ostatnie. I tak w ramach zdobnictwa w drzewie została o m ó w i o n a dekoracja architektoniczna, rzeźbione i intarsjowane meble, zdobione s n y c e r k ą na­ rzędzia, sanie, i wozy, zabawki oraz rzeźba figuralna. Uwaga a u t o r k i s k o n c e n t r o w a ł a się na rzeźbie, jednak zgodnie z założeniem w s t ę p n y m i w t y m w y p a d k u nie rozpatruje ona p r o b l e m ó w stylu czy cech formalnych polskiej rzeźby ludowej, ograniczając się do wydobycia historycznych i społecznych u w a r u n k o w a ń jej rozwoju oraz biografii rzeźbiarzy. W p r o b l e m a t y k ę malarstwa w ł ą c z o n e zostały m a l o w a n k i ścienne i m a k a t k i , malo­ wane meble, pisanki, obrazy na płótnie, papierze i szkle oraz malatury na kaflach. Tak k r ó t k i p r z e g l ą d treści nie daje właściwego obra­ zu pracy, k t ó r a zawiera m a t e r i a ł ogromny i przejrzyście u p o r z ą d k o w a n y , a przez to może s t a ć się p o d s t a w ą ź r ó d ­ ł o w ą kolejnych o p r a c o w a ń i interpretacji. Staraniem autorki b y ł o omówienie, a przynajmniej zarejestrowanie każdego przejawu sztuki ludowej w naszym k r a j u , nawet �tak drobnego, jak np. skromna snycerka na dyszlach rzeszowskich wozów. W t y m k o n t e k ś c i e z r e z y g n o w a ł a ona z szerszej analizy grafiki, a t a k ż e architektury ludo­ wej. Tę o s t a t n i ą u d o s t ę p n i ł a rosyjskiemu czytelnikowi już wcześniej, w ramach większego, monograficznego w y ­ dawnictwa -, tu natomiast ograniczyła się do wycinkowe­ go problemu dekoracji w budownictwie, a ściślej — zdobienia d a c h ó w i z r ę b ó w b u d y n k ó w mieszkalnych, o m ó w i o n e g o w rozdziale t r a k t u j ą c y m o zdobnictwie w drzewie. W zakończeniu autorka p r z e d s t a w i ł a syntetycznie podstawowe cechy polskiej sztuki ludowej, ujęte w dzie­ więciu grupach problemowych, p o d e j m u j ą c przy t y m p r ó b y wyjaśnienia ich genezy. P o d k r e ś l i ł a ona ogromne zróżnicowanie regionalne odmian, f o r m i s t y l ó w oraz n i e r ó w n o m i e r n y rozwój poszczególnych gałęzi ludowej plastyki w czasie i przestrzeni (1). Bogactwo jej prze­ jawia się w w i e l o k i e r u n k o w o ś c i , zasobie m o t y w ó w , w kompozycji ornamentu i barw (2—3). Niemało cech w s p ó l n y c h w p o r ó w n a n i u ze s z t u k ą l u d o w ą B i a ł o r u s i ­ nów, U k r a i ń c ó w , S ł o w a k ó w i Czechów, a t a k ż e innych n a r o d ó w europejskich wynika bądź z bezpośredniego sąsiedztwa i zbliżonych w a r u n k ó w rozwoju, bądź też stanowi r e l i k t z czasów w s p ó l n o t y (4). W polskiej sztuce ludowej zaznaczył się w p ł y w wielkich s t y l ó w sztuki, jednak inaczej niż u innych n a r o d ó w , gdyż elementy stylowe zostały przepracowane i dostosowane do l o k a l ­ nych tradycji i u p o d o b a ń artystycznych (5). Współczesne w y t w o r y polskiej sztuki ludowej podzieliła autorka na k i l k a grup w zależności od ich funkcji społecznej, za­ stosowania i r o l i dla o d b i o r c ó w (6). C h a r a k t e r y z u j ą c t w ó r ­ ców ludowych autorka podkreśliła przemiany, jakie za­ szły w ostatnich latach w ich sytuacji ekonomicznej i po­ zycji społecznej (7). Tradycjonalizm w zakresie techniki, formy, ornamentyki i k o l o r y s t y k i jako w y n i k zespoło­ wej twórczości całych p o k o l e ń a r t y s t ó w u w a ż a autorka za w a ż n ą i n i e z m i e n n ą cechę ludowej sztuki polskiej mimo że w zależności od nowych potrzeb, zaznaczają się w niej nowe tendencje rozwojowe (8). Na koniec autorka p o r u s z y ł a zagadnienie r o l i sztuki ludowej w rozwoju polskiej sztuki i rzemiosła artystycznego, współpracy a r t y s t ó w ludowych i profesjonalnych, udziału t w ó r c ó w ludowych w projektowaniu p r z e m y s ł o w y m , działalności m u z e ó w i Cepelii w k i e r u n k u stworzenia t w ó r c o m l u ­ I dowym odpowiednich podstaw bytowych, działalności zmierzającej do wzbogacenia k u l t u r y narodowej. Wiele z a g a d n i e ń poruszonych w zakończeniu wykracza swym zasięgiem poza granice Polski i odnosi się również do sztuki ludowej innych n a r o d ó w , zwłaszcza w k r ę g u europejskim. Rozległa tematyka w omawianej pracy została ujęta zwięźle, prosto, a zarazem w sposób żywy i i n t e r e s u j ą c y t a k ż e dla nieprzygotowanego zawodowo czytelnika. We fragmentach n a w i ą z u j e nawet f o r m ą do eseju lub re­ p o r t a ż u . Tego rodzaju wydawnictwo, d o s t ę p n e dla ma­ sowego czytelnika, spełni n i e w ą t p l i w i e rolę ambasadora k u l t u r y polskiej w ś r o d o w i s k u radzieckim i przyczyni się do zwiększenia zainteresowania naszą s z t u k ą l u d o w ą . Na szczególne p o d k r e ś l e n i e zasługuje celowy dobór ilustracji jak r ó w n i e ż staranne przygotowanie edytorskie omawianej pozycji. Znikoma ilość b ł ę d ó w w licznie przy­ taczanym polskim nazewnictwie jak i w cytowanej l i ­ teraturze jest w y n i k i e m d o k ł a d n e j korekty, n i e ł a t w e j przecież dla autora posługującego się m a t e r i a ł e m obco­ j ę z y c z n y m . W p o r ó w n a n i u z podobnymi wydawnictwami, dotyczącymi sztuki ludowej w Z w i ą z k u Radzieckim, omawiana publikacja posiada s k r o m n ą szatę graficzną, co jednak wpłynęło na stosunkowo niską cenę, a przez to zapewne zwiększy k r ą g odbiorców. P r z y k ł a d omawianego tu wydawnictwa rosyjskiego nasuwa wniosek, że i w naszym k r a j u pożyteczne byłoby wydanie podobnej pracy w d u ż y m n a k ł a d z i e , pracy rze­ telnej w informacjach i odpowiednio taniej a więc do­ s t ę p n e j dla szerokiego ogółu. O zapotrzebowaniu na te­ go rodzaju pozycje świadczy fakt, że nawet luksusowe w y d a w n i c t w a polskie sprzed k i l k u lat zniknęły z półek księgarń. Ewa Fryś-Pietraszkowa PRZYPISY 1 Z. B. Głowa, M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garn­ carskich w Polsce, „Pol. Szt. L u d . " R. X , 1956, nr 2,3, 4/5, 6, R. X I , 1957, nr 1,2. 2 O. A. Ganckaja, N . N . Gracjanskaja, Krestianskoje żiliszcze zapadnych Słowian, w : Typy selskogo żiliszcza w stranach z a r u b i e ż n o j Ewropy [pr. zbiór.] Moskwa 1968. s. 139—177. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2114a2bf83f0d5c192fc304128354da8.pdf 9e62b7311f9733ffa8de69993d400c7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4582 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4255 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.121-122 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N P. G. Bogatyriew, W O P R O S Y T E O R I I N A R O D N O G O K s i ą ż k a stanowi zbiór publikacji i mniejszych arty­ kułów znakomitego radzieckiego etnografa, folklorysty i j ę z y k o z n a w c y , profesora uniwersytetu moskiewskiego, doktora honoris causa u n i w e r s y t e t ó w w Pradze i Braty­ sławie. Publikowane prace p o w s t a ł y w latach 1929—1968, częstokroć w j ę z y k u niemieckim, francuskim, czeskim. Przed­ miotom r o z w a ż a ń są szeroko rozumiano zagadnienia este­ t y k i , folklorystyki, etnografii i teorii środkowo- i wschodnio­ europejskiej k u l t u r y ludowej. Pierwsza część rozważań grupuje się wokół problema­ t y k i funkcji i somiotycznej s t r u k t u r y teatru ludowego. Synchroniczna i diachroniczna analiza środków artystycz­ nych (kostium, maska, dekoracja, ruch, gest i słowo) po­ traktowanych jako sprzężony system z n a k ó w — przepro­ wadzona została z i n t e n c j ą s p o ż y t k o w a n i a r e z u l t a t ó w b a d a ń we współczesnych formach dramaturgii i reżyserii. D r u g ą g r u p ę p r o b l e m ó w tworzy jedna z najwcześnie­ jszych (1937) i najdonioślejszych w etnografii p r ó b zastoso­ ISKUSSTWA Moskwa 1971. wania reguł analizy strukturalnej do m a t e r i a ł u terenowego. P o s t ę p o w a n i e takie umożliwiło opis i i n t e r p r e t a c j ę k u l t u r y ludowej jako złożonego systemu semiotycznego w k t ó r y m zachowania ludzkie (np. obrzędowość) jak i rezultaty t y c h zachowań (np. strój ludowy) pełnią rolę z n a k ó w symbo­ lizujących i p o r z ą d k u j ą c y c h kulturowo i biologiczne do­ świadczenia człowieka. Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą estetyczne i strukturalistyczne analizy folkloru jako specyficznej k u l t u r o m ludowym i od­ rębnej wobec literatury, formy ekspresji artystycznej. Stwierdzając, iż utrapieniem współczesnej polskiej humanistyki jest powszechna niezdolność dokonania czego­ kolwiek więcej ponad k o m b i n a c j ę i r e k o m b i n a c j ę c y t a t ó w z dziel papieży etnologii, socjologii czy teorii k u l t u r y , należy podkreślić iż prace P.G. Bogatyriewa p o k a z u j ą j a k m o ż n a takowej intelektualnej ułomności u n i k n ą ć . Maciej Ciołek Piotr G. Bogatyriew. F U N K C J E S T R O J U L U D O W E G O N A O B S Z A R Z E M O R A W S K O S Ł O W A C K I M . (Funkcio k r o j ą na Moravskom Slovensku. Vydala Matica Slovenska 1937). (Przedruk w tomie: Woprosy teorii naroduogo iskusstwa. Moskwa 1971). Praca ta, mimo iż od chwili jej powstania minęło 35 lat, wciąż jest w a ż n y m p r z y k ł a d e m wartości metody strukturalno-funkcjonalnej w zastosowaniu do b a d a ń nad kulturą i sztuką ludową. Metoda funkcjonalna, k t ó r ą posługuje się Bogatyriew, w y k s z t a ł c o n a przez lingwistykę r a d z i e c k ą i szkołę p r a s k ą lat trzydziestych, zwraca u w a g ę na kulturowe powiązanie r ó ż n y c h f a k t ó w , na ich znaczenie jako znaku. A u t o r analizuje aktualne (z lat trzydziestych) i nie­ dawne stroje ludowe na obszarze m o r a w s k o s ł o w a c k i m przy pomocy metody funkcjonalistycznej. Nie chodzi t u o pełne wykorzystanie całego posiadanego m a t e r i a ł u na temat stro­ jów morawskosłowackich, lecz ustalenie i w m i a r ę m o ż n o ś c i skomentowanie na podstawie m a t e r i a ł u z tego terytorium p r o b l e m ó w teoretycznych, p o z o s t a j ą c y c h w związku z funkc­ jonalnością stroju ludowego z a r ó w n o tego t e r y t o r i u m , j a k i innych t e r e n ó w . Wielo ze stwierdzeń dokonanych przy analizie funkcji stroju ludowego będzie się odnosić do wszelkiej odzieży — z drugiej jednak strony strój ludowy ma wiele cech specy­ ficznych, k t ó r y c h nie m o ż n a odnieść do odzieży miejskiej, podatnej na szybko zmieniającą się m o d ę . W t y m miejscu zostanie zbadana nio t y l k o k a ż d a z funkcji stroju ludowego w sposób abstrakcyjny, ale t a k ż e s t r u k t u r a funkcji, k t ó r e m a j ą poszczególne stroje. Stroje ludowe spełniają szereg funkcji. N a ogół m o ż e m y wyróżnić funkcję d o m i n u j ą c ą , k t ó r a często w sposób zasad­ niczy determinuje w y g l ą d z e w n ę t r z n y stroju, m a t e r i a ł , wykonanie i t p . W stroju c o d z i e n n у m najważniejsza jest funkcja praktyczna, a n a s t ę p n i e stanowa, estetyczna, funkcja stroju regionalnego. W stroju ś w i ą t e c z n y m lub u r o c z y ­ s t y m dominuje funkcja świąteczna albo uroczysta, a na­ stępnie ostetyczna, obrzędowa, funkcja stroju ludowego lub regionalnego, stanowa i wreszcie praktyczna. W stroju obrzędowym wybija się na plan pierwszy funkcja obrzędowa, ś w i ą t e c z n a i estetyczna. Mniej istotne są w t y m w y p a d k u funkcje stroju ludowego lub regionalnego, funkcja stanowa (zwykle gra rolę o b o j ę t n ą ) i praktyczna. W n i e k t ó r y c h wypadkach poszczególne części stroju obrzędowego nie m a j ą najmniejszego zadania prak­ tycznego. Funkcja przeważająca, jeżeli jest bardzo silna, zmusza do tolerowania tego, że ubranie jest niewygodne, a nawet niekiedy sprawia ból (np. nakrycie głowy panny m ł o d e j , druhen i starościn). Przejście funkcji stroju odbywa się często po n a s t ę p u ­ jącej l i n i i : strój codzienny — strój świąteczny — strój uro­ czysty — strój o b r z ę d o w y . Podany powyżej p o r z ą d e k funkcji jest oczywiście pewnym uproszczeniem. W poszczególnych wypadkach sche­ mat ten m o ż e przebiegać inaczoj. Strój nicobowiązująoy jako powszedni może się s t a ć obowiązujący jako ś w i ą t e c z n y . Strój zaś świąteczny m o ż e zanikać u ludu, stając się strojem a k t y w n y c h uczestników wesela. Przy przejściu stroju powszedniego w ś w i ą t e c z n y i świątecznego w o b r z ę d o w y wraz ze słabnięciem jednych funkcji wzrasta siła innych i zjawiają się nowo. N a p r z y k ł a d lniana koszula, dawniej u ż y w a n a jako strój codzienny, zmienia funkcję — staje się częścią stroju, w k t ó r ą ubiera się nieboszczyka. Podobnym przejściem od zwykłego zapla­ tania wdosów do czysto obrzędowego jest zaplatanie włosów druhen na pogrzebie. 121 �Strój świąteczny, gdy jest ubiorem noszonym do koś­ cioła, u z a l e ż n i o n y jest z kolei od zwyczajów kościelnych. Tak więc w Dolinie Boszackiej ksiądz co niedziela nosi inny ornat, a kobiety w zależności od tego p r z y w d z i e w a j ą jeden z 52 posiadanych f a r t u c h ó w . Do kościoła inaczej wiąże się też rogi chust i t p . Strój jest znakiem w y r ó ż n i a j ą c y m , całość lub szczegół w s k a z u j ą z k i m m a m y do czynienia. Zdarza się jednak, że znak jest złożony, i choć jeden element jest identyczny, drugi wskazuje na różnicę. Tak np. z a r ó w n o pan m ł o d y jak i rekrut m a j ą te same w i ą z a n k i u kapelusza, ale rekruta w y r ó ż n i a j ą konopne spodnie. Uwzględnianie tylko jednego elementu prowadzić więc może do błędu. Strój — jako znak — wyróżnia ludzi określonych za­ w o d ó w , np. m ł y n a r z y , pasterzy i t p . we wszystkie dni świą­ teczne, a niekiedy i powszednie. N p . w stroju s t a n i a ń s k i m spodnio są szyte prawie powszechnie z czarnego p ł ó t n a policyjnego, ozdobione z przodu sznurowaniem niebieskim. T y l k o m ł y n a r z e i n i e k t ó r z y staruszkowie noszą dotychczas spodnie z sukna jasnoniebieskiego, u ż y w a n e g o niegdyś powszechnie, podobnie jak w pobliskich Węgrzech. Czasem s t r ó j sygnalizuje funkcję jego nosiciela w gromadzie. „ D a w ­ niej t y l k o w ó j t nosił b u t y , pozostali kierpce". Jak widać z powyższego, ten sam strój m o ż e mieć k i l k a funkcji. U jednych członków społeczności wiejskiej j e d n ą , u innych — drugą. Czasem ten sam strój ma równocześnie i funkcję znaku stanowego, i funkcję stroju obrzędowego. N o s z ą go: pan m ł o d y w dzień ślubu, a k t y w n i uczestnicy obrzędów i b o g a с i chłopi. Tendencja do rozróżniania s t a n ó w w stroju pozostaje i przy niwelacji strojów, t j . przy odejściu od regionalnych wiejskich do neutralnych wiejskich u b r a ń . N p . w n i e k t ó r y c h okolicach szlachcianki nosiły grzebienie we włosach innego koloru, niż włościanki. W a ż n a jest t a k ż e funkcja magiczna poszczególnych części stroju ludowego. F u n k c j ę m a g i c z n ą m i a ł y wyszycia na strojach dziecięcych. W stroju bohuslavskim np. szyto ubranka haftowane na czerwono, by dziecka n i k t nie za­ uroczył. Koszula kobieca — bardzo i n t y m n a część kobiece­ go ubrania (niektórzy mężczyźni nie widzieli jej nigdy w życiu) m i a ł a m a g i c z n ą moc leczniczą, przy zaklinaniu m ę ż c z y z n albo b y d ł a . F u n k c j a regionalna, p r z e c h o d z ą c a niekiedy w narodo­ wą, jest znana najbardziej. Uwadze badaczy u c h o d z ą często minimalne regionalne różnice w stroju, np. ilość fałd w czep­ cu, guzików w gorsecie i i n . B y ć m o ż e są t o dawne oznacze­ nia parafii. Jak z powyższego w y n i k a , przebadanie faktów etno­ graficznych pod względem ich funkcji może nam w y t ł u ­ m a c z y ć cały szereg kwestii dotychczas nie w y j a ś n i o n y c h . J e d n ą z nich jest problem szybszego zaniknięcia stroju ludowego chłopów wielkoruskich, niż mieszkańców Moraw­ skiej Słowacji. J e d n ą z pi'zyczyn b y ł a r ó ż n a n a r o d o w o ś ć uciskanych i uciskających. W regionach, w k t ó r y c h różnica m i ę d z y narodem uciskanym a u c i s k a j ą c y m jest u d e r z a j ą c a , n a r ó d uciskany t r z y m a się stroju ludowego jako przejawu narodowości. I n n a przyczyna — porzucenie stroju tradycyj nogo z a m y k a ł o d o s t ę p do funkcji społecznych: np. w M i kulczycach, jeżeli k t o ś miał nowomodny b r ą z o w y kożuch, nie m ó g ł b y ć wybrany w ó j t e m . Niekiedy chłopi noszą z d u m ą strój ludowy, k t ó r y w t y m w y p a d k u pełni t a k ż e funkcję stroju stanowego, by zamanifestować, że stoją wyżej od mieszczan. P o r ó w n u j ą c funkcję stroju wiejskiego u chłopów wielko­ ruskich i morawskosłowackich dochodzimy do wniosku, dlaczego w Rosji strój ludowy zanikł tak wcześnie. Otóż w Rosji zanikł strój ludowy, ponieważ ujednonarodowił się charakter w a l k i klasowej — mieszczaństwo i rzemieślnicy 122 stali się bliżsi chłopom, nie b y ł o powodu się o d r ó ż n i a ć . Natomiast na Morawskim Słowacku strój ludowy miał w X V I I I i X I X wieku funkcję stroju narodowego. Chłopi morawscy przeciwstawiali się m . i n . przy pomocy stroju — zniemczonemu miastu lub zniemczonemu obszarnikowi. S t ą d właśnie k o n s e r w a t y w n o ś ć stroju, podtrzymywana jeszcze w X I X w . przez inteligencję wiejską i miejską walczącą o odrodzenie narodowe. Strój może mieć t a k ż e funkcję zamanifestowania przy­ należności do konkretnej grupy wyznaniowej.,,W gromadach i okolicach katolickich stroje miały t e n d e n c j ę do większej jaskrawości i przepychu niż w gromadach ewangelickich". Strój ludowy ma t a k ż e funkcję wskazywania na wiek swego u ż y t k o w n i k a . W n i e k t ó r y c h gromadach strój ludowy jest obowiązujący t y l k o dla starszego pokolenia; przypadki takie m a j ą s w ą analogię w miastach. Starcy n o s z ą ubranie, k t ó r e b y ł o modne za czasów ich młodości. Niekiedy obserwu­ jemy inny w a r i a n t : starzy noszą się inaczej, młodzi inaczej, w y r a ź n i e dla zaznaczenia wieku. N p . w stroju kyjovskim koło szyi i r ą k spina się koszule sznurkami — u starych b i a ł y m i , u m ł o d y c h czarnymi kokardami. N a wsi znajdujemy wiele p r z y k ł a d ó w w stroju odróż­ niania ż o n a t y c h od n i e ż o n a t y c h . Jeszcze w y r a ź n i e j określa s t r ó j , czy kobieta jest z a m ę ż n a , czy nie. Funkcja ta ujawnia się szczególnie jaskrawo, gdy dotyczy dziewczyny, k t ó r a nie spełniła w y m a g a ń moralności obyczajowej. Taka dziew­ czyna nie ma prawa włożyć stroju panny młodej — „ k o r o n y " , ma obowiązek w inny sposób wiązać c h u s t k ę , inaczej się czesać i t p . N a obszarze morawskosłow ackim uwodziciel t a k ż e nie p o z o s t a w a ł bezkarny. Musiał natychmiast zdjąć pióra i w s t ą ż k i z kapelusza — młodzież nie tolerowała go m i ę d z y sobą w kościele. r Erotyczna funkcja stroju ludowego często tworzy całość z e s t e t y c z n ą . Ten związek jest zrozumiały, ponieważ zadaniem obu funkcji jest p r z y c i ą g a ć u w a g ę . Strój dziecięcy ma t a k ż e szereg funkcji pozapraktycznych. Poduszka na chrzcie b y ł a specjalna dla konkretnej płci. Małe dzieci nosiły jednakowe sukienki niezależnie od pici. Kiedy dziewczynka zaczynała „się d z i e w c z y ć " , dosta­ wała „ b a w e ł n i a n k ę " (rodzaj spódnicy, wyróżniający, że nosząca j ą nie jest już dzieckiem). S t r ó j j e s t w i ę c c a ł y m z e s p o ł e m z n a k ó w , jest zjawiskiem k u l t u r y materialnej, k t ó r e stało się zjawiskiem rzeczywistości ide­ ologicznej. Takie ścisłe połączenie strukturalne rzeczy i zna­ k u w jednym przedmiocie spotykamy bardzo często, nie t y l k o w strojach. Funkcja stroju jest wyrazem d ą ż e ń jego posiadacza, odzwierciedleniem p o g l ą d ó w estetycznych, mo­ ralnych i innych. Strój ludowy ze swymi funkcjami jest t y l k o c z ą s t k ą całościowej s t r u k t u r y b y t u , k t ó r a z a k ł a d a się na innych podstawach, j a k system ekonomiczny, p o g l ą d na świat. W y n i k a z tego, że nie m o ż n a sztucznie z a t r z y m a ć jednej części s t r u k t u r y , gdy zostaje ona zmieniona w całości. Dlatego próby utrzymania starego stro­ j u l u d o w e g o w tej czy i n n e j formie, gdy nie ma dla n i e j w a r u n k ó w w całej stru­ kturze życia, p o z o s t a n ą bezowocno. O m ó w i o n a t u praca należy do ciekawszych we współ­ czesnej literaturze etnograficznej i na pewno celowe b y ł o b y wydanie jej w polskim przekładzie razem z i n n y m i arty­ k u ł a m i Bogatyriewa o teatrze l u d o w y m i folklorze. Są to a r t y k u ł y w a ż n e , przede wszystkim jako bodźce inspirujące do rozszerzenia obszaru naszych z a i n t e r e s o w a ń . Antoni Kroh � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05569f7974ee64edd55cb2803430add0.pdf 6311bd520de9137b4074f01d9d03c7c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4263 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.180-181 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N D R KOS K A R O L Y : A V A R G Y A S I FESTETT BTJTOR. (Malowano meblo 64, rys 43. f o t . : 49, w t y m kolorowych Wraz z formami sprzętów, z a p o ż y c z o n y c h przez l u d z meblarstwa warstw elitarnych, przejęte zostały również wzory zdobnictwa. Szlachetne i kosztowne m a t e r i a ł y zo­ s t a ł y jednak z a s t ą p i o n e t a ń s z y m i i bardziej d o s t ę p n y m i , a p r a c o c h ł o n n e i trudno techniki zdobnicze, j a k : intarsja, inkrustaeja ozy rzeźba u s t ą p i ł y miejsca dekoracji malarskiej. Procesowi temu towarzyszyło p o s t ę p u j ą c e oddalanie się meblarstwa ludowego od wzorów stylowych, k t ó r o prze­ tworzone przez stolarzy ludowych nabierało z czasem własnego charakteru, stanowiącego w y p a d k o w ą artystycz­ nych możliwości w y t w ó r c y i d e c y d u j ą c y c h o popycie g u s t ó w odbiorców. Zdobiono przy pomocy malatur meble ludowe w y s t ę ­ p o w a ł y na rozległych obszarach Europy. Do ciekawszych pod t y m w z g l ę d e m t e r e n ó w należy Siedmiogród, k t ó r e g o ludność złożona z k i l k u narodowości, różniących się od siebie pochodzeniem, j ę z y k i e m i religią, m i a ł a szczególne; warunki dla rozwoju bogatej i barwnej k u l t u r y ludowej. J e d n ą z z a m i e s z k u j ą c y c h t u narodowości s t a n o w i ą W ę g r z y , t z w . Szekelyowie, k t ó r y c h nazwa znana jest u nas w postaci ,,Szeklerzy"zapożyczonej z terminologii niemiec­ kiej, podczas gdy powinna brzmieć „ S e k e j o w i e " . Malowanym meblom siedmiogrodzkich Sekejów po­ święcił interesującą książkę znany badacz węgierskiej sztuki ludowej, K a r o l y K ó s . Poza k r ó t k i m w s t ę p e m w p r o w a d z a j ą ­ c y m , k s i ą ż k a jego dzieli się na siedem rozdziałów, z k t ó r y c h dwa pierwsze zawierają omówienie dziejów sekejskiego me­ blarstwa ludowego ze szczególnym uwzględnieniem ośrodka stolarskiego w Vargyas. Ośrodek ten leżący we wschodnim Siedmiogrodzie odegrał w rozwoju tamtejszego meblarstwa ludowego zupełnie w y j ą t k o w ą rolę. T a m bowiem rzemiosło stolarskie i malarskie od połowy X V I w. uprawiano było (i jest po dzień dzisiejszy) przez m i s t r z ó w z tej samej rodziny Suto, w k t ó r e j t a j n i k i wiedzy zawodowej dziedziczone s ą bez przerwy od 14 pokoleń. Sutowie łączyli ze stolarstwem zawód malarzy. Prócz produkcji malowanych mebli zajmo­ w a l i się również zdobieniem stropów i chórów w kościołach drewnianych, p o k r y w a j ą c je b o g a t ą dekoracją k w i a t o w ą , k t ó r a rozwinęła się t u pod w p ł y w e m renesansu. P i e l ę g n o w a n a w tej samej rodzinie od paru stuleci tra­ dycja zawodowa sprzyjała wytworzeniu się w zdobnictwie malarskim sprzętów z Vargyas własnego stylu, k t ó r y od­ działywał n a s t ę p n i e na inne sekejskio ośrodki meblarskie w Siedmiogrodzie. N a s t ę p n e dwa rozdziały poświęcone są zagadnieniom technicznym z w i ą z a n y m z p r o d u k c j ą i d e k o r a c j ą mebli, w y k o n y w a n y c h w Vargyas. W trzech ostatnich znajdujemy 180 г z Vargyas.) Kolozsvar 1972, str. 4. opis malowanych mebli, analizę e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdo­ bniczych. W rozdziale k o ń c o w y m omawia autor zagadnie­ nia kompozycji ornamentu. W kształcie swym meble Sekejów z Vargyas podobne są do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą na terenie Węgier, Czechosłowacji czy Polski. Zwłaszcza ławy z ozdobnie profilowanym opar­ ciem, krzesła z zapieckiem w y c i n a n y m z deski, łóżka, kre­ densy czy listwy do ustawiania misek nie różnią się swą f o r m ą od tych, k t ó r e znamy np. z Krakowskiego czy z in­ nych stron Polski. Natomiast w dekoracji malarskiej na­ w i ą z u j ą one silnie do sposobu zdobienia mebli ludowych na terenie Węgier, k t ó r y w tamtejszej literaturze zwany bywa l u d o w y m „ k w i e c i s t y m renesansem". Meble Sekejów zdo­ bione są z reguły ornamentem r o ś l i n n y m o kompozycji przeważnie symetrycznej, w k t ó r y m jako elementy pow­ t a r z a j ą się tulipany, goździki, róże i tak charakterystyczne dla węgierskiego zdobnictwa mebli — ukwiecone gałązki konwalii. W ś r ó d m o t y w ó w dekoracyjnych zdobiących ściany mebli częste są s m u k ł e kwiatony w y r a s t a j ą c e z d z b a n ó w lub dwuusznych flakonów o k s z t a ł t a c h renesansowych. Cza­ sem w y s t ę p u j e m o t y w wieńca, pojedynczy lub m i ę d z y dwo­ ma b u k i e t a m i k w i a t ó w , co przypomina żywo k o m p o z y c j ę ornamentu w y s t ę p u j ą c e g o u nas na malowanych skrzy­ niach, wyrabianych dawniej w Skawinie kolo K r a k o w a . Bardziej bezpośrednie analogie d a d z ą się dostrzec, gdy poszczególne elementy w y s t ę p u j ą c e w zdobnictwie węgier­ skich mebli ludowych, j a k np. sposób traktowania k w i a t u róży, czy gałązki konwalii p o r ó w n u j e m y ze zdobinami ma­ lowanymi na n i e k t ó r y c h nowszych skrzyniach p o d h a l a ń ­ skich. Nasuwa się przypuszczenie, że zasób elementów kwia­ towych, k t ó r e spotyka się na skrzyniach p o d h a l a ń s k i c h , mógł k s z t a ł t o w a ć się pod w p ł y w e m wzorów przenikających przez T a t r y i Słowację z Doliny P a n o ń s k i e j . Praca Kosa, m i m o że dotyczy odległego Siedmiogrodu, dostarcza w t y m zakresie ciekawego m a t e r i a ł u do r o z w a ż a ń . W a r t o ś ć pracy jako źródła m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h jest t y m większa, że tekst uzupełnia bogata szata ilustracyjna, na k t ó r ą składają się liczno r y s u n k i p r z e d s t a w i a j ą c e meble i ich konstrukcje, zestawy e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdobni­ czych. N a oddzielnych w k ł a d k a c h kredowych znajduje się bogaty zestaw fotografii malowanych mebli (od 1827 do 1899 r.) oraz ich zdobionych f r a g m e n t ó w . W sumie jest to k s i ą ż k a , k t ó r e j nie m o ż n a p o m i n ą ć w pracach t r a k t u j ą c y c h o ludowych meblach w skali p o r ó w n a w c z e j . Rss. �JOAN GODEA: MONTJMENTE DE ARCHITECTURE. POPULARA D I N NORD — VESTUL R O M A N I E I ( Z a b y t k i budownictwa ludowego w północno-zachodniej R u m u n i i ) . V o l . I : Biserici de lemn d i n zona Barcau-Crasna. Oradea 1972, str. 79, i l . 79 + mapa. Streszczenie: francuskie, angielskie, niemieckie. Muzeum regionalne w Oradei, obejmujące zasięgiem swego zainteresowania północno-zachodnią część Siedmio­ grodu, tzw. Tara Crisurilor p r z y s t ą p i ł o do opracowywania i publikowania serii wydawnictw d o t y c z ą c y c h z a b y t k ó w ludowej architektury. Jako pierwszy t o m zamierzonego wy­ dawnictwa u k a z a ł a się praca poświęcona drewnianym cerkwiom, z n a j d u j ą c y m się w obrębie szerokiego zlewiska rzeki Barcau i w górnej części zlewiska rzeki Krasnej (Crasna) na północ od miasta Simleu Silvaniei. Wydawnictwo ma charakter katalogu zawierającego obszerne opisy 12 zabytkowych cerkwi drewnianych, k t ó r e znajdują się na t y m terenie. Są to charakterystyczne dla zachodniego Siedmiogrodu cerkwie wieżowe, analogiczne do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą w okręgu Bihor i Maramures. Dwio najstarsze z opisanych cerkwi (w Sighetul Silvaniei i Dersida) p o c h o d z ą z 1. poł. X V I I w., pozostałe zaś z przełomu wieku X V I I i X V I I I oraz z X V I I I . Część k a t a l o g o w ą poprzedza obszerny w s t ę p , w k t ó r y m o m ó w i o n a jest historia regionu od czasów przedhistorycz­ nych po obecne, oraz architektura cerkwi zachodniosiedmiogrodzkich, należących do najwspanialszych osiągnięć twór­ czości artystycznej l u d u r u m u ń s k i e g o . Rzut poziomy omawianycli cerkwi składa się z reguły z trzech części: b a b i ń c a , nawy i prezbiterium. Z w y j ą t k i e m cerkwi w Viisoara (zbudowanej w 1777 r.) prezbiterium jest węższe od nawy i z a m k n i ę t e p r o s t o k ą t n i e (Sighetul Silvaniei — 1632 г., Dersida — 1. poł. X V I I w., Zalnoc — 1700r., Sacalasaue— 1721 r.) lub formie połowy ośmioboku (Ceheiu — 1763 г., Boianul Maro — 1686 г., Viisoara — 1777 г., Margine — 1700 г., Port — 1792 г., Tusa — 1742 г., B r u s t u r i — 1785 г.). Pewnego rodzaju fenomenem, jeśli chodzi o mistrzowstwo ludowej ciesiołki, jest cerkiew w Chiesd, k t ó r e j prezbiterium zamyka półkolista ściana wy­ konana z p o t ę ż n y c h bierwion, ciosanych ł u k o w a t o j a k dzwo­ na do wozowego koła i w i ą z a n y c h niesłychanie precyzyjnie zamkami na o b ł a p , całkowicie wtopionymi w lico ściany. W konstrukcji zrębu siedmiogrodzkich cerkwi stoso­ wane jest b ą d ź wiązanie „ n a o b ł a p " z w y s t a j ą c y m i ostat­ kami, k t ó r e w górnej części ściany t w o r z ą schodkowate wy­ pusty p o d t r z y m u j ą c e okap dachu, b ą d ź „ n a r y b i ogon". Ten ostatni sposób węgłowania stosowany b y ł w budownic­ twie tutejszych cerkwi bardzo wcześnie, j a k o t y m świadczy z r ą b cerkwi z Dersida pochodzącej z 1. poł. X V I I w. Wiodące przez babiniec wejście do cerkwi umieszczone jest zawsze w dłuższej ścianie budynku, podobnie jak to ma miejsce w siedmiogrodzkich c h a ł u p a c h chłopskich. Z wy­ j ą t k i e m trzech o b i e k t ó w (cerkwie w Sighetul Silvaniei, Zalnoc i Brusturi), wszystkie pozostało posiadają soboty. Najczęściej budowane są one wzdłuż nawy i b a b i ń c a od strony wejściowej (Chiesd, Dersida, Ceheiu) lub t a k ż e przy szczytowej ścianie b a b i ń c a (Margine, Sacalasau). W d w ó c h przypadkach (Boianul Mare i Port) soboty biegną dookoła budynku, a w jednym (Tusa) z trzoch stron, z wyłączeniem prezbiterium. Słupy i miecze p o d t r z y m u j ą c e k o n s t r u k c j ę dachu nad sobotami b y w a j ą profilowane i zdobione orna­ mentem snycerskim. Szczególnie bogato dekorowano są b r a m k i wiodące do sobót. P o s i a d a j ą one pięknie wycinane z a s t r z a ł y , k t ó r e p o w o d u j ą , że g ó r n y w y k r ó j drzwi ma k s z t a ł t owalny. Podobnie ornamentem snycerskim zdobione są słupy boczne i ocapy drzwi w i o d ą c y c h do b a b i ń c a . W cer­ k w i z Brusturi ocap drzwi wejściowych ma wycięcie w formie p r z y p o m i n a j ą c e j późnogotycki „ośli grzbiet". Cerkwie siedmiogrodzkie nakryte są b ą d ź dachem o jednej kalenicy, o b e j m u j ą c y m wszystkie trzy segmenty budynku, b ą d ź dachem dwukalenicowym, część osłania­ j ą c a prezbiterium jest niższa od części p o k r y w a j ą c e j n a w ę . Dachy m a j ą k s z t a ł t czterospadowy. W w y p a d k u gdy prezbiterium cerkwi jest wieloboczne, dach nad n i m zamyka się w formie połowy s t o ż k a . T r a d y c y j n y m pokry­ ciem dachu są gonty wykonane z jodły, buka lub d ę b u . W y ­ miary g o n t ó w są m a ł e , a końce ich od dołu często t r ó j k ą t n i e ścięte, co w sumio powoduje, że powierzchnia dachu nabiera specyficznej, bardzo miłej dla oka faktury. N a d b a b i ń c e m , j a k to wspomniano na wstępie, wznosi się wieża. M a ona k o n s t r u k c j ę słupową u s t a w i o n ą na zrębie b a b i ń c a . K s z t a ł t y wież b y w a j ą dość zróżnicowane. W s p ó l n ą ich cechą jest zakończenie w postaci wydłużonej ostrosłu­ powej lub stożkowatej iglicy. Jedne z wież są s m u k ł e , znacz­ nie wyniesione ponad kalenicę dachu. Mają one n a d w i e s z o n ą izbicę i daszek zakońozony w y s o k ą iglicą o podstawie kwa­ dratowej, u nasady której ustawione po rogach, z n a j d u j ą się cztery m a ł e wieżyczki, podobnie j a k u nas w kościele z Orawki (pow. N o w y Targ) czy W o l i Radziszowskiej (pow. K r a k ó w ) . W innych cerkwiach natomiast wieże b y w a j ą nieco niższe z n a d w i e s z o n ą izbicą lub bez, nakryte niskim daszkiem o podstawio kwadratowej lub wielobocznej, z k t ó r e j wyrasta s m u k ł a graniasta lub s t o ż k o w a t a iglica. Forma wież w y s t ę p u j ą c y c h w drewnianych cerkwiach Siedmiogrodu zapożyczona jest z gotyckiej architektury murowanej, k t ó r e j sporo zachowało się w tamtejszych mia­ stach (Sibiu, Sighisoara, Medias, Cionadie i wiele innych), jak również i po wsiach (Mesendorf, Dealu Frumos i i n . ) . W y s t r ó j w e w n ę t r z n y cerkwi jest bardzo bogaty. N a ścianach znajdują się polichromie o rozmaitej tematyce, wśród k t ó r e j często zdarzają się sceny p r z e d s t a w i a j ą c e k a r y piekielne czekające grzeszników za różne przewinienia, j a k lenistwo, obmowa, kradzież czy oszustwo. P i ę k n i e rzeźbione ikonostasy zdobią malowane na desce ikony, ogólną zaś de­ korację w n ę t r z a uzupełniają obrazy malowane na szkle przez malarzy z Nicula i ludowe wzorzyste t k a n i n y . K s i ą ż k a jest bogato ilustrowana. D l a każdej z opisanych cerkwi zamieszczony jest rzut poziomy a dla n i e k t ó r y c h również rysunki p r z e d s t a w i a j ą c e przekroje pionowe (podłuż­ ne i poprzeczne) oraz r z u t y więźby dachowej. W materiale fotograficznym — prócz ilustracji omawianych o b i e k t ó w , u j ę t y c h całościowo, ozy ważniejszych f r a g m e n t ó w — znaj­ duje się sporo zdjęć d o t y c z ą c y c h wystroju w n ę t r z a , głównie zaś polichromii ściennej. Załączona na k o ń c u mapa pozwala zorientować się w rozmieszczeniu opisanych w pracy za­ bytków. Ze względu na sposób opracowania tekstu, j a k i dobrze d o b r a n ą szatę ilustracyjną, książka reprezentuje t y p w y ­ dawnictwa, po k t ó r e sięgnąć może zarówno fachowiec, zaj­ m u j ą c y się a r c h i t e k t u r ą d r e w n i a n ą , j a k i laik, dla k t ó r e g o będzie ono przede wszystkim zbiorem ciekawych ilustracji. Bss. 181 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c20b148cd93f5237c055916dae807e7.pdf 283f9434905b19795e69b1d5564755c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4275 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.240-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К Е С Е N Z R U D O L F B E D N A R I K , C I N T O R I N Y N A SLOVENSKTJ, str. 173, ilustr. -białych i kolorowych 148. V y d . Slovenskej Akademie Vied. Bratislava 1972. W roku 1951 w nr 1/2 „Polskiej Sztuki L u d o w e j " recenzowałem w y d a n ą dwa lata wcześniej p r a c ę Rudolfa Bednarika p t . Ludove nahrobniky na Slovenska. B y ł a to niewielka książeczka, ilustrowana licznymi rysunkami kreskowymi i fotograficznymi na w k ł a d k a c h kredowych, zawierająca opisy r ó ż n y c h form n a g r o b k ó w w y s t ę p u j ą c y c h na Słowacji, w p o w i ą z a n i u z ludowymi wierzeniami, doty­ c z ą c y m i śmierci i o b r z ą d k u pogrzebowego. W 1972 г., a więc 23 lata po ukazaniu się wspomnianej książki pojawiła się tego samego autora nowa pozycja k s i ą ż k o w a pod z b l i ż o n y m t y t u ł e m . W y d a n a w serii „ K l e n o dnica slovenskej ludovej k u l t u r y " (Skarbnica słowackiej ludowej k u l t u r y ) z y s k a ł a bardzo starannie o p r a c o w a n ą szatę e d y t o r s k ą . K s i ą ż k a o formacie łożącego p r o s t o k ą t a , oprawna w jasno szare p ł ó t n o , osłonięta jest pięknie w y ­ k o n a n ą o b w o l u t ą z kolorowym zdjęciem p r z e d s t a w i a j ą c y m drewniany nagrobek na tle ukwieconego trawnika. Tekst drukowany jest na d o s k o n a ł y m papierze, ilustrowany bogato rysunkami (częściowo p o w t ó r z o n y m i z pracy po­ przedniej) oraz licznymi zdjęciami fotograficznymi przed­ s t a w i a j ą c y m i cmentarze i nagrobki, a reprodukowanymi na w k ł a d k a c h kredowych. P i ę k n e j oprawie graficznej towarzyszy ciekawy i bardzo w a r t o ś c i o w y pod względem etnograficznym tekst. Cmen­ tarz — w ujęciu autora — to nie jest wyłącznie pewna ilość g r o b ó w z mniej lub więcej artystycznie w y k o n a n y m i nagrobkami, otoczonych w s p ó l n y m ogrodzeniem, ale przede wszystkim zjawisko kulturowe, w k t ó r y m z n a j d u j ą swe odbicia dawne i współczesne wierzenia i stosunki społeczne. I c h k o ń c o w y m wyrazem jest forma o b r z ą d k u pogrzebowego, opieki nad grobem czy k s z t a ł t nagrobka. W pierwszych rozdziałach swej pracy zajmuje się autor l u d o w y m i wierzeniami na temat duszy i życia pozagrobo­ wego, magii związanej ze śmiercią i formami p o c h ó w k ó w . W kulturze ludowej długo z a c h o w a ł y one swe formy archa­ iczne, k t ó r y c h m i m o z a k a z ó w i kar nie u d a w a ł o się wyplenić kościołowi chrześcijańskiemu. P r z y k ł a d e m może b y ć zwy­ czaj chowania z m a r ł y c h poza cmentarzem na polach lub w lesie, bez zachowania o b r z ą d k u kościelnego, co w rejonie gór­ nego Hronu(tzw.Horehronie) u t r z y m a ł o się do X V I I w. Po­ grzebom t o w a r z y s z y ł y różne stare zwyczaje, wśród k t ó r y c h w s p o m n i e ć należy sadzenie drzewka nad głową pocho­ wanego, z czego autor wywodzi późniejsze nagrobki w kształ­ cie ozdobnie obrobionych słupów. Sporo uwagi poświęca Bednarik p o c h ó w k o m specjalnym, j a k np. na skrzyżowaniu dróg, na granicy wsi i t p . Za węgierskim etnografom Denzo Malonyayem opisuje zwyczaj grzebania z m a r ł y c h , ale nie ochrzczonych jeszcze dzieci w glinianych naczyniach. Miejsca, w k t ó r y c h je chowano oznaczone b y ł y w s p ó l n y m nagrobkiem w postaci kamiennego s ł u p a z w n ę k a m i skie­ rowanymi na cztery strony ś w i a t a . Jest to ciekawy przy­ czynek do „ n o w o ż y t n y c h u r n " znalezionych przez Fran­ ciszka K o t u l ę w okolicach Rzoszowa ( „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1960 г., s. 230), j a k i do tajemniczych, przeważnie X V I I I - w i e c z n y c h słupów kamiennych z „ l a t a r n i a m i " u szczytu i rzeźbą św. W e r o n i k i na cokole, k t ó r e t a k licznie w y s t ę p u j ą przy drogach naszej Żywieczczyzny. 240 J kreskowych 25, fotograficznych E czarno- W dalszych rozdziałach pracy określa autor k r y t e r i a podziału n a g r o b k ó w na pomniejsze grupy i p r z y s t ę p u j e do ich kolejnego omawiania, p o c z y n a j ą c od nagrobka w formie dekoracyjnie obrobionego s ł u p a p r z y p o m i n a j ą c e g o czasem bryłę c z ł e k o k s z t a ł t n ą . Nagrobki tego rodzaju s t a n o w i ą według autora echo bardzo odległej t r a d y c j i związanej z wierzeniami okresu przedchrześcijańskiego. Nagrobki słu­ powe m o g ą b y ć wykonane z drewna l u b kamienia. Deko­ racja ich polega na profilowaniu formy i zdobieniu po­ wierzchni. W ś r ó d ozdób w y s t ę p u j e często rozeta cyrklowa, serce, a z m o t y w ó w chrześcijańskich — kielich lub k r z y ż . Z nagrobkami tego t y p u wiąże się bogata oprawa wierze­ niowa i obyczajowa, k t ó r ą autor szeroko omawia. Mniej uwagi poświęca on natomiast nagrobkom w postaci k r z y ż a w y s t ę p u j ą c y m na grobach ludności katolickiej i prawo­ sławnej bowiem ewangelicy i kalwini k r z y ż ó w nie s t a w i a j ą . W rodziale t y m zajmuje się autor w y j a ś n i e n i e m genezy formy k r z y ż a , wiążącej się ze stosowanym przez G r e k ó w i R z y m i a n sposobem karania s k a z a ń c ó w . W chrześcijań­ stwie krzyż stał się symbolem wiecznego ż y w o t a . Jako nagrobki zaczęto stawiać krzyże dopiero w X V I w. Roz­ powszechniły się jednak w okresie poreformacyjnym, w czasach baroku, k t ó r e g o styl wycisnął w y r a ź n e p i ę t n o na formach i dekoracji krzyżów. W ś r ó d n a g r o b k ó w tej grupy zaznacza się d u ż e zróżnicowanie. B y w a j ą one drew­ niane, kamienne lub żelazne, zdobione ornamentem rzeź­ biarskim lub malaturami. W zachodniej Słowacji, we wsi Dobra Voda do dziś wyrabia się krzyże kamienno jako nagrobki. M o ż n a t a m śledzić rozwój form od X V I I I w. W okolicach, gdzie b y l i garncarze, na nagrobkach spotyka się ceramiczne tabliczki z napisami. Z d a r z a ł y się też całe nagrobki z wypalanej i polewanej gliny. W osobnym rozdziale zgromadził autor teksty n a p i s ó w , k t ó r e pojawiły się na nagrobkach w okresie międzywojen­ n y m lub później w miejsce dawnej ornamentyki. S ą to przeważnie drobne u t w o r y poetyckie o charakterze ludo­ wych t r e n ó w : „ A c h t y smrt nemilosrdna, ćo si urobiła, źe si n a ś m u synackovi v n a j k r a j ś o m kvete mlady vek zlomila. R o d i ć o m , sestram, b r a t o v i a celej rodine żial si u r o b i ł a " . N a zakończenie pracy daje autor k r ó t k i e podsumowanie w y n i k ó w swych b a d a ń , zestaw wykorzystanej l i t e r a t u r y i spis i n f o r m a t o r ó w oraz streszczenie w j ę z y k u niemieckim. W sumie omawiana t u k s i ą ż k a jest nie t y l k o ł a d n a ale i bardzo p o ż y t e c z n a . Zawiera m n ó s t w o m a t e r i a ł u doty­ czącego wierzeń i zwyczajów pogrzebowych. Spod wierzch­ niej warstwy obrzędowości chrześcijańskiej w y d o b y w a elementy stare, k t ó r y c h trwałość w kulturze ludowej jest niekiedy z a s k a k u j ą c a . Ponadto zwraca ona u w a g ę czytelnika na swoistą, często n i e d o s t r z e g a n ą lub n i e d o c e n i a n ą gałąź sztuki plastycznej p o d p o r z ą d k o w a n e j wymogom k u l t u . Use �S O N A K O V A C E V I C O V A , L U D O W E S K U L P T U R Y N A S L O V E N S K U , „ S l o v e n s k y Narodopis", R . X V I I I , 1969, 2 — 3 s. 205 — 275. Sona Kovacevicova, Bodrich Sohreiber, Ludowe plastiky, Bratislava 1971. Sona Kovacevicova jest a u t o r k ą szeregu prac doty­ czących słowackiej sztuki ludowej i jej związków z t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą , przede wszystkim jednak znana jest jako badaczka rzeźby ludowej. W y n i k i jej poszukiwań w tej dziedzinie, publikowane sukcesywnie od kilkunastu l a t s ą d l a nas interesujące zarówno ze względu na przedmiot j a k na m e t o d ę b a d a ń . Najbardziej reprezentatywnym dla poglądów K o v a cevidowej i jednocześnie najobszerniejszym opracowaniem słowackiej rzeźby ludowej jakiego t a autorka dokonała jest rozprawa zamieszczona w Slovenskym Narodopisie p t . „ L u d o w e skulptury na Slovensku". A u t o r k a rozwija t a m swe koncepcje zarysowane szkicowo j u ż wcześniej, w a r t y k u ł a c h publikowanych w 1966 r. w czasopiśmie „ V y t v a r n y Z i v o t " oraz we w s t ę p i e i szkicu poświęconym graficznym wzorom rzeźb ludowych w katalogu wystawy „ L u d o w a plastika na Slovensku "zorganizowanej w 1966 r. przez Muzeum Narodowe w Pradze. Ostatnio, w 1971 r. o p r a c o w a ł a Kovacevicova wspólnie z fotografikiem Bedrichem Schreiberem album słowackiej rzeźby ludowej p n . Ludowe Plastiky. K s i ą ż k a zawiera 103 fotografie barwne opatrzone rozszerzonymi podpisami — komentarzami. W wielu przypadkach autorka cytuje pierwowzory przed­ s t a w i e ń pokazywanych na zdjęciach. Wszystkie rzeźby są datowane i k r ó t k o scharakteryzowane formalnie. D o b ó r e k s p o n a t ó w , bardzo staranny i konsekwentnie przeprowa­ dzony, zmierza do zaprezentowania cech t y p o w y c h a jedno­ cześnie charakterystycznej odrębności plastycznej słowackiej rzeźby ludowej. Metoda zastosowana przez Kovacevicowa bazuje — jak t o autorka podkreśla we wstępie cytowanej rozprawy — na założeniach p r z y j ę t y c h przez t w ó r c ó w nowoczesnej folklorystyki słowackiej J . Horaka, B . Vaclavika, A . Melicherćika i P. Bogatyrieva. Wykorzystuje t e ż doświad­ czenia p r a c u j ą c y c h wcześniej nad słowacką r z e ź b ą i malar­ stwem ludowym historyków sztuki, A . Guntherovej, N . Melnikovej — PapouSkovej i К . Sourka. Kovacevicova przeprowadza analizę, rzeźby ludowoj na Słowacji, łącząc m e t o d ę analizy formalnej z funkcjo­ n a l n ą , p r ó b u j e w y k a z y w a ć przyczyny i w a r u n k i u k s z t a ł t o ­ wania się poszczególnych t y p o w y c h p r z e d s t a w i e ń . Rozprawę, rozpoczyna rozdział poświęcony zagadnieniu przedstawienia człowieka w rzeźbie, ludowej. Stwierdzając t y p o w ą t a k ż e dla słowackiej rzeźby ludowej ideograficzność widzenia jej twórców stara się autorka na konkretnych p r z y k ł a d a c h analizować istotę tego zjawiska. P o s t a ć ludzka b y ł a zarówno dla rzeźbiarzy j a k odbiorców ich dzieł symbo­ licznym znakiem, k t ó r y miał na celu umożliwić k o n t a k t m i ę d z y personifikowaną przez n i ą siłą — ideą a odbiorcą. Problem realizmu przedstawienia s p r o w a d z a ł się w tej sytuacji do w y o b r a ż e n i a głównych cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h d a n ą p o s t a ć , a zrozumiałych dla społeczeństwa wsi. Zasada t a dotyczy t a k ż e zdobienia rzeźbą n i e k t ó r y c h p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h j a k ule, przęślice, czerpaki, czy zabawki l u b maski obrzędowe. M o t y w y t y c h zdobin wiążą się niekiedy z przedchrześcijańskim k u l t e m słońca i księżyca i i c h personifikacją, a t a k ż e z k u l t e m p r z o d k ó w . Z czasem gdy obrzęd stał się t y l k o z a b a w ą , symboliczne znaki straciły swe znaczenie i o d g r y w a ł y rolę j u ż t y l k o d e k o r a c y j n ą . W k o ń c u X I X w., pod w p ł y w e m wzorów miejskich r z e ź b a i zdobnictwo ludowe zatraciło swój dawny charakter i za­ częło n a b i e r a ć cech naturalistycznych. R z e ź b y drewniane, malowane,z kapliczek: I I . 1. Madonna z Dzieciątkiem z palmami. X I X w. wys. 46 cm. Środkowa Sło­ wacja. W ł . Muz. N a r . M a r t i n . I I . 2. Madonna z Hlbokej Cesty w B r a t y s ł a w i e . X I X w . wys. 44 c m . Zachodnia Słowacja. Wł. Muz. w Tarnawie. I I . 3. Madonno z Marianki lub z Dubnic, X V I I I / X I X w., wys. 37 cm. Zachodnia Słowacja. W ł . M u z . Nar. w B r a t y s ł a w i e . 241 �Ś w i a d e c t w a przetrwania wierzeń p o g a ń s k i c h odnaleźć m o ż n a t a k ż e w rzeźbach figuralnych z w i ą z a n y c h z k u l t e m chrześcijańskim. N o w a wiara, staczając zwycięską w a l k ę ze s t a r ą , z a c h o w a ł a jednak n i e k t ó r e dawne formy, lub nie b y ł a w stanie zupełnie przezwyciężyć dawnych t r a d y c j i np. k u l t u p r z o d k ó w i wiary w demony, co uwidacznia się przede wszystkim w przysłowiach i p o r z e k a d ł a c h , ale t a k ż e i w plastyce ludowej. Tak np. przedstawienie Trójcy Świętej jako postaci o trzech twarzach n a w i ą z u j e do starosłowiań­ skich w y o b r a ż e ń wielogłowych b o g ó w . Bóg Ojciec, a t a k ż e Chrystus czczeni b y l i w sposób podobny do k u l t u Peruna. Ś w i ę t y c h otaczano czcią o d d a w a n ą dawniej s t r z e g ą c y m domostw duchom p r z o d k ó w lub d e m o n ó w , k t ó r e — jak wodnik, zmora, czy upiór m o g ł y szkodzić, ale i p o m a g a ć ludziom. P o n i e w a ż stosunek do chrześcijańskich świętych b y ł zdaniem K o v a ć e v i ć o v e j u słowiańskiego ludu bez­ p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ą dawnych wierzeń pogańskicli ich ludowe wizerunki n a w i ą z y w a ł y również do dawnych usank­ cjonowanych t r a d y c j ą symbolicznych personifikacji. Obok przytoczonych p r z y k ł a d ó w autorka w i d z i k o n t y n u a c j ę wierzeń p o g a ń s k i c h w zaaprobowaniu przez l u d przed­ stawienia Ducha Świętego w postaci gołębicy, a t a k ż e w upodobaniu do stosowania w ornamentyce m o t y w ó w rozety cyrklowej i k o ł a — symboli słońca i księżyca. To samo odnosi się do zwyczaju sytuowania kapliczek w miejscach niebezpiecznych, gdzie dawniej p r z e b y w a ł y dusze p r z o d k ó w , dawni bogowie i demony. W sposobie przedstawienia postaci ludzkich dostrzega też K o v a ó e v i ć o v a p o k r e w i e ń s t w a m i ę d z y s z t u k ą l u d o w ą a gotykiem — przede wszystkim w typizowaniu przed­ s t a w i e ń i p r z y w i ą z y w a n i u uwagi do a t r y b u t ó w — co w obu przypadkach w y n i k a ł o z d ą ż e n i a do przekazania określo­ nych treści w sposób jasny j a k najszerszym k r ę g o m od­ biorców. I n t e r e s u j ą c e spostrzeżenie czyni Kovacevieova szu­ k a j ą c w y t ł u m a c z e n i a przetrwania w rzeźbie ludowej na Słowacji wzorów gotyckich i renesansowych, znacznie silniej działających niż późniejsze style historyczne. Stało się tak — jak stwierdza — ze względu na „ p o g r a n i c z n e " usy­ tuowanie polityczne kraju od czasów n a j a z d ó w tureckich pod koniec X V I w. P ó ź n i e j b r o n i ą c swej odrębności przed p o l i t y k ą zaborczą H a b s b u r g ó w — Słowacy przeciw­ stawiali się i d ą c e m u z A u s t r i i barokowi. Usytuowanie kraju na k r a ń c a c h cesarstwa p o w o d o w a ł o , że mniej w Słowacji inwestowano, rozwijała się ona wolniej, tak że w p ł y w roz­ w o j u p r z e m y s ł u na k u l t u r ę l u d o w ą zaczął się dopiero w k o ń c u X I X w . Pograniczność położenia kraju s t a ł a się też p r z y c z y n ą większego na t y c h terenach liberalizmu w stosunku do d y s y d e n t ó w . I ten fakt znalazł odbicie w kulturze ludowej. Istnienie na Słowacji czterech odmiennych w y z n a ń chrześcijańskich znalazło swe odbicie w sztuce religijnej, t a k ż e ludowej. N a Słowacji zachodniej p a n o w a ł katolicyzm 0 cechach k u l t u zachodnio-europejskiego, przy czym na k r a ń c a c h p o ł u d n i o w o - zachodnich najmocniej oddziałał barok i p r ą d y kontrreformacji. W Słowacji północnej 1 częściowo w ś r o d k o w e j , gdzie b y ł o wielu l u t e r a n ó w k u l t M a r i i i świętych u s t ę p o w a ł y miejsca k u l t o w i Chrystusa, ewangelistów, p r o r o k ó w i Św. T r ó j c y . R ó ż n o r o d n o ś ć przed­ stawień figuralnych zastąpiło bogactwo ornamentyki. Puryt a ń s k i , kalwiński protestantyzm oddziałał szczególnie mocno na p o ł u d n i u . N a wschodzie k u l t katolicki wykazuje w p ł y w y prawosławia. Pierwowzorami najbardziej rozpowszechnionych w sło­ wackiej rzeźbie ludowej p r z e d s t a w i e ń , b y ł y wizerunki cudowne Panny M a r i i , rozpowszechniono na Słowacji przede wszystkim dzięki w p ł y w o m węgierskim i austriac- R z o ź b y drowniane malowane. W ł . Muz. Nar. w M a r t i n i e : I I . 4. Św. Katarzyna. X V I I I w . wys. 37 cm. R z e ź b a kościelna z północnej Słowacji. I I . 5. Św. Józef z D z i e c i ą t k i e m Jezus. X I X w. wys. 59 cm. z kościoła lub kapliczki. I I . 6. Madonna L o r e t a ń s k a . X V I I I / X I X w. wys. 53 cm. 6 242 �R z e ź b y drewniane, malowano, z kapliczek: 11. 7. Pieta z Saśtina, koniec X I X w., wys. 29 cm. Wł. Muz. w Trenćinie. I I . 8. Matka Boska z Lourdes. X V I I 1 / X I X w., wys. 40 cm. Poch. z środkowej Słowacji. W ł . Muz. w Orawskym Podzamku. k i m . Madonna jako patronka Węgier miała w t y m szczególnie wiele miejsc k u l t u . kraju K o v a ć e v i ć o v a wymienia 68 miejscowości p ą t n i c z y c h na Słowacji, rozsławionych dzięki k u l t o w i M a r i i (wymienia­ j ą c daty ich powstania i ewentualnych renowacji cudownych figur czy obrazów). Część z nich z y s k a ł a sławę j u ż w średnio­ wieczu, większość w X V I I i X V I I I stuleciu. Wszystkie one były wielokrotnie kopiowane w warsztatach m a j s t r ó w cechowych, p r a c u j ą c y c h w miastach i miasteczkach. Kopie te — ś w i a d e c t w a sławy i rozległości zasięgu pielgrzymek s t a w a ł y się n a s t ę p n i e wzorami dla a r t y s t ó w ludowych. K u l t Chrystusa rozpowszechniony był na całej Słowacji. Obok najpopularniejszego przedstawienia — Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , często spotykane są również inne tematy pasyjne: Chrystusa Biczowanego, u Słupa, niosącego K r z y ż , Cierniem Koronowanie, Ecce H o m o . Przedstawienia te miały, podobnie j a k wizerunki M a r i i , wzory kościelne — j a k i tamte z a r ó w n o gotyckie, jak barokowe i klasycystyczne. Najstarszy, sięgający gotyku k u l t świętych otaczał ś w i ę t e : B a r b a r ę i K a t a r z y n ę . Pozostali, czczeni wśród ludu święci zaczęli b y ć popularni w dobie baroku. Naj­ bardziej rozpowszechniono począwszy od X V I I I w . było n a b o ż e ń s t w o do Św. Floriana — patrona ognia i Św. Jana Nepomucena — opiekuna wód. Ludowe rzeźby świeckie na Słowacji b y ł y przede wszystkim figurkami szopkowymi .Wykonywano je na Orawie i w Liptowie, b y ł y rzeźbione t a k ż e przez górników w oko­ licach Bańskiej Stiavnicy. Tworzono je jeszcze w pierwszej połowie X I X w. Największa ilość rzeźb ludowych p o w s t a w a ł a na Sło­ wacji w warsztatach działających w centrach p ą t n i c z y c h i ich b e z p o ś r e d n i m sąsiedztwie (m.in. w okolicach Ś a ś t i n a , Marianki, Starych Hor, Levocy, Presova). P o w s t a j ą c e w nich m a ł e drewniane f i g u r k i — kopie cudownego wize­ runku k u p o w a l i ' wszyscy p ą t n i c y . R z e ź b y te b y ł y zwykle opatrzone napisem p o t w i e r d z a j ą c y m , że kopia b y ł a d o t k n i ę t a do cudownego wizerunku. Wierność owych kopii w stosunku do wzoru nie b y ł a zwykle d u ż a . S t o p i e ń p o d o b i e ń s t w a zależał t u od wielu czynników od możliwości technicznych t w ó r c y począwszy. Istotne znaczenie miał też status społeczny samego rzeź­ biarza i jego odbiorców. Zgodnie z ogólną z a s a d ą w y m a g a ń stawianym rzeźbom przez lud musiały kopie w oczach odbiorców p r z y p o m i n a ć oryginał, co oznaczało, że musiały ono p o w t a r z a ć te elementy cudownego wizerunku, k t ó r e zdaniem ludowych odbiorców d e c y d o w a ł y o charakterze danej f i g u r y : Madonna Starohorska miała więc zawsze zaznaczony kontrapost, Proszowska charakterystyczne, barokowe ł a m a n i e szat, M a r i a ń s k a — trójdzielną, dzwonow a t ą k o r o n ę . Pieta z S a ś t i n a z a c h o w a ł a w ludowych wize­ runkach tragiczne napięcie ekspresji, dla Piety z N i t r y wyróżniający był charakterystyczny u k ł a d ręki Chrystusa. B e z p o ś r e d n i m i wzorami dla rzeźbiarzy ludowych były zwykło istniejące już kopie rzeźbiarskie cudownego wize­ r u n k u wykonane przez bieglejszych od nich rzeźbiarzy rzemieślników, lub wizerunki graficzne, przeważnie obrazki dewocyjne, rozpowszechniane z a r ó w n o w centrach p ą t n i ­ czych, jak po wsiach przez handlarzy dewocjonaliów. Podobne obrazki służyły za wzory figur świętych. Wszystkie wzorce były przez rzeźbiarzy ludowych przetwarzane często tak dalece, żo powstałe w oparciu o nie dziełka m o ż n a t r a k t o w a ć jako oryginalno praco ich t w ó r c ó w . Odbijał się w nich charakterystyczny sposób widzenia t w ó r ­ ców ludowych, icłi wrośnięcie w d a w n ą t r a d y c j ę , a t a k ż e ich 243 �П. 9. Pieta z Holića, drewno malowano. X I X w., wys. 68 cm. ograniczone możliwości warsztatowe z jednej, a dziedzictwo technik n a b y t y c h od m i s t r z ó w cechowych z drugiej strony. Zachowane wzory graficzne u ż y w a n e w pracowniach rzeźbiarskich i szkice do rzeźb i wreszcie same f i g u r k i p r z e k o n u j ą , że jedna pracownia w y k o n y w a ł a często k i l k a rodzajów rzeźb o tej samej tematyce. N i e k t ó r z y z rzeźbiarzy w ciągu lat pracy opracowywali kolejno k i l k a w a r i a n t ó w tego samego przedstawienia, zawsze przekształcając wzór nieco inaczej. Wiele rzeźb ludowych nawiązuje w swej formie do któregoś ze stylów łiistorycznych. Stwierdzenie tego faktu nie pozwala jednak w y s u w a ć ż a d n y c h ogólniejszych wnio­ sków. P o d o b i e ń s t w o stylowe nie m o ż e b y ć t e ż pomocne w datowaniu, g d y ż świadczy jedynie o istnieniu wzoru wybieranego spośród rzeźb czy obrazów widzianych przez rzeźbiarza lub otaczanych szczególną czcią. P o g l ą d y K o v a ć e v i ć o v e j na słowacką rzeźbę l u d o w ą i sposób jej analizowania — k t ó r e wyżej s t a r a ł a m się streścić w d u ż y m skrócie i uproszczeniu — s ą w ogólnych założeniach zbliżone do tez wysuwanych t a k ż e przez ba­ daczy polskich, przede wszystkim przez Ksawerego Piwockiego, a w odniesieniu do bardziej szczegółowych b a d a ń rzeźby poszczególnych regionów przez S t a n i s ł a w a Błasz­ czyka i Jacka Olędzkiego. B r a k jednak w literaturze polskiej współczesnego opracowania syntetycznego zagadnień rzeźby ludowej t r a k t u j ą c e g o przedmiot równie wszechstronnie. Szczególnie cenne wydaje się u Kovacevicovej podjęcie p r ó b y analizy historycznego rozwoju r z e ź b y ludowej na Słowacji z uwzględ­ nieniem wpływu na n i ą dziedzictwa miejscowej k u l t u r y przedchrześcijańskiej i n a s t ę p n i e wszechstronne rozważenia funkcji kultowej (z uwzględnieniem odmian k u l t u r ó ż n y c h wyznań chrześcijańskich) jej specyficznej postaci w kulturze ludowej i w p ł y w u owej funkcji na rzeźbę, t a k ż e na jej formę p l a s t y c z n ą . P o n i e w a ż , j a k dowodzi autorka, ogromna większość słowackich rzeźb ludowych p o w s t a ł a jako kopie wize­ r u n k ó w cudownych, wykonywano w miejscowościach p ą t niczyeh, szczególne znaczenie m a j ą w y n i k i jej b a d a ń doty­ czące rzeźb w pracowniach tarn istniejących. Zestawienie rzeźb ludowych z wzorami graficznymi i przypomnienie jakie i od j a k dawna czczone b y ł y właściwe pierwowzory, a t a k ż e przypomnienie zasięgu popularności pielgrzymek, stanowi m a t e r i a ł bardzo cenny i bardzo konkretnie ilustru­ j ą c y tezy a u t o r k i . Jeżeli nawet w zestawieniu z pracami innych badaczy słowackich i zagranicznych nie s t a n o w i ą one zasadniczego nowum, stanowią w wielu wypadkach dowody tez przyjmowanych wcześniej jedynie hipotetycznie. W Polsce takich b a d a ń jeszcze właściwie nie prowa­ dzono (z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h spostrzeżeń np. Haliny Olędzkiej d o t y c z ą c y c h Madonny Skępskiej, czy Stefanii Krzysztofowicz — Chrystusa Upadającogo pod K r z y ż e m ) , a b y ł y b y one j a k sądzę bardzo przydatne. N p . odnajdując „ c u d o w n e pierwowzory" rozpowszechnionych w Mało­ polsce południowej przedstawień Madonny z Dzieciątkiem, czy Piety, podobnie j a k Piet w a r m i ń s k i c h d a ł o b y się wielo powiedzieć o przyczynio ich związku z t r a d y c j ą g o t y c k ą , a w n i e k t ó r y c h wypadkach może i zlokalizować pracownie z k t ó r y c h wychodziły. Materiał zabytkowy zgromadzony przez Kovacevicova stanowi dla nas cenne źródło p o r ó w n a w c z e , pozwalając wyróżnić wśród zachowanych r z e ź b , przede wszystkim na terenach pogranicznych ze Słowacją, importy s t a m t ą d . Mówiąc o stopniu odrębności od wzorca j a k i osiągali w swych pracach słowaccy rzeźbiarze ludowi podkreślała Kovacevicova zjawisko (analizowane u nas przede wszyst­ k i m przez Piwockiego) większej swobody interpretacji wzoru u t w ó r c ó w s a m o u k ó w działających poza zasięgiem rzemieślniczych w a r s z t a t ó w z ośrodków p ą t n i c z y c h . Wydaje się, że takie spostrzeżenia m o ż n a w pewnym sensie odnieść do ogólniejszego p o r ó w n a n i a polskiej i sło­ wackiej rzeźby ludowej. U naszych p o ł u d n i o w y c h sąsiadów rzeźba o d g r y w a ł a w plastyce ludowej rolę p o d o b n ą , j a k u nas malarstwo na p ł ó t n i e , papierze i blasze. Można za­ u w a ż y ć pewne analogie k s z t a ł t o w a n i a formy — w y n i k a j ą c e z w a r u n k ó w w j a k i c h p o w s t a w a ł y — między słowackimi r z e ź b a m i i polskimi obrazami l u d o w y m i z wielkich cen­ t r ó w p ą t n i c z y c h . W i ę k s z y indywidualizm r o z w i ą z a ń i inter­ pretacji powszechnie p r z y j ę t y c h wzorów w rzeźbie polskiej niż słowackiej t ł u m a c z y zapewne przede wszystkim t o , że, u nas o ś r o d k ó w masowej wytwórczości rzeźb b y ł o m a ł o . Anna II. 1--9. Heprodukcje z książki: S. KovaCevtfovu, В. Schreiber, Ludove plastiky, Bratislava 1971. 244 Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72e55a2a91a8d95464a845cd0f028272.pdf dd6378193ef4de0db6b934d5cd46f6d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4524 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4207 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.188-189 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87008a44fc389fc251d196f893ba0770.pdf b856d79933a23ea17a8ed428ad455a2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4459 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4148 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.119-121 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ¡ R E С E N Z J E EWA F R Y Ś - P I E T R A S Z K O W A , Ośrodek garncarski w Ł ą ż k u Ordynackim na t l e ceramiki malowanej w Polsce. Polska Akademia N a u k , I n s t y t u t Sztuki. Warszawa 1973, ss. 287, ryc. w tekście 160. Z prawdziwym zainteresowaniem sięgam do prac, które poświęcone s ą konkretnemu zagadnieniu, analizowanemu możliwie wszechstronnie w wielorakich powiązaniaeh—gospodarczych i społecznych — z określoną spolecznością l o k a l n ą . Prace takie p o w s t a j ą w w y n i k u szeroko zakrojonych b a d a ń , k t ó r y c h celem jest odtworzenie procesu historycznego kształtującego d a w n ą , lecz t a k ż e współczesną, rzeczywistość k u l t u r o w ą , d o s t ę p n ą obserwacji badacza. Zebrane t ą d r o g ą wiadomości s t a j ą się w sprzyjających warunkach p u n k t e m wyjścia do dalszych r o z w a ż a ń i osiąg; nieć, u p r a w n i a j ą c y c h do gruntownie udokumentowanych wniosków k o ń c o w y c h , częstokroć z n a w i ą z a n i e m do szer­ szych uogólnień. Ten t r y b p o s t ę p o w a n i a badawczego w y 1 maga nie t y l k o dużej wiedzy z określonego zakresu i bo] gatych doświadczoń terenowych, nie t y l k o ż m u d n e j i w y I trwałej pracy, lecz t a k ż e dobrze zorganizowanego warsztatu i badawczo -naukowego. i I • I I i i I I I I I ] I i i I I I I I I I I I i Nie ulega wątpliwości, że dr Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Autorka omawianej pracy, m o g ł a s p r o s t a ć w całej pełni tym rozległym wymaganiom, dzięki czemu zdołała zrealizować z powodzeniem swe (jakże ambitne!) zamierzenia badawcze. Na wstępie pewne wątpliwości n a t u r y formalnej. Skrom­ ny t y t u ł jest w p e w n y m stopniu m y l ą c y — nie odtwarza w całej rozciągłości zakresu pracy, sugeruje raczej w y ­ eksponowanie na pierwszym planie p o w i ą z a ń genetycznych produkcji garncarskiej w Ł ą ż k u Ordynackim i późniejszych wpływów oraz źródeł inspiracji artystycznej (zwłaszcza dekoracji malarskiej). Istotnie, A u t o r k a r o z w a ż a n i a m i i wnioskami na ten temat (rozdz. "VIII) zamyka s w ą p r a c ę , podsumowując n a s t ę p n i e całość w Zakończeniu. W b r e w t y m sugestiom m o ż n a jednak p r z y p u s z c z a ć , że powyższa inter pretacja t y t u ł u nie jest zgodna z intencjami A u t o r k i i zapewne z nadmiornej s k r u p u l a t n o ś c i został przez n i ą wprowadzony t y t u ł dwuczłonowy, choć w zasadzie pierwszy człon (ośrodek garncarski w Ł ą ż k u Ordynackim) b y ł b y wystarczający i o d p o w i a d a ł b y w całej pełni bogatej treści tej pięknej pracy. Wydaje się t e ż , że A u t o r k a s t a r a ł a się uniknąć z b y t ogólnikowego t y t u ł u przez wyeksponowanie problemu ceramiki malowanej w Polsce, b y t ą drogą zaakcentować w swych rozważaniach historyczny p u n k t widzenia, konsekwentnie stosowany w t o k u w y w o d ó w z uwzględnieniem historyczno-społecznych u w a r u n k o w a ń , które z a w a ż y ł y na zmiennych losach garncarstwa łążeckiego. Historyczno nastawienie badawcze towarzyszy Autorce stałe — od p o c z ą t k u do k o ń c a pracy. Z inspiracji historycznej sięga więc do źródeł archiwalnych (do A k t Ordynacji Za­ mojskiej, do K s i ą g metrykalnych parafii J a n ó w , Medynia, Modliborzyce, Leżajsk, do ksiąg meldunkowych), a t a k ż e do danych statystycznych z r ó ż n y c h dziedzin i do materia­ łów lokalnych ilustrujących działalność SPLiA „Zjedno­ czenie" z l a t 1951—1961. Archiwalia są uzupełniane skrzęt­ nie zebraną l i t e r a t u r ą h i s t o r y c z n ą , t j . opracowaniami, które s t a n o w i ą n a w i ą z a n i e do omawianej p r o b l e m a t y k i , g d y ż zawierają z tego zakresu różne cenne informacje zaczerpnięte z m a t e r i a ł ó w źródłowych. Część I (Zarys historii wsi Ł ą ż e k Ordynacki) jest przy­ k ł a d e m należytego wykorzystania m a t e r i a ł u historycznego, lecz t a k ż e w innych rozdziałach odnajdujemy wiele wska­ zówek tego rodzaju, k t ó r e umożliwiają czytelnikowi odtwo­ rzenie procesów zmian produkcji garncarskiej, jej wzrostu i z a h a m o w a ń w r ó ż n y c h okresach (por. część I I ) . Na dobro A u t o r k i stwierdzić należy, że Jej „ Z a r y s historii wsi Łążek Ordynacki" stanowi zarazem dobrze p r z e m y ś l a n ą , możliwie wszechstronnie ujętą, c h a r a k t e r y s t y k ę wsi z uwzględnieniem s t o s u n k ó w gospodarczo-społecznych, a więc m . i n . struktura rolna (Tabela 1), plan wsi z podaniem u ż y t k o w a n i a ziemi, n a s t ę p n i e jakość gleb i systemy oraz rodzaje upraw, gospo­ darka hodowlana, zajęcia dodatkowe, emigracja i „cho­ dzenie na bandos", tradycje współżycia społecznego (po­ moc wzajemna i życie towarzyskie), oświata. Jest t o omówie­ nie w zwięzłym zarysie podstaw b y t o w y c h mieszkańców wsi • w przeszłości i współcześnie z zaznaczeniem obecnej moder­ nizacji, np. w budownictwie. Z powyższych r o z w a ż a ń jasno wynika, że Autorka operuje m a t e r i a ł e m dwojakiego r z ę d u : obok materiałów archiwalnych i p o c h o d z ą c y c h ze źródłowych opracowań historycznych (o czym wyżej b y ł a mowa), A u t o r k a posługuje się t a k ż e m a t e r i a ł a m i innego rzędu, s t a n o w i ą c y m i plon Jej p o s z u k i w a ń terenowych, czyli m a t e r i a ł a m i zgromadzonymi w w y n i k u Jej bezpośrednich obserwacji oraz m a t e r i a ł a m i z a c z e r p n i ę t y m i z relacji informatorów. Te właśnie m a t e r i a ł y są p o d s t a w o w ą b a z ą źródłową omawianej pracy i z tego t y t u ł u zasługiwałyby na obszerne omówienie. Z koniecz­ ności jednak ograniczam się do najbardziej ogólnych i n ­ formacji. Ośrodek garncarski łążecki zdaniem A u t o r k i i innych a u t o r ó w , do k t ó r y c h się odwołuje, jest uznany za jeden z najbardziej interesujących w Polsce, „jego w y r o b y — j a k stwierdza A u t o r k a — wyróżniają się wśród innych malowanych n a c z y ń glinianych w y j ą t k o w y m i walorami a r t y s t y c z n y m i " (s. 7). Zadecydowało to o podjęciu b a d a ń w t y m ośrodku i w p o w i ą z a n y c h z n i m genetycznie ośrod­ kach rzeszowskich i lubelskich. Badania zostały podjęte w 1955 r. i b y ł y prowadzone dorywczo w latach 1957—58, początkowo z m y ś l ą o popularnym opracowaniu, a następnie (w m i a r ę pogłębiania b a d a ń w latach 1961—63) stały się p o d s t a w ą pracy doktorskiej, obronionej w 1967 r. w ka­ tedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu M a r i i Curie•Skłodowskiej w Lublinie (Promotor: prof, dr Roman Reinfuss). Monografia ta obejmowała wówczas swym zakresem stan rzeczy do roku 1963. Przed oddaniem pracy do d r u k u zostały wprowadzone pewne uzupełnienia na podstawie penetracji terenowej z r. 1972, uwzględniające „przeobra­ żenia w zakresie s t r u k t u r y produkcji, liczby pracowni, a t a k ż e w a r u n k ó w materialnych garncarzy" (s. 9). W ten sposób został uchwycony proces przemian, jakie n a r a s t a ł y w ciągu lat ok. siedemnastu. 119 �Materiał z b a d a ń terenowych jest nie t y l k o bogaty i rozległy, lecz posiada ponadto nieprzeciętne walory, dzięki postawie badawczej A u t o r k i , k t ó r a posiadała dobrze przemyślaną koncepcję pracy i konsekwentnie j ą realizowała w poszukiwaniach terenowych z n i e z r ó w n a n y m poczuciem odpowiedzialności, wnikliwie i rzetelnie. Ta postawa zade­ cydowała o ciężarze gatunkowym całej pracy, w k t ó r e j wszystkie wnioski stanowiące podsumowanie poszczególnych części, jako t e ż ostateczne konkluzje o charakterze uogól­ niającym są gruntownie zweryfikowane i znajdują pokrycie we wzorowo przedstawionej dokumentacji. B y t y m mocniej podkreślić bogactwo i w a r t o ś ć źródeł etnograficznych wykorzystanych w pracy, należy zazna­ czyć, że Autorka uwzględniła t e ż zasoby archiwalne Pra­ cowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N i to nie t y l k o z Ł ą ż k a , lecz i z innych ośrodków w kraju. Ponadto sięgnęła również do zbiorów muzealnych (szczególnie z Muzeów Etnograficznych w Krakowie i w War­ szawie, z Muzeum Okręgowego w Lublinie i in.), odwołując się do nich w swej pracy. W k o ń c o w y m efekcie d o k u m e n t a c j ą fotograficzną i r y s u n k o w ą objęto ponad 500 w y r o b ó w z Łążka, p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów. W uzupełnieniu t y c h informacji wspomnieć wypada o szerokim wykorzysta­ niu literatury etnograficznej z omawianej dziedziny. Ten i m p o n u j ą c y m a t e r i a ł etnograficzny stał się pun­ k t e m wyjścia i p o d s t a w ą opracowania wszystkich kolejno zagadnień uwzględnionych w pracy: wymienionego wyżej zarysu historii wsi Ł ą ż e k Ordynacki oraz dziejów garn­ carstwa w Ł ą ż k u , a n a s t ę p n i e organizacji pracy i n a u k i zawodu (cz. I I I ) , techniki produkcji (cz. I V ) , w y r o b ó w i ich dekoracji (cz. V ) , organizacji i zasięgu z b y t u w y r o b ó w (cz. V I ) , sytuacji gospodarczej i społecznej garncarzy (cz. V I I ) , wreszcie zagadnienia genezy i w p ł y w ó w (cz. V I I I ) . Wszystkie te zagadnienia b y ł y w m i a r ę możności kon­ frontowane z m a t e r i a ł e m historycznym. Ponadto historycz­ ny p u n k t widzenia (na co j u ż zwracaliśmy uwagę) kon­ sekwentnie t o w a r z y s z y ł wszelkim sformułowaniom i inter­ pretacjom w stosunku do opracowywanych t e m a t ó w z zastosowaniem wobec nich przekroju czasowego. Histo­ ryczne tendencje zarysowują się najprzejrzyściej p r z y omawianiu zagadnienia genezy i w p ł y w ó w . A u t o r k a daje w t y m względzie przekrój czasowy m o ż e z b y t daleko sięga­ j ą c y w głąb dziejów. I n t e r e s u j ą c o jest przedstawione po­ chodzenie m o t y w ó w zdobniczych w garncarstwie Ł ą ż e c k i m , zaczerpniętych z innych dziedzin sztuki: haftu i pisan karstwa, a w późniejszym okresie ze s k r z y ń na odzież. „Można więc przypuszczać — m ó w i A u t o r k a — że dawne łążeckie pisanki z tego zasobu czerpały m o t y w y do zdo­ bienia ceramiki" (s. 249, por. t e ż o pisarkach s. 187—188). Przytoczenie t y c h p r z y k ł a d ó w jest w y m o w n y m ś w i a d e c t w e m stosowania wręcz drobiazgowych analiz w związku z oma­ wianiem r ó ż n y c h zależności i o d d z i a ł y w a ń zlokalizowanych czasowo i przestrzennie. D a j ą c ocenę nastawienia badawczego A u t o r k i , n a l e ż y z uznaniem podkreślić zastosowanie przez N i ą socjologicz­ nego p u n k t u widzenia w stosunku do n i e k t ó r y c h z a g a d n i e ń (niezależnie od interpretacji historycznych t y c h ż e zagad­ nień). To stanowisko przewija się niemal w całej pracy (z wyłączeniem m o ż e t y l k o części I V , V I , V I I I ) . W całej rozciągłości natomiast wkracza do zagadnień, k t ó r e są najściślej z w i ą z a n e ze społecznym uwarunkowaniem orga­ nizacji pracy i n a u k i zawodu, t a k ż e organizacji i zasięgu z b y t u w y r o b ó w , a wreszcie sytuacji gospodarczej i spo­ łecznej garncarzy. P a s j o n u j ą c e s ą na p r z y k ł a d relacje 0 d o m o k r ą ż c a c h , o handlu o b w o ź n y m lub o b n o ś n y m (s. 197 1 п.), o wymianie zbywanych g a r n k ó w na zboże, kaszę, fasolę (s. 200). P o j e m n o ś ć garnka miała b y ć m i a r ą otrzy­ manego w zamian ziarna. Zasięg handlowy ceramiki łążeckiej ilustrują 3 m a p y : s. 193 (Penetracja zawodowych kupców), s. 201 (Obnośna sprzedaż n a c z y ń i sprzedaż bezpośrednia) i s. 204 (Obwoźna sprzedaż wymienna). Szczególnie cenne są w i a d o m o ś c i o migracjach garncarzy łążeckich zarówno t y c h , k t ó r z y opuszczają t ę wieś, j a k i o nowych przybyszach (ss. 27—30, 210—211, 254). A u t o r k a w pełni docenia zna­ czenie tego rodzaju zjawiska p r z y omawianiu wszelkiego rodzaju w p ł y w ó w i p o w i ą z a ń . Pozycja garncarzy, zmienna w czasie pod w p ł y w e m r ó ż n y c h bodźców ekonomicznych i sytuacji organizacyjnych, stosunek wsi do zawodu garn­ carza, j a k również opinie garncarzy o w ł a s n y m zawodzie są przedstawiono z d u ż ą wnikliwością (s. 209 i п.). Ujęcie t y c h t e m a t ó w świadczy o umiejętności A u t o r k i nawiązy­ wania k o n t a k t ó w z informatorami na zasadzie obopólnego porozumienia i zaufania. Świadczy t e ż o Jej dociekliwości i skrupulatnym, niemal drobiazgowym rejestrowaniu faktów, zjawisk, sytuacji, postaw społecznych, opinii. N a zakończenie swych w y w o d ó w p r a g n ę zwrócić u w a g ę na dodatkowe informacje, jakie wprowadza Autorka: na bibliografię starannie zestawioną, na wykaz ważniejszych i n f o r m a t o r ó w i wykaz garncarzy w Ł ą ż k u Ordynackim w X I X i X X w., wreszcie na słownik garncarski. Są to p o ż y t e c z n e uzupełnienia, k t ó r e m o g ą b y ć pomocne przy dalszym podejmowaniu problematyki ceramiki łążeckiej. Godny uwagi jest t a k ż e bogaty i starannie dobrany ma­ teriał ilustracyjny. W ramach niniejszej recenzji szczegółowsze omówienie poruszonych w pracy z a g a d n i e ń , t y m bardziej wniosków, nie b y ł o b y możliwe. Zasygnalizowanie w recenzji t y l k o p r z y k ł a d o w o nie­ k t ó r y c h t e m a t ó w zawartych w omawianej pracy pozwoliło choć w części na wyeksponowanie jej p o w a ż n e j wartości naukowej. Zakres tematyczny pracy jest niesłychanie rozległy, podany w sposób zwięzły i rzeczowy, t o k wywodu przejrzysty i poprawny w najpełniejszym tego słowa zna­ czeniu. Praca jest wzorem monografii problemowej godnym n a ś l a d o w a n i a ze względu na wszechstronne i wielopłasz­ czyznowe ujmowanie z a g a d n i e ń . O ile m i wiadomo, jest to pierwsza praca tego rodzaju w polskiej literaturze etno­ graficznej, poświęcona garncarstwu jednego ośrodka na szerokim t l e p o r ó w n a w c z y m . T y m więcej zasługuje na uznanie. Kazimiera Zawistowiez-Adamska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/402c0e13f0829ec4d150c9dea0cae79b.pdf 4628d92c33dcc0cfcd780a5907e141f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4413 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4106 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.54-56 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROLF LANGEMATZ ( z d j ę c i a ) , P A W O Ł mowina, Wroclaw-Budziszyn NEDO 1973. T ł u m a c z e n i e (tekst), SZTUKA L U D O W A Ł U Ż Y C Z A N , Ossolineum i Ludowe N a k l a d n i s t w o Do­ z języka niemieckiego Franciszek Nieckula. S. 199, 153 ilustracje czarno-białe i barwne. W s t ę p do wydania polskiego Adolf Nasz. Jest to pierwsza książka w polskim piśmiennictwie', podejmu­ jąca próbę całościowej prezentacji łużyckiej sztuki ludowej. Prze­ znaczona jest ona zarówno dla fachowców, jak i szerokiej publicz­ ności. Staranna szata graficzna i fotografie na wysokim poziomie technicznym, o dużej wartości dokumentacyjnej stanowią dodat­ kową atrakcję dla czytelnika. Łużyczanie są grupą etniczną wartą najwyższej uwagi ze strony ludzi zainteresowanych polską sztuką ludową. Wiele łączy ich ze Ślązakami — otoczenie przez niemiecki żywioł, zbli­ żone dzieje, sytuacja gospodarcza, ucisk narodowościowy i kla­ sowy, budzioielskie tradycje od 1. pol. X I X w. Najważniejszą cechą łużyckiej kultury ludowej jest jej kla­ sowy, czysto chłopski charakter. Aż do końca I I wojny światowej Łużyczanie byli upośledzeni gospodarczo w porównaniu z ota­ czającą ich ludnością niemiecką. W miastach, w których było ich mało, stanowili proletariat — nie przyjmowano ich, poza nie­ licznymi wyjątkami, do cechów. Awans gospodarczy czy kultu­ ralny łączył się dla Łużyczanina z koniecznością germanizacji, porzucenia języka, świadomości narodowościowej. Do połowy X I X w. był to naród nie mający inteligencji świeckiej, piśmien­ nictwa, języka literackiego — jedyną warstwę ludzi wykształco­ nych stanowił niższy kler. To częściowo tłumaczy fakt zacho­ wania się na Łużycach tradycyjnej kultury ludowej aż do 2. pol. X I X stulecia. Łużycka kultura ludowa idegłaby wtedy szybkiemu zani­ kowi, podobnie jak zanikła kultura ludowa o przejściowo łużycko-polskim charakterze w okolicach Gubina i Żagania (jej szczątki likwidowali w okresie międzywojennym hitlerowcy) — gdyby nie działalność etnografów, działaczy oświatowych, narodowościo­ wych „budzicieli" — ruchu o silnych wpływach czeskiego panslawizmu. Około połowy X I X w. tworzy się samodzielny, naro­ dowy ruch kulturalny Łużyczan. Skupia się on początkowo wokół Towarzystwa Naukowego „Macica Serbska", a w następ­ nych dziesięcioleciach zaczyna się mocniej opierać na świeżo powstających stowarzyszoniach wiejskich. Ogromne zasługi w budzeniu kulturalnej i narodowej świa­ domości Łużyczan mieli intelektualiści czescy, m.in. mieszak jacy we Wrocławiu J. E. Purkyné i F. L . Celakovsky. Także kontakty polsko-lużyckie mają swą bogatą tradycję. Jan Arnośt Smoler, autor pomnikowego dzieła Pjesnićki kornych a del'nych Łuźiskich Serbów (1841—1843), w którym oprócz bogatego zbioru pieśni łużyckich znajdujemy także zbiór bajek, legend i opisy zwyczajów, wywarł znaczny wpływ na etnografów polskich. Mało kto wie, że dzieło Smolera stało się wzorem dla Oskara Kolberga, i że właśnie pod wpływem Smolera Kolberg porzucił pisanie miernych dzieł literackich i zajął się ludoznaw­ czymi badaniami terenowymi, co dało tak wspaniałe efekty. Smoler wywarł także wpływ na śląskiego ludoznawcę i folklo­ rystę, Józefa Lompę. Jak pisze we wstępie Adolf Nasz; „Obok Kolberga i Lompy duże zainteresowanie Łużycami wykazywali też w owym czasie: W. Bogusławski — autor dziejów Łużyc, osiadły w Dreźnie J. I . Kraszewski, R. Zmorski, A. i M. Parczewscy, J. Karłowicz. W X I X w. zainteresowania Łużycami utrzymują się nadal przede wszystkim w kręgu intelektualistów reprezentujących takie dyscypliny, jak etnografia, archeologia, historia, slawistyka. Z nazwisk godzi się przykładowo wymienić A. Fischera, autora monograficznego opracowania etnograficznego pt. Łużyczanie (Etnografia Słowiańska, z. 2, 1932), J. Kostrzewskiego, J. Widajewioza, W. Taszyckiogo, J. Leszczyńskiego, A. Matyniaka, S. Grabowskiego, J. Ślizińskiego, T. Lehra-Spławińskiego." (s. 7). 54 Innym, obok Smolera, wybitnym ludoznawcą zajmującym się Łużyczanami, był Willibald von Schulenburg, autor dwóch prac cytowanych często w omawianej pozycj i : Die Giebelverzierungen in Norddeutschland (1880) i Das Spreewaldhaus (1886). Von Schulenburg, który w latach 70-tych X I X w. przez dłuższy czas przebywał na Błotach (Sproewald), zaobserwował będącą już w zaniku tradycyjną kulturę „drewnianą". W 2. poł. X I X w. Błota stały się regionem turystycznym, miejscem niedzielnych wycieczek mieszkańców pobliskiego Berlina. Wytworzyło to u miejscowej ludności — jak pisze Pawoł Nedo — złe i dobro cechy, typowo dla mieszkańców regionów turystycznych. Było m.in. przyczyną częściowego zachowania się stroju ludowego, a raczej jego przekształcenia się w kierunku nienaturalnego roz­ woju ornamentyki, zwiększenia paradności, przeładowania, co daje okazję porównań ze zjawiskami charakterystycznymi dla dziejów stroju ludowego polskich regionów turystycznych, np. stroju Podhalan czy Górali Szczawnickich. Szczególnie interesujący teren dla czytelnika polskiego, ze względu na wyraźne analogie z polską sztuką .ludową, to region powiatu kamienieckiego (Kamjenc, Kamenz) w Górnych Łużycach, katolicka enklawa z klasztorem Marionstorn (Marijina Hwezda) i Crostwitz (Chróseicy) jako ważniejszymi ośrodkami. Podobnie jak w Polsce, Kościół Katolicki jest ważnym czyn­ nikiem powodującym zachowywanie się, w mniej lub bardziej przekształconej formie, niektórych elementów tradycyjnej kul­ tury ludowej, szczególnie strojów i obrzędów. Kościelne figury i obrazy inspirowały od dawna plastyków wiejskich. W książce znajdujemy kilka przykładów ludowych rzeźb i kapliczek. Świad­ czą one o wysokim poziomie rzeźby ludowej na Łużycach, zwłaszcza w katolickich parafiach w powiatach Kamieniec, Budziszyn, Hoyerswerda. Dyskusyjna dla czytelnika polskiego jest przyjęta przez autorów książki koncepcja ludowości. Np. omawiając prace snycerskiej rodziny Mikołów z Saalau (Sałow), piszą oni: „ W dziełach tej snycerskiej rodziny widać wyraźne cechy twórczości ludowej, ale w wielu właściwościach (! — przyp. AK) dostrzega się wpływy wzorów spotykanych po kościołach (il. 149). Prawdopodobnie dotyczy to też w mniejszym lub większym stopniu wszystkich wytworów sztuki ludowej z tego zakresu." Stwierdzenie nawiązywania do wzorów sztuki kościelnej nio powinno być chyba powodem do podważania ludowości rzeźby. Rzecz bowiem nie we wzorcach, lecz w sposobie ich wykorzy­ stania, przekształcania — a także w społecznej funkcji rzeźby ludowej. W katolickich wsiach łużyckich spotykano także ludowe malarstwo na szkle. Obrazki były przypuszczalnie rozprowadzane przez wędrownych handlarzy z Czech i Słowacji, którzy regular­ nie pojawiali się na Łużycach z różnymi wyrobami drewnianymi, lub też przynoszono je z corocznych pielgrzymek do pólnocnoczoskich miejsc odpustowych. Wśród tych eksponatów znajdują się t u i ówdzie pojedyncze wyroby szczególnie cenne — butelki i szklanki z malarstwem emaliowym dawane w prezencie i szcze­ gólnie pieczołowicie chronione. Kontakty między Łużyczanami a innymi słowiańskimi grupami etnicznymi musiały mieć niewątpliwie głębokie kon­ sekwencje zarówno dla łużyckiej sztuki ludowej, jak i kultury materialnej, a przede wszystkim — stanu świadomości etnicznej, poczucia przynależności Łużyc do Słowiańszczyzny. Jak piszą autorzy, wędrowni handlarze i obraźnicy z Czech i Słowacji docierali systematycznie na Łużyce ze swymi wyrobami. Rzecz jasna, najważniejszą rolę w tych kontaktach grał czynnik gospo- �pokrewieństwa języków i kultur, podobnej struktury gospodar­ czej, podobnej ludowej religijności (jak choćby „święty k ą t " w łużyckich izbach). Pielgrzymki Łużyczan do pólnocnoczeskich miejsc odpustowych, prócz funkcji religijnych spełniały także ważne funkcje integracyjne w sferze świadomości etnicznej, u także w dziedzinie sztuki ludowej. Autorzy wysuwają hipotezę, że obrazki na szkle spotykano na Łużycach są wyłącznie pocho­ dzenia czeskiego i słowackiego. Nie przesądzając sprawy (zwłasz­ cza żo w albumie znajdujemy tylko jedną reprodukcję obrazka na szkle), warto jednak zwrócić uwagę, że ośrodki malarstwa na szkle usytuowane były najczęściej w pobliżu hut szkła — a tych na Łużycach nie brakowało. Możo więc pbrazki importow; 1111 • stały się wzorem dla rodzimych plastyków łużyckich? Wyjaśnienie tej sprawy wymagałoby, jak wielo innych w sztuce ludowej Łużyc, szczegółowych badań terenowych i archiwalnych, w których prócz specjalistów łużyckich wzięliby także udział fachowcy z innych krajów słowiańskich. W 1. poł. X I X w., aż do lat 70-tych, 80-tych, spotykano jeszcze często w łużyckich wsiach ludowe meble malowane, u swym charakterze zbliżone nieco do śląskich. Niektóre z nich znalazły się w muzeach — prezentowana książka pozwala się nam zapoznać z kilkoma togo typu eksponatami (ił. 23—35). Skrzynia z 1839 r. (il. 28, 29) z niemiecką inskrypcją, utrzymana w tonacji granatowo-czerwono-złotej, charakteryzuje się ostrym, kontra­ stowym zestawieniem barw, zaznaczeniem konturów w ornamen­ tyce, wypełnieniem całej przestrzeni zdobionego fragmentu skrzy­ ni, a także prawie niewolniczą symetrią. Cechy te możemy zaob­ serwować również, w mniejszym lub większym stopniu, w malo­ wanym meblarstwie śląskim i półnoenoczeskim. Jak widać z prezentowanych w albumie obiektów, także łużyckie kowalstwo ludowo odznaczało się wysokim poziomom technicznym i artystycznym. Bibliografia tradycyjnego budownictwa na Łużycach jest dość pokaźna. W roku 1959 ukazała się wyczerpująca mono­ grafia Eberharda Doutschmanna Lausitzer Holzbaukunst, z daw­ niejszych zaś wymienić należy studium Adolfa Cernego Wobydlenjc Łuźiskich Serbów, 1889 oraz opis Willibaida von Schulonburga Das Spreewaldhaus, 1886. Kilka interesujących zabytków drewnianego budownictwa łużyckiego przeniesiono do skansenu w Lohdo (Lody), pow. Całau (Kalawa), gdzie stanowią dużą atrakcję turystyczną. Specyfika garncarstwa na Łużycach polegała m.in. na tym, żo było ono od stuloci rzemiosłem cechowym. Ludowe (w polskim znaczeniu togo słowa) garncarstwo grało rolę mniejszą, jeżoli nie wręcz marginesową. Na Łużycach ośrodkami garncarstwa cechowego były przede wszystkim: Kamieniec, Elstra (Halśtrow), Pulsnitz (Polonica) i Mużaków. Łużyczanie zaopatrywali się także w wyroby garn­ carskie pochodzące z Turyngii, a także ze znanego ośrodka w Bolosławcu na Śląsku. Malowane talerzo ceramiczne o dominu­ jącej funkcji estetycznej były także przedmiotem importu, przede wszystkim z Czech. Wyroby garncarskie straciły swoje znaczenie zarówno praktyczne, jak i zdoBnicze na przełomie XIX i X X w. Mimo to zachowało się do czasów dzisiejszych jeszczo trochę czynnych warsztatów. Najbardziej chyba interesującym, najbogatszym w doku­ mentacyjny materiał fotograficzny i krytyczny materiał tekstowy jest rozdział Odzież. Jak piszą autorzy, strój ludowy na Łużycach jest już w za­ niku. „Powszednie i niedzielne stroje widzi się jeszcze po wsiach dosyć często, ale uzyskanie do tej pracy kilku przykładów stroju uroczystego kosztowało wiole trudu, zwłaszcza jeśli idzie o obszar Puszczy i Dolne Łużyce, jako że te szczególne odmiany nosi się już rzadko", (s. 92). Znów zjawisko zastanawiające czytelnika polskiego. Jost niemal regułą, żo w polskiej sztuce ludowej ulega zaginięciu najpierw strój codzienny; paradny kostium ludowy o przekształconej funkcji socjologicznej—utrzymuje się naj­ dłużej. Ciekawe, czemu na Łużycach rzecz ma się odmiennie. Autorzy wyróżniają cztery współczesne regionj? występo­ wania stroju ludowego: „strój katolickich Łużyczan z okolicy Kamieńca i Budziszyna, strój łużycki z okolic Hoyerswerdy, strój z parafii Schleife (Ślepe) w pow. Weisswasser oraz strój z okolic Chociebuża (Cottbus) i Błot (Spreewald)". (s. 92). Wśród wnikliwych opisów strojów zwraca uwagę opis noszonych przez staro kobiety wielkich chust żałobnych na głowę („płachćieki"). Są one koloru białego, co wskazuje na archaiczny charakter tych chust. Ilustracje dowodzą, że należą one do ciekawszych elementów łużyckiej sztuki ludowej. Biały haft na Łużycach osiągnął wysoki poziom. Jednym z ostatnich mistrzów tego działu wiejskiej plastyki był zmarły w 1963 r. Jan Wjacławek, zamieszkały koło Hoyerswerdy. W stroju łużyckim X I X w. znane były także druki na płótnie. „Na południu w niemieckiej części Łużyc, w ośrodku tkactwa, osiedliło się wielu drukarzy. Ich pełnomocnicy wędro­ wali z kompletami wzorów, zbierając zamówienia również wśród ludności łużyckiej. Niemniej poważne znaezenie dla łużyckiej ludności miały na Górnych Łużycach warsztaty w Elstrze, Pulsnitz, Breting (Brśtnik) i Wittichenau. W samym tylko Breting na przełomie X I X i X X w. działało jeszcze 10 warszta­ tów, któro wytwarzały materiał przede wszystkim na stroje środkowołużyckie. Na Dolnych Łużycach większy rozgłos zdo­ były s )bie warsztaty w Straupitz (Tśupc) i Strobitz (Strobice). Z tej pokaźnej liczby tylko niektórym zakładom udało się prze­ trwać do dzisiaj, ponieważ stale zmniejszały się zamówienia. Według naszego rozeznania obecnie istnieją już tylko warsztaty drukarskie Steina w Pulsnitz i Petzolda w Breting." (s. 108). Książkę zamyka rozdział Sztuka ludowa w życiu społecznym. Znajdujemy tu ogólnikowo raczej i mające liczne braki metodo­ logiczno opisy obrzędów: wesela, obrzędów związanych z Bożym Narodzeniem, obrzędów wiosennych — w t y m znanego wszyst­ kim Słowianom zwyczaju topienia śmierci. Przy opisie łużyckich uroczystości wielkanocnych znajdujemy sporo danych na temat żywego wciąż ludowego pisankarstwa. Czytelnika polskiego zainteresuje chyba łużycki zwyczaj wykonywania pieczywa obrzędowego, przypominającego' kur­ piowskie „nowelatka" — figurek z ciasta w kształcie krów, owiec, świnok, gęsi etc. „Te, które wypieka się na Nowy Rok, nazywają się „noworoczki", a te na Trzech Króli — „trojaczki". Dzieci darują figureczki swoim rodzicom chrzestnym, od których z kolei otrzymują inne prezenty. Chrzestni zaś rzucają te kukiełki bydłu do paszy, aby dobrze rosło." (s. 166—167). : Album Sztuka ludowa Łużyczan stanowi bardzo dobrą prezentację kultury ludowej tego tak bliskiego nam narodu, godnego ze strony etnografów polskich najwyższego zaintereso­ wania. Niestety, jak się wydaje, na pełne, systematyczne ujęcie całokształtu zjawisk składających się na łużycką sztukę ludową wypadnie jeszcze poczekać. Ogrom pracy autorów, ich pionier­ skie w wielu wypadkach badania, wysoki poziom wydawnictwa (niestety w wersji polskiej obniżony słabością przekładu) — nie jest w stanie przesłonić istotnych luk, szczególnie w zakresie dokumentacji terenowej. : Jak piszą autorzy, eksponaty łużyckiej sztuki ludowej zbiorane były pod kątem nie typowości, częstości występowania, lecz na odwrót — zbierano eksponaty szczególne, unikalne. „Zwykłe" narzędzia czy domowe sprzęty umykały uwagi kolekcjo­ nerów. Z tego względu dokonanie pełnej rekonstrukcji łużyckiej kultury ludowej jest już niemożliwe. Wydaje się jednak, że jeszcze pora na szczegółowe badania penetracyjne, na uratowanie tego, co się jeszcze da uratować. Na takie badania czekają także specjaliści z innych krajów słowiańskich, a szczególnie Polacy, którzy z porównań łużyckiej sztuki ludowej z procesami zachodzącymi na wsi polskiej mogą wyciągnąć interesujące wnioski. Antoni Kroh 55 �BARBARA K O Ł O D Z I E J S K A , RZEMIOSŁO GARNCARSKIE W Praca składa się z dwóch części i zasięgiem swym obejmuje teren b. woj. zielonogórskiego, który umownie określono mianem „Zielonogórskie". Całość rozważań nad wysuniętą problema­ tyką przedstawiono w 12 rozdziałach, przy czym osiem pierw­ szych wchodzi w skład części pierwszej, a pozostałe ( I X — X I I ) obejmuje część druga. Praca zawiera krótki wstęp, a przy końcu umieszczono wykaz dokumentów prawnych i źródeł pomocni­ czych oraz aneks najważniejszych wykorzystanych prac nauko­ wych. Baza źródłowa pracy jest dość różnorodna. W części pierwszej, Garncarstwo w dobie organizacji cechowej, s. 11—130, omówione zostały dzieje tego rzemiosła w okresie od X V I I do końca X I X w. Autorka wykorzystała t u przede wszystkim dokumenty i akta cechowe. Główna uwaga skoncen­ trowana została na obszarze, który w okresie przedrozbiorowym należał do Polski, a problematykę ograniczono do omówienia dziejów tych garncarzy', którzy znajdowali się w organizacji cechowej. Brak poparcia źródłowego pogłębia wątpliwość, czy słuszne jest stwierdzenie, że cechy swym zasięgiem obejmowały zarówno garncarzy miejskich, jak i wiejskich (s. 20). Nie poczy­ niono prób ustalenia sieci ośrodków wiejskich; błędne byłoby mniemanie, że garncarze mieszkali tylko w miastach . Poza za­ sięgiem swych rozważań pozostawiła Autorka problem produkcji kafli, „które — jak pisze — z uwagi na walory artystyczne zwykło się zaliczać do zakresu historii sztuki" (s. 97). Pomijając fakt, iż produkcją kafli interesowali się zarówno etnografowie nasi, jak i zagraniczni, przez zajęcie takiego stanowiska ograni­ czono, szczupłą i tak, bazę źródłową pozwalającą na snucie rozważań nad problemem produkcji wyrobów garncarskich. Wzmianki źródłowe o piecach kaflowych mają daleko większą wartość przy omawianiu tegoż zagadnienia niż luźne znaleziska wyrobów garncarskich, boz ustalonej proweniencji, na jakich oparła swe wywody Autorka. Trudno też zgodzić się z sugestią, że godło pieczęci cechu garncarskiego z Międzyrzecza z 1690 r. zostało przeniesione ze starego tłoka, a jedynie zmieniono wów­ czas napis . 1 Z I E L O N O G Ó R S K I EM, W a r s z a w a - P o z n a ń 1973, str. 211, il. 29. danych wysunięto wniosek, że produkcja ich jest wytwórczością tradycyjną, charakterystyczną dla terenów, z których przybyli rzemieślnicy. Jest to więc działalność przeniesiona w określonej formie na inny teren (s. 146). Fakt to niezmiernie" ważny. Na każdym wprost kroku widoczne są różnice. I tak np. jeśli chodzi 0 pozycję przy toczeniu naczyń: garncarze pochodzący z Wileń­ szczyzny i Tarnopolskiego toczą na siedząco, a reemigranoi — stojąc. Garncarze z Wileńszczyzny pracują w obuwiu, a z Tarno­ polskiego — wprawiają w ruch koło nogą bosą. Odrębny problem, to wyroby. Asortyment ich jest trady­ cyjny (garnki, dzbanki i inne) oraz nowy (flakony, doniczki, galanteria ceramiczna). Jeśli chodzi o pierwszą grupę, to w zależ­ ności od tego, czy wyrób trafia w ręce odbiorcy wiejskiego czy miejskiego, zajmuje odmienne zastosowanie. W pierwszym wy­ padku naczynie zachowuje pierwotne przeznaczenie, a w dru­ gim — odbiorca miejski nadaje mu funkcję przedmiotu dekora­ cyjnego (s. 170). Jeśli chodzi o wyroby przeznaczone dla celów użytkowych, to przy kupnie wyraźnie uwidaczniają się różnic w pochodzeniu regionalnym ich nabywców. Decydującą rolę odgrywa t u przyzwyczajenie do określonych wyrobów. Uwagi powyższe odnoszą się do ludności osiedlonej; autochtoni, od­ wykli od wyrobów garncarskich, bardzo rzadko je kupują (s. 186). Rzemiosło to jednak chyli się ku upadkowi. Autorka sądzi, że gdyby „Cepelii" udało się go pobudzić, przyuczając do zawodu młodych ludzi, to wówczas byłoby to „zaczątkiem nowego garncarstwa" na t y m terenie. Istotne byłoby jednak, kto prze­ każe tradycje tego kunsztu: czy ci z Wileńszczyzny, Tarnopol­ skiego czy Bukowiny. 2 3 W odróżnieniu od części pierwszej, część druga: Współ­ czesne garncarstwo ludowe, rozmiarami mniejsza (s. 131—193), zasługuje na szczególniejszą uwagę; dajo się odczuć, że Autorka problematykę tę dokładniej poznała i przemyślała. Z dociekań prowadzonych w części pierwszej uwidaczniają się czynniki, które spowodowały upadek rzemiosła garncarskiogo pod koniec X I X w. Po półwiekowym okresie wytwórczość ta, odżyła na omawianym terenie po osiedleniu się tam po I I wojnie światowej ludności polskiej. Problem to niesłychanie ciekawy, a w dotychczasow-ej literaturze naukowej nie poruszany. Autorka dokładnie zarejestrowała garncarzy, którzy tam przyjechali z różnych regionów: był osadnik z Kieleokiego, repatrianci z Wileńszczyzny, Podola i Pokucia oraz reemigranci z Bukowiny Rumuńskiej. Po krótkiej analizie ośrodków, z których pocho­ dzili, przedstawiono przejawy ich działalności na nowym dla nich terenie, próbując doszukać się wzajemnych kontaktów i wpływów. W oparciu o taką analizę zebranych podczas badań terenowych Stwierdzić należy, że właściwy zrąb pracy byłby bardziej przejrzysty, gdyby pewne partie tekstu przeniesiono do wstępu 1 przypisów, a niektóre dane przedstawiono w tabelach i na mapkach. Przypisy należałoby uprościć. Pieczęć garncarzy z Międzyrzecza (s. 15) została odwrócona. Przy omawianiu ośrodków, z których pochodzili osiedleni na terenie woj. zielono­ górskiego garncarze, można było wykorzystać pewne publikacje obce . Bez odpowiedzi został problem, skąd wzięli oni potrzebne im żarna: kola żaden garncarz na nowy teren nie przywiózł (s. 152). 4 Szkoda, że w aneksie brak wykazu współczesnych garncarzy z zaznaczeniem ich miejsca pochodzenia i obecnego zamiesz­ kania. Utrudnia to korzystanie z bardzo przecież cennej pracy. W pracy poruszone zostały dwa odrębne zagadnienia, które formalnie nie są nawet ze sobą powiązane. Spaja je jednak w jedną całość wspólny temat, który rozpatrywany jest w od­ miennych warunkach historycznych. Część pierwsza ma więcej wartość regionalną i wymaga dalszego pogłębienia w oparciu o szerszą bazę źródłową, druga zaś pozwala na wykorzystanie wysuniętych w niej wniosków w trakcie badań nad podobną problematyką na innych terenach. Fakty te sprawiają, że po pracę Barbary Kołodziejskiej sięgać będą nie tylko etnografowie, ale i socjologowie oraz historycy. <S' .F. Gajerski PRZYPISY 1 Na podstawie podręcznego źródła wymienić t u można Pawła Wandela, garncarza z Kosieezyny. W 1753 r. miał on tam dom; pańszczyzny nie robił „kiedy garnki" wypalał, a „za każ­ dym paleniem" dawał do dworu „garnków szt. 11 małych lub wielkich", J. Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, Wrocław 1956, t. 1, s. 256, 260. Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628— 1632, Cz. I . Województwa: poznańskie i kujawskie, Wydał Z. Guldon, Wrocław—Warszawa—Kraków 1967, s. 28, 71—72. 2 56 Ponadto pewne dane na ten temat znajdują się w opublikowa­ nych przez J. Deresiewicza materiałach. 3 Znany m i wypadek z Potylicza pozwala na stwierdzenie, że wraz z upowszechnieniem się koła bezsponowego zmieniło się wyobrażenie jego na cesze tamtejszego cechu garncarskiego, S. F. Gajerski, Polylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII u'., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1972, nr 3, s. 471. 4 Np. K . I . Matejko, Narodna keramika zachidnych obłastej Ukrajinskoji ESR XIX—XX st., Kijów 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7afbc411fa5e6ceabd83b9d66ce9c7.pdf 0ea595da2110b62caa503296f7dc7870 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4380 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4076 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.121 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E' С E N Z J E STANISŁAW BŁASZCZYK, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce, Poznań 1975, ss. 218, i i . 97 (W serii Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu, Tom X I V . ) Książka Błaszczyka o ludowej rzeźbie, grafice i malarstwie w Wielkopolsce należy, jak sądzę, do najciekawszych i najbardziej wszechstronnych opracowań poświęconych polskiej sztuce ludowej. Autor, etnograf, należał do uczniów prof. Frankowskiego, studiował toż historię sztuki u prof. Szczęsnego Detloffa. Jako badacz kultury i sztuki ludowej stara się łączyć metody obu tych dyscyplin. Jego postawa metodologiczna, którą we wstępie książki jasno precyzuje, najbliższa jest sposobowi widzenia za­ gadnień sztuki ludowej przez Ksawerego Piwockiego. Kontekst historyczny i społeczny, w jakim powstawały dzieła sztuki ludowej, ich funkcja (w t y m konkretnym przypadku głównie kultowa) są dla Blaszczyka ważkimi, ale nie dominująoymi elementami determinującymi ich istotę. Określił to nastę­ pująco: ,,(•••) sądzę, że właściwe wytłumaczenio funkcji ludowego dzieła sztuki w obrębie kultury ludowej jest możliwe tylko wtedy, jeśli formę uzna się za istotny element „funkcjonowania" dzieła sztuki w owej społeczności, dla której jest przeznaczone, element warunkujący w ogóle jego istnienie jako dzieła sztuki. Elementy formy są Wszak — jak to tłumaczy Piwocki — nosicielami treści psychicznych, dają dziełu jego klimat, jogo nastrój, dooydują o jego wielowarstwowej wymowie, tkwiącej w nim poza jego ikonograficznymi treściami (s. 13)". Badania historyczne mają zdaniem Błaszczyka szczególne znaczenie w przypadku grafiki i malarstwa, jako gałęzi twórczości już obumarłych. Rzeźbę natomiast badać można także, i przede wszystkim, właściwą etnografii techniką wywiadów i penetracji terenowych, co nie zwalnia oczywiście od uwzględnienia w tych badaniach aspektu historycznego. W stosunku do zjawisk ludowej plastyki kultowej w Wielko­ polsce stawia sobie Błaszczyk dwa konkretne cele: — stara się zdefiniować i pokazać ludową plastykę w t y m re­ gionie jako zjawisko posiadające swe cechy odrębne, powiązano jednak z całą polską kulturą plastyczną; — szuka miejsca ludowych rzeźb, rycin i obrazów z Wielko­ polski w ogólnopolskiej spuściźnie artystycznej, traktując plas­ tykę kultową jako jedną z gałęzi twórczości artystycznej ludu. Kryteria wartościowania analizowanych dzieł sztuki ustala autor ,,(...) nie w aspekcie uniwersalnego stylu ludowego, sta­ tycznie pojmowanego, niezmiennego, ale jako produktu artysstycznego w swym wyrazie plastycznym zależnego od świato­ poglądowych przeobrażeń i zmiennych prądów estetycznych, od sposobu widzenia i przetwarzania rzeczywistości przez lu­ dowych autorów w ich dziełach plastycznych (s. 134)". Sformułowania ogólne wypowiedziane przez autora na wstępie i przy okazji podsumowania jego rozważań znajdują pełne rozwi­ nięcie i potwierdzenie w konfrontacji z konkretnym materiałem prezentowanym w kolejnych rozdziałach książki. Wydaje mi się to szczególnie cenną jej zaletą, t y m cenniejszą, że rzadko w pełni konsekwentnie stosowaną przez piszących o sztuce ludowej. Swoboda, z jaką Błaszczyk formułuje sądy syntetyczne dotyczące wielkopolskiej sztuki ludowej, jest w pełni udokumen­ towana jego znajomością materiału. Bazę dla przemyśleń autora stanowią zarówno skrupulatnie i systematycznie przebadane źródła historyczne, archiwalne, ikonograficzne, wiadomości uzyskane z wcześniejszych opracowań fachowych, jak i wszędzie tam, gdzie to było możliwe, własne badania terenowe, wreszcie analizy porównawcze samych dzieł sztuki. Błaszczyk omawia krytycznie i zestawia pełną listę pozycji bibliograficznych i źródłowyoh dotyczących przede wszystkim sztuki ludowej w Wielko­ polsce, ale także ważniejszych pozyoji dotyczących zarówno teoretyoznyoh, jak i szczegółowych badań nad polską ludową plastyką figuralną. Czyni to jego książkę szczególnie użyteczną dla stu­ dentów i wszystkich, którzy z dziedziną t ą stykają się po raz pierwszy. Badania terenowe na obszarze Wiolkopolski zapoczątkował Błaszczyk jeszcze w okresie przedwojennym, co w połączeniu z pracą muzealną (kierował Działem Etnograficznym Muzeum Narodowego w Poznaniu) pozwoliło mu na wyczerpującą zna­ jomość zabytków dochowanych do naszych czasów. Wyniki kolejnych etapów swych badań publikował autor sukcesywnie w wielu artykułach i rozprawach (m.in. w „Polskiej Sztuce Ludowej"). Książka jest więc •— ostateczną na razie — wersją jego wcześniejszych odkryć i przemyśleń. Znaczenie wielu z nich wykracza poza ramy skromnych założeń mono­ grafii jednego regionu i stanowi ważny wkład do naszej wiedzy o polskiej sztuce ludowej w ogóle. Myślę, że nie miałoby sensu próbować hierarchizować war­ tości osiągnięć autora — wszystkie są cenne. Chciałbym jednak przypomnieć kilka „odkryć" czy sformułowań problemów, które wydają się mi się szczególnie interesujące. Wśród trzech zasadniczych dziedzin ludowej plastyki f i ­ guralnej na pierwsze miejsce wysuwa się w Wielkopolsce rzeźba. Rozprawa, którą Błaszczyk jej poświęcił, jest w polskiej l i ­ teraturze pierwszym tak pełnym opracowaniem rzeźby ludo­ wej określonego regionu. Udało się autorowi pokazać i scharak­ teryzować cechy decydujące o odrębności tej gałęzi twórczości ludowej w Wielkopolsce. Spostrzeżenia jego pozostają nadal ak­ tualne, chociaż w świetle ostatnich znalezisk wiadomo, że odkryto przez Błaszczyka w Wielkopolsce monumentalne słupy i krzyże przydrożne pokryte płaskorzeźbami występowały też w innych regionach. Jak można sądzić na podstawie zachowanych zabyt­ ków, ten rodzaj rzeźb nie osiągnął jednak w sztuce ludowej innych ziem tak wysokiego poziomu artystycznego. W rozdziale o grafice przeprowadził autor interesującą analizę genezy i dziejów ośrodka pątniczego w Tursku, gdzie jako cudowny obraz Matki Boskiej zasłynął plebejski druk odpustowy — mały drzeworyt jarmarczny, i gdzie z kolei za­ częto podobne drzeworyty masowo rozpowszechniać wśród pielgrzymów, jako tanie obrazki dla ludu. Historia Turska ze względu na polityczne kulisy przyczyn jego rozkwitu jest dość wyjątkowa, dalsze jego dzieje były już jednak typowe dla kolei losu wielu miejscowości pielgrzymkowych w Polsce. W sumie Tursko dało autorowi wyjątkową i w pełni przez niego wyko­ rzystaną okazję dla studiów złożoności zjawiska, a także wie­ lorakich i różnie przez różne grupy społeczeństwa pojmowanych funkcji ośrodka pątniczego i drzeworytów dewocyjnych. Pisząc o malarstwie, znalazł się autor w sytuacji niewdzię­ cznej . Odwrotnie niż było to w przypadku rzeźby — której wysokie walory i znaozenie udało mu się udowodnić — prze­ prowadził t u Błaszczyk precyzyjny wywód wskazujący na to, jak stosunkowo nieliczne były dzieła malarstwa powstałe w Wielkopolsce i jak znaczna była rola importów z Częstochowy z jednej, a z Sudetów z drugiej strony. Tym cenniejsze jest w tej sytuacji odnalezienie grupy poznańskich obrazów z lito­ grafiami, a przede wszystkim obrazka na szkle z podłożonym drzeworytem. Przy tej okazji stawia Błaszczyk pytanie, czy od­ miana ta, wysunięta przez Grabowskiego jako typowa dla rdzen­ nie polskich obrazów na szkle malowanych, nie była na innych ziemiach polskich podobnie jak w Wielkopolsce unikalna. Istotnym osiągnięciem Błaszczyka jest opracowanie raz jeszoze problemu malarstwa skulskiego w oparciu o już znane 121 �oraz o własne, nowe materiały. Myślę, że jogo koncepcja osta­ tecznie kładzie kres „skulskiej legendzie", a częściowo także stanowi ostrożną i rozważną krytykę poglądów innych autorów logendę ową interpretujących czy krytykujących (m. in. moich, z których częściowo wycofuję się, przyznając Błaszczykowi rację). Nie udało się oczywiście Autorowi wyjaśnić wszystkich istotnych dla wielkopolskiej plastj'ki ludowej problemów, ale nie było to możliwe przy obecnym stanio zachowania zabytków i zaawansowaniu badań. Książka, którą napisał, wydaje mi się w swym zasadniczym zrębie wzorem opracowania tematu zamiorzonogo przez autora. Gdybym chciała podejmować z nim dyskusję, dotyczyłaby ona jedynie marginalnych dla książki zagadnień, względnie szcze­ gółów. Na przykład nie jestem przekonana, że rozwój cywiliza­ cji przemysłowej zmienia jedynie istotę twórczości ludowej, a nie obniża wartości np. rzeźby ludowej. К R Żadną miarą nie mogę natomiast zrozumieć, dlaczego książka ta wydana została w nakładzie czterystu pięćdziesięciu egzemplarzy. Zapewne Muzeum Narodowemu w Poznaniu nio udało się pokonać trudności technicznych z przydziałem papieru, czy formalnych. W sumie jednak rzecz wydaje się absurdalna. Doskonała monografia dotycząca sztuki ludowoj regionu, którego rdzenną polskość nasi wrogowie próbowali nieraz kwestionować, nie trafiła nawet do wszystkich bibliotek specjalistycznych W kraju. Część nakładu rozesłano przecież zaprzyjaźnionym badaczom za granicą. W toj sytuacji tylko niewielu zainteresowanych fachowców jest szczęśliwymi po­ siadaczami książki, która powinna znaleźć się w księgozbiorze każdego studenta zarówno obecnego, jak i studiującego za lat kilka. Anna N X-XII Konkursy i wystawy 4. Х —• w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa ozdobnego pieczywa ludowogo ze zbiorów Muzeum. Autorką scenariusza i komisarzem wystawy była Teresa Ambrożewicz. * 5. Х — w Siedlcach rozstrzygnięty został konkurs pn. „Henryk Sienkiewicz i bohaterowie jego utworów — w rzeźbie ludowej". Konkurs, z okazji 130 rocz­ nicy urodzin pisarza i 60 rocznicy jego śmierci, zorganizowany został przez Wy­ dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Siedl­ cach wspólnie ze Związkiem Spółdzielni Bękodziola Ludowego i Artystycznogo w Warszawie oraz Stowarzyszeniem Twórców Ludowych w Lublinie i Mazo­ wieckim Towarzystwem Kultury. W konkursie wzięło udział 60 twór­ ców, nadsyłając w sumie 165 prac. Jury pod przewodnictwem mgr. Aleksandra Jackowskiego przyznało nagrody nastę­ pujące: nagrodę I (5.000 zł) otrzymał Konstanty Marcinkowski ze wsi Rostowa, woj. płockie za pracę .„Michał Wołody­ jowski w walce z Tatarami"; nagrody I I (po 3.000 zł) — Edward Kołacz ze Szcze­ cina za pracę „Zagłoba" i Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie za rzeźbę przedstawiającą „Walkę Ursusa z bykiem"; nagrody I I I (po 1.500 zł) —• Bolesław Suska z Budzisk, woj. sied­ leckie za „Portret Henryka Sienkiewi­ cza", Władysław Bąk z Woli Cichej k. Głogowa za zestaw prac i Marian Adam­ ski ze wsi Sobiska, woj. siedleckie za „ J a n k a Muzykanta". Ponadto przyzna­ no wyróżnienia (po 1.000 zł). Prace 45 autorów zakwalifikowano na wystawę pokonkursową, która do 15.Х miała miejsce w sali rotundowej siedleckiego ratusza, a następnie została przeniesiona do Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej. * 222 I Kunczyńslca-Iracka К A 1976 8.Х — w Muzeum Wojska Polskiego w Białymstoku, z okazji zbliżającego się Dnia Wojska Polskiego, otwarto pokon­ kursową Wystawę pn. „Wojsko w sztuce ludowoj". Uroczystego otwarcia, na które przybyli prócz zaproszonych gości i twór­ ców przedstawiciele władz partyjnych i administracyjnych — dokonał dyrek­ tor Muzeum ppłk Zygmunt Kosztyła. Na wystawie pokazano 105 prac, rzoźb i tkanin 62 twórców ludowych. Nagrody I (po 5.000 zł) otrzymały: Ma­ rianna Dzieszko z Górnego Stoku za tkaninę „Wojsko Polskie" oraz Stanis­ ława Czaplińska z Marchelówki za tkani­ nę „Wojsko ". Nagrody I I (po 2.000 zł) •—• Janina Wanda Rogalska z Wasilówki za tkaninę „Wojsko w lesie" i Felicja Malewicka z Nowokolna za tkaninę „Wojsko na poligonie". Ponadto w dziale tkaniny przyznano 2 nagrody I I I i 2 wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby na­ grody I nie przyznano. Nagrody I I (po 3.000 zł) otrzymali: Jarosław Furgała z Polwicy za pracę „ O ! Bartek przyjochał na urlop!" oraz Marian Karol Leja z Łukawicy za płaskorzeźbę „Akcja ra­ tunkowa żołnierzy LWP podczas powo­ dzi". Nagrodę I I I (2.000 zł) otrzymał Edmund Zieliński z Gdyni za kompozy­ cję „Byliśmy tu, jesteśmy, będziemy". Ponadto przyznano wyróżnienia. * 15.Х — w Galerii Sztuki Współ­ czesnej BWA w Olsztynie otwarta została Wystawa rumuńskiej sztuki naiwnej, zorganizowana przez B W A , Radę d/s Kultury i Wychowania Socjalistycznego Socj. Republiki Rumunii oraz Minister­ stwo Kultury i Sztuki w Warszawie. Na wystawie zaprezentowano 75 obrazów. * 17.X — w Pałacu Sztuki w Krako­ wie otwarto I I Międzynarodowe Bien­ nale Lalki Regionalnej. W tegorocznej imprezie udział wzięło 15 wystawców z Polski i 10 krajów: Belgii, Finlandii, Hiszpanii, Jugosławii, Meksyku, Ru­ munii, Szwecji, Węgier, Indii i krajów Afryki. Lalki oceniano w dwu kategoriach: lalek regionalnych i artystycznych adap­ tacji. W kategorii I — Złote Pawie Pióro otrzymała Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego im. Stanis­ ława Wyspiańskiego w Krakowie, na­ grodę I I — Fondo Nacional Para el Fomento de las Artesanías (Meksyk), nagrodę I I I — Augustina Sanz Blanco (Hiszpania). W kategorii adaptacji na­ grodę I otrzymała art. plastyk Jadwiga Chojnacka z Polski, nagrodę I I —• Mireillo Simboteanu (Rumunia), nagrodę I I I — Cernella Bartolemeu (Rumunia). * 19.X — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem otwar­ to wystawę malarstwa na szkle Eweliny Pekso we j . * 23, 24.X — w Nowym Wiśniczu, w ramach przeglądu dorobku kultural­ nego gmin, odbyła się m.in. wystawa prac malarskich ludowogo twórcy Maria­ na Rojka. * 24. X — w Muzeum Regionalnym w Pińczowie otwarta została Wystawa plecionkarstwa ludowego Kielecczyzny, na której zaprezentowano dorobek kon­ kursu zorganizowanego przez Wydział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Kielcach, Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kiel­ cach i Muzeum Regionalne w Pińczowie. Na wystawie pokazano ok. 140 prac. * X — w Muzeum im. Jana Dzierżonia w Kluczborku (woj. opolskio) otwarto dwie wystawy: „Współczesne pszczelar­ stwo polskie" i „Ule figuralne". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96159d0ebeae05e7bb36f2cdf2607997.pdf 228cd90fa56b2ec7597fd63d7174738a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4085 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N IRENA TURNAU, Skórnictwo odzieżowe w Polsce XVI—XVIII Wobec znikomego zainteresowania dziejami naszego rze­ miosła branży skórzanej z uznaniem należy powitać pracę Ireny Turnau, w której omówiono pracę szewców, kuśnierzy, miechów ników, kaletników i taszników. Autorka zajmuje się tylko skórnictwom odzieżowym, a więc produkcją obuwia, szyciem okryć skórzanych, wyrobem czapek futrzanych, rękawiczek skórkowych oraz różnych dodatków do odzieży, jak np. woreczków skórzanych, czyli mieszków, toreb, sznurowadeł i pasów. Praca składa się z pięciu rozdziałów: ,,Baza surowcowa", „Szewstwo", „Szycie okryć futrzanych i czapek", „Drobne rzemiosło skórnicze" i „Moc produkcyjna", a ponadto z „Wprowadzenia" i „Wniosków końcowych". Dociekania swe oparła I . Turnau na ogromnym materiale faktograficznym, który poddała wnikliwej analizie. Podstawą badań były przede wszystkim liczne źródła rękopiśmienne i opublikowane, a ponadto zabytki kultury materialnej i ma­ teriały ikonograficzne. Autorka sięgnęła toż po monografie poświęcone dziejom rzemiosła, pojedynozym cechom, poszcze­ gólnym miastom oraz określonym regionom kraju. Wykorzystana też została literatura obca oraz wspólczosna techniczna, podno­ sząca poruszaną w reconzowanej pozycji problematykę Najobszerniej I . Turnau omówiła szewstwo (s. 35—113), pod­ kreślając przy tym istotny fakt, iż na terenie Polski, na skutek krzyżowania się wpływów kultury wschodniej i zachodniej, występowała duża różnorodność typów produkowanego obuwia (s. 94). Jeśli natomiast chodzi o inne kunszty, to Autorka podała szereg interesujących danych na temat świadczonych przez nich usług, których dotychczas historycy rzemiosła w pełni nie do­ strzegli. Są to więc poważne plusy recenzowanej pozycji. Uważam jednak, żo przy omawianiu bazy surowcowej należało zaniechać spekulatywnego obliczania rozmiarów produkcji skór surowych, a natomiast trzeba było wprowadzić do pracy przynajmniej zwięzłe wiadomości na temat garbowania skór . Gdyby jeszcze Autorka zrezygnowała z rozszerzania tomatyki swych badań o ziemie położone poza granicami Polski, a więc o obszar Wiel­ kiego Księstwa Litewskiego, Pomorza Zachodniego, Śląska oraz ziem będących pod panowaniem pruskim i austriackim, a wyko­ rzystała w większym stonpiu dane z terenu ziem ruskich Korony, gdzie przede wszystkim krzyżowały się wpływy Wschodu i Za­ chodu, to wówczas cała problematyka badawcza zostałaby zamknięta w jedną całość i podporządkowana w pełni tytułowi pracy. Efektywna byłaby również konfrontacja pewnych wiado­ mości źródłowych z informacjami rzemieślników, celem uściślenia niektórych problemów technicznych. Przykładem może tu być sprawa smołowania dratwy czy wkładania drewienka między podeszwę a podpodeszwę , o czym, niezbyt jasno, mówi się w recenzowanej pracy na s. 79 i 107. 1 2 wieku, Wrocław 1975, ss. 198. Podnosząc ten problem, uważam za celowe by tu stwierdzić, iż nakazem chwili jest dziś jeszcze skierowanie badań etno­ graficznych na przebadanie ważkich problemów tradycyjnego szewstwa i kuśnierstwa, które dotychczas pozostawały na margi­ nesie tej dyscypliny naukowej, by w przyszłości ułatwić histo­ rykom interpretację tekstów źródłowych. W pracy nazwy miejscowości należało zaktualizować — nio Biercza a Bircza, nie Dynowo a Dynów, nie Lisko a Lesko, nie Czucz a Czudec (s. 121). W przedrozbiorowej Polsce nie było woj. przemyskiego (s. 155) ani chełmskiego (s. 167), a była natomiast ziemia chełmska i przemyska (też wymieniona — s. 167), które wraz z sanocką, halicką i lwowską wchodziły w skład woj. ruskiego (to wymienione na s. 167). Nie mam przekonania co do celowości wprowadzenia takich nazw jak, podaję w pierwszym przypadku, Białostockie, Chełmskie, Ka­ liskie, Krakowskie, Lubelskie, Łęczyckie, Przemyskie, Rze­ szowskie czy Sieradzkie z uwagi na ich nieścisłość. Mówiąc o podziale wyznaniowym wśród szewców (s. 45), przykład z prawosławnymi i grekokatolikami najmniej właściwy, bo w tym wypadku obrządek pokrywał się z przynależnością narodową, a zatem chodziło o Rusinów czy, używając termino­ logii współczesnej, Ukraińców. Pojęcia te toż nie są w recenzo­ wanej pracy ujednolicono, bo raz mowa o Rusinach (s. 54) a drugi o Ukraińcach (s. 167); zestawienie ich na s. 121 razem (,,... nieraz współżyli zgodnie w polskich cechach, np. Rusini czy Ukraińcy") daje do zrozumienia, że chodzi o odrębne naro­ dowości. Jeśli natomiast chodzi o fragmenty statutów cechowych, w świetle których wysunięty został wniosek, iż obowiązywał zakaz używania skór końskich (s. 16), odnoszą się one do norm zwyczajowych, obowiązujących wówczas rzemieślników . Te drobne niedociągnięcia, których nie sposób uniknąć w pozycji pionierskiej, w niczym nie umniejszają wartości recen­ zowanej pozycji. Tekst pracy opatrzony został licznymi przypisami, a pod koniec umieszczono wykaz materiałów rękopiśmiennych oraz streszczenie w języku angielskim. Przydatny byłby zestaw wydawnictw źródłowych i wykaz publikacji naukowych oraz słownik rzeczowy i indeks nazw geograficznych. Szkoda też, że zabrakło miejsca na umieszczenie ilustracji. 4 Nie ulega wątpliwości, że praca Ireny Turnau będzie punk­ tem wyjścia do dalszych badań nad podniesioną problematyką, a jako taka stanie się niezbędna nie tylko dla historyków, ale sięgać po nią będą również archeolodzy i etnografowie. 3 Stanisław Franciszek Gajewski PRZYPISY Drewienko takie, z lipy, wkładano w celu usztywnienia Problem ten omówiony został odrębnie w pracy I . Turnau, Garbarstwo na ziemiach polskich w XVI — XVIII wieku, Wroc­ obuwia. Porównaj treść 8 punktu statutu cechu tkackiego w Cie­ ław 1975, ss. 133. Dratwę smołowano z dwu względów: ułatwiało to szycie szanowie, w którym istniał podobny w treści passus, zakazujący i konserwowało ją. Warto też nadmienić, że na końcu, celem w tym wypadku niesienia przez majstra przędzy (S. F. Gajerski, ułatwienia wkładania jej do otworu, wplatano szczeć z dzika. Statuty cieszanowskiego cechu tkackiego, „Pol. Szt. lud.", R. X X V I I I , 1974, nr 1, s. 61). 3 1 4 2 EMA MARKOWA, Slovenske ludove tkaniny, Bratislava 1976, ss. 289, ilustr. 228. Autorka na podstawie wieloletnich badań terenowych, przeprowadzanych w latach 1939— 1967, w oparciu o zbiory muzealne oraz dotychczasową literaturę, ilościowo bogatą, choć 186 I pozbawioną pozycji syntetycznych, stara się w recenzowanej pracy zarysować niezwykle bogate i wielopłaszczyznowe zjawisko, jakim była słowacka tkanina ludowa na przestrzeni �ostatnich 150 lat. Centralną częścią pracy jest próba regionali­ zacji słowackiej tkaniny ludowej, co poprzedzone zostało ob­ szernymi wyjaśnieniami na temat właściwości surowców, przy­ gotowywania włókna i nici itd. Znaczną część pracy stanowi omówienie techniki wykonywania tkanin oraz rozważania na temat ich funkcji. Autorka zakładając, niewątpliwie słusznie, iż na końcowy efekt, to jest tkaninę, mają wpływ trzy istotne czynniki: właś­ ciwości materiału, technika wykonania oraz cel wyrobu, w tej właśnie kolejności omawia zagadnienie. W rzeczowy, zwięzły sposób przedstawia Marko va trzy podstawowe surowce do wyro­ bu tkanin: wełnę, len i konopie oraz szkicuje drogę, jaka prowadzi od surowca do produktu finalnego, t j . nici. Udało się autorce zawrzeć na niewielu stronach bogatą informację popartą cen­ nymi i przejrzystymi rysunkami. Ta część pracy zasługuje na szczególne uznanie, stanowiąc niezwykle interesujące źródło dla etnografów', historyków kultury materialnej a także języko­ znawców. Wykorzystywane przez lud słowacki tkaniny dzieli Markova wg kryterium przeznaczenia na: tkaniny gospodarcze (derki, pokrowce, worki, płachty itd.), tkaniny domowego użytku (ob­ rusy, pościel, ręczniki itd.) oraz tkaniny osobistego użytku. Ta ostatnia kategoria jest szczególnie obszerna, gdyż należą tu ubiory i stroje kobiet i mężczyzn, tak zróżnicowane na terenie Słowacji. Każda z wyodrębnionych przez autorkę kategorii tkanin odznacza się swoistymi cechami, od różnic w rodzaju materiału poczynając na zdobnictwie kończąc. Cechy te zostały przekony­ wająco, choć niekiedy zbyt schematycznie naszkicowane. Zasadnicza część książki — próba regionalizacji tkanin lu­ dowych na Słowacji — w porównaniu z wcześniej omawianymi fragmentami pracy wypadła blado i nieprzekonywująco. Wy­ nikło to przede wszystkim z braku jednoznacznie przyjętego zespołu kryteriów. Wiadomo — pisze o tym autorka, że zespół ten obejmuje zarówno rodzaj materiału, jego szeroko rozumiane zdobnictwo oraz funkcje tkaniny. Zastosowanie tych wszystkich kryteriów umożliwiłoby przeprowadzenie sensownej regionali­ zacji. Autorka nie jest jednak w swoich poczynaniach konsek­ wentna, posługuje się kryteriami wymiennie, co prowadzi do chaosu i sprawia wrażenie, iż regionalizacja dokonana jest arbitralnie. W rezultacie czytelnik pozostaje w przekonaniu, iż jedynie pewną informacją, jaką otrzymał, choć poznawczo mało istotną, bo zbyt ogólną, jest to, iż na północy Słowacji głównym surowcem do wyrobu tkanin była wełna, ria południu i zachodzie konopie, a na wschodzie len. Inne zarzuty, jakie można wobec pracy wysunąć, wynikają z jej tematycznego zawężenia. Brak tu informacji na temat charakteru tkactwa ludowego (przemysł domowy czy rzemiosło?), niewiele dowiadujemy się o roli tej gałęzi wytwórczości w eko­ nomicznym życiu wsi słowackiej, a przede wszystkim nie otrzy­ mujemy informacji na temat obecnego stanu ludowego tkactwa. Wiadomość, iż po drugiej wojnie światowej było na Słowacji czynnych ok. 60 tys. tkaczek i tkaczy sugeruje, iż wyrób tkanin nie należy na wsi słowackiej do odległej przeszłości, być może jest jeszcze dość żywy. Niewielki rozdział na temat współczes­ nego stanu tkactwa ludowego na Słowacji wraz z choćby naj­ ogólniejszymi informacjami na temat samych wytwórców wydawał się wskazany. Paradoksalne bowiem, że o technice dowiadujemy się wiele i w sposób bardzo rzeczowy, a o wytwór­ cach autorka milczy lub ich rolę zbywa ogólnikami. Oczywiście, powyższe zarzuty nie są w stanie odebrać pracy podnoszonych uprzednio walorów: jasności wywodów w części technicznej, rzeczowości oraz przede wszystkim znacznej war­ tości poznawczej. Walory te podwyższa bogata szata ilustracyjna, na którą składają się liczne rysunki oraz kolorowe i czarno-białe fotografie. Praca zaopatrzona jest w obszerny słownik użytych terminów fachowych i nazw gwarowych, bogaty zestaw litera­ tury i streszczenia obcojęzyczne. Monografia o ludowej tkaninie stanowi cenne źródło do poznania słowackiej kultury ludowej. Ryszard Kantor LIST DO REDAKCJI O MINIATURACH NA SZKLE W związku z zamieszczoną w numerze 2 „Polskiej Sztuki Ludowej" (rok 1976) publikacją Janiny Orynżyny pt. Dewocjo­ nalia Częstochowskie pragnę, jako syn malującej na szkle Marii z Kellerów oraz brat wspomnianej w artykule Zofii z Mączyńskich Parkitnej, dodać kilka szczegółów. Matka moja, Maria z Kellerów Mączyńska, będąca żoną introligatora Teodora, wykonywała miniatury, których kilka przesyłam na załączonym zdjęciu, a które są w posiadaniu moim i mojej rodziny. Prócz tego matka wykonywała wizerunki Matki Boskiej Częstochow­ skiej na szkiełkach dużo mniejszych, które wprawiano w złote pierścionki i sygnety rodzinne herbowe, spotykane dziś jeszcze w Skarbcu Jasnogórskim. W Muzeum Wojska Polskiego w War­ szawie, prócz wspomnianych miniatur oprawnych w złoto, można również spotkać miniatury wprawiane w wykonane przez więźniów pierścienie z włosia końskiego lub chleba. Nabywcami miniatur na szkle byli jubilerzy z Krakowa pp. Zajączek i Czap­ licki z Sukiennic, jak również poważny zakład jubilerski we Lwowie, mieszczący się obok kościoła OO. Bernardynów. Dla pewnego wyjaśnienia chciałbym opisać jak się odbywało malowanie: linijka z drzewa długości ok. I m a wysokości ok. 3 cm, z czego górna część była nałożona kilka milimetrów woskiem, do którego przykładało się dane szkiełko (szkła szlifowane sprowadzane były z Czech). Wówczas następowało malowanie, w kolejności występujących kolorów, a ostatecznie całe gotowo szkiełko wyzłocono 14 karatowym zlotem. Bernard Mączyński Katowice, dnia 21 lipca 1977 r. 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2fd26ef39ea5a7e5c31e6f7583e1a3f.pdf 41d0f012b6d711794a0a5e03edd7a97f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4035 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.55-56 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text szone przez siebie kopie — a więc „ P y t a c e " , „ W a l k a 0 sztandar", „ M a t k a z dzieckim w k o ł y s c e " i „Szałas z krokusami". M a t k a z dzieckiem, to na uczczenie tego, że się drugiemu bratu urodził syn, a Bronek został zapisany na Ojca Chrzestnego (ktoś inny s t a n ą ł w za­ s t ę p s t w i e brata). Z górali m a l o w a ł wcześniej 10—15 lat Jan G ą s i e n i c a -Walczak „ B u ń d o w s k i " , k t ó r y m i e s z k a ł na Drodze za B r a m k ą , (obecnie Droga W a l c z a k ó w na Skibówce). Przed 35 laty o t r z y m a ł a m od jego żony B r o n i s ł a w y 7 o b r a z k ó w ś w i ą t k ó w . P o n i e w a ż dyr. Zborowski (dyrektor Muzeum i m . T. C h a ł u b i ń s k i e g o — przyp. red.) u b o l e w a ł nad t y m , że nie ma jego o b r a z k ó w w Muzeum i p y t a ł czy nie m a j ą ich w jego domu, p o w i e d z i a ł a m , że już nie ma 1 d a ł a m m u trzy, k t ó r e m i a ł a m . Trzy s p r z e d a ł a m i jeden jeszcze mam (szopka). Ma też jeden w świetlicy Z w i ą z e k Podhalan w Zakopanem. Dosyć duży, jest to alegoria, przedstawia górali p r z e p r o w a d z a j ą c y c h króla Kazimierza uciekającego przez T a t r y przed Szwedami. Jestem przekonana, że bardzo wszystkim zależało na t y m , aby s z t u k ę malowania na szkle w z n o w i ć . Nieraz r o z m a w i a ł a m z dyr. Zborowskim na ten temat, i wiem, że m i a ł dużo najlepszych chęci, w y k u p u j ą c po wsiach obrazki i co się t y l k o dało, poza t y m u r z ą d z a ł wystawy w ł a ś n i e o b r a z k ó w na szkle, mam nawet p o d z i ę k o w a n i e , bo d a ł a m Brata obrazek na j e d n ą z wystaw. Co do mnie, u r o d z i ł a m się 12.11.1903 r. w Zakopa­ nem. Ojciec, ś l u s a r z - k o w a l , robił p i ę k n e kute rzeczy, potem brat W ł a d y s ł a w r ó w n i e ż p i ę k n i e robił te rzeczy, kinkiety na K a l a t ó w k i w hotelu, robił wiele do d w o r k u w Kościeliskach. (...) Mama zaś h a f t o w a ł a g ó r a l k o m koszule, spódnice, spody — t y l k o że to wszystko w r ę k a c h , a nie na ma­ szynie. K s i ą ż k a z wzorami, k t ó r e Mama sama r y s o w a ł a je^t jeszcze w domu. JaK w s p o m n i a ł a m zaczęłam m a l o w a ć od Chrystusa. Pcpros'lam Brata, że go sobie skopiuję. Był rok 1926. Potem dniami i nocami m y ś l a ł a m o malowaniu, r o b i ł a m rysunki r ó ż n y c h ś w i ę t y c h , p r z e w a ż n i e z o b r a z k ó w , k t ó r e księża rozdawali na religii czy chodząc po kolędzie. Ale nigdy m i nie w p a d ł o do głowy, aby pójść do Muzeum i tam zobaczyć obrazki. M a l o w a ł a m w czasie okupacji dla p. S t a n i s ł a w y Targalskiej, k t ó r a m i a ł a k r a m w Sukiennicach. M a l o w a ł a m też talerze, flakony. Obrazki podpisane b y ł y : S t a n i s ł a w a J a ź w i e c k a , bo tak n a z y w a ł a m się po m ę ż u . W 1942 r. męża niemcy powieźli na Montelupich w K r a k o w i e . Zginął, a ja w 1945 г., 30 grudnia w y s z ł a m za m ą ż za Walczaka Andrzeja. P o n i e w a ż m ą ż m i a ł duży dom na S k i b ó w k a c h , m a l u j ą c w o w y m czasie c e r a m i k ę m o g ł a m w y d a w a ć więcej na szkło i farby, a r a m k i robiliśmy w domu sami. R E C E Tak więc marzenie moje się u j a w n i ł o , bo w y s t r o i ł a m sobie wszystkie pokoje obrazkami — od sufitu do p o d ­ łogi. Kiedy zaczęto n a d a w a ć imię Brata szkolnym huf­ com harcerskim, zaczęłam o b d a r o w y w a ć siedem szkół i trzy szczepy obrazkami, to znaczy kopiami o b r a z k ó w Brata, robionymi przez siostrę i częściowo ś w i ą t k a m i . O b a w i a j ą c się k r y t y k i , z d z i w n y m uporem b r o n i ł a m się przed wystawieniem mych prac, co p. mgr Sredniawa (kustosz Muzeum — przyp. red.) w y m a w i a m i do dzisiaj. Dopiero p. dyr. Maria Bujakowa z Rabki ściągnęła mnie do swojego konkursu. O b r a z k ó w moich wiele jest w r ó ż n y c h krajach, w y ­ syła je Desa warszawska, do Nowej Zelandii, R F N i i n . S p r z e d a w a ł a m też do Spółdzielni „ M i l e n i u m " w K r a ­ kowie, r ó w n i e ż wysyłali za g r a n i c ę . Zabierali ze sobą moje obrazki misjonarze ojcowie werbliści, j a d ą c do A f r y k i , z a b i e r a j ą Polacy w r a c a j ą c y do S t a n ó w . Z k u r s ó w n i k t z nas trojga nie k o r z y s t a ł . (...) Sio­ stra, Janina K a p ł a n o w a , kiedy brat m a l o w a ł , owszem, p a t r z y ł a , ale m a l o w a ł a wtedy k o l e ż a n k o m k w i a t k i w p a m i ę t n i k a c h , albo l a u r k i z p o d z i ę k o w a n i e m p. M a k u s z y ń s k i e m u za narty, k t ó r e m a ł y m dzieciom ofiarował za swe pieniądze. Ale kiedy na M e m o r i a ł Bronka zaczęto pożyczać od nas Brata nagrody i obrazki, a o d d a w a ć je rozbite — siostra zaczęła robić ich kopie, i te się w y ­ pożyczało na M e m o r i a ł , te się d a w a ł o szkołom i hufcom. Pani Sredniawa też d a w a ł a robić siostrze kopie do Finlandii, R F N i Szwecji. M a l o w a ł a też do „ M i l e n i u m " . Pyta mnie Pan o rodzinę Rojów. Bratanicami Heleny Roj R y t a r d K o z ł o w s k i e j jest Helena Roj, po m ę ż u Ciaptakowa (zmarła), córka S t a n i s ł a w a Gąsienicy Roja, ma­ larka na szkle. Siostrą Heleny Roj R y t a r d K o z ł o w s k i e j jest Zofia R o j - G ą s i e n i c a , malarka, a syn Heleny Jan Roj, r a t o w n i k górski, też maluje i sprzedaje do „Mile­ nium". Był też Jan G ą s i e n i c a - S z o s t a k , stryj Karola, bardzo zdolny, dużo m a l o w a ł na szkle przed w o j n ą i już po okupacji. Dyr. Zborowski też w y s t a w i a ł jego obrazki razem z obrazkami Bronka. Co p a m i ę t a m , to Panu n a p i s a ł a m , też nie chciała­ bym napisać, czego nie było. Przepraszam, że się tak r o z p i s a ł a m , ale mam k i l k a „ k o n i k ó w " i czasem lubię sobie na ten temat użyć. Serdecznie Pana, Panie Redaktorze pozdrawiam Stanisława *) Fragmenty listu przesianego do Redakcji w odpo­ wiedzi na pytania A. Jackowskiego dotyczące malarstwa B r o n i s ł a w a Czecha. (Redakcja) N Z J TERESA J A B Ł O Ń S K A , Katalog zabytków sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce. Gładysza. Rabka 1977, ss. 274 + 212 i l . cz.-b., + 3 mapki. T r e ś c i ą tej ogromnie w a r t o ś c i o w e j pozycji jest nau­ kowa dokumentacja kolekcji Muzeum i m . W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce w zakresie rzeźby, malarstwa i grafiki. U w z g l ę d n i o n o eksponaty, wykonane przed rokiem 1945, wg stanu na koniec 1972 roku. D r u g i tom katalogu (w przygotowaniu) p r e z e n t o w a ć będzie s z t u k ę współczesną, głównie l u d o w ą . Bardzo przejrzysta, w n i k l i w a i niezwykle praco­ c h ł o n n a i staranna praca Teresy J a b ł o ń s k i e j zawiera Czech-Walczakowa Zakopane, 26.V.1977 r. E Wstęp Mieczysława analizę f o r m a l n ą 459 dzieł sztuki. Podano r ó w n i e ż i n ­ formacje na temat stanu zachowania, udziału w wysta­ wach, publikacjach w katalogach i innych w y d a w n i c ­ twach. Gdy było to możliwe, załączono t a k ż e uwagi o technice, warsztacie, pochodzeniu i historii eksponatu, jego zbieżnościach stylistycznych z innymi dziełami itp. Katalog kolekcji r a b c z a ń s k i e j jest pozycją, bez k t ó ­ rej nie b ę d z i e mógł się obejść żaden badacz polskiej sztuki ludowej, pozycją n i e o d z o w n ą w każdej naukowej 55 �bibliotece. K s i ą ż k a ta będzie r ó w n i e ż bardzo pomocnym n a r z ę d z i e m w pracy n a u k o w c ó w innych k r a j ó w , szczegól­ nie k r a j ó w karpackich. Jest to pierwsza tego typu publikacja w polskim muzealnictwie etnograficznym. Rzecz charakterystyczna: wydana została przez p l a c ó w k ę o bardzo skromnych m o ż ­ liwościach finansowych i kadrowych, lecz o d u ż y c h ambicjach i wielkiej organizacyjnej s p r a w n o ś c i . Wydanie takiego katalogu leży więc w granicach możliwości k a ż ­ dego niemal muzeum, a tzw. „ t r u d n o ś c i obiektywne" są, j a k się okazuje, m o ż l i w e do p r z e z w y c i ę ż e n i a . Z p e w n o ś c i ą nie jest rzeczą przypadku, że ta pio­ nierska praca p o w s t a ł a w muzeum, znanym ze swej szerokiej działalności animatorskiej (liczne konkursy, fe­ styny, pokazy, stała w s p ó ł p r a c a z telewizją i filmem, w s p ó ł o r g a n i z a c j a wystaw krajowych i zagranicznych itd.). Jeszcze raz potwierdza się stara prawda: a k t y w n a dzia­ łalność popularyzatorska musi splatać się ściśle z p r a c ą naukową. Derzavnyj muzej etnohrafii ta chudożnoho promyslu AN Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego we L w o w i e , istniejące od 1874 г., posiada r ó ż n o r o d n e za­ b y t k i z zakresu etnografii, zwłaszcza ludu u k r a i ń s k i e g o , a gdy idzie o p r z e m y s ł artystyczny, t a k ż e innych naro­ dów. Omawiane tu w y d a w n i c t w o albumowe pokazuje obiekty wybrane sponad 72 tysięcy e k s p o n a t ó w . We w s t ę p i e dyrektor muzeum J. H . Hoszko p o d k r e ś l a zna­ czenie albumu nie tylko jako w y d a w n i c t w a źródłowego I n s t y t u t u Etnografii U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i Nauk, lecz t a k ż e jako oparcie dla twórczości a r t y s t ó w p l a s t y k ó w . Ten wzgląd w p ł y n ą ł na staranne wykonanie zdjęć w i ę k ­ szości e k s p o n a t ó w , k t ó r e zgrupowano w działach rzeczo­ wych z o d r ę b n ą n u m e r a c j ą oraz tekstem rosyjskim i u k r a i ń s k i m . A l b u m rozpoczyna zestaw odzieży z kolekcji liczącej około 7000 e k s p o n a t ó w . Dalej zajęto się t k a n i ­ nami l u d o w y m i (około 3 t y s i ę c y e k s p o n a t ó w ) , haftami (blisko 16 tysięcy z a b y t k ó w ) , c e r a m i k ą z 130 o ś r o d k ó w garncarskich U k r a i n y (ok. 7 tysięcy e k s p o n a t ó w ) . Wśród w y r o b ó w z drewna na szczególną u w a g ę zasługuje r z e ź ­ ba ludowa. Muzeum przechowuje ponad 2000 e k s p o n a t ó w od X V I — X X wieku. Zgromadzono t a k ż e dość d u ż ą ko­ lekcję pisanek i zabawek ludowych. Muzeum posiada t a k ż e bogaty dział p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, przede wszystkim zbiory majolik, szkła i por­ celany oraz r ó ż n e g o t y p u t k a n i n wzorzystych z okresu S P R A W O Doceniając w i e l k ą w a r t o ś ć Katalogu oraz jego zna­ czenie dla b a d a ń nad polską s z t u k ą l u d o w ą , m o ż n a by przy okazji w t r ą c i ć u w a g ę , zresztą m a j ą c ą d r u g o r z ę d n e znaczenie. Wydaje się, że r o z w i ą z a n i e m korzystniejszym niż powtarzanie we w k ł a d c e ilustracyjnej wybitniejszych e k s p o n a t ó w w k i l k u ujęciach, byłoby opublikowanie f o ­ tografii, c h o ć b y niewielkich, ale każdego eksponatu. Wtedy szczegółowe opisy (пр.: Ś w i ę t a klęczy na nie­ wysokiej, ukośnej podstawie, t r z y m a j ą c dłonie złożone w modlitewnym geście. Ubrana w d ł u g ą , p r z e p a s a n ą s u k n i ę z długimi r ę k a w a m i i płaszcz z prawego ramienia opadający w z d ł u ż boku do kolan, z lewej zaś strony przerzucony pod łokciem do przodu) m o ż n a by znacznie skrócić, p r z e n o s z ą c p u n k t ciężkości na sprawy szkół, w a r s z t a t ó w , ustalania ewentualnych analogii i t d . Realizacja I I tomu tego bardzo pożytecznego w y ­ dawnictwa w y m a g a ć b ę d z i e zastosowania nieco odmien­ nej koncepcji, ze względu na o d m i e n n o ś ć problematyki. Antoni URSR, Kroh K i i v 1975, s. 264, ryc. 355, w t y m barwnych 75. od X V I do X I X wieku. W albumie pokazano stosunkowo n i e w i e l k ą część tych zbiorów, k t ó r e ostatnio znalazły się na wystawie w jednej z kamienic kijowskiego r y n k u . Szczególnie godne uwagi są francuskie i belgijskie go­ beliny i włoskie t k a n i n y wzorzyste, a także kolekcja holenderskich i g d a ń s k i c h mebli. Niewiele pokazano z bogatej kolekcji k i l i m ó w (ponad 400 z a b y t k ó w ) ; p r o d u ­ kowane były one przez wczesne manufaktury na Podolu i Wołyniu oraz przez r z e m i e ś l n i k ó w miejskich a nawet wiejskich. Z a r ó w n o k i l i m y jak i kobierce tkano na U k r a i n i e pod w y r a ź n y m i w p ł y w a m i o r m i a ń s k i m i i prze­ n i k n ę ł y one stopniowo do chłopskiej sztuki ludowej w zachodnich regionach etnograficznych tego kraju. W omawianym albumie ukazano nieliczne p r z y k ł a d y lapiserii figuralnych, wzorzystych makat jedwabnych i p a s ó w kontuszowych p o c h o d z ą c y c h z X V I I I i p o c z ą t k u X I X wieku. Nie wspomniano natomiast o d u ż e j kolekcji kilkudziesięciu k o m p l e t ó w m ę s k i c h i damskich u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X wieku. Były to ubiory szla­ checkie czy mieszczańskie szyte z a r ó w n o pod w p ł y w a m i mody zachodniej jak i wschodniej. W sumie dobrze ilustrowane w y d a w n i c t w o albumo­ we pozwala z o r i e n t o w a ć się w charakterze z b i o r ó w oma­ wianego muzeum. Irena Turnau Z D A N I A Piotr Szacki UWAGI O TORUŃSKIEJ T o r u ń s k a wystawa „Mebli ludowych północnej Pol­ ski" stwarza k l a s y c z n ą s y t u a c j ę b e z r a d n o ś c i recenzenta wobec przedmiotu recenzji. Bezradności wobec ubogiej a l t e r n a t y w y uzasadnionego entuzjazmu albo w y p o w i a d a ­ nia się w e d ł u g m i a ł k i e g o schematu: świetnie, ale można by lepiej. Bowiem wystawa t o r u ń s k a ma wszelkie cechy ewe­ nementu w powojennych dziejach polskiego wystawien­ nictwa etnograficznego. Pozytywny walor samego zorga1 56 WYSTAWIE MEBLI 1 nizowania takiej wystawy czyni inne cechy tego przed­ sięwzięcia d r u g o r z ę d n y m i . A w c h o d z ą tu w grę sprawy s k ą d i n ą d n i e b ł a c h e : r o z w i ą z a n i a plastycznego ekspozycji, informacji t o w a r z y s z ą c e j , koncepcji w y k ł a d u , doboru o b i e k t ó w — s ł o w e m w a ż n e problemy muzeologiczne i metodologiczne. T w ó r c y wystawy podjęli zresztą ten w i e l k i wysiłek organizacyjny na m i a r ę postawionych sobie z a d a ń . Szczególną, k o n s t r u k t y w i s t y c z n ą a r c h i t e k t u r ę sali drew- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7926f2dee7e9f02151f6a2677f1199b2.pdf 5ec3b21de7e0b063d259ebf4052afa08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3495 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3276 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.55-57 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R Е С E N Z H A L I N A K E N A R O W A . Od z a k o p i a ń s k i e j szkoły p r z e m y s ł u drzewnego do szkoły W y d a w n i c t w o Literackie, K r a k ó w 1978, ss. 340, i l . 211. Zamiast tradycyjnej recenzji — w k t ó r e j n a l e ż a ł o ­ by p o d k r e ś l i ć pionierski charakter pracy, ogromnie w a r t o ś c i o w e , syntetyczne ujęcie, b o g a t ą faktografię, i n ­ t e r e s u j ą c ą i z r ó ż n i c o w a n ą bazę ź r ó d ł o w ą , walory l i t e ­ rackie tekstu oraz s k a n d a l i c z n ą wprost a b n e g a c j ę w y ­ dawcy — c h c i a ł a b y m p o d y s k u t o w a ć nad problemem, u j ę t y m w książce raczej marginesowo, a mianowicie nad problemem o d d z i a ł y w a n i a „ k e n a r o w c ó w " w tere­ nie, o l u d o w y m b ą d ź nieludowym charakterze ich pro­ dukcji oraz poziomie ich twórczości artystycznej. P u n k t e m wyjścia niechaj b ę d z i e p r z y d ł u g i nieco cytat: „W 1954 r. Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e ogłosiło konkurs na „ z a b a w k ę l u d o w ą ziemi k r a k o w ­ skie!]", z a p r a s z a j ą c szkołę (!) do u d z i a ł u w konkursie. Kenar „podjął r ę k a w i c ę " , o r g a n i z u j ą c z j e d n ą k l a s ą zadanie na r u c h o m ą z a b a w k ę d r e w n i a n ą , i prace ucz­ niów uzyskały pierwszą n a g r o d ę na konkursie (!). W z m i a n k i w prasie p o d k r e ś l a ł y „ ł a d u n e k humoru w l u ­ dowych zabawkach". P o n i e w a ż jednak w warunkach konkursu była klauzula, aby uczniowie pochodzili z zie­ m i krakowskiej — a, na ironię, uczniowie pochodzili w ł a ś n i e z innych r e g i o n ó w Polski — Kenar polecił do­ pisać przy ich nazwiskach fikcyjne miejsca urodzenia, z a c z e r p n i ę t e na chybił trafił z mapy w o j e w ó d z t w a k r a ­ kowskiego. Konsekwencje tego figla artystycznego by­ ły nieprzewidziane: zabawki robione przez „obcych et­ nicznie" i „pod k i e r u n k i e m artysty" f i g u r u j ą w zbio­ rach Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e jako „ l u ­ dowe zabawki ziemi krakowskiej", rozpowszechniane nawet przez poczitówiki Ruchu. Na jednej z p o c z t ó w e k o d z n a j d u j ę p o d o b i z n ę zabawki robionej przez ó w c z e s ­ nego ucznia szkoły S t a n i s ł a w a Kulona urodzonego w ZSRR (!). Wnioski z owej anegdoty s ą n a s t ę p u j ą c e : po pierwsze, etnografowie m u s z ą bardzo u w a ż a ć , a r t y ś c i p o t r a f i ą bowiem ś w i e t n i e p a s t i s z o w a ć „ludowość", nie­ jednokrotnie już tlo r o b i l i i r o b i ą nadal, na p r z y k ł a d w i e l u a b s o l w e n t ó w szkoły starannie u k r y w a fakt jej u k o ń c z e n i a , bo „opłaca się" i m bardziej uchodzenie za „ t w ó r c ó w ludowych", co oczywiście jest regresem ar­ tystycznym. Po drugie, jeśli wszystko jest „ l u d o w e " — to nic nie jest ludowe i tradycyjne k r y t e r i a „ l u d o w o ­ ści" są dziś całkowicie nieprzydatne." (s. 262). Jest rzeczą oczywistą, że tradycyjne k r y t e r i a sztu­ k i ludowej s ą dla o k r e ś l e n i a zjawisk współczesnych c a ł ­ kowicie nieprzydatne. Ale z a k o p i a ń s k a szkoła, p o w s t a ł a przecież sto lat temu, działała r ó w n i e ż w czasach, gdy sztuka ludowa była na Podhalu wciąż jeszcze bogata i ż y w a , a „ p a n o w i e " ingerowali w n i e w i e l k i m stosun­ kowo stopniu. Ingerencja zaczęła się na s k a l ę m a s o w ą wraz z rozwojem szkoły, k t ó r a przez cały czas swego istnienia w y w i e r a ł a p r z e m o ż n y w p ł y w na stan g ó r a l s k i e j sny­ cerki i rzeźby. Lista a b s o l w e n t ó w , podana przez K e n a r o w ą , obejmuje do r o k u 1914 ponad czterysta nazwisk, zaś w latach 1914—1939 około pięciuset. Cyfry tc mo­ żemy spokojnie p o m n o ż y ć przez dwa, gdyż mniej w i ę ­ cej połowa ueaniow opuszczała szkołę przed uzyskaniem k o ń c o w e g o ś w i a d e c t w a . Z w a ż y w s z y , że większość osób, k t ó r e p r z e w i n ę ł y się przez szkołę, działała potem na J E Kenara, terenie P o d g ó r z a i K a r p a t Polskich, m o ż e m y stwier­ dzić bez obawy p o m y ł k i , że działalność z a k o p i a ń s k i e j szkoły zaznaczyła się w y b i t n i e w całokształcie k u l t u r y plastycznej polskiej góralszczyzny. Przekonamy się o t y m najdobitniej, gdy p o r ó w n a ­ my prace szkolne z okresu dyrektorstwa Neużila, K o vatsa, Barabasza i z czasów późniejszych z p r o d u k c j ą współczesną, o f e r o w a n ą przez prywatne sklepy p a m i ą t ­ karskie na K r u p ó w k a c h . P o k r e w i e ń s t w o oczywiste od pierwszego r z u t u oka. Kenarowa podaje nawet d o k ł a d ­ n ą d a t ę rozpoczęcia w Zakopanem produkcji talerzy i kasetek, inkrustowanych kolorowymi metalami. Owe „ z a k o p i a ń s k i e " f i g u r k i , p i ó r n i k i , orły, dziewięćsiły, sza­ chy, kasetki, talerze, s ł o w e m cały ten kicz, produko­ wany w setkach tysięcy sztuk, a u w a ż a n y przez tzw. m a s o w ą publiczność za góralski autentyk, ma swój r o ­ dowód w Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego. Powojenne dzieje szkoły r ó w n i e ż z w i ą z a n e są w paradoksalny sposób z istnieniem p a m i ą t k a r s t w a „na ludowo". W ciągu ostatnich dwudziestu lat, kiedy to n a s t ą p i ł o nasilenie k o n k u r s ó w , wystaw i różnego auto­ ramentu p r z e g l ą d ó w tzw. współczesnej sztuki ludowej, gdy u s i ł o w a n o „ o d k r y ć " i n a m ó w i ć do neoludowej p r o ­ dukcji j a k n a j w i ę k s z ą ilość miesizkańców wsi, poten­ cjalnymi kandydatami do „odkrycia" i „pobudzenia t w ó r c z o ś c i " były w ł a ś n i e owe dziesiątki i setki w i e j ­ skich m a j s t e r k o w i c z ó w z u k o ń c z o n y m lub — znacznie częściej — nie u k o ń c z o n y m z a k o p i a ń s k i m liceum. „ C h o ­ dziłem do liceum plastycznego, r o z c h o r o w a ł e m się i ze­ szło m i na to, że zostałem t w ó r c ą l u d o w y m " — w y z n a ł m i s m ę t n i e jeden z nich. I tak oto p o w s t a ł a paradoksalna sytuacja — b. ucz­ niowie, którzy nie sprawdzili się w szkole artystycznej i przerwali n a u k ę , np. z powodu b r a k u u z d o l n i e ń , zna­ leźli się w lepszym położeniu od tych, k t ó r z y u k o ń c z y l i liceum i otrzymali maturalne ś w i a d e c t w o . Status zawo­ dowy tych ostatnich nie jest godny pozazdroszczenia. B ę d ą c technikami plastycznymi, a więc m a j ą c przy­ gotowanie np. do robienia okolicznościowych dekoracji, w y s t r o j u wystaw sklepowych — nie m o g ą p r z y j ą ć zle­ cenia od instytucji p a ń s t w o w e j , gdyż nie są c z ł o n k a m i ZPAP. A nie są, gdyż nie zdobyli wyższego w y k s z t a ł ­ cenia plastycznego. Mają zawód, ale go nie m a j ą . M a j ą za to z p e w n o ś c i ą wyniesione ze szkoły w i e l k i e a m b i ­ cje, nadzieję sławy, powodzenia. A w o k ó ł siebie tzw. twardą rzeczywistość. Nic więc dziwnego, że hossa na s z t u k ę z w a n ą l u ­ dową, a szczególnie rzeźbę, od k t ó r e j na ogół nie w y ­ maga się wysokiego poziomu artystycznego (wystarczy, że jest „ p r y m i t y w n a " i „ l u d o w a " ) , s t a ł a się dla tych ludzi życiową s z a n s ą — d o b r ą , s u g e s t y w n ą n a m i a s t k ą rzeczywistej twórczości i n i e z ł y m ź r ó d ł e m utrzymania. Regulaminy k o n k u r s ó w oraz stereotyp nieuczonego wiejskiego prostaczka, p r z y c u p n i ę t e g o pod p r z y d r o ż n ą w i e r z b ą i rzeźbiącego pastuszym kozikiem nieporadne ś w i ą t k i nie dopuszczają „ k e n a r o w c ó w " do p r z e g l ą d ó w w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej; ale popyt na l u d o w o ś ć jest tak duży, że fakt u d z i a ł u „ k s z t a ł c o n y c h " jest na ogół dyskretnie przemilczany dla wygody obu stron. Chociaż czasem z d a r z a j ą się n i e m i ł e sytuacje — z w ł a - 55 I �szcza, gdy rzecz natrafi na doktrymera, k t ó r e g o bardziej i n t e r e s u j ą przepisy i podziały, niż artystyczna w a r t o ś ć prac. Jak powiedziano w y ż e j , „ k e n a r o w e y " nie douczeni, talenty w trzecim i czwartym gatunku, z n a j d u j ą się w lepszej sytuacji od swych kolegów z m a t u r ą . F a k t uczęszczania przez rok lub dwa do liceum plastycznego m o ż n a dość ł a t w o u k r y ć , by uchodzić za „ a u t e n t y c z n e ­ go, ludowego t w ó r c ę " . W swej praktyce terenowej zet­ k n ą ł e m się z dwudziestoma kilkoma r z e ź b i a r z a m i , u k r y ­ w a j ą c y m i mniej lub bardziej skutecznie s w ą „ k e n a r o w s k ą " przeszłość oraz kilkoma absolwentami szkoły z m a t u r ą , k t ó r z y p r a g n ę l i zostać t w ó r c a m i ludowymiiipółzawodowymii uczestnikami k o n k u r s ó w , wystaw i kiermaszy. I m u s z ę się p r z y z n a ć , że fakt kenarowskiej przeszłości k a n d y d a t ó w na t w ó r c ó w ludowych z u p e ł n i e m i nie p r z e s z k a d z a ł . Niestety, większość „ k e n a r o w c ó w " d e k o n s p i r o w a ł fatalny styl prac, n i e z n o ś n a maniera, n ę d z n e n a ś l a d o w n i c t w o Kenara, Hasiora, Rząsy czy i n ­ nych nauczycieli. I z tego powodu nie mieli najmniej­ szych szans w konfrontacji z różnego rodzaju w i e j s k i ­ m i p o m y l e ń e a m i czy staruiszkami-analfabetami, dyspo­ ALEKSANDRA JACHER-TYSZKOWA, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów z. 12, W r o c l a w 1977, ss. 136, ilustracje. Z dużą u w a g ą p r z y w i t a ć należy nowy, już 31 ze­ szyt Atlasu Polskich S t r o j ó w Ludowych. Z u w a g ą , gdyż jest to kontynuacja z a p o c z ą t k o w a n e g o przed prawie trzydziestoma laty monumentalnego przedsięwzięcia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, kontynuacja — dodajmy — po k i l k u latach milczenia. Ostatni t o m Atlasu u k a z a ł się bowiem w r o k u 1970 (Strój kołbielski W ł a d y s ł a w a Kolago), a w latach 1966—1977 u k a z a ł o się ich zaledwie cztery. To zahamowanie tempa wydawania kolejnych zeszytów Atlasu niepokoi t y m w i ę c e j , gdy u ś w i a d o m i m y sobie — dobitnie w i d a ć to na mapie za­ mieszczonej na przedostatniej stronie k a ż d e g o tomu — jak wiele jeszcze pozostało b i a ł y c h plam, ś w i a d c z ą c y c h 0 powolnym poznawaniu ludowego stroju poszczegól­ nych r e g i o n ó w Polski. Prezentowana praca przynosi nam drobiazgowy opis stroju kieleckiego, wraz z jego odmianami, oparty, po­ dobnie jak wszystkie dotychczasowe opisy strojów w APSL, na rzetelnych studiach l i t e r a t u r y przedmiotu: źródłach archiwalnych pisanych i ikonograficznych, zbiorach muzealnych, a przede wszystkim na intensyw­ nych wieloletnich badaniach terenowych. Z a c h o w u j ą c u k ł a d p r z y j ę t y we wszystkich dotych­ czasowych tomach Atlasu pisze autorka obszernie o obecnym stanie zachowania stroju kieleckiego, o jego historycznym rozwoju, a także o obecnym i d a w n y m zasięgu. Te ostatnie w y w o d y w y d a j ą się miejscami, zwłaszcza jeśli chodzi o oddzielenie stroju Krakowia­ ków od stroju kieleckiego, dość arbitralne, lecz zjawis­ ko wzajemnych wpłyiwów uniemożliwiło autorce — jak sądzę — osiągnięcie t u w i ę k s z e g o stopnia precyzji. Bardzo potoczyście i jasno napisane są fragmenty tekstu b ę d ą c e opisem ubioru męskiego i jego zróżnico­ wania, a t a k ż e z r ó ż n i c o w a n i a stroju kobiecego. Tekst naszpikowany — co oczywiste — danymi technicznymi 1 nazwami g w a r o w y m i jest w pełni z r o z u m i a ł y , co nie zawsze było cechą publikacji z cyklu APSL. Może t y l ­ ko w rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „Wytiwórey i m a t e r i a ł y " 56 n u j ą c y m i atutem najsilniejszym: świeżością spojrzenia. Takie to n a s u n ę ł y m i się n i e w e s o ł e refleksje, gdy w książce K e n a r ó w e j p r z e c z y t a ł e m n a s t ę p u j ą c e zdanie: „ K i e d y prof. Antoniewicz w y s u n ą ł projekt, aby w Zakopanem p o w s t a ł a wyższa szkoła plastyczna — K e ­ nar s t w i e r d z i ł ze zdziwieniem: „To bardzo ł a d n i e , ale dlaczego n i k t nie rozumie, że mnie nie i n t e r e s u j ą l u ­ dzie p o w y ż e j dwudziestu lat?" (s. 246). Wybitna osobowość Kanara, o k t ó r e j Autorka p i ­ sze tak zajmująco i kompetentnie, z czułością i dystan­ sem jednocześnie, w sposób wyzbyty jakiegokolwiek patosu — o d d z i a ł y w a ł a w mniejszym lub większym stopniu na grono ludzi, z w i ą z a n y c h ze szkołą. A l e p r ó c z ludai n i e p r z e c i ę t n y c h istnieją t a k ż e „ k e n a r o w e y " ś r e d ­ ni i z u p e ł n i e m a l i , którzy intensywnie oddziałują na całokształt k u l t u r y plastycznej Polski południowej. S p r a w ę ich twórczości Halina Kenarowa p o t r a k t o w a ł a marginesowo. To jest moje jedyne z a s t r z e ż e n i e wobec tej ś w i e t n e j książki, k t ó r a przez długie lata s t a n o w i ć będzie p o d s t a w o w ą l e k t u r ę dla każdego, kto intereso­ w a ć się będzie h i s t o r i ą sztuki polskiej X X w i e k u . Antoni Kroh Ludowych, cz. V. Małopolska, z a b r a k ł o w k i l k u miejscach oddechu, fragmenty te w y ­ dają się nieco zbyt lakoniczne i jakby oderwane od całości w y w o d ó w . Z a m y k a j ą p r a c ę : o m ó w i e n i e zdobin stroju kieleckiego, charakterystyka źródeł (czy jednak w tego typu publikacjach nie powinna z n a j d o w a ć się ona na pierwszych stronach), przypisy, w y k a z źródeł i literatury. Pewine zastrzeżenia m o ż n a mieć do w s t ę p u s t a n o w i ą c e g o rodzaj geograficzno-gospodarczej charak­ t e r y s t y k i terenu. Jest ona mdejscamf zbyt ogólnikowa a w k i l k u fragmentach zbyt luźno z w i ą z a n a z tak k o n ­ k r e t n y m zagadnieniem jak s t r ó j . W s t ę p y jednak to z dawna słaba strona w i e l u etnograficznych o p r a c o w a ń . Te drobne uwagi krytyczne nie m o g ą w ż a d n y m stopniu w p ł y n ą ć na ogólną ocenę pracy Aleksandry Ja­ ch er-Tyszkowej. A ocena musi b y ć bardzo wysoka z k i l k u co najmniej p o w o d ó w . Nie przypominam sobie, by w jakiejkolwiek innej monograficznej pracy na te­ mat stroju u d a ł o się z a c h o w a ć tak d o s k o n a ł e proporcje między t e c h n i c z n ą s t r o n ą zagadnienia a jego walorem społecznym. Inaczej m ó w i ą c , pierwszy chyba raz w Atlasie — moim zdaniem — s t r ó j został potraktowany nie autonomicznie, w p e w n y m oderwaniu, lecz jako i n ­ tegralna część k u l t u r y ludowej konkretnej grupy etnograifiieiznej, został pokazany niejako w swoim społecz­ n y m u w a r u n k o w a n i u . W r a ż e n i e takie dają bardzo do­ brze wkomponowane w całość uwagi, podane z odpo­ w i e d n i ą precyzją, na temat z r ó ż n i c o w a n i a stroju ze w z g l ę d u na wiek, status m a j ą t k o w y i społeczny i t d . u ż y t k o w n i k a . W poprzedniich zeszytach Atlasu p a n o w a ł pod t y m w z g l ę d e m bairdizo często chaos i dała się od­ czuć zmacana dowolność w przytaczaniu f a k t ó w i ich interpretaiojd. Godne u w a g i są t a k ż e fragmenty na temat stroju ś w i ą t e c z n e g o i o b r z ę d o w e g o w o l n e od powierzchowno­ ści do jakiej, niestety, p r z y z w y c z a i ł y nas poprzednie tomy A P S L . Powodem do wysokiej oceny prezentowanej pracy m o ż e być t a k ż e jej język w y j ą t k o w o plastyczny i na- �wet w (najtrudniejszych fragmentach nie d ą ż ą c y do sztucznego „ s t e c h n i c y z o w a n i a " , a mimo to, a m o ż e dla­ tego, nie tracący nic z w a l o r ó w języka naukowego. Ż e b y jednak nie m n o ż y ć k o m p l e m e n t ó w pod adre­ sem pracy, k t ó r ą — jak przypuszczam — k a ż d y czytel­ nik w pełni doceni, trzeba z a p r a w i ć recenzję k r o p l ą go­ „ D E M O S " Internationale Elhnographische und ryczy. Niestety, całość fatalnie obniża koszmarny po­ ziom reprodukcji. Znaczna ilość ilustracji zamieszczo­ nych w pracy w ogóle jest nieczytelna. Pod t y m wzglę­ dem w poprzednich zeszytach Atlasu nie było zbyt do­ brze, ale o wiele lepiej n i ż w prezentowanym. Ryszard Kantor Folklorislische R o z w ó j nauk, w t y m i etnologicznych, sprawia że coraz t r u d n i e j jest śledzić w y d a w n i c t w a k s i ą ż k o w e oraz a r t y k u ł y zamieszczane w czasopismach u k a z u j ą c y c h się z a g r a n i c ą . T r u d n o ś ć pogłębia fakt, że w i e l e pozycji, k t ó r e m o g ą być przydatne, -ukazuje się w j ę z y k a c h ob­ cych, nie znanych zainteresowanym. Z r o z u m i a ł e więc, że problem informacji naukowej staje się coraz w a ż ­ niejszy. Nawet ś l e d z e n i e d z i a ł ó w receinzyjno-infcrmacyjnych czasopism u k a z u j ą c y c h się u nas i w krajach obozu demokratycznego nie wyczerpuje zagadnienia. W i a d o m ą jest rzeczą, że d z i a ł y te nie n a l e ż ą do najlepszych, że redakcje o d c z u w a j ą duże t r u d n o ś c i z uzyskaniem re­ cenzji. W takiej sytuacji szczególnej wagi nabiera istnienie .czasopisma, k t ó r e regularnie omawia wszyst­ kie istotniejsze p u b l i k a c j e z zakresu k u l t u r y ludowej w zasięgu europejskich k r a j ó w socjalistycznych. Czaso­ pismem t y m jest k w a r t a l n i k „ D e m o s " w y d a w a n y od I960 r. w stolicy N R D — Berlinie. U k a z u j ą się w n i m n a d e s ł a n e przez poszczególne redakcje krajowe noty i n ­ formacyjne w języku niemieckim. Recenzowane prace dotyczą zagadnień ogólnych, jak r ó w n i e ż dociekań szczegółowych z zakresu k u l t u r y ludowej, s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , historii k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej, historii k u l t u r y robotniczej i f o l k l o r y s t y k i . Recen­ zje, oprócz podania noty bibliograficznej r e f e r u j ą k r ó t ­ ko t r e ś ć omawianych publikacji, o k r e ś l a j ą ich cel ba­ Injormationem. dawczy, p o d a j ą d o k ł a d n ą sową, o k r e ś l a j ą metody autora, wreszcie w y n i k i cza r ó ż n e informacje .o folklorystycznego ruchu stycznych. Akademie-Verla. l o k a l i z a c j ę geograficzną i cza­ badań, założenia w y j ś c i o w e k o ń c o w e . Czasopismo zamiesz­ przejawach etnograficznego i naukowego w krajach socjali­ Poziom opracowania poszczególnych not informa­ cyjnych jest niejednolity. Jest to w tego typu w y d a w ­ nictwie nieuniknione. R ó ż n y jest poziom szczegółowości informacji o k s i ą ż c e czy artykule, niemniej noty dają w sumie r z e t e l n ą i b o g a t ą d o k u m e n t a c j ę . Redakcja polska mieści się w O ś r o d k u Dokumen­ tacji i Informacji Etnograficznej przy katedrze Etno­ grafii Uniwersytetu Łódzkiego, a o jej s p r a w n o ś c i świadczy duża liczba dobrze i n f o r m u j ą c y c h not o p u ­ blikacjach polskich. Tak np. a r t y k u ł y u k a z u j ą c e się w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " omawiane są w „ D e m o s i e " w 5—9 miesięcy po ich ukazaniu się. W 1979 r. redakcja „ D E M O S U " planuje wydanie zeszytu specjalnego poświęconego muzealnictwu etno­ graficznemu, a w r o k u 1980 zeszytu z informacjami o instytucjach etnograficznych i folklorystycznych zajmu­ jących się badaniem k u l t u r y ludowej. Kwartalnik pośrednictwem wvnosi 430 zł. „ D E M O S " m o ż n a z a p r e n u m e r o w a ć za „ R u c h u " , cena rocznego abonamentu A N O Berlin VII—XII 1978 Jubileusz 50-lecia pracy prof, dr Marii Znamierowskiej-Prufferowej We w r z e ś n i u minęło 50 lat pracy naukowej prof, dr M a r i i Znamierowskiej-Prufferowej. Uroczysty j u b i ­ leusz obchodzono podczas obrad 53 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Toruniu. Rada P a ń ­ stwa n a d a ł a prof. Prufferowej K r z y ż K o m a n d o r s k i Or­ deru Odrodzenia Polski w uznaniu Jej zasług dla n a u ­ k i .polskiej. S t u d i o w a ł a h i s t o r i ę sztuki i k u l t u r y w Warszawie, n a u k i humanistyczne i matematyczno-przyrodnicze na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, potem etno­ grafię i etnologię. Jeszcze w cza.sie s t u d i ó w , w 1927 г., została a s y s t e n t k ą profesora Cezarii Baudoin de Courtenay-Ehrenkreutzowej w Muzeum Etno graficznym w Wilnie. W 1939 r. została doktorem etnografii i etno­ logii, wtedy działała t a k ż e w Towarzystwie Ludoznaw­ czym, w y d a w a ł a pismo „ E t n o g r a p h i e a " . Po wojnie, w latach 1945—1949, jest a d i u n k t e m ka­ tedry Etnologii i Etnografii U M K , przez 9 lat pracuje jako kustosz Muzeum Miejskiego w T o r u n i u , oraz- or­ ganizuje t a m ż e samodzielne Muzeum Etnograficzne. W t y m też czasie uzyskuje t y t u ł profesora nadzwyczajne­ go, kieruje K a t e d r ą Etnografii U M K . Podejmuje dzie­ s i ą t k i z a d a ń i prac naukowych jako prezes .oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wiceprezes Za­ r z ą d u G ł ó w n e g o P T L , honorowy k i e r o w n i k Zespołu Et­ nograficznego I H K M Polskiej A k a d e m i i Nauk. Muzeum Etnograficzne w Toruniu, zorganizowane od podstaw, stało się szybko j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h p l a c ó w e k tego typu w k r a j u . Przez 13 lat kierowania Muzeum prof. Prufferowa pracuje naukowo, p u b l i k u j ą c w y n i k i swych pionierskich .badań nad r y b a c k i m i n a r z ę d z i a m i k o l n y m i . Od 1972 r o k u prof, dr Mairia Znamierowska-Pruff er owa przeszła na e m e r y t u r ę , jednak nadal prowadzi w y k ł a d y .na Podyplomowym Studium Etnografii U M K , działa w P T L , intensywnie pracuje naukowo. Ż y c i o r y s naukowy i .bibliografię prac prof. Pruf­ ferowej zamieścił Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Т. I , T o r u ń 1978. 57 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299c1c308d1eaeea390df9db51856195.pdf 72bf72ac8701531b8c747a7f74aec899 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3506 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3286 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.116-124 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C Marian Pokropek, Koncepcję sztuce Podchwyciło i folklorze ją usystematyzowania i w jak różnych ła praca, którą n a dobrą wyszukiwał na obok i odnajdywał etnograficzne, wości i zebrania zgromadzonych sprawę w katalo­ Wiele lat t r w a ­ był podjąć którego przeróbek wszystko Autor i było gotowe, ministracyjnego Wreszcie zmuszony ograniczenia Atlas Niestety, — ukazał się przy Wydawnictwa jest leży na w i całym niem samych które wynikły z ułożonych założeń po­ wyda­ w się bowiem jestrowanych faktów, 1 oderwaniu ludowa I w możemy od kultury istnieją nie świadomści strony mamy drugiej fakt tylko oraz więc środowiska, w postaci działaniu ją charakter re­ i stopień a k ­ fakt percepować wymieniać zabytki przedmiotów dycji, szerszym — z działalnością przedstawiać wpływającej na odmienny mówić ny jednoznacznie zjawiska moż­ dokąd i kiedy jest ra­ tra­ regionów zlokalizowa­ — w Chęcinach, B a r a n o w i e czy Szyd­ Atlas Pokropka do czynienia Dlatego też w faktów. którym t a recenzowanym innych pozycjach większym jednak faktów nie mówi o zjawisku Dąbrowskim. region, ośrodek. malowanych domów K r y t e r i u m miejscowości ale Samo na Zalipie Powiślu zawodzi w n i e s i e n i u d o o ś r o d k ó w rzeźbiarskich, s t r o j u , h a f t u , nictwa, kąd 116 folkloru m a m jechać obrzędowego. Jeśli i co t a m zobaczyć chcę od­ zdob­ wiedzieć, n i e będę charakte­ serii mamy i ze z b i o r a m i m u ­ Atlas obejmuje W pozycja dotyczy m a t e r i a l n y c h , ale przecież s w y m praktyce autor omawia i nosicieli ludowej żywej tradycji. tytułem również folklor. t y l k o niektóre p r z e j a w y fol­ k l o r u , p r z e d e w s z y s t k i m t e , k t ó r e zostały z i n s t y t u c j o n a ­ l i z o w a n e , często zaś p o m i j a f o l k l o r t a k i , który ja potrzeby własne ty. Zespół środowiska. M a m y i m . Kilimka więc Fascynujące isą zespoły Bachledy, zaspoka­ np. w zespoły cice, Za­ określonym nawet ich i dynamice znaleźć ma. Przepraszam! jest jeszcze do­ przecież jest w n p . zespół o tych w organizował wiem Spró­ Nie przed dyrektorem n a scenie t e a t r u laty Teatru przeglądy z t e r e n u . A l e o d pięciu l a t n i e terenie. n i e m a o nich i n f o r m a c j i . Uwzględniono Atlasie niemal a przebra­ m a już p r z e g l ą d ó w . Są j e d n a k zespoły — ale w W w a l e p o d hasłem wówczas zespołów, z a p r a s z a n y c h niedź­ żywa, Atlasie. Będzin? Ponieważ D z i e c i Zagłębia szlach­ z z Lalik. zespołach Jan był i swych Są zespoły h e r o d o w e , który kom­ i c h n a Żywiecczyźnie, Będzin. D l a c z e g o w ł a ś n i e Dorman, znaj­ ulegającym dziady Znakomity akcji słowo nie chodzenia wciąż czasie s p o t y k a m y pod Krakowern. niach herody, nie doraźnie składzie kolędnicze, pucheroki, Tradycja wiedziem. ale obrzędowe, wyłącznie zespoły bo­ zinstytucjonalizowane, stylizujące f o l k l o r . Przykłady podane p r o b l e m y : kryteriów ści. W obu tych są b a r d z o teriałem wyżej wskazują dziedzinach różnice między istotne. Łoziński czy L o r e n t z jednorodnym, którego ich kompetencji. uprzednio informacyjną ma­ i we­ mieściła się w grani­ Zadanie Pokropka było niepo­ musiał miał n i e j e d n o r o d n y , spośród dokonać musiał wyrokować społów folklorystycznych, dać, a co zalewu ba­ przy­ wyboru, nie ma­ sprecyzowanych t e r i ó w w a r t o ś c i o w a n i a . Doskonały z n a w c a co Atlasami operowali zgromadzonym niedostateczną, nazwisk kolejne znajomość równanie trudniejsze. Materiał zę na dwa d o b o r u materiału i j e g o a k t u a l n o ­ jąc p r z y t y m w w i e l u d z i e d z i n a c h jest się dowiemy poprzedzających zmianom. Recenzowana nie tylko padkowych r z e c z y , jaką góral­ z e a l n y m i , których l o k a l i z a c j a i c h a r a k t e r y s t y k a n i e u l e ­ gają gubią istotę w tej samej zwra­ t a m działających, nie następne — Otóż A t l a s i e t a k i e hasła j a k Janów, S o b i s k a c z y T a t a r y na twórców, czy orientować o regionach cają uwagę łowicki o regionie, z z a b y t k a m i trwałymi cach jednocześnie w d w ó c h p l a n a c h : realizuje. folklor pojechać. A l e rejestrowanych z y k a góralska egzystują się jeszcze coś w i e d z i e ć W i ą ż e się z t y m z a g a d n i e n i e ru ryfikowanym, wspólnoty k u l t u r o w e j r e g i o n u i k o n k r e t u , w kurpiowskie się n i c z e g o z haseł, a n a w e t ze wstępu. ł o w c u , a l e w y c i n a n k a k u r p i o w s k a , strój ł o w i c k i c z y m u ­ wspólnota żywy ski powinienem istnie­ żywej charakter 1 o ś r o d k ó w l u d o w e j twórczości. Z a m e k z czło­ a r c h i t e k t u r y , ale t r u d n o w układzie p r z e s t r z e n n y m , o ale jednej materialny, jednostkowy haseł-miejscowości jące w w i sztuka 0 m u z e a c h , ograniczając się d o t e g o , c o z a w i e r a j ą , mach chcę zobaczyć z m i a n o m , t e różne i c h nosicieli. Z k u l t u r o w y , związany jednobarwne większym sztuki w i e k a i t y m , co tę działalność s t y m u l u j e . M o ż n a na wycinanki np. typowe kompozycyjnych. ale folklor haseł że czy też chodzące w bowiem z znajdę w J a z g a r c e , Strzałkach, T a t a r a c h i K a d z i d l e . Jeśli bujmy sztuki miejsco­ Zresztą d z i e m y a u t e n t y c z n y c h k a p e l др. M a ś n i a k ó w c z y O b r o c h - tualności. Zabytek położonych o t e j wspólnocie, o t y m , pletowane i c h selekcji blisko haseł n a z w y tradycji kulturowej. konsekwencjom, istota zjawisk, zasada wśród kolej­ omówie­ n a f o l k l o r i sztukę l u d o w ą . I n ­ wówczas o wspólnej punkcików kopanem m u z e ó w , o k a z u j e się n i e p r z y d a t n a g d y z e c h c e m y jest mapie mate­ grupuje s się iż architektury przy o m a w i a n i u zabytków przenieść m e c h a n i c z n i e na u źródeł siebie twórczości, a ściślej m ó w i ą c Autora i książki, która muzealnych , przyjętych formacie. zabytków przyjrzyjmy Formuła, uzasadniona czy się, że Otóż, z a n i m z a j m i e m y haseł, wydany dla t r u d u haseł t o p o g r a f i c z n y c h , ności a l f a b e t y c z n e j . 1978 r . się przeświadczeniu, koncepcja zbiorach ad­ poprawek. poręcznym szacunku s e r i i co Atlas po riał w e d ł u g w Gdy podziału rok końcu oprzeć niewłaściwa Przewodnik w wielokrotnych materiału. zmiana niedobra. Wydaje tej samej do następny papierze, n i e mogę to pozycja rażki nastąpiła kraju pięknie, n a d o b r y m był zebranego trak­ E często n i c z e g o się n i e d o w i e m w o k ó ł ośrodka d o k u ­ m e n t a c j i . Jeszcze dłużej t r w a ł c y k l w y d a w n i c z y , w cie i różnych (m.in. powinien zespół specjalistów, z g r u p o w a n y c h prze­ przejawów trudu g a c h ) podjął się d o c . M a r i a n P o k r o p e k . J Wydawnictwo „Arkady", Warszawa 1 978. w Polsce, po układzie dokumentach Z Wydawnictwo. też Ogromnego danych w i folkloru środowisko zabytków, twórczości. N turystycznego szansę p r z e d s t a w i e n i a zarówno współczesnej instytucjach ludowej zasugerowało warszawskie w niej strzennym sztuki atlasu^przewodnika ludowej widząc Atlas E pominąć kry­ budownictwa, spośród instrumentalistów, ze­ bajarzy, rzeźbiarzy, k o g o w y m i e n i ć a k o g o pominąć w ś r ó d g a r n ­ c a r z y , m a l a r e k P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o czy t w ó r c ó w kowskich szopek. Podjął zadanie, w widomy kra­ sposób �przekraczające Jaką przyjął granicę zasadę? kompetencji Sądząc jednego z haseł k o w a ć , że dążył d o t e g o , a b y u w z g l ę d n i a ć notowanego twórca gdzieś „twórcę" występował w selektywnie Ktoś o i l e mieszkał czy we której natomiast inni twórcy. W nikt twórca p o m i n i ę t y jeśli w t e j s a m e j nież inny się bliżej więc mógł być miejsowości p r a c o w a l i r ó w ­ t e n sposób dwóm n i e rzeźbił wybitny np. nie spotykamy B u d z i s k a c h W a c ł a w a S u s k i czy A n d r z e j a rzyjmy znajdowała dostąpił haśle czy i n d e k s i e t w ó r c ó w — wsi, w n i e malował, słaby ten natomiast t a m , gdzie zupełnie figurowania w jedynie miejscowości, się g r u p a zaszczytu wywnios­ każdego o d ­ wówczas, gdy jakiejś wymieniał nazwiska twórców. człowieka. można hasłom: Wydry. w Przyj­ i Janów. Kraków W obecną, uczestników ciszek Tarnowski, wyjątkowa, (...) u r . 1889...". I poziom uzyskało n a g r o d y na w y m i e n i e n i e bardzo Fran­ ło. Tarnowskiego. Wiatra, D u d z i k a , Paczyńskiego, Przecież wystarczyło gród. A teraz tkactwa dekoracyjnego, hasło Pomija przyjąć zaś Głucha nieważ woj. wy­ i i n . Dlaczego? szczególnie na­ i Olimpii Jaroszewicz, zwraca ich więź z tradycją, zawsze, gdy gdzieś dworku Zagadłowicza Ale poszukajmy np. w Krynicy ma, znajdziemy je, ale p r z y tej samej zasadzie Kudła Nazwisko nice. Dąbrowie Zielonej rzeźby pełna. przyto­ Sącz, zbioru muzeum. Na haśle znajdujemy, rzeźbi, w z o r u j ą c Kozie­ ponieważ w się n a n i m , n i e j a k i Cudak. w Atlas stanie zamierzeniu wydawcy a k t u a l n y m , niestety j a k i podeszły t o zadanie. miał zarówno wiek informować długi wielu N i e istnieją proces twórców już tak wybitni twórcy meblar­ natomiast l u d o w i j a k W. K i t o w s k i w wysoką pozycję jeszcze p r z e z A u t o r a w Po się n a ogóle zanikły. N i e żyją Grala w Burzeninie, J . Grzegory w Złakowie Borowym, w Godziszowie. Zdo­ młodzi, nie dostrzeżeni n a bieżąco t r z e b a „ w e w s i tkają: mentacją. T r u d n o mieć p r e t e n c j e już Iłży, J . czasie, g d y o p r a c o w y w a ł t o , a b y śledzić z m i a n y o wy­ bardzo ośrodki s k i e , niektóre p r a c o w n i e g a r n c a r s k i e p r z e s t a w i ł y w y r ó b d o n i c z e k , niektóre w ponować Ra- się Nikifora. Nie znalazł s i ę p r z y Lamęckiiego z w i ą z k i z Cepelią o r a z d o r z u c a n a końcu, iż oprócz n i c h Scholastyka Krupowlcz, Aleksandra — po­ haśle Nowy czone w związku z charakterystyką byli na ich trwały Górny nazwiska ciekawej uwagę uję­ pozostał zachowały .1. K a w u l o k w I s t e b n e j czy W i e l e b a zdań przeszłość o n i m jest, i t o s t o s u n k o w o centrum współczesnej s z t u c e l u d o w e j . A u t o r p i s z e k i l k a Felicji je informacja utrudniły białostockie; dziedziny w Wowry, dawniczy, klucz np. pierwszych Janów, Znaj>diujemy Impreza Grabarskiego, cień ślad p o z m a r ł y m artyście. O t o n p . Gorzeń szopkarzy i m . Oskara Kolberga, a Pokropek tylko o to wszystko? w y s o k i , aż d w ó c h mienia we zasługuje w c i u A t l a s u k o n i e c z n y c h w i a d o m o ś c i o t y m co i k i e d y b y ­ K r a k o w i e o m a w i a j ą c k o n k u r s y szopek A u t o r p i s z e : „ w ś r ó d wielu usuwa ośrodka. W w i e l u p r z y p a d k a c h b r a k m i p r z y t a k i m „bankiem d a n y c h " , zajmować hasła. było dys­ się t y l k o d o k u ­ do A u t o r a , że n i e p o ­ dulska i w i e l e i n n y c h " . Wśród t y c h „wielu i n n y c h " z n a j ­ święcił się t e j czynności k o s z t e m p r a c y n a u k o w e j i d y ­ dują należało daktycznej. W kontekście informacji, ale się r ó w n i e ż wymienić. nazwiska nią znakomite Niezrozumiałe prof. Plutyńskiej współpracował pierwszego wpływ Jaroszewicza. się k i l k a setek które pominięcie i wywarł ośrodka — A l f r e d a mieszcza twórczynie, jest tkacza, który n a dalszy W nazwisk, w z czytając o spłonięciu w towskiej czytelnik za­ te i n ­ f o r m a c j e często p o n a d miarę, p o m i n i ę c i e k i l k u n a s t u w y ­ bitnych staje twórców, t y l k o dlatego, się n i c z y m zależnie b o w i e m przez że o b o k n i e uzasadnioną nich żyją inni dyskryminacją. od wszystkich u w a g l a t a będzie' t r a k t o w a n y j a k o Nie­ krytycznych Atlas źródło informacji o twórcach l u d o w y c h . Problem się Autor wiązania wartościowania, był w oczywiście przypadku muzeów. W z którym znacznie trwałych t a m t y c h dziedzinach musiał borykać łatwiejszy zabytków istnieją do roz­ sztuki bowiem czy spre­ c y z o w a n e k r y t e r i a wartości, z a b y t k i k l a s y f i k o w a n o ko­ m i s y j n i e — i niezależnie o d w s z e l k i c h r e w i z j i t y c h u s t a ­ leń, do są o n e p o m o c n e czynienia dla autora. Pokropek miał jednak nie t y l k o z z a b y t k a m i , ale i żywą twór­ czością. Dochodzimy w t y m miejscu do następnej ważnej różnicy. A t l a s y rejestrują a k t u a l n y obraz... właśnie, cze­ go? A t l a s zabytków p r z e d s t a w i a współczesny s t a n o b i e k ­ t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y co n a j m n i e j p r z e d 5 0 — 7 0 l a t y . O c z y ­ wiste jest, mogą zajść że w w ciągu kilku, t y m rejestrze coś o d b u d u j e , g d z i e i n d z i e j obraz dobnie rze s t a n u rzeczy Przewodnik po nawet zawali. nie ulegnie kilkunastu lat z m i a n y , gdzieś się W zasadzie większej informuje muzeach z b i o r u , o ważniejszych jest s t o s u n k o w o a pewne jednak zmianie. Po­ o charakte­ o b i e k t a c h , a w i ę c o t y m , co trwałe. i folklorze. Rejestruje on b o w i e m Zastanawiam dzajem twórczości ści, czy sądzić, że jutro zamarłej. Różnica n a d celowością n a s k u przeszłości, k u źródłom, a l e i n f o r m a c j a o twórcach w s k a z u j e n a chwilę samej kon­ być p o w i n n a ? Jest r o ­ topograficznego, a zarazem wiadomości i folklorze. o M a m jednak przewodnik może pełni współczesnej wątpliwo­ służyć, a zara­ Pokrop- ka koncep­ daje cję, niewiele i to zarówno rozbijającą regiony, jak ze w z g l ę d u i na przypadkowość infor­ macji. W s t o s u n k u do z a g a d n i e n i a bardziej adekwatna b y ­ łaby c h y b a książka o m a w i a j ą c a dziedziny d o b n a w założeniu d o p u b l i k a c j i ka ludowa. tyle że oparta szych Formy i regiony pozbawiona na placówek osób, tamtej wykorzystać przy na 1967, pracy dokumentacyjnym zajmujących pozwalają W i e l e doświadczeń by błędów dorobku Sztu­ Warszawa n a u k o w y c h . S t a n badań i oraz zagadnieniami i regiony, po­ J. Grabowskiego w Polsce, licznych wieloletnim ośrodków się podjęcie omawianego kompetencje poszczególnymi takiego zadania. Atlasu warto opracowywaniu i na­ było­ innych publikacji, w k t ó r y c h s z t u k a l u d o w a p o w i n n a być szerzej u w z g l ę d ­ n i o n a . Czas już b o w i e m , a b y w y c i ą g n ą ć w n i o s k i z p r z e ­ myśleń na dorobku temat kultury przykłady sztuki wych, a dorobek wodnika roli twórczości narodowej chłopskiej i w artystycznej wprowadzić progi po Muzeów t e j s z t u k i szerzej u w z g l ę d n i ć architektury ludu Narodo­ w przy­ i Prze­ muzeach. słowniku artystów naprawdę wartościowych ludowych, i rzeczywiście robić t a k i e s y l w e t k i pokazują marku w najlepsze W a r t o r ó w n i e ż b ę d z i e pomyśleć w przyszłości o Jak o zabytku zwraca zweryfikowano z e m p r z e k o n a n i e , że j a k o k o m p e n d i u m książka tych Informacja więc kompendium ludowej jawy żywej, kilka ponieważ 1978 r . kościółka n a W o l i J u s - jest? C z y m i komu taki strowanym dziś się przewodnika małego nie tylko ogromna. poprawić rozwiązało, pozostałe hasła. z a b y t k i trwałe ( b u d y n e k , skansen, k a p l i c z k a ) , ale i prze­ twórczości, zdołał nie ma prawo c e p c j i książki. C z y m rolę to szłych w y d a n i a c h A t l a s u zabytków I n n a jest „aktualność" w atlasie traktującym o s z t u ­ ce l u d o w e j również korekcie niczego rozwój sytuacji, kiedy rozbudowując ostatniej Płockiego , 8 opracowane dobrze właśnie ludowych. zeszyty przez ilu­ oczywiście doc. Jar­ Po- kropka. 117 �Dorobek Atlasu wykorzystany sce. W sztuki przy istniejących dostatecznie. p o w i n i e n też ludowej opracowaniu sztuka l u d o w a Nie wydaje m i się zaznaczona jednak monotematycznych, właśnie (wraz samochodową) Dziwny t o zresztą p r z e w o d n i k , ludomanów, na pomyślany oczach i Drewniana trzę, bo już ciekawego w stępnym mieli to bo Dworek? powinno nie ludowe. być informującego żywych dla klapki co ludowe. Pałac? sobie Czytając jego jeszcze u w a ż a m , że n a ­ opracowanie o wszystkich przejawach pa­ Nie, to Trudno Atlasu. t e j miejscowości. D l a t e g o po kraju, i na chyba ciągle b r a k i n f o r m a c j i , co j e s t etapem bytkach szeroko charakteryzuje czy kościółek? P r o s z ę b a r d z o , t a k i c h użytkowników odczuwam ludzie tylko Murowane? nie obchodzi, wyobrazić ka tak, jakby patrząc kapliczka ludowa. mnie hasła jeździli nie­ jest naszej przewodni­ i s t o t n y c h za­ kultury omówienia zawartości n a z w i s k , 391 i l u s t r a c j i i grup prof. dr. A. jest PAN budownictwa obok partii spotykamy w skondensowane i wątków „Nie w Za­ pod kierunkiem sam tekst rozwiniętych, dotyczących n i m fragmenty opracowane z widoczną w ważniejszych Niestety szkodą dla pre­ bez p o k r y c i a n p . n a słabnie t a k ż e «ludowych» z odżywanie literaturze motywów i sztuce". Jest to tylko dzo jest stosunek sprytmiityzowana tury sce i periodyzacja rozdział: historii włączenie najlepiej obiekty ciesielskiej epok zachowały wyrosłej z p r z e z sztukę ludową, rozumie pojęcie a nigdzie można i małomiasteczkowi, dwory, karczmy, sobie zwraca spichrze — szwedzcy w s t a w i a l i cieśle którzy budowali Kryterium wzory, mo ludową, ponieważ r o b o t n i c y , a Pałac K u l t u r y albumie skoro sztukę radzieckiej Autor uczynić włącza w Idąc sakralne b u d y n k i drewniane, wypadku n i e można budowali przede 118 go umieścić Sądzę, że w i n i e n t o sa­ je bo­ omawia Katalogu przecież w żadnym kościoły w Przykładów Dęb­ t a k i c h jest co ubiegłych s t u l e c i a c h głównie w prawdziwe, XVII—XIX gdy ludowa wszystkim w rzeźba w kamieniu 2 poł. X I X w . T e n w., Polska)", rozwija się, rozdział, j a k wycinan­ Autor, t u skąpi tytułu — o g r a f i c e „Tradycyjne malarstwo X I X w. Obok malarstwa który podsta­ nie pisze powiedzenia ludowe zanikło n a szkle, w występu­ jącego n a P o d h a l u i Śląsku istniało m a l a r s t w o n a płót­ nie, związana z drewnie, papierze ośrodkami Błędy — twórczość pątniczymi, rzeczowe: sakralna klasztornymi malarstwo na szkle i kościołami". występowało całej P o l s c e , a w ł a ś n i e n a P o d h a l u d o m i n o w a ł y słowackie, p r z y czym malarstwo z ośrodkami k u l t u , a raczej pątniczych. I n n a była w importy t o n i e było związane z obecnością w pobliżu h u t szkła. K t o i n n y m a l o w a ł n a s z k l e , k t o i n n y w proweniencja centrach t y c h dziedzin. l t d . , itd. Informacje o rzemiosłach cyklopedii ctwo w drewnie, Weźmy obok zdobnictwa? i regionów operuje niły się w wyrób Autor na snycerka równie nieprecyzyjnie. sztuki dlaczego mimo cztery iż Autor podaje sposoby mapę wykoncypo- tak szerokimi w jak „Polska r a d o m s k i m , t o co? N p . „Wycinanki na pierwsze — Datuje rozpowszech­ r o z k w i t t e j gałęzi ćwierćwiecze 23). Otóż w y c i n a n k i p o w s t a ł y dopiero XX w." wojnie się i c h z a n i k . W końcowej p a r t i i t e k s t u A u t o r c h a r a k t e r y z u j e klor i folkloryzm ludowej oraz nikiem a następnie z b i o r y który Atlasie, wskazującym gdzie dowiedzieć są dla sztuki ludowej ludowej archiwa Krakowie w 65.000 n a g r a ń Au­ jakimi Sztuki Ludowej warszawskiej pieśni In­ jednostek zbio­ siedzibie Instytutu i muzyki ludowej, dokumen­ instrumentów ludowych w omawiając m u ­ Szydłowcu podaje, n i m a r c h i w u m nagrań. P o d o b n o informacji zainte­ i folklorze (ok. 100.000 zeum braku przewod­ się dokumentacji, t a ń c ó w i t d . ) . Jednocześnie j e d n a k w być może tacja powstaje fol­ kultury w t y m p o n a d 65.000 f o t o g r a f i i ) , folklorystyczne (ok. czego Pracownia Sztuki P A N w zarchiwizowanych, ry powinien i o sztuce pominął p o d s t a w o w e stytutu zabytków źródła, z k t ó r y c h czerpał w i a d o m o ś c i . Z a ­ że w resowany tor (s. w 2 poł. X I X w . , a o k r e s r o z k w i t u t o p r z e ł o m s t u l e c i a , już p o I zaczyna En­ „Zdobni­ m e b l i , sprzętów i X I X stuleciu. Największy przypada również z d o b n i c t w a , czyżby n i e było pojęciami Południowa". A ale przykładowo tytule nie rozumiem wymienia formą wanych, snycerstwo, Już w terytoriów pełniejsze, o g ó l n i k o w e niż chociażby w Powszechnej. zabawek". ono bardziej o zbiorach Instytutu iż przyczyną (a t a k ż e IHKM, I B L ) był b r a k miejsca. Wystarczyłoby go j e d n a k z n a d ­ m i a r e m , r ó w n i e ż n a p o s z e r z e n i e w s t ę p u , a zwłaszcza n a scharakteryzowanie r e g i o n ó w (co t ł u m a c z y ł o b y mieszczenia —• g d y b y mapki) n i e zbędne, a s z c z e g ó ł o w e jów budynków, oraz dziesiątki informacje w których jednak Miejscowości, do znajdują danych, nazwisk, a nawet haseł oceny szczegółowych błędów w dotyczących nazwiskach, haseł a w chłopskiej rozszerzenia konsekwencji opracowanie z czy chorych twórczością trzeba haseł, jednak tego, cechową, z jest ok. Doceniając rze­ ilość zgłosić one: kryteriów „naiwną", katalogu. (minimalna pomieszanie z prowincjonalną, nej 4000. twórców datach) w alfabetycznie ponad szereg i s t o t n y c h zastrzeżeń. D o t y c z ą we", dzie­ muzea w i e l k i t r u d A u t o r a , włożony w telność absolut­ dotyczące... się o b e c n i e uszeregowanych 2500, i n f o r m a c j i sens z a ­ usunąć z t e k s t u niepotrzebnych Przejdźmy — nadmiernego o r z e ź b i e skąpe, n i e z a w s z e rzeźbiono dość często w k a m i e n i u ( p o ł u d n i o w a podczas v kilkadziesiąt. Informacje np. „ W choć uznać za l u d o w e nie, Grywałdzie czy O r a w i e . najmniej tropem s t o s u n k u do m u r o w a n y c h . K t ó ż w i e m wznosił? W r e z u l t a c i e A u t o r w a , Foram" i Nauki drewniane samo projekty architektury ludowej. budowle że m u n p . iż u w a g ę t y l k o n a osobę w y k o n a w c y . szwedzką A.J.) i tradycji b u ­ t e j i d e i należałoby k o n s e k w e n t n i e uznać H o t e l za na ar­ domniemywać, ci sami, pomija style osiągnięcia Wystarczy i chałupy". niewystarczające, Pol­ n i e określa, co „ d r e w n i a n e b u d y n k i s a k r a l n e najczęściej wiejscy w ponadto (czyżby!! rodzimych szeroko. „...są drewnianego się n a j w y ż s z e rozumie bardzo sakral­ oddziaływały dowlanych". Ponieważ Pokropek w kul­ go d o Atlasu: zachowane, najbardziej poszczególnych tych zabytkach sztuki budownictwo zabytki budownictwa chitektoniczne w nasuwa jednocześnie właśnie tyle: skakujące, A u t o r t a k uzasadnia to najstarsze te została Bar­ w s i (s. 9). Wątpliwości ne. do w s i , a n i e do „ w ą t k ó w " . budownictwo, informacji. Mimo Polsce w n i e p r a w d a , słabnie, zwłaszcza w s z t u c e , a i w l i t e r a t u r z e istotny grafiki, nieprecyzyjne. słowa, o d a w n y m m a l a r s t w i e m a d o snycerstwo opracowana i UW c y z j i w y w o d u . Z d a r z a j ą się f r a z e s y s. 8 c z y t a m y : ona indeksu oraz m a p . mapa Kutrzeby-Pojnarowej. nierówny, pobieżnie, poprzedza IHKM się literatury, etnograficznych, kładzie E t n o g r a f i i przejdźmy Składa wykazu czarno-białych W p r o w a d z e n i e terytoriów książki. katalogu, nawet malarstwa, uproszczone, nieprecyzyjne, P o t y c h u w a g a c h , dotyczących k o n c e p c j i , do bardzo wowych narodo­ w e j — a więc także i l u d o w e j . wprowadzenia, — dotyczące jest Pokropka. Atlas i następne ki a takim przeznaczony też Pol­ celowe p r o d u ­ k o w a n i e Przewodników z mapą zostać po Przewodników co „ludo­ dawnej sztuki a współczes­ pracami amatorów psychicznie; — niekonsekwencji i przypadkowości wielu informacji; �— c h a r a k t e r u i n f o r m a c j i o twórcach, niektórych przypadkach sprzyjających sferę naruszających i c h życia komercjalizacji w prywatnego, twórczości l u d o w e j i — co g o r s z e — a m a t o r s k i e j . Zarzut pierwszy przyjętych nych — powszechnie budowli mówiłem już kryteriów przy drewnianych, do tej o rozszerzaniu ocenie sprawy sakral­ nie i rzeźbiarzy. Stowarzyszenie do się Ludowych twórców: Resort czy Kultury, Cepelia l u d o w y c h i do możliwie wyodrębnienia zajmujących sytuacji, gdy Twórców ochrony twórców nego W ich z wielotysięcznej amatorsko będę dążą precyzyj­ masy rzeźbieniem czy ludzi, malowa­ naukowych". traktować każdy dzie amator należało (a zmienić Obawiam jest nazwę do badań albo Atlasu się, że w tej sytuacji kie jarmarki jest nawet czemu Nie właśnie a nie innych kryteriów dojrzałych wielu i wyboru, początkujących wymienionych rzeźbiarzy, Krawczuka, uhonorował, przyjętych twórców Szanuję czy jego (np. Adamiec), z wartościowania — k i e d y n a równych omawia malarzy „amator" precyzuje wręcz rezygnuje amatorów. pisze jak Sokołowską, np. Palkę, przez Autora Albiczuka, Iwańską, Holesza, Bieszczada, Binkuńską, r o z u m i e m , że może i c h cenić n i e m n i e j ludowych czać w twórców, a l e czy nia, ale i znamienna — ale to powód t y m w ł a ś n i e Atlasie? fragment obrazu czy to się nie­ by nie malujących „twórczynie jest Autor ludowo", adekwatne hasło trudności, niektórzy wielu wizualne amatorów uczestniczyli nościach i n i e k o n s e k w e n c j a c h zająć s a m e m u jakąś do tytułu sztuki d y c h , początkujących w pracuje różnych służyć? Drugi dotyczy stanowić „na wystawach zarzut, Wspomniałem wymienia już tylko jaki i w (pełna mło­ zwiększyć rzeźbiarzy, I . Kamińskim, pisze konwencji B. Podjaskiego, pierwsze się targi koń­ omawia — twórczynie o to na równych nich zdobie­ n i e wyłącznie, ludowe, (zwłaszcza Pisze wyłącznie po dru­ chyba warto prawach Zajkowską, z ama- Wodecką, M i - malowanych domów gospodynie Borusowej w Kłyżu, (m.in. Kuziach, znakomite śród wybitnych Łączyńską, pominięto St. samym Z o f i ę O w c ę (jest na), Jana M . Mosio. tym haśle n a z w i s k a : wa), Szloska, Wojtyło (— na Po­ przecież malują i chętnie się t y m J. Jurek, M . Kiwiorową, F. i Chlastowa Wojtyto), Ro­ Zalipiu spo­ M. Sierak, Maria i An­ Błędnie (powinno Salosek podano być (— Niwce, malarki w Chlasta- Szlosek). Nie w s p o m n i a n o o m a l o w a n y m p r z e z a r t y s t k i kościele i D o ­ mu Kultury IWP, Malarek, zdobiły w o t y m że w s p ó ł p r a c o w a ł y lokale reprezentacyjne Krakowie Leona i Warszawie). Potońca, Wspomniałem już i Nie rzeźbiarza o ka znajdujemy ma figur Olszany o wzmianek „Turkach", nadal żywy Gródek Dolny). się B i e s i a d y Wiele im. Jeśli ale pominięte lach w niedokładnych. nie wspomina stylu dynek w zakopiańskim Przykładowo: dla regionu ogóle Za­ Liceum o starym (np. „Pod muzeum, projektowany z a k o p i a ń s k i m określa halańskim". wicz budow­ nie Wśród przez St. W i t k i e w i c z a jako nazwisk Jedlami", kaplica ogóle p o m i j a , s k o r o b u ­ „w stylu amatorzy: w Zakopanem, lecz w w pseudo-pod- A. Doleżucho- i P. Ślęzak, a d o t e g o t e n o s t a t n i m i e s z k a Kluszkowcach. wcale Pominięta S. G ą s i e n i c y - B y r c y n i e i A . P a c h u n a g l e i n f o r m a c j e , że są czy Prostym, mowa film członkami S T L . P o n i e w a ż p r z y i n n y c h ( n a w e t zesie i w i c e p r e z e s i e t e g o T o w a r z y s t w a ) cji — można nazwiska wybit­ cinankę hasło Oraczew, zaś W o r o w o ze sądzić, że t y l k o d w ó c h tak wybitnego Ciepielewski. macoszemu garwolińsko-otwocką. Paszyn: n i e zaznaczona rzeźbiarce-ce- spiratora tego amatora, m a ­ nie k i l k a kobiet, a ponad batalistycznego i hi­ T. B u - Juszczak, po­ ośrodka chrzcielnica i stacje biarzu i W. wątpliwe ludowych, jak po Dębskiej pierwszych Woli górali z Zakopa­ — brak rzeźbiarza-ceramlka Po 1965", Oleksym Kon­ nazwisk rola M . Zgódki i i n . ks. N i t k i , (a n i e t y l k o tekst jako i n ­ opiekuna). Maluje kościele m . i n . a m b o n a , słuszny, iż rozwój wy­ zmarłej męki w y k . przez F. Palkę. O stwierdzenie, ponieważ jak potraktowano Brak 20. W pre­ haśle Iłża z n a k o m i t e j A . Sabały c z y R. K o w a l c z y k , Hasło przy brak tej informa­ n e g o należy d o t e j o r g a n i z a c j i . P r z y traktuje n p . M a r i ę A b r a m i u k z Białostockiego. W jest n a Jaszczurówce), pojęcie t o w stanty A. haseł Kenara, podaje czy odbywają n i c t w i e l u d o w y m , zwłaszcza o u l i c y K o ś c i e l i s k i e j , o w i l ­ i naprawdę roku została m . i n . doskonała h a f c i a r k a Stanisława C u k i e r . P r z y już amatorów g d z i e co jest Jedlińsk, Koźlarzy. A u t o r pominął t a k ważne dokumentacja naiwnego Nądni, Zbytniowski, rów­ Jest t a m w a r ­ pomija Z. W e s p ę z Brak Majdan o Łańcuc­ których zaś w (Radomyśl, i szopkowych. przypadkowości informację one z gastronomiczne f o l k l o r z e ż y w y m . T a k n p . w haśle G n i e w c z y n a n i e dostrzegł, typowych twórców Autor warsztaty n p . daje malarstwa (J. Fąfarski), zaś n i e k t ó r y c h pomija nic o w y b i t n e j w hasłom informacji. ośrodkach Niekonsekwentnie lującego mija w ciekawe Słowika E. C h m i e l . Umieszcza storycznego po­ to m i a ­ wielu hasło Kańczuga. Pokropek Nie iż z Mieścisk). p i e r n i k a r s k i Słowika Chruszczów. postawić obrzędowe, t z w . kozy ramiczce tyńca, kartonie. W stylu twórców, istniały Pijanowskiego Skrętowiczem. wyróżnienie? ogóle miejscowości, o p i e r n i k a c h , zobaczmy о zbyt Czemu przypadkowości niektórych zmarłych fałszywy jest rzeźbiarzy. można do n i e d a w n a wspominając zresztą „na k r e d y t " n a z w i s k a poprzednio, ośrodki ( n p . p i e c z y w o nych stwarza zachętę? nie ważnych. P o m i j a PME). Ale trud­ nazwisk? niekonsekwencji jedynie i zajmujące Zaród, W i k t o r i a S a m b o r ) . kopane. l u d o w e j . Atlas nieraz ilość z a m i e s z c z o n y c h sztat a nawet zalia powiedzieć, a n a j l e p i e j — nazwisk współczesnej w a ż n ą sprawą, b y p o d a w a ć w fajansie problem również Samocicach, Atlasu postawę. Nagromadzenie pierniki szczycą (m.in. piękna, twórcze We Włocławku A u t o r ich nazwiska „załatwia" nazwiska Okładka Przykładowo: r o l e w i c z , K i e l k o w s k ą , S y r o c z y ń s k ą , Olesińską). H a s ł o Z a ­ zamiesz­ l u d o w e j sztuki, ale p r z y n a j m n i e j wypadało o t y c h jeszcze to torami^malarzami uwierze­ daje n a okładkę potrzeb­ są i n n e miejscowości, g d z i e t e n a t r a k c y j n y z w y c z a j Rozumiem ło Po są wspomnieć do książki? obraz na ludowe naczyń". skoro ich Rzecz t r u d n a Bazylego Albiczuka. niż Malinow­ (przecież n i e l u d o w y ) , a l e n i e p o ^ wiślu D ą b r o w s k i m . A s z t u k i , domagać im. informacji daje n a z w i s k z n a k o m i t y c h artystek, r o b o t n i c , samodziel­ lipie ludowej zespole Studziennej), rzeźby Z a g a j e w s k i e g o udział jasne prawach (np. w skie (np. w Bodzentynie). n a „ l u d o w e g o " , a z a t e m p o w i n i e n brać Autor pominął. Autora). znaj­ konkursach, wystawach o wielu izby przez został w Brak nie Malinowskiego mienianych książce m o ż e u w a ż a ć , że nazwisko stypendiów, twórczych e m e r y t u r i t d . Z k o l e i , skoro kiedy informacje innego). i c h kilkudziesięciu), który swoje pasowany w Albo tytuł s e r i o . przyczynek Szczawnicy w Z a k o p a n e m , t a k interesujące z j a w i s k a j a k stałe, w i e l ­ niem „cenny w źródłach w y ­ gie, za tylko ale... ale instrumentalisty J. n y c h i haseł ( d a n e można było znaleźć w tuję wydawcy) śpiewaczki, świetnego (zamieszcza n i e m — z a t a r c i e g r a n i c p r z e z A u t o r a t r u d n o uznać ( c y ­ słowa 2 ludowe dostrzega skiego, w i ę c w r a c a ł . D r u g i m p r z y k ł a d e m są n a z w i s k a malarzy zauważa apodyktyczne „Rozwój talentu ten widoczny rzeź­ tylko następuje jest już od prac. 119 I �Wiele i n f o r m a c j i j e s t b ł ę d n y c h , co w y n i k ł o n e z trudności z w e r y f i k o w a n i a sło Autor Krasnobród: dwie bytków) garncarski. m.in. wymienia k a p l i c z k i , jest Czynnych zapew­ źródeł. P r z y k ł a d o w o h a ­ (za Katalogiem i c h sześć. P i s z e kilka warsztatów Za­ w i e l u n i e m a uprawnień do w y k o n y w a n i a zawodu pla­ s t y k a , a m o ż e mieć n a s k u t e k „ r e j e s t r u " w Atlasie kło­ poty z Wydziałami „Ośrodek garncarskich, Ośrodek o d l a t n i e i s t n i e j e , w y m i e n i e n i g a r n ­ W y k a z gólnie w i e l e karskie powinien b y ł skłonić A u t o r a d o r e f l e k s j i n a t e m a t kontekście wotności ośrodka. P o m i n i ę t o nobrodzie nego we, Istnienie oraz corocznych ekspozycją Zupełnie w nagrodzonych niezrozumiałe jest by), (Chrystus przy Długosiodle figur w kościele Trudno zgodzić podawania To i spokój. twórców, uprawnia się np. w rzeźbionych rzeź­ słupów przez A u t o r a a zwłaszcza zasadą amatorów. d o oglądania, a n i l u d z i e , d o o każdej Podając z rzeźbami Dłużewie, się z p r z y j ę t ą adresów można d o w ą a plastyką W i e l k i c h czy Kleszczowej Górnej. n i e są p r a c o w n i e rych mija wskazanych godzinie adres w turystów wejść, zabrać przewodniku do tym odwiedzania żyjący chroniony ptaków w wskazanych świecie swych obsesji i światem przez siostrę, czy którego matka przed Giełdon, t u r y s t ó w , b y d a l i m u spokój wy błaga „bo czas samym t w ó r c ó w . K t o go d o t e g o u p o w a ż n i ł ? C z y ciężko Sutor, któ­ im chory wspomnień, rzeźbiarz odwiedzających jego b o l i głowa, ner­ m u się z r u s z a j ą " . T y m , k t ó r z y rzeźbią l u b malują, 1 b y uciec cja o d ciężaru życia, o d hałasu, l u d z i — i n f o r m a ­ Pokropka kom czyni do p r a c y krzywdę. Nie twórczej, oczywiste sprzyja też warun­ j e s t b o w i e m , że ner­ w o w o ś ć , pośpiech, z a m ó w i e n i a , o b i e t n i c e — w s z y s t k o t o , co się w i ą ż e z n a j a z d e m (krajowych szybko i tabunów cudzoziemskich), uderza poziomu — musi prac. interesy się h a n d l e m , a l e i w opiekuńczą. C e p e l i a instytucji, prowadzoną które przez c i atakują Cepelię, że obniża potrzebne są lepsze f o r m y przez „Arkady" się p o z i o m opieki — przekreśla zajmują n i e działalność daje stypendia, zamawia. Publicyś­ n p . rzeźby, tymczasem w Nie dużym że Atlas stopniu mogę do a dotyczy ra zjawisk lub nawet tylko utrzymanie da. Trudniej zbiorów będzie najlepsze własnym nictwo również prace. samochodem do Polski. specjalnie Dotychczas B H Z „Desie". C h o d z i to A czy Wydaw­ ale i t e n t y p k o m e r c j a l n e g o się j e d z i e , znaczy, się w nie tylko drenażu, już w i e już liczyć Można ka wspomnienie Zaremby, — torzy książka zannie). W zycji artysta A. Błachowski, oraz ludowy szta, Kultura handlarzy. Obawiam Nie nazwisk komercjalizacji powiedzialne ż e Atlas ducha 120 sprzyja winnym i t a k już tego r u c h u , z c z y m Polska Rzeźba R. R e i n f u s s , ludowa; Zachodnim rzeźbione I. i na chata" lowane Dawne co może malarzom się usiłują w a l c z y ć o d ­ niedźwiedzią czy haseł się przysługę rzeźbiarzom, z drewniane rzeźba S. Błaszczyk, Ludowa Rabce; Granice sztuki, Małopol­ zwana ludową; w węglu Malarstwo ludowe sztuki Sto lat jej w z badań oraz im. nad psychopatologicznej, i Wielkopolsce, W. Orkana w historią zeszyty ludową; Ludowej" stroju w kultura; teorią, sztuką Sztuki Pol­ ludowe dzieje kultowa Muzeum w (pod red. A. Budownictwo w fajansu ludowe północnej Polski — na „Malowa­ R. H a n k o w s k a , M a ­ Meblarstwo plastyka sztuki ma­ Obrazy Konkurs oraz Kujawach M. Pokropek, zabytków Krzyże z Jackowski, M . Ż y w i r s k a , P u s z c z a Biała, Katalog kamienna rzeźba Dąbrowskim; na ludowe Błachowskiego); Polsce; dotyczące ludowego, stanu badań n a d sztuką l u d o w ą , k o l e k c j o n e r s t w a i t p . I n d e k s nazwisk też, Bogu których przejrzysty, n i m co n a j m n i e j k i l k u n a s t u już w s p o m n i a ł e m . B ł ę d ó w Krwczyk, niestety ważnych brak twórców, o korektarskich niewiele Wójcak), znacznie zamiast mniej niż w w czym (Guz- hasłach Sobiska, K u l e w i a k — Kula­ w i a k , Kapłonowa — Kapłanowa). wszystkim. zaczynającej Piwocki, rzeźba zo­ Po­ Atlas K. A. R. R e i n f u s s , meble J. Bur­ A . J a c k o w s k i , Współczesne na Powiślu izb Daw­ Ludowa; Współczesna pogranicza; wnętrza sztuce drzeworytnicze; Ludowa A. Kunczyńska-Iracka, jego O ludowa, Zawisto- T. Komornicka-Rościszewska, szkle; Ce- K. figury częstochowskiego; larstwo i narodowa; J a c k o w s k i , Współczesna twórcy; kręgu a ama­ A. Kunezyńska-Iracka, Pogórzu; Bukowska-Floreńska, i jej — malarze malowanej; Sztuka i monolityczne A. Francisz­ działaczu obrazy skrzyni wicz-Adamska, kraj, wszystkich instytucje. Obawiam w twórczości dobrze tłumaczyć, że w ł ą c z e n i e d o za t e n r u c h wyrządzić że dla się, że d l a n i c h p r z e d e muszę c h y b a amatorów N i e wątpię, Droga Krzysztofowicz, — kultura dewi­ skomercjalizowana przewodnikiem art. o Franusiaku, zmarłym Ludowe Skarby ludowa (tam n p . Sobieska z Konga... cenny szczegółowych l u b m a r ­ J . G r a b o w s k i , Sztuka w Polsce; ny na trudne wprowadzić m.in. o van Goghu t a k i s t o t n y c h , j a k : S. ludowej nie poziom rzeźb po traktująca Auto­ korekcie. z a m i e s z c z o n e j b i b l i o g r a f i i zabrakło w i ę c p o ­ dek, będzie noty n i e t w ó r c y l u d o w y m , c z y I . W i t z a , Wielcy t w ó r c z o ś ć „ n a i w n y c h " włoskich, o b n i ż y ł się k a t a s t r o f a l ­ kropka kilka 1979 г., a nie tak znowu ź l e zresztą c y t o w a n y , J . C z a j k o w s k i e g o , „Polskiej który spowo­ praktycznie ostatniej dla t e m a t u (np. K . Erber artystyczną de­ w było d o d a n e kulturą o wykaz m u s i być przez nawet elementarne, monograficzne m o d n y się r o b i i n n y k u p u j e . . . Jugosławia przestaje han­ współczesnych przy­ t y m celu m u s i e l i płacić t u zresztą s t a w i a p o s o b i e ruinę. W t e d y tam w do dysponujący pomyślało o drenażu t e r e n u p r z e z l i c z n y c h jeżdżają wizy, pozyskiwać turysta będzie p i e r w s z y . d l a r z y z zagranicy, którzy zach muzeum Zawsze i t a k sprze­ r a c j i , (które swój choćby w m i e j s c e w i e l u p o z y c j i sce; wzrost sztuką l u ­ z l a t 1973, 1974 j e d y n i e uzupełniona zrealizowania. ginalnych ma­ obrzędowej, p o ­ między rozumieć doprowadził Są t o p o s t u l a t y do w tekstów. A u t o r bardzo Atlasu, delimitacji granic i n i e chcę i wydawcę f a c h o w c ó w z C e p e l i i , która odrzucając r z e c z y słabe, s t a ­ się s t y m u l o w a ć dziwić ważniejszych f o l k l o r o w i , plastyce 1972 r . w p r o w a d z a j ą c włocławskiego; p o z i o m u twórczości, s k o r o t w ó r c a w s z y s t k o innych, przyczyn- może amatorską. iż A u t o r m o ż l i w o ś ć w p ł y w u n a t w ó r c ó w . N a cóż zda się k o m i s j a ra j a k na p o z y c j i . K s i ą ż k a , która u k a z u j e się n a p r z e ł o m i e ski; n a b y w c ó w bezpośrednio d o t w ó r c ó w nie tylko w wydany handlarzy kolekcjonerów d o p r o w a d z i ć d o obniżenia Puszczenie fali turystów, zagadnienie dowały, obszerny, obecność Z g o d n i e z przyjętą koncepcją ło u w a g i poświęca obiektów. pominięcie których pominięcia dożynko­ zakoń­ bardzo 190 p o z y c j i , w t y m szcze­ s y l w e t e k t w ó r c ó w . C z a s e m są t o artykuliki, i słupie, a r c y d z i e ł o l u d o w e j (Pieta), Kąpielach Kras­ folklorystycz­ na wieńce miejscowym literaturze znakomitych kapliczek Cichem i w tymże zespołu konkursów organizowanych czonych natomiast w miejscowego l i t e r a t u r y t e g o r o d z a j u książkę, z a w i e r a c a r z e liczą zresztą 88, 68 i 90 l a t i już t y l k o w i e k i c h ży­ Finansowymi. I l u s t r a c j e ne na podobnej pisach błąd — bardzo ładnie wydrukowane, zasadzie j a k zawartość i l . 9 przedstawia „dziadów c ó w " z L a l i k a n i e zespół h e r o d o w y Mapy: wspomniana gionów, typów mało czytelna, chałup wcześniej (b. d o b r a ! ) , wydrukowana haseł w — i dobra­ (w pod­ szlachci­ Będzinie). terytoriów i re­ strojów. Ta ostatnia niewyraźnie na wyklej- �k a c h książki. S z k o d a , brakło że w ś r ó d p o k a z a n y c h jamneńsko-pyrzyokiego, zwłaszcza w y j ą t k o w o Sądeckich (jest glądającego Śląska pięknego s t r o j u kobiecego męski, n a t u r a l n y m w i ę c może być przekonanie, tego t e r e n u n i e jest znany). M a p y czone czytelnie, n i e zadbała nej szkoda tylko, że całej Polski zgodna strój na jednak spornych. za w i e l e jedynie Wymienienie miejsca. Oczywiste t e rzeczy, które listy błędów wszystkich j e s t , że znam. Historycy zajęłoby sygnalizuję sztuki, rzemiosłami na pewno oraz zadaniem jest czy wiele muzykolodzy, niedostrzeżonych szczegółowe dziedzin kultury wymaga przynajmniej jest typową więc skażony że jest róż­ Sama recenzji, i ocena to osób poszczególnych już o t y m , że a t l a s t e g o r o ­ pracą zespołową, przekraczającą i kompetencje dziwić, kilku ludu. zorientowanych w zagadnieniach, nie mówiąc dzaju opracowanie artystycznej instytucji dobrze żliwości U w a g i , k t ó r e zgłaszam, n i e w y c z e r p u j ą miejsc trudnym haseł orientacyj­ się znaleźliby w t y m tekście b ł ę d ó w . Już t y l k o t e n f a k t w s k a z u j e , j a k ozna­ podziałem zajmujący folkloryści nych poszczególnych k a r t a c h . i grafowie z techniczna na z o- kobiecy redakcja była a Lachów „samochodowe" że za­ wnioskiem o to, a b y s i a t k a podziałów mapce strojów cieszyńskiego, jednego efekt tylu człowieka. ogromnej błędami, że pracy Autora t a k piękna w y d a n a książka n i e spełnia pożądanej etno­ mo­ Trudno i się Atlasu poręcznie roli. Aleksander Jackowski P R Z Y P I S Y J . Z. Ł o z i ń s k i ; A . M i ł o b ę d z k i , Atlas zabytków ar­ chitektury w Polsce, W a r s z a w a 1967; S. L o r e n t z , Prze­ wodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, W a r s z a w a 1971. M a r i a n P o k r o p e k , Jarmark Płocki (Katalog twór­ c ó w l u d o w y c h biorących p o r a z p i e r w s z y udział w k i e r ­ 1 2 Serbske (Die narodne drastwy Neuzacher (Sorbische Tracht); um Lubbenau); Volkstrachten), 3 t. 5 : z. 7, A l b r e c h t z. 2 , L a t a r B a l k o , Drastwa z. 3 , L o t a r B a l k o , Drastwa m a s z a c h s z t u k i l u d o w e j w P ł o c k u ) , P ł o c k , cz. I — 1974, cz. 2 — 1975, cz. 3 — 1976, cz. 4 — 1977. H . D o b o s z , Pejzaż z aniołem, „Tygodnik K u l t u ­ r a l n y " n r 52/53, 2 4 — 3 1 . X I I . 1 9 7 8 r . Serbów Serbów wokoło wokoło Złego S o r b e n um S e n f f e n b e r g u n d S p r a m b e r g J ; z. 4 , A l b e r t L a n g e , Tracht der Sorben Cztery pięknie kontynuację jom wydane, wydawnictwa okolic Ślepego Nedo. T r z y wał w r. w obszerne pierwsze numerze który (Drasta pać 1954 r . t o m e m deljołuzkich dotyczą­ Ludowej" katolskich Zapowie­ okolicom Chociebuża, M. Nowaka opisu te w miały stroju jące się j e g o pozostałości. T y m c e n n i e j s z e jeszcze czterech których niach następnego, zeszytów, strój i pamięci rycznych i 5 tomu, i obejmujących ludowy zachował a także w rodzinnych to ka i A. Lange, dyskeho się z w W w wokoło z przed okresem strój stan, j a k i zastępowania istniał ubiorów miejsce w Sprewy) końcu ubiorami XIX w . Występowały powiedzi na wiele z w. lub w s t r o j e m za- łużyckich, latach trudności p r z y tych pytań, które d l a w s z y s t k i c h opracowań r i i — np. przy określaniu społecznej roli wiej­ (strój co Sło­ miało dwudziestych więc obowiązujące łużyc­ bezpośrednio miejskimi — próbach ustalono i od­ jako omawianej ubioru materiałów, oraz se­ stroju. der 1978. jeśli chodzi kę z m i a n terenu i lepszych przynależności jego na rozwoju ogół politycznej różnym gleb i uwa­ naj­ charakterysty­ administracyjnej jakości nie ich wykorzystania, czasie. W (w i gospodarczego, (wieku, zawodu, historyczne stanu posiadania) naj­ liczby o p a r c i u o niektóre s t a t y s t y k i t y m prace germanizacji wsi i mieszkań­ E. M u k i ) omawiają autorzy s t o s u n k i e t n i c z n e w X V I I I i X I X w . i postępujący ces o odrębności k t ó r e dostarczyły p r z y n o s i krótką (zanik znajomości języka pro­ łużyc­ kiego). Istotną część każdej prac stanowi zestawienie ludowego. z Zaczyna się o n w s z ę ­ kobiecego, do 5 t o ­ skich, regionalnie i etnicznie nacechowanych znad więcej dzie Bu- m u , p o w t a r z a n y m w e w s z y s t k i c h zeszytach, jest Sorben Tracht pokazując i muzea, histo­ Klet- zmianie, terenu, stroju a Przedsłowiu granice opis elementów Serbów zeszytach redakcja w n i e uległ skrzy­ 5 B. N a w - Wochoz prac g ę n a t e miejscowości na przygotowaniu ewangelskich recenzowanych nikłym. O d t w a r z a n y XX aż nielicznych zapisach Serbów (Die s t r o j u w s t o s u n k u d o t e r e n ó w sąsiednich. Z w r a c a od u b i o r u dłużej typu trwającego. Od łatwiejszego najprostszych poncho-, b l u z e k , g o r s e t ó w , teriałów, c o d z i e n n y c h mnóstwa nym j e s t , j a k podkreśla wian ukazanie terenów, jedynie fotografiach. Drastwa a Gródka der g r u p y p o r u s z a n y c h w n i c h zagadnień. I t a k określa Wstęp ców w w krają. Opisywany ki Drasta 6 B. Nawka, drastwa Tracht Drastwa S e r b ó w ] w o k o ł o M a z a k o w a (Die t o układ wyczer­ złożonego opisy Mimo struktury zachowu­ jest są jeszcze d w a n a s t ę p n e z e s z y t y t e g o t o m u : neho, Komorowa podstawowe r . 1964 łużyckiego oparciu o jedynie w t y c h czterech e n k l a w a c h się P. recenzo­ Sztuki Tomy Serbów). możliwości i Wojerec). wokoło opracowaniu stro­ Nowaka (tom 2 Drasta Serbów t o m 4, p o ś w i ę c o n y całkowicie M. „Polskiej Reinfuss ukazał się w stanowią łużyckim tego w y d a w n i c t w a pierwszym 1962 R o m a n zeszyty opracowaniu tomy S e r b ó w , t . 3 Drasta dział r ó w n i e ż w (Die L u d o w e n u k ł a d n i c t w o D o m o w i n g Budysin 1 9 7 6 , 1 9 7 6 , 1 9 7 7 , poświęconego l u d o w y m , rozpoczętego cym w um Muskału), L a n g e , Nowoniwańska Lubnjowa fartuszków przeznaczeniu kabat zwany do odtworzenia, roboczych spódnic — rozmaitych po okrycia i tańce, kolorach — wierzchnie polką), p a s k i i ozdoby, oryginalnie n e c h u s t k i n a g ł o w ę i czepce. D o t e g o w s t ą ż k i jak krakowskie, obszerne kryzy w zeszycie d r u g i m o d t w o r z o n o dwu 1875 i przedstawiono 1920 r. W je dla okresu zeszycie o róż­ (w tym wiąza­ barwne niektórych n a c h (z. 2, 3). W stadiach: z koszul z różnych m a ­ i odświętnych, n a s p a c e r w i regio­ stroje w czwartym 1880/90 г., p o k t ó r y m n a ­ stąpił i c h z a n i k . Bogactwo następnym tych rozdziale stawach z okazji ubiorów tłumaczy i c h zastosowaniem się w opisanym różnych r ó ż n y c h zajęć g o s p o d a r c z y c h łe chusty n a głowę przy zbieraniu siana) jak w ze­ (np. b i a ­ również r o d z i n n y c h i d o r o c z n y c h , kościelnych uroczystości i p e ł - 121 T �niemych funkcji (np. n a weselu czy przy chrzcie). W cych t e n ostatni okres. s t a r y c h r y c i n a c h w y s t ę p u j ą słynne b i a ł e c h u s t y d o o k r y ­ Słowiańszczyzny cia jeszcze odnaleźć w j a k o żałobne s t r o j e k o b i e t (zeszyt 4). W opisach i fotografiach stroje na wem strój żałobny k o b i e t , j a k r ó w n i e ż uroczystości wprowadzeniem rodzinne, charakteryzują k o l o r u czarnego, miasta.. To męskich, samo tracących j a k sądzę dotyczy swój go łużyckie opisane jak Dawne tylko w wiejskie nielicznych, białe i g r a n a t o w e wpły­ ubiorów dawny itp.) n a rzecz ubiorów się pod uroczystych całkowicie (sukmany, kaftany czasu. późniejszych charakter miejskich te­ stroje męskie odtwarzanych okrycia wierzchnie, są elementach koszule pon­ cho, płócienne s p o d n i e i żakiety, c h u s t k i n a szyję, o z d o ­ by weselne kim) i t p . Więcej dowiedzieć jego rozwój z XVIII w się o stroju' dawnym można oparciu z rozdziału, o cytowane (także opisów i X I X w. stroju nicznej, Wiążą w życiu a także wsi jako znaku zmian stylu się z t y m z m i a n y i poziomu typów materiałów, w ł a s n y c h n a rzecz f a b r y c z n y c h . rakteryzują również działalność ców strojów w różnych Teksty życia. zarzucanie niektórych cha­ wykonaw­ okresach. w recenzowanych p r a c a c h są d w u j ę z y c z n e — niekiedy l a k o n i c z n e i n f o r m a c j e n i e z a w s z e są p o p a r t e r y ­ sunkami (których zamieszczonymi Najczęściej rowe. et­ Autorzy łużyckie i n i e m i e c k i e . Z w i ę z ł e , s k o n d e n s o w a n e , bardzo funk­ przynależności wyrazu wyrobów dzinne jest na zresztą niewiele) wkładkach i fotografiami z kredowego tekst wraz i ładnie w y c h modelach) przejściowego podane wiele najrozmaitszych kolo­ z i l u s t r a c j a m i (fotografie dawne stroje pokazane na stanowią c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę pomiędzy (zawierającym powiązaniami rozwiniętym elementów epok — ubiorem elitarnych i kwestią jów sunku Polskich do p r a c stan opracowań kostiumologicznych. Słabiej, jak wadzają we wcześniejsze propozycji historyczne wej jeszcze nakże ŁuŻyC. chy ze niekiedy znanych dawnych płacht jak recenzowanych prac, zgodnie z założeniami badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Ł u ż y c a c h p o I I w o j n i e , w t y m zwłaszcza prac współpracy podejmowanych Serbołużyckiego z inicjatywy Instytutu w i przy Budziszynie (działającego o d r . 1951, p o w i ą z a n e g o z N i e m i e c k ą demią N a u k ) , kładą w publikacji tację opartą n a s y s t e m a t y c z n e j nacisk na penetracji terenu i wypełnienie w t y m zakresie białych p l a m nych przeciwieństwie przez autorów Łużyc życach, prace starsze. dawniejszych, W piszących (por. n p . A . D o b r o w o l s k a , Kraków o tradycji strojów tak wielkiego ju, związanych — rębności e t n i c z n y c h Łużyc pozostawio­ zróżnicowania z różnymi rozbudowany Jak w ub. Łużyc jako wieku. Podobny niejszy wcześ­ archaicznej, wschodnią nawet ka Europą. Zresztą płachty żałobne, białe późniejsze b o r t y a k s a m i t n e p r z y p o m i n a j ą c e k u r p i o w s k i e , n i e weszły U w a g a : drasia j a k podałam w i drastwa tekście. do i l u s t r a c j i , ze ani czół­ reprezentują­ u ż y w a n e są w y m i e n n i e , t a k , że zestawów ce­ Atlasie które — znajdujemy elementów stro­ i funkcjami Czechosłowacji bar­ czy J u ­ przez A. Kroha Sztuki Ludowej" pracy nach bogacą łużyckie­ i przeładowanie wiązało regionu turystycznego w czy Łowickiego. I w się s t r o j e nie tylko jako na symbol tych użytek się 2 poł. w czasie jest rozwój P o d h a l a , Krakowskiego póź­ regio­ własnego „ludowości" w kul­ narodu. Recenzowane w a n i a na nowo regionu prace wychodzą w momencie historycznych Łużyc n i e jako turystycznego przeszłości, d o k t ó r e j lecz j a k o nawiązują świadka nowe odkry­ egzotycz­ tradycji pokolenia. Prace te pomagają wypełnić l u k i w i n f o r m a c j a c h o k r a j u , któ­ ry o d około dwóch wagę badaczy renów. Wśród wielu etnograficznych fia Polska", dotycząca wieków ściągał z a r ó w n o łużyckich prac „Przegląd stroju jest na i in.) pierwszą z bieżąco dokumentacja się d o końca. W pytań, s t o s u n k u do określoną dokładność p r z e d m i o t u , c h r o n o l o g i a i o p i s tła h i s t o r y c z n e g o ) . ra drogę kiego opisu 1 analizą jak do dalszych dyskusji d l a studiów systemów zmienności w pro­ opisu Otwie­ n a d przydatnością n a d historią kultury, w zaplanowanych, nad ubiorem przynosi (typy u- p o l s k i c h („Lud", „Etnogra­ Zachodni" bodaj zbliża niejednokrotnie j a k i z sąsiednich t e ­ omawianych czasopismach warsztatową s ł o w i a ń s k i e j i różnych, późniejszych z w i ą z k ó w Ł u ż y c nie okolicznościami z w i ę k s z e n i e paradności z awansem pozycję ich warstwie bogaty, r o k 1976 „ P o l s k i e j studiów się w t r o p i e n i e p o w i ą z a ń i o d ­ ubioru w w regionach, p i s z e P. N e d o w r e c e n z o w a n e j n r 1 za naszych Łu­ Jed­ się, gosławii. której w y k o n a n i e literatura ubiorów. wydaje u nas n a j s t a r s z e tych j e s t strój w wielu na plam o ży­ obrzędach i uroczystościach. P o d t y m w z g l ę d e m dziej stroju ludowy opisów giną strój sto­ w i ę c e j białych dawnych w mają do Strój w (biorąc p o d u w a g ę (np. nie n o t u j e m y Nawet kulturze i o 1948 i t a m c y t o w a n a n i e j s z a ) n i e zapuszczają Aka­ dokumen­ Stro­ one również i regiony n a m dotąd żałobnych). krakowskie nego Autorzy za­ Polskich pozostawia i wielkość t e r e n u ) w c z e ś n i e j niźli n a Ł u ż y c a c h wpro­ kultury zaj­ dokumentację go, wiek) Tymi nie prac. P e w n e w n i o s k i m o ­ ży­ ludowym wspomniałam, warstwy wpływów, Ludowych m a p i e k r a j u . Obejmują turze współczesnych kobiecych. porównując Strojów łem nowych, łączy czepków o s t r o j a c h łużyckich r e g i o n u , lecz r ó w n i e ż tworzenia (a t a k ż e z W i e l k o p o l s k ą ) 0 sztuce Łużyczan, rozwój o r n a m e n t y k i s t r o j u kostiumów na Ludowych. Atlas w wełnia­ haftach Nie­ w a r t ą w t y c h p r a c a c h choćby z Atlasem a u n i f o r m e m m i e j s k i m t e g o czasu. Są o n e d o b r y m ź r ó d ­ dla chust i in. Z terenem chronologii sami, można płóciennej, ro­ okresu od X V I po X I X i X X fabrycznych tiulowych wyciągnąć terenami in.) kraciastych), mują się a u t o r z y o m a w i a n y c h żemy i sposobie noszenia (zwłaszcza bogactwo dalszymi p o n c h o , w odzieży Europą zachodnią Łużyce papieru. są t o i l u s t r a c j e czarno-białe, r z a d z i e j Zwięzły miec, na P o z o s t a ł e r o z d z i a ł y przynoszą c h a r a k t e r y s t y k ę cji n a płótnie, w nasobnych z Czechosłowacji kroju c h u s t a c h , wstążkach męs­ omawiającego fragmenty drukach nych Analogie (Polski, zarówno kultury w ta­ ludowej i c h trwałości czasie. Anna Kutrzeba-Pojnarowa �J e s z c z e o r z e m i o ś l e a r t y s t y c z n y m na p o l s k i m Spiszu ( n a m a r g i n e s i e a r t y k u ł u T . M . T R A J D O S A Sztuka Coraz cyjnej Ten większym zainteresowaniem k u l t u r y l u d o w e j zaczyna badaczy torycznej w d o dziś Genetyczna szeroko znaczące w y d a r z e n i a a także d ł u g o t r w a ł e j pozostał n i e m a l żywym kultury, obszar, obok sza- jako terenu wszyscy sobie i autorzy sprawę typu badań, ale zachodzących ze na pogra­ polskiego S p i - też trudności procesów. Niestety, podejmujący tematykę spiską, specyfiki tego rzemiosł zdają regionu. Do prac artykuł Т. M . T r a j d o s a , artystycznych w nie tego Przeszłość na polskim Spi­ „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1978, n r 2. szu, Bazę źródłową artykułu ramiki stanowią — z jego od połowy rego początków w XVII piero w w I I poł. X V I I I w . W t e d y pobliżu szkle . h u t szkła Najbardziej 6 domokrążni krosnach pewne, że spiskich, Polski obrazy na siedztwie o d północy, 8 nia o po „etnicznej t y p y zajęć znaczenia użyteczność: rodzaju -demograficznych, mieszczenia źródeł odrzucić ludności przyniosło gierskie, zakończyły o wiek mienionych z połowy szego metryk XVII dla osadnictwa i jednorodną sam autor rządzania koniec roli. Na większej problemu, jako pochodzących rozwiązać ce miejsca polemiki znaleźć W sprostowania sprawdzonej tu Przyczyną oznaczać musi ją z jest spiskiej", Krzysikowie, Szkoda, z że co B y s t r o n i a , niż tekście się nazwisk wspomniana polskiego Spiszą o odnajdujemy hipoteza XVII powiedniej miejscowego g l i n y , co ze stanem nie (np. tyl­ ze słowackich kopii, wykluczyć często w podobieństwo jest oparciu o il. 6 i wtórnej każdej drukarni wizerunki do n i e j spo­ starsze i l . 5), l e c z wsi warsztatu malar­ idącym, uogólnieniem, * n i e m a ­ jącym s o l i d n y c h podstaw ź r ó d ł o w y c h . W ą t p l i w e j e s t też bardzo, z by malarsikich pochodzące obrazy domniemanych zdobiły wnętrza warsztatów kościołów. środowiskom rzemieślniczym, Malar­ w a n i e na desce obce jest raczej cechowym. kulturze wiejskiej. A r ­ w przypadku garncarstwa. Podobnie jest z nazwiskiem p r o d u k c j i włókienniczej pisał a u t o r o s o b o m , tym właśnie Całość wiej­ na p o l s k i m Spiszu „Tkacz". przy­ które w y s t ę p u j ą nazwiskiem. W w metrykach pod t r a d y c j i spiskiej swego stanowiska przydomków w prawdziwa, t o 14 cy się n i m nazywany twierdzeniu głównie panuje w M. domeną wśród szczegóły, tkaniną o Т. „knop" . określeń w lnianej części odzieży. należy, kolorze (rzadko na że: wbrew Spiszu Prawdziwe u stwierdzić Ponadto, 1 0 tkactwo mężczyzn . wełnianą osnowie był Trajdosa, było zamieszanie N i e wdając nie kanajas czerwonym, a pasiakiem bawełnianej), t k a n y m są d e k o r a c y j n e nie powstaje wąt­ czerwonym, pasy . Wzór l s w się jest procesie tka­ n i a ; są t o spódnice s z y t e z s a m o d z i a ł o w e g o płótna, b a r ­ wione na kolor granatowy nym wzorem, żywa i specyficzna kała pod tzw. się l i c z n y c h i l . 36 i i p o k r y t e ręcznie modrotlać. właśnie 1 3 Błędne mówić o drukowa­ interesująca, d l a Spiszą omówień . 37. T r u d n o Ta technika są t a k ż e „swetrze wciąż docze­ podpisy góralskim każdej stroju t r y b s k i e g o " , gdyż w t r a d y c y j n y m stroju spiskim warszta­ sweter n i e w y s t ę p u j e , a w s p ó ł c z e ś n i e można go spotkać drugiego. także n a P o d h a l u , O r a w i e i w G o r c a c h . N i e i s t n i e j e o d ­ „w X I X w. od tego tkactwo określane b y ł o z a w s z e t e r m i n e m , „ k n o p s t w o " , a t r u d n i ą ­ i „farbanek" nich naj­ Malo­ g u m e n t n a z w i s k a „ M a l a r z " m a t u tę samą w a r t o ś ć , j a k skomponowane w wie­ sporadycznego „kartonek" uniemożliwia Omawiane pochodzących można o drzeworytów z którego z należą: centrum malarstwa i a postaci większość b r a k jest pokładów definitywnie garncarstwa. mo­ można 3 ty: malarski i garncarski". Zacznijmy Otóż n a c a ł y m p o l s k i m S p i s z u się góralskiej . była stanowiłoby między nazwis­ dala malarstwem k i e m b a w e ł n i a n y m b i a ł y m , t w o r z ą c y m tło i roli ludności słowackim procentu-ludności g a r n c a r s t w a , gdyż, j a k pisze Т. M . T r a j d o s , wiosce że nie (nie Sołtysikowie!). n i e skonfrontował J . Zborowskiego większości autora rozrodzonych Sołtysowie w wymagają­ nazwiska wsiach najbardziej sze­ gdyż zawód. W doszukać dziś z n a c z n e g o Bizubowie, kształtowaniu Gdyby w omawianych Do autor uwagami wsi „do ale w występuje. hipotezy, łatwiej u s t a l e n i a m i J . S. n i e stanowią nie terenie przez zawsze w y k o n y w a n y fragmencie f a k t y c z n y m *. W y m i e n i o n e ko przyjęcie Nie 9 niczego M . Trajdosa, uściślenia. krytycznie w tywującym analogii lub sformułowań ze Dopusz­ argumentu w zbyt daleko z nie­ na przeprowadzenie informacje ważkiego pierwowzory skiego cza­ do c z y n i e n i a można szkła. malarskich z częściej n i e wniosą Т. Na są­ pierwotności e t n i c z n y m ludnością, nie pozwala z poglądami akapicie błędnych ko miedziorytów, skiej Brak każdym przypadkach wę­ istotnego. rokiej Tatr. s t w o tego r o d z a j u właściwe jest dużym ośrodkom, 1 Metryki wsiach najistotniej­ mianowicie, pod względem prawie we bezpośrednim huty ośrodków formalnym o istnieniu w najdalej specjalnych Jest strony jego pominąć twierdzenie wy­ w odnajdywane n i e istniały nie urzę­ podstawie charakterystyki etnicznej . przyznaje. XVII a wpływy języka sach n o w o ż y t n y c h n a t o m i a s t , m a m y mal prze­ tego kościelnych, jego (Lewocza) . rezultatów, w . , n i e można Spiszą i przy­ józefińskie wprowadzeniem dowego, n i e odegrały pod obrazy na skąd na szkle. D l a o b r a z ó w z t e r e n u Spiszą u s t a l o n o w statystyczno- d l a Spiszą Gemer, 7 rozwoju można pokrewieństwie trzeba osadnictwo spodziewanych poza się nie lu d l a badań zdecydowanie Późniejsze Zamagurza" hut , umniejszając ludności. N i e p i s y w a n ą i m uniwersalność. Z a s a d n i c z e wieku. wnioskowa­ s t r u k t u r z e nowożytnego i specjalizacji tego od przypi­ malarstwa Siedmiogrodu . szkle, do­ zaczęły ośrodki Spiszą, a n i w od parafian i się a u t o r na Słowacji i m p o r t a m i z południowej Badaniom sał a u t o r n i e z w y k ł ą w r ę c z Sło­ ośrodek w roznosili do są był się też p o w s t a w a ć pierwsze znany handlarze aż terenie polskiego m e t r y k i kościelne nazwisk do ce­ zachodniej na p o l s k i m Spiszu doszukuje w . Szklarstwo- rozwinęło możliwość nich t e nawiązują się w 5 czając w Spiszą, Formą, 4 X V I w. . c z t e r e c h , spośród j e d e n a s t u istniejących p a r a f i i s p i s k i c h . zawartych rozwijającej części krańców . i kolorystyką w y r o b y habańskiej, wacji ze s ł o w a c k i e j południowych P o d o b n i e r z e c z się m a z m a l a r s t w e m n a s z k l e , k t ó ­ tam zaliczyć t r z e b a teraźniejszość zdobnictwem his­ składowych położenia stwarza s p i s k i e j pochodzą z ra­ skansenem. elementów n i c z u e t n i c z n y m , s t a n o w i o atrakcyjności śledzeniu ceramiki dokładniej przeszłości „Polska 1 9 7 8 , nr 2 ) . Spisz. izolacji komunikacyjnej, różnorodność rozumianej trady­ cieszyć się p o l s k i niewielki pod względem powierzchni cji swej bogatej Ludowa", artykule od­ rozwój okazy miana nia bukowińska trzy odmiany: I I . 37 p r z e d s t a w i a stroju spiskiego. kacwińską, E. S t a r e k trybską i o d m i a n ę trybską, o b e c n i e wyróż­ jurgowską . 1 4 najbardziej 123 1 �ekspansywną. Generalnie mieszkańcom polskiego cjalizowanych (poza ze stopniem wościami surowcowymi podstawowych były rozwoju polskim tak wyspe­ rzemiosł, jest Spiszu możli­ nie wspomina rzemiosłach, j a k o najdostępniejszy z ważniejszych (bednarstwo, przypisywanie gospodarczego i terenu. Autor się o d r e w n o , jednym czego na biorąc, znajomości włókienniczymi) sprzeczne opierając rzecz Spiszą źródeł które surowiec, dochodu kołodziejstwo, o pozarolni- stolarstwo, wyrób gontów) . trzeba uchybień pierwszej określenie: charakterem mówić ników spiscy", jako literaturze zaliczyć również skąd o kolonistach frankońskich na zaczerpnął znajduje Spiszu. się w Т. M . T r a j d o s W należy 1 я ności polskiego trum W moje min: Spiszą zakresie targi w w i konwencjonalnie, Spiskiej zrezygnować można z pierwszego k l o r s p i s k i będąc terystyczne tronat Kieżmarku budzi „polski stosuje mimo zamienne Spisz". i a dos . l s za n i e Związek Szokuje odznacza nym". się autor określeń niejako termin w i słowackiej, d r u g i , p o p r a w n i e j s z y , starsze cechy Poza z — t y m , pa­ Czechów w Niżnych i j a k p i s z e Т. KW) Słowa­ M. Kacwinie jako „schematyczny „po­ nie artystycz­ a u t o r o w i dokładne obejrzenie obrazach Traj­ że nikt zamiłowaniem T o , co w fol­ charak­ Łapsz a u t o r y t a t y w n e stwierdzenie, wrót Bielskich i części Przedstawienia pejzaż tatrzański", zaliczam t e przywodzą Do 19 dwukrotne rzeźbiarza Reasumując Wysokich, tatrzańskie . z pa­ widzianych n a myśl usterek zniekształcenie w J . Wodziaka pełną, n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą panoramy Gomibosa, stosowanie Podhalan, zagrodach. określa szych Współcześnie, Kulturalne jakimkolwiek Proponuję kacwińskich lud­ autora, też etnicznego. „Kurasówka" Towarzystwo Nie­ cen­ pogranicza zespołem ter­ (konsekwencji określnika, g d y ż samoistnym, wykazuje n i m (J. W o d z i a k i e m Lewoczy wyjaśnień się p i e r w s z y ków, dla nad z Kaewina. targów. D l a inny zagadkowy s p i s k i " . B e z żadnych Walki Starej Wsi. terminologii, zastrzeżenia t u r z e czeskiej miejscach ahistorycz- folklor Tatr z n a c z e n i e w o b e c i s t n i e n i a bliższego handlowego „Zamagurze" o kategoria Tym „polski noramą re­ się też z b y t lotne t u pióro a u t o ­ r a . D r u g a część a r t y k u ł u p r z y n o s i artykułach i n n y m t o m i e , niż p o ­ przedstawia n y m t w o r e m obciążyć w y p a d a istocie kolo­ wyraźnie dygnitarzy-fachowców". jest w o ( „ L u d " , t . 44, 1959, s. 118—129). jest też w z m i a n k a Spi­ osad­ Flandrię . cytowanych całkiem ścisła miały z n i k o m e na informację n i e znalazłem j e j , a a r t y k u ł M . G o t k i e w i c z a , daje z stosuje j e s t sięgniecie d o p r a s i e d z i b autor Mazurów ligijne..., też niezgodne przedmiotu z X I I — X I I I w., to wymienić wiem, niach W artykułu a d e k w a t n y t e r m i n : górale spiscy. T r u d ­ s z u . Jeżeli k o n i e c z n e Nie części „Polacy etnosu. się p o w s z e c h n i e no Niezbyt 1 7 „wioskowych sprawuje 1 5 Do skiej naj­ drobniej­ nazwiska A. Jurgowa . i 0 powyższe u w a g i , podkreślić trzeba raz jeszcze z całą stanowczością konieczność k r y t y c z n e j ana­ lizy Nie­ źródeł i takiegoż przestrzeganie tego sprawdzania ich w podstawowego w terenie. pracy badawczej wymogu, przy b r a k u oparcia w literaturze, prowadzi wniosków niezgodnych z badaną do rzeczywistością. litera­ w Krzysztof pol­ Woźniak P R Z Y P I S Y Z a g a d n i e n i e t o doczekało się w i e l k i e j ilości o p r a ­ cowań: węgierskich, czeskich, n i e m i e c k i c h ; z p o l s k i c h w y m i e n i ć n a l e ż y : E . J a n o t a , Zapiski o zaludnieniu do­ lin Dunajca i Popradu na Spiszu, „Rocznik Towarzy­ stwa Naukowego Krakowskiego", 1864, s. 80—168; K . K r o t o s k i , Stosunki etnograficzne na Spiszu, Kraków 1908; S. Z a c h o r o w s k i , Węgierskie i polskie osadnictwo Spiszą do połowy XIV w., K r a k ó w 1909; Т. E. M o d e l s k i , Spory o południowe granice diecezji krakowskiej od strony Spiszą ( X I I I — X V I I w . ) , Z a k o p a n e 1928; W . S e m ­ k o w i c z , Granica polsko-węgierska w oświetleniu histo­ rycznym, K r a k ó w 1930; J . R a d z i s z e w s k a , S t u d i a z dzie­ jów ustroju Spiszą, K a t o w i c e 1969. 1 J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, W a r s z a w a 1936, s. 31 i n a s t . J . Z b o r o w s k i , Materiały etnograficzne z góral­ szczyzny ( w : ) T e n ż e , Pisma podhalańskie, t . 2, K r a k ó w 1972, s. 3 9 0 - ^ 0 9 . Ceskoslovenska vlastiveda. Т . 3. Lidova kultura. R e d . A n d r e j M e l i c h e r ć i k , R r a h a 1968, s. 426. H . L a n d s f e l d , Habanske pamatky, Strażnice 1970, s. 5 — 6 ; J . G r a b o w s k i , Sztuka ludowa, W a r s z a w a 1977, s. 241—242; T e n ż e , Sztuka ludowa w Europie, Warsza­ w a 1978, s. 193—194; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 456—457. Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 458—460. S z k l a r s t w o musiało być jeszcze w ó w c z a s nieczęstą u m i e j ę t n o ­ ścią, s k o r o w w y k a z i e z a w o d ó w m i e s z k a ń c ó w 16 m i a s t s p i s k i c h z 1758 r . f i g u r u j e t y l k o 6 s z k l a r z y , a n p . z ł o t ­ n i k ó w 10 ( J . R a d z i s z e w s k a , o p . o i t . , t a b e l a p o s. 140). K . S t e c k i , Ludowe obrazy na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „ R o c z n i k P o d h a l a ń s k i " , 1914/1921, s. 207; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 458—460. 2 3 4 5 6 7 H . P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie obrazy na szkle, K r a k ó w — Z a k o p a n e 1961, s. 22. Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 460. J . Stokłosa, T k a c f t o o l u d o w e w Gruszowcu i Jur­ gowie w 1909 г., K r a k ó w 1920, s. 24, 38. I b i d e m , s. 1, 4 — 5 . M . W o l e ń s k a , Wystawa sztuki ludowej zamiesz­ kałych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Sło­ waków, Ukraińców, Żydów, K r a k ó w 1960, s. 2 1 — 2 2 ; Ces­ koslovenska vlastiveda..., s. 74. J . V y d r a , Ludova modrotlać na Slovensku, Tvar 1954; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 506—508; E. S t a r e k , S t r ó j spiski ( w : ) Atlas polskich strojów ludowych, cz. V , z. 15, P o z n a ń 1954, s. 36. E . S t a r e k , o p . c i t . , s. 76. E . K r a s i ń s k a , Gospodarka pasterska na polskim Spiszu w drugiej połowie XIX i w XX wieku, „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 3, 1968, s. 124; i n f o r m a c j a o p a r t a n a materiałach z badań t e r e n o w y c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U J . J . R a d z i s z e w s k a , o p . c i t . , s. 8 2 — 8 3 ; K . K r o t o s k i , o p . c i t . , s. 8 — 1 0 ; E . S c h w a r z , Die Herkunft der Siebenbtirger und Zipser-Sachsen, M u n c h e n 1957, m a p a n a s. 155. 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 Zamagurie. Narodopisna monografia J a n P o d o l a k , K o ś i c e 1972, s. 11. 17 1 8 Polsce, M . P o k r o p e k , A t l a s sztuki W a r s z a w a 1978, s. 223. J . Szaflarski, 160, 214. M . Pokropek, ludowej 1 9 Poznanie Tatr, 2 0 o p . c i t . , s. 113. oblasti. i folkloru Warszawa Red. w 1972, s. SPHOSTOWANIE W a r t y k u l e T a d e u s z a M . T r a j d o s a K o ś c i ó ł го Czarnej Górze ( „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " ofiarodawcy parceli, n a której postawiono kościół, w i n n o b r z m i e ć : S e b a s t i a n Korkosz. omyłkę. 124 n r 2, 1978) n a z w i s k o A u t o r przeprasza za � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8cac87eb4e9ab7f6309ecf655197c63.pdf 9f3ebc184afe487ae02a83237c8f2c21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3516 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3295 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.187-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R ANTONI zł. 45.—. E C E N Z K R O H , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Połskicl, Wrocław—Warszawa Z prac I n s t y t u t u Sztuki P A N , Wydawnictwo „Ossolineum". M ą d r a , uczciwa, z p a s j ą napisana książka. Bez l u d o m a ń s k i c h u n i e s i e ń , ale i bez dezynwoltury i kokie­ t e r i i z d a r z a j ą c y c h się, gdy „ludzie z miasta" piszą o „wiejskich prostaczkach". K s i ą ż k a pisana przez etno­ grafa, dobrze wprowadzonego w sprawy k u l t u r y ludo­ wej, komisarza obu dotychczasowych k o n k u r s ó w na rzeźbę k a r p a c k ą (zorganizowanych przez Muzeum w N o w y m Sączu). W ł a ś n i e zrozumienie ludzi i spraw, a t a k ż e c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na rozwój i cha­ rakter ludowej r z e ź b y s p r a w i a j ą , że książka ta m o w i nie t y l k o o rzeźbie karpackiej, ale i o naszej kulturze. „Aby zrozumieć dane zjawisko trzeba j e d n ą nogą t k w i ć w n i m , a d r u g ą poza n i m " — powiedziała k i e d y ś Si­ mone Weil, i jest to dla badacza k u l t u r y konstatacja bardzo w a ż n a . Tak w ł a ś n i e czyni K r o h i dlatego jego k s i ą ż k a jest tak i n t e r e s u j ą c a i tak uczciwa. Dodam od razu, jest to książka etnografa piszącego o zjawisku s p o ł e c z n y m , k u l t u r o w y m , a nie o w y b r a ­ nych dziełach, ocenianych w e d ł u g k r y t e r i ó w estetycz­ nych. Ta ocena — jeśli jest dana przez autora, to niejako p o ś r e d n i o w wyborze r z e ź b i ich fotograficznej interpretacji. ( K r o h jest r ó w n i e ż autorem zdjęć i l u ­ s t r u j ą c y c h książkę.) Praca, jak p r z y s t a ł o na p u b l i k a c j ę n a u k o w ą , za­ czyna się od z a g a d n i e ń teoretycznych, od r o z w a ż a ń r.a temat przemian i wieloznaczności pojęcia „sztuki l u ­ dowej". (Autor dochodzi do wniosku, że ludowy znaczy obecnie tyle, co n a w i ą z u j ą c y do t r a d y c j i chłopskiej, u w a ż a j ą c y się i u w a ż a n y za b e z p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ę ludowej tradycji). W dalszej części tekstu K r o h refe­ ruje stan wiedzy o dawnej ludowej twórczości rzeź­ biarskiej — z a r ó w n o w kamieniu, j a k i drewnie, w y ­ k a z u j ą c różnice w jej sytuacji na terenie K a r p a t Za­ chodnich i Wschodnich. (W części Zachodniej, od S ą ­ cza po Cieszyn, zainteresowanie n i ą było znacznie sil­ niejsze m.in. ze strony inteligencji miejskiej, kura­ cjuszy, l e t n i k ó w itp.). Zasadnicze partie k s i ą ż k i dotyczą jednak okresu powojennego, w k t ó r y m odbiorcą r z e ź b stało się „ m i a s t o " . Relacja ta rozpoczyna się od o m ó ­ wienia twórczości J ę d r z e j a W o w r y i r o l i , j a k ą o d e g r a ł w jego życiu E m i l Zegadłowicz. I od tej c h w i l i k s i ą ż k a staje się p a s j o n u j ą c ą opowieścią o ludziach, polityce k u l t u r a l n e j , nadziejach i złudzeniach. Rzeźba w s p ó ł ­ czesna jest bowiem zjawiskiem zdecydowanie r ó ż n i ą ­ cym się od dawnej, w stopniu n i e p o r ó w n a n i e w i ę k s z y m niż to ma miejsce w innych dziedzinach sztuki ludo­ wej. Cechują j ą inne funkcje, inna motywacja powsta­ nia, w i ę k s z a rola ś w i a d o m o ś c i , inwencji, fantazji. K a r p a t y , j a k ż a d e n inny teren, p o z w a l a j ą na poka­ zanie r ó ż n y c h zjawisk i postaw t w ó r c z y c h — zresztą reprezentatywnych dla sytuacji w c a ł y m kraju. Do­ strzegamy więc w rzeźbie karpackiej obok fenomenu grupy p a s z y ń s k i e j (piękny rozdział w książce) rodzaje rzeźb spotykanych r ó w n i e ż na innych terenach. Są to r z e ź b y : — „na ludowo", b u d z ą c e często opory w y k o n a w c ó w , nie p o d o b a j ą c e się otoczeniu, wykonywane na konkursy, dla m u z e ó w , Cepelii; — „na realistycznie", odpowiadające aktualnym gustom m i e s z k a ń c ó w wsi i m a ł y c h miasteczek, J E 1979, s. 136, i l . 99. Cena o d o k ł a d n y c h proporcjach, starannym w y k o ń ­ czeniu szczegółów, d ą ż e n i u do doskonałości; — „nowoczesne", przez co rozumie się korzeniop l a s t y k ę , kompozycje z huby i opalanego drew­ na. Ten rodzaj rzeźby modny jest zwłaszcza w ś r ó d młodego pokolenia; — samodzielne, oryginalne, ś m i a ł e w rozwiąza­ niach, w y k o n y w a n e przez ludzi m a j ą c y c h u t r u d ­ niony kontakt z otoczeniem; — „ l u d o w o - a m a t o r s k i e " prace inteligentów, dla k t ó ­ rych konwencja ludowa jest ś w i a d o m y m wybo­ rem. Jako k r y t e r i u m takiego podziału w y s t ę p u j e więc ś r o d o w i s k o odbiorców. S ą d z ę jednak, że z w r a c a j ą c uwa­ gę r ó w n i e ż na tradycje i zaplecze k u l t u r o w e t w ó r c ó w , g r u p ę „ l u d o w y c h a m a t o r ó w " m o ż n a b y dodatkowo po­ dzielić na a m a t o r ó w wiejskich., z w i ą z a n y c h jeszcze z r y t m e m zajęć rolnych, ze specyfiką zależności od przyrody, z i n n y m poczuciem czasu itp. — oraz na a m a t o r ó w miejskich n a w i ą z u j ą c y c h już t y l k o do sty­ l i s t y k i dawnej rzeźby sakralnej. Nasycone k o n k r e t n y m i informacjami, wypowiedzia­ mi, fragmentami listów są ostatnie rozdziały, t r a k t u ­ jące o w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b i a r z a c h , uczestnikach obu Karpackich K o n k u r s ó w (w 1975 i 1977 r.) — K r o h zna ich prawie wszystkich, z ramienia Muzeum oraz I n ­ stytutu Sztuki P A N p r o w a d z i ł z n i m i , w ich domach, wywiady. Spośród 248 rzeźbiarzy podaje w z a ł ą c z ­ n i k u dobrze i ciekawie opracowane biogramy 99 csób. Znakomity m a t e r i a ł do przyszłego s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. W ł a ś n i e konkrety, szczegółowe obserwacje, odnoto­ wywane z p a s j ą rasowego publicysty i pisarza spra­ wiają, że k s i ą ż k ę czyta się c h ę t n i e , z d u ż y m zainte­ resowaniem. Trafnie w y b r a n a anegdota nieraz uzmy­ s ł a w i a lepiej s y t u a c j ę niż uczony w y w ó d . W e ź m y pier­ wszy z brzegu p r z y k ł a d : „ P a n i e , cn wcale nie jest ludowy — denuncjuje jeden r z e ź b i a r z drugiego — on ma w domu p r a l k ę , l o d ó w k ę i telewizor". Inny t w ó r c a ludowy przebiera się w ł a c h m a n y , dzieciom za­ brania się m y ć — aby zrobić odpowiednie w r a ż e n i e na turystach. W konkurencji wszystkie chwyty s t a j ą się dozwolone. Taka jest sytuacja. Dochodzi do tego, że etnograf musi p i l n o w a ć , „aby ludzie z w y k s z t a ł c e n i e m nie uzur­ powali sobie praw ludzi n i e w y k s z t a ł c o n y c h " . Coraz w i ę k s z a liczba m e c e n a s ó w , często jednorazowych, nie zdaje sobie nawet sprawy z d e l i k a t n o ś c i m a t e r i i . Oby przeczytali t ę książkę, p r z e m y ś l e l i sobie choćby takie dwa fakty, k t ó r e tu przytoczę. Pierwszy: pewien rzeźbiarz, chwalony ponad m i a r ę , m ó w i ,,kiebyk jo w i e d z i a ł przódzi, że mom t a k i w i e l g i talent, to byk nie m u s i a ł telo o r a ć i gnój czkiidować". D r u g i : m ł o d y uczeń z Paszyna, autor ł a d n e j rzeźby przedstawiającej Kopernika, otrzymuje zamówienie z B H Z „Desy" na wykonanie w k r ó t k i m czasie sporej ilości tych K o p e r n i k ó w . P o m i ń m y nawet aspekt artystyczno-dydaktyczny, zajmijmy się skutkami bardziej w y ­ m i e r n y m i : „...Koperiniki wykonano, c h ł o p a k nie z d a ł do n a s t ę p n e j klasy i bardzo ciężko to przeżył". 187 �K r o h nie ma złudzeń, nie u k r y w a faktu obniżania się poziomu rzeźb, braku zainteresowania w i e l u me­ c e n a s ó w i k u p u j ą c y c h poziomem artystycznym w s p ó ł ­ czesnej produkcji r z e ź b i a r s k i e j . Są one bowiem w ś w i a ­ domości odbiorcy (i w y k o n a w c y ) b e z p o ś r e d n i ą k o n t y ­ n u a c j ą tradycyjnej rzeźby ludowej, a n a w i ą z u j ą c do niej, zaspokajają popyt na p l a s t y k ę c h ł o p s k ą . „Co więc nas czeka? N a d c h o d z ą czasy gdy chłopscy plastycy b ę d ą się uczyli sztuki ludowej w muzeach." W n i k l i w o ś ć i trzeźwość obserwatora u s t ę p u j ą przy k o ń c u tekstu nadziejom człowieka r o z m i ł o w a n e g o w l u ­ dowej kulturze artystycznej. „ E t a p budzenia sympatii dla sztuki ludowej w mieście mamy j u ż za sobą. Te­ raz p r z y s t ą p i ć trzeba do n a s t ę p n e g o etapu: budzenia sympatii dla sztuki ludowej na w s p ó ł c z e s n e j wsi". Do­ piero wtedy „Będzie m o ż n a m ó w i ć o r e a k t y w o w a n i u artystycznej k u l t u r y chłopskiej, o b e z p o ś r e d n i m na­ w i ą z a n i u do tradycji w nowych warunkach ustrojo­ wych, społecznych". Rozumiem t r o s k ę K r o h a i jego intencje. Ale s f o r m u ł o w a n i e , chociaż ł a d n e , nie jest precyzyjne. Wieś powinna n a b r a ć szacunku dla swo­ jego dorobku historycznego. A l e to znaczy coś innego niż reaktywowanie dawnych tradycji. W końcu wszyscy żyjemy w o k r e ś l o n y m ś r o d o w i s k u współczesnej k u l ­ tury. Awans k u l t u r o w y — z a r ó w n o ludzi z miast, jak i wsi — prowadzi k u w s p ó l n y m formom i treściom. Chodzi w i ę c o to, aby w kanonie k u l t u r y całego na­ rodu ż y w a b y ł a p a m i ę ć i i n s p i r u j ą c a idea dorobku chłopskiej k u l t u r y . K r o h a ponosi niekiedy temperament publicysty, działacza. Rzecz cenna, zwłaszcza gdy pisze o w s p ó ł ­ czesności i kiedy zdanie autora m o ż e stać się argu­ mentem w a ż ą c y m na dalszych d z i a ł a n i a c h m e c e n a s ó w k u l t u r y . A l e czasem swada utrudnia p r e c y z j ę sądu. Dosłownie w d w ó c h — trzech miejscach książki dostrze­ gam takie w ł a ś n i e zdania, jakby nie r o z s t r z y g a j ą c e za­ gadnienia do k o ń c a . Nie zmienia to zresztą ich ogól­ nej słuszności. Chodzi o drobiazgi. Np. autor u w a ż a za n a j w a ż n i e j s z e wydarzenie w historii sztuki ludowej pojawienie się n i e - c h ł o p s k i c h o d b i o r c ó w tej sztuki. Oczywiście, to było w a ż n e , ale n a j w a ż n i e j s z e wydaje m i s i ę rozbicie dawnego „orbis interior" k u l t u r y l u d o ­ wej, a więc zmiany zachodzące w samej kulturze c h ł o p ­ skiej. Kiedy indziej, t ł u m a c z ą c o b n i ż a n i e się poziomu ar­ tystycznego dzisiejszej rzeźby, K r o h pisze: „ N a j w y b i t ­ niejsze talenty wiejskie trafiają do ASP, a do sztuki ludowej g a r n ą się i n d y w i d u a l n o ś c i mniejsze". Ł a d n i e powiedziane, ale chyba n i e z u p e ł n i e ścisłe. Pewna prze­ sada jest w t y m twierdzeniu o łatwości dostania się do ASP w y b i t n i e utalentowanej młodzieży wiejskiej. Z r e s z t ą nie m a m y nawet metod ujawniania potencjal­ nych t a l e n t ó w , a jak m o ż n a p r z y p u s z c z a ć uzdolnienia są uwarunkowane nie tylko genetycznie, ale i k u l t u ­ rowo, a nawet — jak przekonuje Kufoler — zależą od zastanej sytuacji. W a r u n k i d e t e r m i n u j ą s z a n s ę k r y s t a l i ­ zacji, rozwoju, a nawet ukierunkowania uzdolnień. Są to jednak uwagi m a ł o istotne, zupełnie m a r g i ­ nesowe. W a ż n e jest bowiem to, co autor m ó w i w swej książce o r z e ź b i a r z a c h , o ich sytuacji, o modzie na s z t u k ę l u d o w ą . Ważne jest też, jak mówi. N i e k t ó r e partie książki czyta się jak p a s j o n u j ą c e opowiadania. R a n g ę dobrej l i t e r a t u r y m a j ą takie fragmenty jak opo­ wieści o J ę d r z e j u K r a m a r z u , Józefie Oleksym czy Jano­ sie z Dębna; poruszają czytelnika głęboko. W sumie o t r z y m a l i ś m y k s i ą ż k ę d o b r ą , i n t e r e s u j ą c ą i p o t r z e b n ą . Na t y m stwierdzeniu m o ż n a by r e c e n z j ę zakończyć. Jest jednak k i l k a z d a ń w książce, k t ó r e c h c i a ł b y m s k o m e n t o w a ć jako naoczny ś w i a d e k . Autor pisząc o Wowrze i książce, k t ó r ą mu poświęcił znako­ mity znawca sztuki ludowej prof. Tadeusz Seweryn — podaje, iż j a k chodzą słuchy jest to w dużej części „licentia poetica". Otóż z W o w r ą s k o n t a k t o w a ł Sewe­ ryna zbieracz, nauczyciel p. Horbacki. W czasie gdy przeprowadzaliśmy w Krakowie dokumentację jego zbiorów sztuki ludowej dla naszego I n s t y t u t u zape­ w n i a ł nas, że Seweryn p r z e p r o w a d z i ł z W o w r ą t y l k o dwie lub trzy rozmowy. Od prof. Seweryna otrzy­ m a ł e m w t y m czasie p i e r w s z ą w e r s j ę maszynopisu jego książki o beskidzkim ś w i ą t k a r z u . K o p i ę . O r y g i n a ł poszedł do k t ó r e g o ś z w y d a w n i c t w . B y ł to okres tzw. soc-realizmu, redaktorzy w książce dopatrzyli się w i e l u g r z e c h ó w g ł ó w n y c h i pomniejszych, tekst odrzucono. W ó w c z a s autor o p r a c o w a ł w e r s j ę d r u g ą . Zakwestiono­ wane wypowiedzi W o w r y najspokojniej z a m i e n i ł teksta­ m i diametralnie r ó ż n y m i , w k ł a d a j ą c je oczywiście w usta Wowry. Zmianie uległ cały ostatni rozdział, ais została konwencja gwarowej relacji. Ten drugi tekst m a m r ó w n i e ż , w y k o r z y s t a ł e m go m.in. p u b l i k u j ą c w „Pol. Szt. L u d . " a r t y k u ł Seweryna o Wowrze. Inda­ gowany przeze mnie w tej sprawie Seweryn r o z e ś m i a ł się. Był a r t y s t ą i wcale nie u k r y w a ł tego. Ale w y c z u ­ cie tego co ludowe m i a ł rzeczywiście znakomite. Można powiedzieć, że w tej dziedzinie m i a ł słuch absolutny Ma więc r a c j ę K r o h , że wierzy w sens Sewerynowych opowieści. To znakomita i prawdziwa k s i ą ż k a o w i e j ­ skim ś w i ą t k a r z u , choć w znacznym stopniu zmyślona. Seweryn „ r e t u s z o w a ł " zresztą r ó w n i e ż eksponaty m u ­ zealne, zabytki. Sam b y ł e m tego ś w i a d k i e m , m.in. w czasie organizacji wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. Z p u n k t u widzenia muzealnika było to nie­ dopuszczalne, ale m u s z ę p r z y z n a ć , że rzeźby „ s k o r y ­ gowane" przez Seweryna w y g l ą d a ł y prawdziwiej i le­ piej od a u t e n t y k ó w . Oczywiście metod znakomitego etnografa nie pochwalam, ale jego talent i znajomość rzeczy w i e l b i ę . To b y ł artysta! A k s i ą ż k ę K r o h a po­ lecam k a ż d e m u . Pozwala na r ó ż n e refleksje, nie t y l k o nad rzeźbą k a r p a c k ą . Aleksander .Jackowski M A R I A N POKROPEK, Jarmark Płocki, cz. V, Katalog twórców ludowych biorących po raz pierwszy udział w kiermaszach sztuki ludowej w Płocku w latach 1977 i 1978. U r z ą d Miejski w P ł o c k u , czerwiec 1979 r. Pożyteczne, warte odnotowania w y d a w n i c t w o . Niski n a k ł a d , 1000 egz., sprawia, że nie wszyscy o n i m wie­ dzą. Tymczasem pięć zeszytów, k t ó r e u k a z a ł y się od 1974 r. zawiera cenny, doskonale opracowany m a t e r i a ł . 260 b i o g r a m ó w , p r z e w a ż n i e 2—4 stronicowych, u z u p e ł ­ nionych fotografią t w ó r c y i 1—3 zdjęciami prac, po­ zwala na o r i e n t a c j ę w charakterze ich działalności. 188 M a r i a n Pokropek o p r a c o w u j ą c teksty o p a r ł się na ankietach — życiorysach w y p e ł n i o n y c h przez t w ó r c ó w , na ich listach i wypowiedziach a także na katalogach, artykułach i notatkach prasowych. Ostatni zeszyt nie o d b i e g a j ą c y w swej koncepcji od poprzednich objął 53 t w ó r c ó w , k t ó r z y po raz pierwszy uczestniczyli w kiermaszu płockim w 1977 i 1978 r. �S t ą d czytając „ J a r m a r k P ł o c k i " odnosi się w r a ż e n i e , iż jest raczej dobrze i pięknie. Tymczasem rzeczy­ wistość płockich kiermaszy może co w r a ż l i w s z e g o w i ­ dza p r z y g n ę b i ć , zwłaszcza gdy się p a m i ę t a czym nie­ dawno jeszcze była sztuka ludowa. O tej poprawce „na r z e c z y w i s t o ś ć " też w a r t o p a m i ę t a ć . Na k o ń c u n a l e ż a ł o b y odpowiedzieć sobie na p y t a ­ nie, w jakiej mierze biogramy zawarte w zeszytach „ J a r m a r k u . . . " m o g ą być przydatne przy opracowywa­ niu s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. Wiele z nich jest już gotowymi h a s ł a m i , n i e k t ó r e — wcześniejsze — w y m a ­ gają uzupełnień. N a l e ż y jednak z a s t a n o w i ć się nad t y m , co jest jeszcze rzeczywistym, „od ś r o d k a " p r z e d ł u ż e ­ niem tradycji, a co j u ż lepszą czy gorszą s p e k u l a c j ą na ludowości (zwłaszcza w rzeźbie drewnianej, a na­ wet ceramicznej). Co jest jeszcze „ s z t u k ą " , a co już t y l k o p a m i ą t k a r s t w e m , czy gorzej — kiczem. Jest to oczywiście zagadnienie ogólne, dotyczące nie tylko płockich kiermaszy. Wspominam o n i m j e d y ­ nie na marginesie bardzo cennego i przydatnego w y ­ dawnictwa, za k t ó r e należą się słowa uznania za­ r ó w n o A u t o r o w i j a k i w ł a d z o m płockim, dzięki k t ó ­ r y m może się ono regularnie u k a z y w a ć . Może i n t e r e s u j ą c e będzie wskazanie na dziedziny, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą zamieszczeni w ostatnim zeszycie t w ó r c y . Rzeźbiarzy jest 22, w większości zresztą ama­ t o r ó w , rzeźbiących „ n a ludowo", Zabawkarstwo, meblar­ stwo i s p r z ę t a r s t w o reprezentuje 6 osób, c e r a m i k ę (w t y m figuralną) — r ó w n i e ż 6, plecionkarstwo — 2, w y ­ c i n a n k ę i zdobnictwo w n ę t r z — 5, kowalstwo, malar­ stwo na szkle, zdobnictwo w metalu i skórze, f a j czarstwo — po 1. M i m o d u ż e j ilości nazwisk biogramy p o k a z u j ą ob­ raz współczesnej twórczości ludowej n i e z u p e ł n i e pra­ wdziwy. Reprezentowani są bowiem t y l k o t w ó r c y , a w w i e l u przypadkach jedynie w y t w ó r c y znani, udziela­ jący się, wciągnięci w o r b i t ę d z i a ł a ń instytucji handlo­ wych, STL. Obraz sytuacji rzeczywistej n a l e ż a ł o b y więc s k o r y g o w a ć , biorąc pod u w a g ę z a r ó w n o k o n t y n u a t o r ó w dawnych tradycji, p r a c u j ą c y c h dla siebie i w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a , j a k też liczną g r u p ę , chyba d o m i n u j ą c ą , ludzi w y r a b i a j ą c y c h współczesne przedmioty dekora­ cyjne w duchu obecnie p a n u j ą c y c h mód, te p r z e r ó ż n e s z k a r a d z i e ń s t w a ze słomy, lakierowanego drewna, gąbki czy plastiku. Nawet zeszyty Pokropka, co z r o z u m i a ł e , przedsta­ wiają tylko najlepsze prace omawianych w y t w ó r c ó w . O Aleksander Jackowski IV-VI Konkursy i wystawy 6.IV — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu pokazano wystawę „Tradycyjne zdobnictwo wnętrz c h a ł u p podlaskich". Zgromadzono ok. 200 e k s p o n a t ó w , r ę c z n i k i do ozdobienia ikon, f i r a n k i osłaniające ikony i okna, pająki, bukiety sztucznych k w i a t ó w i m a k a t k i . * 7.IV — w Opocznie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs otwarty na haft p ł a s k i regionu opoczyńskiego, zorganizo­ wany przez Spółdzielnię „Opocznianka". Wzięły w n i m udział 43 osoby, nagrody o t r z y m a ł y : Franci­ szka D ą b r o w s k a , Jozefa D ą b r o w ­ ska i Zofia Jobczyk z Bielowie. * 28.IV — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę twórczości Józefa Janosa z D ę b n a , na k t ó r e j zgromadzono cały do­ stępny dorobek rzeźbiarza, jego wiersze, listy, fotografie. Komisa­ rzem wystawy b y ł dyrektor M u ­ zeum, mgr E d w a r d W a l i g ó r a . W k w i e t n i u organizowano w w i e ­ l u regionach konkursy na pisanki wielkanocne. Konkurs pn Zwyczaje i pi­ sanki wielkanocne w Radomskiem ogłosiło Muzeum Wsi Radomskiej, przy w s p ó ł u d z i a l e Cepelii i M u ­ zeum Etnograficznego w Warsza­ wie. Wzięło w n i m udział 25 p i sankarek. P i e r w s z ą n a g r o d ę otrzy­ m a ł a Maria Pogoda z W e r ó w k i . Na wystawie pokonkursowej poka­ zano r ó w n i e ż rzeźby i obrazy t w ó r ­ ców z okolic Radomia. К N 1979 Ogólnopolski konkurs na pi­ sanki r o z s t r z y g n i ę t o w Gorzowie. Organizatorem było Koło U k r a i ń ­ skiego Towarzystwa Społeczno-Kulturamego. Pierwszej nagrody nie przyznano, dwie I I otrzymali Zofia Monczak (motywy ł e m k o w ­ skie) i P a w e ł Kiłoczko (motywy przemyskie) nagrody I I I — Tekla Szafran z H a ń c z o w e j i S t a n i s ł a w a Koczan.z Zagania. Konkurs, którego plon poka­ zano w wolińskiej bibliotece, ogło­ siło Muzeum Regionalne w W o l i ­ nie. Kiermasze pisanek zorganizo­ wano w Z a m o ś c i u i Krasnymstawie. * 29.IV — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs pod h a s ł e m Malowany Dzban, ogłoszony w styczniu przez redak­ cje „ R o b o t n i k a Rolnego" i „ G o ­ spodyni Wiejskiej" dla p r a c o w n i ­ ków rolnych, zorganizowany przez Z w i ą z e k Zawodowy P r a c o w n i k ó w Rolnych, F e d e r a c j ę Stowarzyszeń Przyjaciół Sztuki. Przyznano na­ grody: I , za rzeźbę, o t r z y m a ł Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy, w o j . w r o c ł a w s k i e , dwie I I — Zygmunt Bukowski z Mierzeszyna, woj. g d a ń s k i e , za p ł a s k o r z e ź b ę i B r o ­ nisława Trzaskuś z Jaźwin, woj. tarnowskie, za malarstwo. Przy­ znano j e d e n a ś c i e n a g r ó d I I I , ot­ r z y m a l i j e : B o l e s ł a w Grabski z L o śmierza, Teresa Dziob z Gidlarowej, A l f r e d H o f l i k z Lenartowic i W ł a d y s ł a w Kochalski z Jam za rzeźbę, Blandyna Rykowska z Czernina i AJnna Piotrowska z Bartosiewic za malarstwo, Maria Maczkowska z Sobieszowa za l a l k i regionalne, Eugenia Hanusiak z Białegostoku za hafty, Janina Ż ą dełek z Domaszewnicy za d y w a ­ ny, Helena Kowalczyk z B ł ą k a ł za narzuty, A n n a Wojnarowska z Pia­ seczna za gobeliny. Nagrody spe­ cjalne za t r a d y c y j n ą t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą o t r z y m a ł y hafciarki k u r p i o ­ wskie, K r y s t y n a i Maria Marczak z Mystkowic. I V — w Starej Kordegardzie w Warszawie Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem pokazało wystawę „Podtatrzańskie malarstwo na szkle z okresu 1948—1978" obejmu­ j ą c ą prace t w ó r c ó w ludowych oraz artystów plastyków. Komisarzem wystawy była m g r H . Sredniawa. * I V — w Zielonej Górze rozstrzyg­ nięto konkurs na rękodzieło ludowe i artysty c n e w o j . zielonogórskiego. Przyznano nagrody w dziedzinie rzeźby ( I o t r z y m a ł Marceli Potas z Lutowa) i w dziedzinie tkactwa (I o t r z y m a ł B o l e s ł a w P a w l i c k i z Wolsztyna). W dziedzinie haftu i stroju pierwszej nagrody nie przyznano ( I I nagroda — Jadwiga H i r t z C h r e ś n i c y i Gertruda K u ­ bicka z Przyprostyni), w dziedzi­ nie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i w y c i n a n ­ k i nie przyznano nagrody I i I I . Przyznano n a g r o d ę s p e c j a l n ą za I n ­ strumenty muzyczne Florianowi M o d r z y k o w i z N ą d n i koło Zbąszy­ nia. I V — w Wieluniu r o z s t r z y g n i ę t o konkurs sztuki ludowej regionu 189 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e8293db80b78b1ce5e25affb187cac7.pdf 00dd93b6b5edd24270e22492bec201fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3195 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.160-169 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I R E C M . G R O N F O R S , Ethnic Praca Mniejszości skimi Cyganami Miniorities E N and Deviance. The Relationship etniczne a dewiacje. Stosunki i policją między wersje r o z p r a w y doktorskiej w y k o n a n e j skróconą w L o n d o n School of J between Finnish Gypsies E and the Police, Zasadnicze r o z w a ż a n i a , fiń­ z o s t a ł a wydana j a k o pierwsza z serii socjologii prawa U n i w e r s y t e t u H e l s i ń s k i e g o . Stanowi Z stanowiące H e l s i n k i 1979, s. 159 podsumowanie owych p o g l ą d ó w , w celu ujawnienia, u p r z e d z e ń j a k i m i kieruje się policja w swojej praey, p o p r z e d z i ł y szerokie r o z w a ż a n i a o charakterze socjologicznym na t e m a t przestępczych skłonności mniejszości Economics and P o l i t i c a l Science. Opuszczone f r a g m e n t y z o s t a ł y e t n i c z n y c h w U S A , K a n a d z i e i N o w e j Z e l a n d i i . N a p' dstawio wcześniej wybranych Gypsies opublikowano jako (Kricawe waśnie Blood Feuding rodowe wśród Cyganów among Finnish autor fińskich). M a t e r i a ł y do recenzowanej t u , n i e z w y k ł o rzetelnej, godnej u w a g i i cennej pracy, z o s t a ł y zebrane podczas t r w a j ą c y c h dwa studiów mielizny kryminologiczno-socjologicznych dotychczas stosowanych motod ujawnia badań oiaz n i e p e w n o ś ć i powiel z c h o w n o ś ć w n i o s k ó w . R o z d z i a ł ten ś w i a d c z y o znacznej w i e d z y a u t o r a a t a k ż e o jego k r y t y c y z m i e . Trzeba kontakt t u jeszcze d o d a ć , że Gronfois pizcz t r z y l a t a p r a c o w a ł na N o w e j z o k . 1 0 % C y g a n ó w f i ń s k i c h , który-eh l i c z b ę szacuje na ok. 6 t y s . Zelandii j a k o p o l i c y j n y k u r a t o r nieletnich i jogo wiedza o t a m ­ lata badań ankietowo-terenowych. Autor miał stały Część z n i c h p r z e b y w a czasowo w Szwecji i w ś r ó d n i c h r ó w n i e ż tejszych stosunkach a u t o r p r o w a d z i ł badania. G ł ó w n i e j e d n a k k o n t a k t o w a ł się z Cy­ pochodzi z w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . s p o ł e c z n y c h oraz p r z e s t ę p c z o ś c i Maorysów g a n a m i o s i a d ł y m i w Helsinkach, ż y j ą c y m i w ś r ó d b i a ł e g o otocze­ Wielo k r y t y c z n y c h uwag s f o r m u ł o w a ł autor na t e m a t wnios­ nia, w c h o d z ą c y c h z n i m w stałe, k o n t a k t y i , o c z y w i ś c i e , k o n f l i k t y . k ó w z dotychczasowych b a d a ń nad p r z e s t ę p c z o ś c i ą g r u p m n i e j ­ Cyganie f i ń s c y przeszli, j a k w y j a ś n i a a u t o r , w ostatnich latach s z o ś c i o w y c h . U z n a ł , że p r z y p i s y w a n i e m n i e j s z o ś c i o m w z m o ż o n e j s z y b k i stosunkowo proces adaptacji do w a r u n k ó w życia miejskie­ agresywności, go. S t a l i się ze z b i o r o w o ś c i p r z e s t ę p s t w n i ż w grupie l u d n o ś c i d o m i n u j ą c e j , jest „wiejskiej'' i wędrownej, miejską i o s i a d ł ą . Praca w p e w n y m s t o p n i u stara się o d p o w i e d z i e ć pytanie j a k owo zmiany kontaktów z władzą stylu życia wpłynęły na na charakter (w t y m w y p a d k u r e p r e z e n t o w a n ą przez znacznie n i e z b y t rzetelnego większej skłonności przeprowadzania do popełniania wynikiem b a d a ń . Przede w s z y s t k i m chodzi t u , zdaniem Gronforsa, o b ł ę d y b ę d ą c e w y n i k i e m n i e m a l w y ł ą c z n e g o bazowania na s t a t y s t y k a c h . Z pozoru s ą one obiek­ p o l i c j ę ) , w j a k i s p o s ó b k o n t a k t y to z a l e ż ą o d u t r w a l o n y c h stereo­ tywnym t y p ó w , w j a k i m stopniu konflikty, k t ó r e powstają przy o b e j m u j ą s p o ł e c z n e g o k o n t e k s t u , nio s ą zatem w stanie w y j a ś n i ć okazji ź r ó d ł o m b a d a w c z y m , lecz wielce j e d n o s t r o n n y m . k o n t a k t ó w są s k u t k i e m n i e z n a j o m o ś c i k u l t u r y C y g a n ó w przez źródeł b i a ł y c h , a w j a k i m są t o k o n f l i k t y w ł a ś c i w o tego r o d z a j u prze­ -ckonomicznej mianom. m n i e j s z o ś c i e t n i c z n y c h powoduje u t r w a l a n i e w ł a ś n i e t a k i c h stereo­ Trzeba t u p o d k r e ś l i ć znaczne dokonania metodyczne auto­ typów przestępczości. z Wyrugowanie badań j a k ten mówiący nad perspektywy Nie przestępczością społeczno- przedstawicieli o większej a g r e s y w n o ś c i t y c h grup. ra. N i e ł a t w a praca p o w i o d ł a się m i ę d z y i n n y m i dlatego, że u d a ł o Ł a t w o w o p a r c i u o s t a t y s t y k i k r e o w a ć t a k i e p o j ę c i a niby-socjo- m u się n a w i ą z a ć tego t y p u k o n t a k t z Cyganami, k t ó r y p o z w a l a ł logiczne j a k „ s u b k u l t u r y p r z e m o c y " . A wystarczy na uzyskanie wiarygodnego m a t e r i a ł u oraz u m o ż l i w i a ł w y k o r z y ­ k i l k a s p o s t r z e ż e ń a m e r y k a ń s k i c h i b r y t y j s k i c h badaczy, b y spra­ stanie i n f o r m a t o r ó w j a k o swoistych e k s p e r t ó w . J a k się d o w i a d u ­ w y nio w y g l ą d a ł y j u ż t a k prosto. O t ó ż n p . rzetelnie przeprowa­ przytoczyć badań, kontrolował dzone badania d o w i o d ł y , że ok. 75% p o l i c j a n t ó w na siebie uogólnienia. U S A m a uprzedzenia rasowe. Stwierdzono t a k ż e w y r a ź n y nacisk D z i ę k i tej w s p ó ł p r a c y , ale pizede w s z y s t k i m d z i ę k i w y k o r z y s t a ­ s p o ł e c z n y zo strony d o m i n u j ą c e j g r u p y b i a ł y c h na p o l i c j ę b y w n i u metody intensywnych b a d a ń uczestniczących, otrzymaliśmy o k r e ś l o n y s p o s ó b t r a k t o w a ć M u r z y n ó w , co m a i s t o t n y w p ł y w jemy autor zgodnie z konsultował sug3stiami z nimi dokonywane wyniki przez p r a c ę n a ś w i e t l a j ą c ą p r o b l e m y wielostronnie i o b i e k t y w n i e . W i ­ np. na d z i m y ja.sno sposoby d z i a ł a n i a policji wobec C y g a n ó w i rozumio- s p o s ó b t e ż nie w s p o m n i e ć o s ą d a c h z d o m i n o w a n y c h przez b i a ł y c h , m y jo p e ł n i e j z n a j ą c p o g l ą d y jej przedstawicieli na wiełe zjawisk k t ó r z y r ó w n i e ż m a j ą w znacznym procencie uprzedzenia s p o ł e c z n y c h . Z drugiej s t r o n y poznajemy a przestępczość Cyga­ n ó w na tle ich p r z e k o n a ń , i c h stosunku do p o l i c j i i jej d z i a ł a l ­ n o ś c i , na t l o k u l t u r y z b i o r o w o ś c i izolowanej w społeczeństwie kwalifikację czynów (problem o b r o n y Południu przede w s z y s t k i m o ogólnej tendencji własnej!). piecznych i a s p o ł e c z n y c h jednostek. Daje to o k r e ś l o n e n o w i ą jodynie kolejnych pozycji w statystykach, wienia zjawiska s p o ł e c z n e j frustracji, rzucone dotychczasowe badania p r z e s t ę p c z o ś c i Cyganów miały jedno­ s t r o n n y charakter. Ustalenia o p i e r a ł y się na sądowy-ch i p o l i c y j ­ zarówno przez p o l i c j ę j a k i s p o ł e c z n o ś ć b i a ł y c h , M u r z y n ó w j a k o niebez­ widoczne w s t a t y s t y k a c h . Czy zatem bez szerokiego lecz rasowe, uznawania f i ń s k i m . W ten s p o s ó b wszelkie zachowania dewiacyjne nie sta­ s ą na s k o m p l i k o w a n e t ł o zjawisk s p o ł e c z n y c h . J a k się w y d a j e Nie skutki, przedsta­ j a k i e j p o d l e g a j ą na o g ó ł m n i e j s z o ś c i , w y w o ł u j ą c e g o m i ę d z y i n n y m i stany agresji, m o ż n a f o r m u ł o w a ć w n i o s k i na t e m a t „ s k ł o n n o ś c i " do p r z e s t ę p s t w lub innej g r u p y ludzkiej? J a k ż e inaczej w świetle tej podobnej n y c h s t a t y s t y k a c h bez p r ó b y w n i k n i ę c i a w owo, t a k i n t e r e s u j ą c e k r y t y k i w y g l ą d a j ą statystyki mówiące o czterokrotnie większej autora omawianej pracy, t ł o s p o ł e c z n e . przestępczości Pomoc p o l i c j i , j a k ą o t r z y m a ł Gronfors, p o z w o l i ł a m u na zapoznanie się z a k t a m i spraw (za 1975 r o k ) , w k t ó r o Oy-ganio b y l i zamieszani b ą d ź j a k o sprawcy bądź jako ofiary. Przede w s z y s t k i m jednak m i a ł a u t o r m o ż l i w o ś ć przeprowadzenia wy­ w i a d ó w z 55 p o l i c j a n t a m i na t e m a t z n a j o m o ś c i pr/.oz nich k u l ­ tury Cyganów, na „ p r o b l e m " 160 a zwłaszcza cygański. poglądów przedstawicieli piawa Murzynów na Południu USA w porównaniu z zamieszkującymi tam białymi. O c z y w i ś c i e , obszerno r o z w a ż a n i a o p r z e s t ę p c z o ś c i M u r z y n ó w , I n d i a n czy M a o r y s ó w z pozoru m o g ą w y d a w a ć się odległo od za­ sadniczego t e m a t u pracy. T y l k o z pozoru, bo autor przekonuje nas, że m i m o w y r a ź n y c h r ó ż n i e w s y t u a c j i s p o ł e c z n e j p o s z c z e g ó l ­ n y c h m n i e j s z o ś c i , ł ą c z ą je istotne p o d o b i e ń s t w a . T u n a l e ż a ł o b y pizedo w s z y s t k i m p o d k r e ś l i ć że, wszystkie one p o l n i ą r o l ę „ k o z i a �ofiarnego" z a r ó w n o dla s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m żyją jak i dla Owa podejrzliwość policji prowadzi wręcz do takich skraj policji, instytucji stojącej na s t r a ż y p r z y w i l e j ó w populacji do­ n o ś c i , jak interpretowanie minującej. „ e f e k t u " ich p r z e s t ę p c z y c h skłonności. I tak np. fakt, iż Cyganie Analizie organizacji i struktury policji fińskiej p o ś w i ę c o n y szeregu z w y c z a j ó w c y g a ń s k i c h jako z a m i e s z k u j ą z reguły na parterze b l o k ó w miejskich, interpre­ jest kolejny rozdział, nie mniej od innych i n t e r e s u j ą c y . W skró­ towany towej, ale w y c z e r p u j ą c e j formie autor zapoznaje nas z zakresom p o k ą t n y m handlem w ó d k ą . Stroje c y g a ń s k i c h kobiet — zdaniem jej u p r a w n i e ń , analizuje przepisy i m o ż l i w o ś c i ich interpretacji, policji —• są w ł a ś n i e takie (bardzo sute, wielowarstwowo) a t a k ż e daje p o g l ą d na ogólno tendencje, któro „ k r e u j ą i ograni­ tego, że doskonale n a d a j ą się do ukrywania skradzionych przed- czają n i o t ó w itd. F a k t y c z n a wiedza o kulturze C y g a n ó w — władzę policji". Analiza pochodzenia i wykształcenia funkcjonariuszy policji ujawnia nam wiole istotnych cech toj zbiorowości, t ł u m a c z y takie a nie inne reakcje jednostek, podbu­ jest jako z w i ą z a n y z ich p r z e s t ę p c z y m zajęciem — dla­ nawet wśród policyjnych n i b y - e k s p e r t ó w w tej dziedzinie — wydaje się minimalna. dowuje wnioski oparte na innego rodzaju m a t e r i a ł a c h . Twierdzi Z kolei analiza stosunku C y g a n ó w do policji i jej metod, np. autor, że daje się z a u w a ż y ć w y r a ź n a korelacja m i ę d z y wy­ ujawnia, że zdają sobie oni s p r a w ę z u p r z e d z e ń jakie ma policja k s z t a ł c e n i e m , wiekiem a „ ł a g o d n o ś c i ą " lub „ s u r o w o ś c i ą " funkcjo­ i niebezpieczeństw nariusza bardziej zaszczuci i bezradni w obliczu n a d u ż y ć w ł a d z y przez funkcjo­ wykształceniom nariuszy policji. Bez w ą t p i e n i a wiele p r z e s t ę p s t w dokonywanych i m ł o d o ś c i ą pojawia się „ t w a r d o ś ć " w obejściu z Cyganami. przez C y g a n ó w (np. opór w ł a d z y ) wiąże się z ich l ę k i e m i n i e w i a r ą 1 wobec Cyganów. Funkcjonariusze starsi w y k s z t a ł c e n i są wyrozumiali, wraz z n i ż s z y m i Ogólna opinia autora o policji fińskiej, jogo zdaniem korzyst­ uznaniem. J a k każda Cyganie c z ę s t o czują się w bestronnośó policji. Autor, co w y r a ź n i e podkreśla, nio miał na celu „ w y b i e l a n i a " nie wyróżniającej się stopniem tolerancji i d y s c y p l i n ą p r a w n ą , nia ma nic w s p ó l n e g o ze zdawkowym stąil p ł y n ą c y c h . C y g a n ó w . Dokonywano przoz nich p r z e s t ę p s t w a s ą faktem, lecz policja, twierdzi autor, również f i ń s k a , jest i n s t y t u c j ą społeczną poznanie quasi-militarną o charakterze niedemokratycznym, której posz­ głębi u p r z e d z e ń policji, jej podejrzliwości, skłania do twierdzenia, czególni członkowie poznanie że w ł a ś n i e w tym trzeba u p a t r y w a ć źródeł frustracji w p ł y w a j ą c e j na poziom przestępczości w ś r ó d C y g a n ó w . Nie istnieją natomiast poglądy na ż a d n e obiektywno to s ą tropione, problemy wąskie tywnych. Znajduje w jakiej i m a j ą s k ł o n n o ś ć do postaw konserwa­ prezentują s p o ł e c z n e i polityczne swoistej atmosfery, doskonałe uzasadnienie w prezentowanych przez p o l i c j a n t ó w p o g l ą d a c h , a zwłaszcza w metodach p o s t ę p o ­ uzasadnić pogląd, niż Finowie. Grónfors wania wobec C y g a n ó w . Są oni u w a ż a n i przoz ogół p o l i c j a n t ó w za jednostki a s p o ł e c z n e , z natury swej skłonne do p r z e s t ę p c z e g o dowody, któro m o g ł y b y że Cyganie są bardziej agresywni, bardziej s k ł o n n i do p r z e s t ę p s t w szczęśliwie unika n i e b e z p i e c z e ń s t w a uprzywilejo­ wania C y g a n ó w —• w dokonywanych przez siebie analizach — trybu ż y c i a , ś w i a d o m i e i konsekwentnie izolujące się od reszty kosztem s p o ł e c z e ń s t w a ; z tego powodu powinny b y ć w szczególny sposób rzeczowa traktowane. Oznacza to, żo policja w swoich działaniach przeciw w sensie poruszenia wielu niekiedy d r a ż l i w y c h p r o b l e m ó w spo­ Cyganom przyjmuje zasadę totalnej podejrzliwości. K a ż d y Cy­ ł e c z n y c h , niemal w formie interwencyjnej, s k ł a n i a do twierdzenia, gan, k a ż d a grupa C y g a n ó w , podejrzana jest o intencję ł a m a n i a żo posiada ona poza walorami czysto naukowymi również istotne prawa. Nic więc dziwnego, że c y g a ń s k i e samochody walory są wielokrotnie częściej niż innych mieszkańców rewidowane Finlandii, policji. D z i ę k i temu praca wydajo i m a siłę przekonywania. diagnostyczno. Konstatując się obiektywna, R ó w n i e ż rozmach pracy, pewno nieprawidłowości w działaniu instytucji społecznej mającej na celu ochronę prawa w sklepach Cyganie o t r z y m u j ą specjalnych o p i e k u n ó w z grona i społecznego ł a d u , jednocześnie wskazuje na sposoby wyrugowa­ sprzedawców podzielana nia owych n i e p r a w i d ł o w o ś c i , co m o ż e p r z y c z y n i ć się do wyci­ przez niemal całe s p o ł e c z e ń s t w o fińskie, skupiająca się na Cy­ szenia k o n f l i k t ó w m i ę d z y c y g a ń s k ą mniejszością a s p o ł o c z e ń s t w e m ganach, wyraża się skutkiem tak w jednej z wypowiedzi sformu­ fińskim. itd. łowanej : „Jeżeli Podejrzliwość policji, zresztą się dobrze popatrzy, to zawsze coś się złego znajdzie". Znajduje się zatem sporo. Ryszard M A T T Т . S A L O , S H E T L A M . G . S A L O , The Kalderas Kanadyjskie Muzeum Narodowe in Eastern Canada, i Centrum B a d a ń nad K u l t u r ą T r a d y c y j n ą w y d a ł o w serii Mercury pracę, która nie­ w ą t p l i w i e zainteresuje c y g a n o l o g ó w а i p o z o s t a ł y m badaczom problematyki społecznej nie powinna b y ć o b o j ę t n a . Kełderasze we wschodniej Kanadzie to obszerne i całościowo studium tereno­ we izolowanej grupy, studium dokonano na podstawie wszech­ Kantor Mercury Series No 21, Ottawa 1977, ss. 273, i l . 24 zebrano podczas b a d a ń nad zbiorowościami c y g a ń s k i m i w Sta­ nach Zjednoczonych i w Finlandii. Znaczne trudności badawcze, o czym szeroko piszą autorzy, polegały iż na p r z e ł a m y w a n i u Cyganie stanowią grupę oporów w wypływających znacznym stopniu z faktu, izolowaną, nio m a j ą p u n k t ó w stycznych ze s p o ł e c z e ń s t w e m kanadyjskim, stronnej i długotrwałej obserwacji, ostrożne i w y w a ż o n e w opi­ są podejrzliwi w stosunku do obcych, lękają się policji, opinii sach, a j e d n o c z e ś n i e p a s j o n u j ą c e i dyskusyjne w konkluzjach. w ł a s n e j grupy, а przede wszystkim brak im motywacji do współ­ Autorzy przeprowadzili badania w ś r ó d C y g a n ó w K e ł d e r a s z a zamieszkujących w Toronto i Montrealu, a t a k ż e mniejszych o ś r o d k a c h miejskich. Przebadano ok. w innych 100 rodzin, d o k o n u j ą c w s t ę p n e j solekcji-wyboru i n f o r m a t o r ó w z ponad 500. pracy z badaczami. Trudności z o s t a ł y jednak p r z e ł a m a n e , badacze weszli w życic poznawanej zbiorowości, a efektem trwającej od 1973 do 1976 roku pracy jest prezentowane studium, które ma ambicjo wszech­ J ę z y k i e m b a d a ń b y l angielski, ale badacze znali również i posłu­ stronnego oświetlenia giwali się od czasu do czasu dialektem vlach, k t ó r y m poiozu- kanadyjskich ze szczepu K e ł d e r a s z a . m i e w a j ą się K e ł d e r a s z e . Studium otwierają kultury i ż y c i a — niezbyt społecznego Cyganów w istocie oryginalne, lecz Najistotniejsze, j a k się wydaje, informacje o badanej zbio­ konieczne —• r o z w a ż a n i a na temat d z i e j ó w C y g a n ó w , ich w ę d r ó w ­ rowości uzyskano u c z e s t n i c z ą c w jej ż y c i u . Dane p o r ó w n a w c z o ki z Indii na teren E u r o p y , charakteru j ę z y k o w e g o itp. O K e ł d e - 161 �raszach wiadomo, żo do X I X wieku mieszkali na terenie Rumunii i o d r ó ż n i a j ą go od wszystkich innych lurlzi. N a l e ż ą tu, dokladnio i ó w c z e s n y c h W ę g i e r w niewolniczej zależności, a s t a m t ą d roz­ omówione, przestrzenili się po Europie, by pod koniec tego wieku, ok. 1880 wanie się j ę z y k i e m , uznanie określonej organizacji społecznej, roku przez A n g l i ę przemieścić się do Ameryki. J ę z y k K e ł d e r a ­ posiadanie s z ó w — vlach, ma w y r a ź n e w p ł y w y r u m u ń s k i e i serbskie, a w K a ­ zespołu wizualnych z n a k ó w p r z y n a l e ż n o ś c i . W sumie rysuje się pochodzenie, pewnych uznanie cech charakterologicznych nadzie i U S A nabrał naleciałości angielskich. N a terenie A m e r y k i , obraz niezwykle zintegrowanej w t y m t a k ż e w K a n a d z i e , obok K e ł d e r a s z ó w m i e s z k a j ą również identyfikacji jednostki z grupą. Cyganie Maczwaja i Lowarzy. prawa grupowego, i posługi­ znajomość społeczności, o silnym stopniu W ogóle trzeba podkreślić, że problemy organizacji Co prawda Cyganie docierali na teren Ameryki Północnej spo­ łecznej i ustroju rodzinnego z n a l a z ł y w pracy szczególne miejsce. z g ł ó w n ą falą e m i g r a c y j n ą , lecz różnili się od innych e m i g r a n t ó w , Analizy zasad dziedziczenia s p o ł e c z n e g o , roli rodu (vitsa) i rodzi­ zwłaszcza tych ze wschodniej i p o ł u d n i o w e j E u r o p y zasadniczo. ny Dotarli bowiem na nowy teren całą grupą, z nienaruszoną organi­ p o k r e w i e ń s t w a , kontrola społeczna, p r z y w ó d z t w o — to zagad­ z a c j ą społeczną i s t r u k t u r ą r o d z i n n ą , z c a ł y m b a g a ż e m kultu­ nienia, które o m ó w i o n e z o s t a ł y najszerzej i j a k m o ż n a wnosić — rowym. Są w Nowym J o r k u , czy Montrealu tak samo zintegro­ rzetelnie. Dużo miejsca p o ś w i ę c o n o funkcjonowaniu s ą d u c y g a ń ­ wani w e w n ę t r z n i e j a k byliby w dowolnym miejscu w Europie. skiego (kris) i jego roli w pacyfikacji k o n f l i k t ó w w obrębie spo­ Po przybyciu do K a n a d y zajmowali się głównie handlom (tsera), problemy i zasady zawierania m a ł ż e ń s t w , system łeczności c y g a ń s k i e j . końmi wędrując po lokalnych jarmarkach, prowadzili również Sporo miejsca zajmuje analiza działalności gospodarczej K e ł ­ jarmarczne „lokale rozrywkowe", w k t ó r y c h głównie w r ó ż o n o , deraszów-, a w i ę c zagadnienie w o k ó ł którego n a g r o m a d z i ł o się produkowali wyroby miedziane. Zdarzało się nawet, że prowadzili najwięcej na spółkę, także z b i a ł y m i , farmy rolniczo-hodowlane. Z czasem nie tylko stosunek do dóbr materialnych, ale również ujawniono wędrówki szeroki zasięg prowadzonych przez nich interesów. Cyganów n a b r a ł y charakteru sezonowego, osiedlali wątpliwości a nawet nieporozumień. Omówiono tu się na dłużej w miastach p r o w a d z ą c po zmierzchu handlu k o ń m i Dalsze strony piacy to o m ó w i e n i e religii c y g a ń s k i e j . K e ł d e ­ rozmaite interesy, głównie w b r a n ż y rozrywkowej, a t a k ż e sa­ rasze s ą formalnie w większości katolikami. I c h religia — zdaniem mochodowej. Ok. 1940 roku osiedlili się na stale w g ł ó w n y c h a u t o r ó w — jest równie g ł ę b o k a jeśli chodzi o wiarę w i s t o t ę miastach K a n a d y . K r ą ż y w z w i ą z k u z tym o p o w i e ś ć wśród Cv- n a j w y ż s z ą , jak i sceptyczna wobec hierarchii kościelnej. Oczy­ g a n ó w , że jakiś Kełderasz m a t o w a ł podczas I wojny świal,. .vcj wiście, z danych przytoczonych potwierdza się jeszcze raz, iż życie b i a ł e m u , który z czasem został wysokim u i z ę d n i k i o m poli­ w wierzeniach K e ł d e r a s z ó w elementy magii ściśle p o w i ą z a n e są cyjnym i o d w d z i ę c z y ł się Cyganom zezwalając im na osiedlenie z pewnymi ostentacyjnymi oznakami pobożności się w miastach. w- pielgrzymkach, obchodzenie ś w i ą t dorocznych itp.). (uczestnictwo P o z y c j a s p o ł e c z n a C y g a n ó w w Kanadzie do d z i ś jest nie­ Interesująco zwykle niska, a w ankietach prowadzonych przez ośrodki ba­ gdzie o m ó w i o n o dania opinii p l a s u j ą się na n a j n i ż s z y m stopniu w skali p r e s t i ż u . kultury materialnej (pożywienie, o d z i e ż , budownictwo), a także Negatywny stereotyp Cygana przyniesiony przez rzesze emigran­ lozrywki. Zwłaszcza t ó w z Europy utrwalił się w X X wieku, w czym znaczne „ z a s ł u g i " informacje niekiedy zupełnie rewelacyjne i oryginalno na temat m i a ł y środki masowego przekazu. muzycznego i słownego folkloru K e ł d e r a s z ó w . Cyganie kanadyjscy m a j ą bardzo słabo kontakty z „ b i a ł y ­ Do wygląda zawartość pozostałych c y k ł ż y c i a Kełdeta.szów, pod t y m pracy dołączono ostatnim z;estaw tekstów pewne rozdziałów, zagadnienia terminem kryją (legendy się rodzinne, mi", g ł ó w n i e o charakterze handlowym. W c h o d z ą w s t y c z n o ś ć anegdoty, przysłowia, wspomnienia), głównie w j ę z y k u angiel­ 7. kupcami, pośrednikami, właścicielami ziemskimi, k o n t a k t u j ą skim, z pewnymi fragmentami po c y g a ń s k u . Walorom pracy s ą się t a k ż e z przedstawicielami systemu edukacyjnego, kościołów, fotografie pochodzące głównie z p o c z ą t k ó w X X wieku i m a j ą c e s ł u ż b y zdrowia i opieki s p o ł e c z n e j , policją i prywatnymi de­ znaczenie już historyczne. tektywami, z k t ó r y c h część w y s p e c j a l i z o w a ł a się nawet w proble­ Odkładając to rzetelne, niezwykle bogate w m a t e r i a ł fakto­ mach c y g a ń s k i c h , ucząc się podstaw języka i poznając obyczaje. graficzny studium, dające cenny materia! p o r ó w n a w c z y , stawiamy Nieco b i a ł y c h przeniknęło związki sobie pytanie w jakim stopniu odseparowana od s p o ł e c z e ń s t w a małżeńskie, bliższe kontakty m a j ą Cyganie z pewnymi grupami do grup c y g a ń s k i c h przez kanadyjskiego, utrzy-mująoa swoją odrębność k u l t u r o w ą i oby-- e m i g r a n t ó w : Wiochami, Po tugalczykami i Hindusami. czajow-ą grupa Kełderaszów- przetiwa zde.-zenie z e k s p a n s y w n ą Konflikty ze s p o ł e c z e ń s t w e m kanadyjskim i o d z ą się często w wyniku odmiennych o b y c z a j ó w . Np. istnieje problem trzy­ dniowych styp u r z ą d z a n y c h przez C y g a n ó w na cmentarzaoh cyw-ilizacją t e c h n i c z n ą . Autorzy uważają, że K e ł d e r a s z e posiadają znaczno zdol­ ności adaptacyjne, umieją, z a c h o w u j ą c swój charakter i s w o j ą i w kostnicach, na które n i e c h ę t n i e p a t r z ą w ł a d z e komunalne, k u l t u r ę , d o s t o s o w a ć się do w s p ó ł c z e s n o ś c i i żo cechy tej nie utracą k t ó r y m cmentarze podlegają. Służbo, zdrowia nie m o ż e sobie po­ t a k ż e w przyszłości, co pozwoli im p r z e t r w a ć . W y w o d y te, c h o ć radzić z Cyganami, k t ó r z y p r z e b y w a j ą c w szpitalu otaczają się poparte p r z y k ł a d a m i (np. niemal bezkonfliktowym całą rodziną, co dezorganizuje pracę. Podobnych sytuacji jest z w ę d r o w n e g o do osiadłego trybu życia) wy-dają się momentami więcej, zbyt optymistyczno. Autorzy, znawcy problematyki, widocznie wywołują objawiające one niejednokrotnie się zwłaszcza nastroje rasistowskie, w restauracjach, gdzie często od­ m a j ą przesłanki, które ułatwiają im spojrzenie optymistyczne, piszą autorzy o samo- cyzmu, m i ę d z y innymi bazując na wielu faktach przytoczonych mawia się o b s ł u g i w a n i a C y g a n ó w . Szeroko i niezwykle interesująco przejściem czytelnik m a prawo do pesymizmu, albo przynajmniej scepty­ okrcślaniu się C y g a n ó w K e ł d o r a s z a wobec białych i wobec innych w pracy. Życie pokaże czyje zdanie o k a z a ł o się słuszne. grup c y g a ń s k i c h . Wypunktowano w pracy szereg cech, które w przekonaniu samych K e ł d e r a s z ó w k o n s t y t u u j ą członka grupy 162 I Ryszard Kantor �Т . Н . Л L - l t . \ D I T U Y , Oyjmite and. K<tr«j in Iraq, Mosul 1979, ss. P u b l i k a c j a w y d a n a j'-st w j ę z y k u a r a b s k i m lecz posiada k i l k m t r o n i e o w o streszczenie angielskie. P o ś w i e c o n o j ą d w ó m n o i m i d y o z n y m g r u p o m z terenu f r a k u . S ą to stosunkowo nieliczi i " g r u p y — spis z 1976 r. podaje 5509 C y g a n ó w i 2500 K a r a j ó w . Obie g r u p y , aczkolwiek kultui-олуо podobne, w y k a z u j ą .sporo róż­ nie. A u t o r w y w o d z i jo obie z I n d i i . I t a k K a r a j o w i e w y e m i g r o ­ w a l i s t a m t ą d w pierwszej polowie V w i e k u za panowania Bahrama G u r u . Z okresom t y m c z ę s t o w i ą ż e się r ó w n i e ż wyjście z I n d i i C y g a n ó w . Ostatnia fala K a r a j ó w , p r z y b y ł a do I r a k u z t e r e n ó w i r a ń s k i c h , n o t o w a n a b y ł a po w i e k u X V I I I , foh n a z w ę a u t o r w y w o d z i od sturo/.oiv'j formy KauiuśTo, k t ó r ą z kolei w i ą ż e z K a ­ bulem. K a r a j o w i e p o s ł u g u j ą się j ę z y k i e m l u d ó w w otoczeniu k t ó r y c h przebywają a s y m p a t y z u j ą głównie z ludnością kurdyjską i częściowo z t u r e c k ą . Skoncentrowani są. przede w s z y s t k i m na p ó ł n o c y k r a j u , gdzie w k i l k u o k r ę g a c h mieszka ich 9 8 % . 1 r N a t o m i a s t Cyganie zachowali sw ój p i e r w o t n y j ę z y k , k t ó r y jest p e ł e n w p ł y w ó w perskich oraz i r a ń s k i c h . S ą o n i , podobnie j a k K a r a j o w i e wymieszani z l u d n o ś c i ą t u b y l c z ą , g ł ó w n i e z A r a ­ b a m i , K u r d a m i , Persami i T u r k a m i . Mocne poczucie t r a d y c j i pozwala jedna-k na zachowanie f u n d a m e n t a l n y c h cech i c h k u l ­ t u r y . Ż y j ą w rozproszeniu, podobnie j a k K a r a j o w i e , ale g r u p u j ą się g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w y c h i c e n t r a l n y c h częściach k r a j u , gdzie jest ich ponad 8 7 % . Cygnnio na ogól s y m p a t y z u j ą z a r a b s k ą ludnością Iraku. A u t o r w y r ó ż n i a t r z y stadia osadniczo, charakterystyczne dla K a r a j ó w i C y g a n ó w . I t a k , o s i a d ł y c h jost d z i ś 8 6 , 7 % Cyga­ nów- oraz 7 9 % Ka.j'ajów; koczuje 7 % C y g a n ó w i 8,5% K a r a j ó w , D K N 1 S H A K V E Y . The. Пцрпея, Woyan-tim" 'intl after. Л Bat'sford , , K s i ą ż k a t a jest d e d y k o w a n a w s z y s t k i m w ę d r o w c o m ; d a w n y m , dzisiejszym i —• m a m n a d z i e j ę — p r z y s z ł y m " (ze Wstępu). Prezentowana p u b l i k a c j a jest b o g a t y m a l b u m e m foto­ graficznym opatrzonym oszczędnym komentarzem. Album s k o m p l e t o w a ł Denis H a r v e y zo z d j ę ć , k t ó r e sam w y k o n a ł p o d ­ czas w ę d r ó w k i z Cyganami, u z u p e ł n i a j ą c je a r c h i w a l n y m i foto­ g r a f i a m i , s i ę g a j ą c y m i k o ń c a wieku u b i e g ł e g o . A l b u m utrzymany w tonacji kolorystycznej starej f o t o g r a f i i jesl n i e z w y k l e b o g a t ą k r o m k ą ż y c i a C y g a n ó w i i n n y c h W ę ­ drowców Wysp Brytyjskich. A u l o r z C y g a n a m i z e t k n ą ł się w 1947 r. j a k o 20-letni m ł o ­ dzieniec. Zamieszka! AV wozie, k t ó r y sam w y r e m o n t o w a ł i o z d o b i ł . W ę d r u j ą c l a t a cało z Cyganami p o z n a ł d o s k o n a ł o i c h j ę z y k i zwy­ czaje. U t r z y m y w a ł się z r z e ź b i e n i a i prac snycerskich, a ż w k o ń c u z o s t a ł w y k ł a d o w c ą w West S u r r e y College o f A r t and Design. E f e k t e m jego wieloletnich k o n t a k t ó w z W ę d r o w c a m i jest sporo a r t y k u ł ó w zamieszczonych na ł a m a c h „ J o u r n a l of the G y p s y Loro Society", oraz m o n o g r a f i a w o z ó w c y g a ń s k i c h The English Gypxy Caravan . k t ó r e j jest w s p ó ł a u t o r e m " . 1 Wo w s t ę p i e do a l b u m u A u t o r pisze: „ Z a m i a r e m m o i m było zachowa'- w i z u a l n y zapis najlepszych c h w i l w ę d r o w n e g o ż y c i a w B r y t a n i i " . K s i ą ż k a jesl bardzo o s o b i s t y m przekazem, n i e m a l 1 Zob. rec. L . Melchior (w:) „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1978, s. 204—265. XXII, 227 jeko s o m i - n o m a d ó w określa, się 3,6% C y g a n ó w i 12,5% K a r a j ó w . P r z y t y m 3/4 o s i a d ł y c h K a r a j ó w , to l u d n o ś ć z a m i e s z k a ł a , w miastach. S p o s ó b koczowania C y g a n ó w jest bardzo n i e r e g u l a r n y , na­ t o m i a s t K a r a j o w i e m a j ą ściśle o k r e ś l o n e okresy i k i e r u n k i m i ­ gracji sezonowej — k a ż d e g o l a t a u d a j ą się w tereny g ó r s k i e . Z a j ę c i a , z k t ó r y c h u t r z y m u j ą się obie g r u p y m o ż n a scharak­ teryzować jako: wykształcenia; prymitywne; sezonowe; nie w y m a g a j ą c e dziedziczne; zręczności nisko ani wartościowane przoz s p o ł e c z e ń s t w o dla k t ó r e g o s ą w y k o n y w a n e . Pewne z a w o d y s ą s z c z e g ó l n i e c h a r a k t e r y s t y c z n e dla Cy­ g a n ó w (taniec, ś p i e w ) . K a r a j o w i e n a t o m i a s t t r u d n i ą się z w ł a s z c z a k o s z y k a r s t w e m , s i t a r s t w e m , w y r o b e m cegieł, a t a k ż e ś w i a d c z ą u s ł u g i dentystyczne. I n n e z a j ę c i a , j a k k o w a l s t w o , s ą w s p ó l n e dla o b u g r u p . J a k w i d a ć z tego zostawienia, nie m o ż n a zgodzie się ze stwierdzeniem autora, j a k o b y w y k o n y w a n e przez C y g a n ó w i K a r a j ó w z a w o d y nie w y m a g a ł y z r ę c z n o ś c i czy w y k s z t a ł c e n i a . Proces o s i o d ł a n i a się k o c z o w n i k ó w w z m ó g ł się po reformie z n o s z ą c e j część p r z y w i l e j ó w f e u d a l n y c h w 1958 r. N a d a l j e d n a k k o c z o w n i k ó w t y c h t r a k t u j e się w I r a k u jako c u d z o z i e m c ó w , d y s k r y m i n u j e się ich, czego p r z y k ł a d o m jest m . i n . w y s o k i procent a n a l f a b e t ó w (95,5% Cyganów i 97,4% K a r a j ó w ) . Z a p o w i e d z i ą poprawy tej s y t u a c j i jest notowano ostatnio zainteresowanie r z ą d u oraz p o s z c z e g ó l n y c h przedstawicieli w ł a d z y losem g r u p koczowniczych. Adam Bartosz Book, L o n d o n 1979, ss. 144, i l . 226. r o d z i n n y m a l b u m e m A u t o r a . T a k i e odnosi się w r a ż e n i e c z y t a j ą c z w ł a s z c z a podpisy pod z d j ę c i a m i . Wiele postaci f o t o g r a f o w a n y c h a u t o r w y m i e n i a po nazwisku. Oto p r ó b k a takiego komentarza-podpisu: „ J e d e n z T a y l o r ó w , fotografowany w 1970 г., z p ó ł ­ nocnego zachodu, ale obecnie w ę d r u j ą c y cz.ęściej po p o ł u d n i o w o -wschodnioj A n g l i i ; stale z koniem i w o z e m " . A u t o r w y r a ź n i e u j a w n i a s w ó j emocjonalny stosunek do tego, co p r z e ż y ł na D i o d z e . K i l k o , r a z y j^owtarzu się z w r o t : D r o g a —• L i n i a Ż y c i a . J a k k a ż d y w ę d r u j ą c y , m a on ulubione miejsca postoju. N i e s t e t y , zmienia je życie. A u t o r zestawia dwie fotogra­ f i o : oto obóz nad r z o k ą w 1950 i'. ( „ ł a t o , wieczorem") — w o k ó ł bujne drzewa i k r z e w y , wysoka t r a w a ; na d r u g i m zdjęciu to samo miejsce — w 28 l a t p ó ź n i e j — w ą s k a , uregulowana rzeczka, a nad n i ą szeroki, betonowy most. N i e m a t r a w y , z n i k n ę ł y drzewa. Podobnie; stara się p o k a z a ć u p ł y w czasu, z e s t a w i a j ą c zdjęcia, tej samej r o d z i n y z 1947 i 1978 r. I n n o stroje, uczesanie. W tle — murowane mieszkanie. Ale „ n a d a l n i e z a l e ż n i i d u m n i zo swej przeszłości". Fotografio s ą przede w s z y s t k i m d o k u m e n t e m . I to doku­ m e n t e m czasem niezmiernie d r o b i a z g o w y m , p e ł n y m t r e ś c i . Oto epizody z j a r m a r k u , z wesela, pogrzebu, elementy s t r o j u z r ó ż ­ nego okresu, i n s t r u m e n t y muzyczne, p o s i ł k i , noclegi, postoje, awaria kola etc. I przede w s z y s t k i m Droga. I W ó z . W o z y Cyga­ n ó w angielskich! K o l o r o w e , r z e ź b i o n e , filigranowe, bogate wc w n ę t r z u — e w o l u u j ą c e w s t r o n ę przyczep c a m p i n g o w y c h , acz- 163 I �P e ł n e filozoficznej k o l w i e k do d z i ś wielu w ę d r o w c ó w r a d a l w o l i t r a d y c y j n y wagon Autor na k o l a c h i k o n i a . K s i ą ż k a p o m y ś l a n a jost j a k o kolejno serie zdjęć Dziewczęta, Dzieci, ze zwierzętami, Fason Wozy, Trajlery, ERDOS Droga, Postój, Wędrowca, Jarmarki, KAMILL, A Psy, Urządzenia Święta Bikes Konie, do gotowania, refleksji Encyklopedii komentarze do zdjęć Brytyjskiej: miłością łub p r z e b i e g ł o ś c i ą , n a m o w ą l u b o k r u c i e ń s t w o m , ciągle w e d ł u g w ł a s ­ wraz n y c h p o m y s ł ó w , ale j a k d o t ą d bez sukcesu". Zajęcia, itd. megyei kończy „Społeczeństwo ich do siebie p r z y s t o s o w a ć : silą l u b oszustw-em, Kobiety, Dorastanie z zawszo t r a k t o w a n o C y g a n ó w jako e t n i c z n ą z a g a d k ę i s t a r a ł o się ilustrują­ cych wybrano t e m a t y . Oto n i e k t ó r o z n i c h : Mężczyźni, cytatom Adam, ciganynk es Cigónydialcktusok Magytrorszńyon T a niewielka k s i ą ż e c z k a s k ł a d a się, j a k to zawarto w t y t u l e , z d w u oddzielnych części ( a r t y k u ł ó w ) . Pierwsza z nich osiedlenia się czy koczowania geśtc, ćokeśte), Węgry. A u t o r e m pracy jest z m a r ł y w 1902 r. m i o d y ss. 87, res. c y g . ang. ros. w s p ó l n e g o p r z o d k a , b ą d ź toż o k r e ś l a j ą c e ich pierwotno regiony traktuje 0 t r a d y c y j n e j k u l t u r z e C y g a n ó w z regionu ijokesz, druga jost prezentacją języka Cyganów zamieszkujących O y u l a li)70 Bartosz niarze, Curari cyganolog, (Mugureśte, — sitarze, Meśari Na Harce- skutek ekspa-isy-wności — ko­ — l y b a c y ) . Pewno n a z w y m a j ą charakter n i e w ą t p l i w i e to tomowy (Ćirikli k t ó r y wiolo l a t s p ę d z i ł na badaniu z w y c z a j ó w i j ę z y k a C y g a n ó w . Dudumeśte, a w k o ń c u w s k a z u j ą c e na profesję (Lovari — p t a k , Buva języka Cyganów — wilk). wołoskich, Badania te p r o w a d z i ł na p o c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h i właściwie a t a k ż e n i e w ą t p l i w i e w z w i ą z k u z b u d z ą c ą się w ś r ó d b y ł prekursorem cy-ganologiozny-ch b a d a ń pn,wa,dzonych na W ę ­ na W ę g r z e c h ( i nio t y l k o t a m ) ś w i a d o m o ś c i ą w s p ó l n o t y , dochodzi grzech po wojnio. do preforeneji ich j ę z y k a , j a k o g r u p y najbardziej I n t e r e s u j ą c y jest p o d z i a ł Cyganów- z a m i e s z k u j ą c y c h W ę g r y . Cyganów ,,cygańskiej". 3 Z w ł a s z c z a dialekt l o v a r s k i staje się d i a l e k t e m e l i t y c y g a ń s k i e j . 1 t a k E r d ó s dzieli Cyganów- na w ę g i e r s k i c h , r u m u ń s k i c h . Cy- W prezentowanej p r a c y autor daje p r z y k ł a d y p r ó b e k j ę z y - g a n ó w - k o r y t a r ó w i w o ł o s k i c h (vlach). Przy t y m Cyganie w ę g i e r ­ kowy-ch p o s z c z e g ó l n y c h dialektów-, a t a k ż e podaje scy, to g r u p y C y g a n ó w , k t ó r o z dawna z a t r a c i ł y język c y g a ń s k i literackie. Niestety-, t e k s t y to zamieszcza t y l k o w t ł u m a c z e n i u i p o r o z u m i e w a j ą się w y ł ą c z n i e po w ę g i e r s k u , podobnie j a k Cy­ węgierskim. całe teksty ganie r u m u ń s c y . Cyganie w ę g i e r s c y zarzucili też wiele d a w n y c h W k o n k l u z j i E r d ó s zw-raoa u w a g ę na niew-łaściwc z j ę z y k o ­ z w y c z a j ó w , a powszechnie z a j m u j ą się m u z y k o w a n i e m . Cyganie wego p u n k t u widzenia o k r e ś l e n i e C y g a n ó w j a k o n p . angielskich korytarze — wyłącznie stanowią wytwórcy po naczyń rumuńsku'. Cyganie drewnianych Najbardziej woL>,soy, k t ó r y m miejsca w opisie ż y c i a tradycyjnego — rozmawiają zachowawczą autor poświęcił grupo najwięcej 2 węgierskim, — Cy-ganie z. języ-kiom rumuńskim, — Cyganie z j ę z y k i e m cygańskim. mówiących W y d a j e się j e d n a k , żo p r z y w ł a ś c i w y m r o z u m i e n i u ow-ogo dzieli C y g a n ó w z terenu W ę g i e r — Cyganie z j ę z y k i e m podobnie j a k o k r e ś l e n i e po c y g a i i s k n . co często- jost n i e p r a w d ą . Cyganów. J e ś l i natomiast, chodzi o k i y t e r i u m , j ę z y k o w o , E r d ó s podob­ nie j a k i n n i a u t o r z y czy w ę g i e r s k i c h . Jost to uproszczenie, Cygan, k t ó r o m o ż e sugorow-ać iż chodzi o C y g a n ó w na: terminu i nieporozumienia określenie Cyranów takie jako nio powinny związanych mice z jakimś miejsca, terytorium jost często zasadno, a w k a ż d y m razie przy-datno. Adam Bartosz T y o h ostatnich z kolei dzieli na Cyganów- m ó w i ą c y c h dialek­ tem k a r p a c k i m ( p r z y b y l i oni do W ę g i e r w p r o s t z Serbii i Chor­ w a c j i , o m i j a j ą c obszary r u m u ń s k i e ) , i na Cyganów- z d i a l e k t o m w o ł o s k i m (valaski) — • s ą to Cyganio p r z y b y l i do W ę g i e r z Wołosz­ czyzny poprzez zapożyczeń Siedmiogród, włączając w swój język sporo rumuńskich. Cyganio c i , najbardziej rodowe i plemienne JANOS BALAZS, 2 tradycyjni, nazwy-, o k r e ś l a j ą c e A 1 P. Stano, Korytarska vyroba rumunsky hovoridcich ciganov na Vychodnem Slovensku, ,,Slovonski N a r o d o p i s " , 19G5 nr 13, s. .149—562. Gyoi-ду Meszaros, Cigdnydialektusok mugyarorszdgon, „ A Janus Pa Pannonius Muzeum E v k o n y v o " , t . X I V — X V 1969, s. 309—320. Tamże. Hungarian Gipsy zachowali doskonale b ą d ź pochodzenie Artist, od 3 C'orvina Press 1977 Prezentowana k s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a jost Janosowi Balazsowi macjo o ż y c i u artysty-, j o d n a k n a j w i ę c e j miejsca a u t o r k a p o ś w i ę c a w ę g i e r s k i e m u Cyganowi, m a l a r z o w i i poecie. S k ł a d a się na n i ą : o m ó w i e n i u t w ó r c z o ś c i i s z c z e g ó ł o w e j analizie o b r a z ó w autobiografia a i t y s t y , c y k l jogo wierszy, szesnaście b a r w n y c h K s i ą ż k a w y d a n a w formie a l b u m u m a bogatą, s z a t ę r e p r o d u k c j i o b r a z ó w , p o s ł o w i e napisane przez- I d ę M i h a ł y , kie­ rownika d z i a ł u zbioru a r t y s t ó w n a i w n y c h w W ę g i e r s k i e j Galerii Balazsa. graficzną. Malarstwo jest f o r m ą wypowiedzi, k t ó r ą n i e z w y k ł e rzadko s p o t y k a m y w ś r ó d C y g a n ó w . P o s t a ć Janosa Balazsa wydaje się Narodowej. W a u t o b i o g r a f i i pisanej z dużii s z c z e r o ś c i ą i s k r o m ­ więc szczególnie i n t e r e s u j ą c a , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na n o ś c i ą opis k o l e j n y c h eod-Biw ży-cia artysty- splata się z jogo roz­ n o ś ć t e m a t y k i jogo obrazów- j a k i na f a k t cy-gańskiego pochodze­ w a ż a n i a m i nad s o b ą i o t a c z a j ą c y m ś w i a t o m , d a j ą c nia artysty-. ozy-telnikowi obraz c z ł o w i e k a , k t ó r y przez oak; swojo życie nie by] w stanie zaprzestać U r o d z i ! się on 27 listopada 1905 r. w A l s ó k u b i n , na terenie Posłowie za„wiora o g ó l n y zarys s y t u a c j i n a l e ż ą c y m w t y m czasie do p ó ł n o c n y c h W ę g i e i . W A l s ó k u b i n społecznej C y g a n ó w m i e s z k a j ą c y c h na. W ę g r z e c h , k r ó l kie infor­ nie m i e s z k a ł d ł u g o , po n a g ł e j śmierci ojca, m a t k a wraz z czworgiem 164 tworzenia. ory-ginal- �11. 1. Narodziny istot pierwotnych; i l . 2. Kompozycjo; i l . 3. Drzewo życia zbójnika. O b r a z y prezentowano na w y s t a w i e w ę g i e r s k i e j s z t u k i n a i w n e j , M u z e u m Etnograficzne w Warszawie, 1980 r. dzieci w r ó c i ł a do swojego lodziimogo miasta S a l g ó t a r j a n , gdzie razem z d z i a d k a m i zamieszkali w malej c h a ł u p i e . W S a l g ó t a r j a n Balazs rozpoczyna n a u k ę w s z k o ł o , p r z e r w a n ą , po d w ó c h l a t a c h w y b u c h o m pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j . W r a ż l i w y i b o j a ź l i w y , w y ś m i e w a n y przez rozkrzyczanych k o l e g ó w , znajduje p r z y j a c i ó ł w-śród s t a r y c h l u d z i . R a z o m z n i m i chodzi do lasu, zbiera g r z y b y i z i o ł a , s ł u c h a ich b a r w n y c h opo­ w i a d a ń p o b u d z a j ą c y c h jego m ł o d ą w y o b r a ź n i ę . Od n a j m ł o d s z y c h lat zdany na w ł a s n e siły. zarabia p i e n i ą d z e w y b i e r a j ą c węgiel ze stert ż u ż l a l e ż ą c y c h p r z y kopalniach. W czasie swoich, często .samotnych, wędróu-ok zbiera. sta,re porzucone gazety, k s i ą ż k i i kolorowo ilustrowano pisma. iV d o m u , upewniwszy się, że nio jest obserwowany, c z y t a wszystko, z z a c h w y t e m w p a t r u j ą c się w kolorowo o b r a z k i . Pewnego dnia, kierowany i n s t y n k t e m zaczyna o ł ó w k i e m k o p i o w a ć gazetowe r y s u n k i . Później kopiuje p o r t r e t y w i e l k i c h a r t y s t ó w i pisarzy, z a w i e s z a j ą c swojo r y s u n k i i o b r a z k i na ś c i a n i e . Jego zainteresowania nie są aprobowane przez r o d z i n ę , ustawiczni" p o d k r e ś l a n i e bezcelowości t y c h d z i a ł a ń i r y t u j e go i r a n i , d o p r o w a d z a j ą c do togo, że w rozpaczy drze i p a l i swoje o b r a z k i . P o z o s t a ł odizolowany i samotny, lecz z d o l n y j u ż w m ł o d y m w i e k u p r z y g l ą d a ć się ś w i a t u . Jego w e w n ę t r z n a s ł a b o ś ć i n a d w r a ż l i w o ś ć u n i e m o ż l i w i a j ą n a u k ę konkretnego za­ w o d u , nie chce b y ć z w i ą z a n y gdziekolwiek i z c z y m k o l w i e k . Węgierskiej Galerii N a r o d o w e j , gdzie m o g ł y b y być ocenione. W l u t y m 1971 r. I d a M i h i i l y (autorka poslowia) jedzie do Sal­ g ó t a r j a n , Balazsa zastaje w starej c h a ł u p i e , po sufit zapełnionej obrazkami. L a t e m togo .samego r o k u przy pomocy Galerii Naro­ dowej, w S a l g ó t a r j a n zostaje zorganizowana w y s t a w a o b r a z ó w Balazsa. Jogo prace wystawiano również w Budapeszcie, Szwaj­ carii, RFN. Jugosławii, Czechosłowacji, NRD, Norwegii, na K u b i e i w B - l g i i (a t a k ż e d w u k r o t n i e w Warszawie —• przyp. recenzenta). Jego obrazy zakupione z o s t a ł y przez i obcych k o l e k c j o n e r ó w sztuki, Węgierską Galerię węgierskich Narodową oraz M u z e u m S z t u k i w W m t o r t h u r . Reprodukcje, o b r a z ó w b y ł y p u b l i k o w a n e w w i e l u ga.zotach i czasopismach. Odkrycie sześćdziesięcios/.eścioletniogo Cygana — artysty s t a ł o się na W ę g r z e c h s w o i s t ą s e n s a c j ą , jego obrazy w-yrażające o r y g i n a l n ą , i o s o b i s t ą w i z j ę ś w i a t a , wolno od w-szołkich akademic­ k i c h konwencji, z o s t a ł y w.ysoko ocenione przez z n a w c ó w sztuki. M a j ą c t r z y d z i e ś c i siedem lat idzie na front, p ó ź n i e j w z i ę t y do n i e w o l i , s p ę d z a t r z y l a t a w Saratowie. W o j n a , niewola i cho­ roba p o g ł ę b i a j ą jego d e p r e s j ę , r o z b i t y i j i r z y g n ę b i o n y wraca do S a l g ó t a r j a n , gdzie zastaje t y l k o dwie osoby ze swojej r o d z i n y , m a t k ę i c i o t k ę . Powraca do dawnych zajęć, znów- chodzi do lasu na g r z y b y , ponownie wybiera węgieł z ż u ż l a . W ton sposób u t r z y m u j e siebie i dwie- stare k o b i e t y . Nio żeni się, mieszka sam, o d c i ę t y od ś w i a t a , w- starej, po­ zbawionej ś w i a t ł a c h a ł u p i e . 'W t y m czasie pisanie staje się jodyna, f o r m ą jogo w y p o w i e d z i , pisze wierszo i p o e m a t y , w y r a ż a j ą c w nich refleksjo na temat egzystencji c z ł o w i e k a i jego miejsea \vo w s z e c h ś w i e c i e . Będąc jest stary namowom P o w r ó t do i sens. dzieckiem p r z y j a ź n i ł się ze s t a r y m i l u d ź m i , kiedy sam i c i e r p i ą c y m a p r z y j a c i ó ł w ś r ó d m ł o d y c h . Dzięki ich i pomocy, l a t e m 1908 r o k u zaczyna z n ó w m a l o w a ć . m a l o w a n i a nadaje jego samotnemu życiu n o w y blask Odkry-cie t a l e n t u Balazsa b y ł o p r z y p a d k o w e , pewien archi­ t e k t z o b a c z y ł w domu c y g a ń s k i e g o kelnera jego obrazek, odwie­ d z i ł malarza, p r o p o n u j ą c m u oddanie k i l k u m a ł y c h o b r a z k ó w do 165 �Zrodzone w bogatej w y o b r a ź n i Balazsa m y ś l i i wizje, o dzie­ j a c h i przeznaczeniu ludzkiej egzystencji, o c z ł o w i e k u b ę d ą c y m t y l k o d r o b i n ą w w i e l k i m w s z e c h ś w i e c i e , przeniesione na płótno p o k a z u j ą jego ekscentryczny, p o w i k ł a n y ś w i a t . T e m a t y k a jogo o b r a z ó w jest r ó ż n o r o d n a . W n i e k t ó r y c h z n i c h p r z y w o ł u j e kraj­ obrazy i doznania swego dziecmsiлла, t w o r z ą c a t l n o s f o r ę czaro­ dziejskiej o p o w i e ś c i , inne d o t y c z ą ż y c i o w y c h p r o b l e m ó w c y g a ń ­ skiego ś r o d o w i s k a , n p . alk* 'u l i z m u . W jego obrazach p o j a w i a j ą się również legendarne postacie i w i e l c y - a r t y ś c i (Oclyseusz, Szek­ spir, P a g a n i n i ) , a t a k ż e dziwacznie u b r a n i , otoczeni egzotyczny­ m i r o ś l i n a m i , mieszkańcy- dalekich, n i e z n a n y c h k r a j ó w . filozoficzne r o z w a ż a n i a i p o g l ą d na Swoje życie, Balazs przedstawia w g r u p i e obrazów- d o t y c z ą c y c h w i z j i p o c z ą t k u i k o ń c a ś w i a t a , legend o stworzeniu i kataklizmach, możliwości zniszczenia, ludzkiego ż y c i a . W k i l k u swoich obrazach Balazs przedstawia sceny b i b l i j n e . m i , a n t r o p o m o r f i c z n y m i d u c h a m i z r o d z o n y m i w jogo ż y w e j w y o b r a ź n i . Balazs oporuje p r o s t y m i s y m b o l a m i : o g i e ń , woda,, słońce, wiatr, zwierzęta. Koncepcja jego obra.zów jost k o m b i n a c j ą symboli i fantas­ t y c z n y c h f o r m . Niezwy-klą ich a t m o s f e r ę p o t ę g u j e bogaty zostaw barw. Balazs maluje j a s k r a w y m i , kontrastowo z o s t a w i o n y m i k o l o r a m i , z przewagą, żółci, zieleni, czerwieni i b ł ę k i t u . K o m p o ­ zycja w i ę k s z o ś c i p ł ó c i - n Balazsa jost asymetryczna, rzadko t e ż stosuje on pcrspokty-w-ę. Od c h w i l i swego powrotu do m a l a r s t w a , tworzy setki obra­ z ó w , p r a c u j ą c z w i e l k i m w y s i ł k i e m , do czasu k i e d y o p a n o w a n y przez c h o r o b ę , do p o ł o w y sparaliżowany-, nie m o ż e j u ż m a l o w a ć . U m i e r a 18 marca 1977 г.. p o z o s t a w i a j ą c swoje dziwaczne obrazy, o p o w i a d a j ą c e o jogo w y i m a g i n o w a n y m świecie, w k t ó r y m to co realne splata się z t y m co nierzeczywisto, zrodzono t y l k o w w y ­ obraźni. Anna Jogo obrazy- z a p e ł n i o n e są d z i w a c z n y m i postaciami, d i a b ł a ­ Filipowicz M I R E L L A K A R P A T I Fra i Rom. Vita e storie zingare, Realia, la scuola. La societa nr 17. Kditrice L a scuola, Brescia ss. 48; I figli dcl vento. Gli zingari, Realia e la scuola. La societa, nr 18. E d i t r i c c L a scuola, Broscia 1978, ss. 80. W y d a w n i c t w o szkolno w Bresci d i u k u j e o i l k i l k u lat zeszyty, k t ó r y c h ogólny tytuł badawcze dla szkoły brzmi: Rzeczywistość obowiązkov;ej. i szkoła, propozycje Zeszyty w y c h o d z ą w trzech seriach: s p o ł e c z e ń s t w o , j ę z y k , d o k u m e n t y . W serii Społeczeństwo ukazały- się recenzowano zeszyty, k t ó i y c h t y t u ł y b r z m i ą : Cyganów, Cygańskie Autorka życie i dzieje, oraz Dzieci wiatru. — znany wioski oygaimlog, r e d a k t o r k a Wśród Cyganią. dwumiesięcz­ nika ,,Lacio d i o i n " , jest t a k ż e bardzo z a s ł u ż o n a na p o l u d z i a ł a l ­ ności s p o ł e c z n e j i politycznej na rzecz c y g a ń s k i e j mniejszości we W ł o s z e c h . W ł o s c y cyganolodzy, m . i n . wspomniana M . K a r p a ­ t i i B . "Nicolini od łat już p r o w a d z ą akcjo m a j ą c e m . i n . na, celu z m i a n ę nieprzychylnego l u b wręcz wrogiego stosunku włoskiego s p o ł e c z e ń s t w a do C y g a n ó w . P o w y ż s z o poz}?cje, przede w s z y s t k i m adresowano do dzieci i m ł o d z i e ż y szkolnej, ale r ó w n i e ż do ich r o d z i c ó w i nauczycieli mają, p o m ó c w realizacji tej t r u d n e j a k c j i . Zeszyt nr 17 p r z e w i d z i a n y jest do wykorzystania przez dzieci n a j m ł o d s z e , z klas 2 i 3 s z k o ł y podstawowej. Rozpoczyna go opow-ieść starego Cygana, z a t y t u ł o w a n a , Dziadek wiada. Cygan opo­ Jost to antoi tyczna biografia 87-łi-tniego Sandra z g r u p y Lowarów. Sandro, urodzony w Rosji przewędrował w swoim d ł u g i m ż y c i u prawie c a ł ą E u r o p ę , t r u d n i ą c się h o d o w l ą i h a n d l o m k o ń m i . W czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j s t r a c i ł p r a w i e c a ł ą r o d z i n ę . T Ż y w o i p i ę k n i e opowiada on o zwy-czajaeh cy gańskich przepla­ t a j ą c o p o w i e ś ć w ł a s n y m i w-spomnieniami. Jest pełen szacunku dla cygańskich tradycji i dumny z przynależenia do grupy L e w a r ó w . W jego rodzinie —• d o c h o w a ł się p r a p r a w n u k ó w k u l t y w o w a n o s ą z a r ó w n o t r a d y c j e jak i j ę z y k c y g a ń s k i , iż od ł a t c a ł a r o d z i n a p r o w a d z i o s i a d ł y t r y b ż y c i a od k i l k u lat w Szwecji), dzieci c h o d z ą do — mimo, (mieszkają szwedzkich szkół, d o i o ś l i p i a c u j ą w- p r z e m y ś l e . „ M o g l i b y ś c i e p o m y ś l e ć — k o ń c z y Sandro s w o j ą o p o w i e ś ć — że nie j e s t e ś m y j u ż ciaco R o m , prawdziw i Cyganie. Z a p e w n i a m was, żo się m y l i c i e . J e s t e ś m y - coraz bardziej R o m od k i e d y nie ż y j e m y w biedzie i ciągle utrzy-mujem y k o n t a k t y z n a s z y m i l u d ź m i " . D r u g a część zeszytu zaw-iera opis powszedniego dnia w c y g a ń s k i m taborze w i d z i a n y oczyma c h ł o p c a — gadzio. M a ł y czytelnik ról w rodzinie c y g a ń s k i e j , dowiaduje się t u o podziale o uczestnictwie dzieci w pracach Bardzo i n t e r e s u j ą c o brano Cyganie 166 w grupach w szkole, są wypowiedzi zatytułowanych: Praca dzieci. są bowiem ś w i a d e c t w e m c y g a ń s k i e j m e n t a l n o ś c i , stosunku do w ł a s n e j k u l t u r y i stosunku do g a d z i ó w : „ J e ż e l i masz wóz m o ż e s z z o b a c z y ć c a ł y ś w i a t , morze, g ó r y , wszystkie kraje. D o m jest w s t r ę t n y , m o ż e s z z niego w i d z i e ć tylko jodno miejsce". „ O l a nas w a ż n a jest droga, p o n i e w a ż m o ż e m y n i ą j e c h a ć z jednego miejsca na drugie. K i e d y jedziemy — ś p i e w a m y , k i e d y się z a t r z y ­ m u j e m y droga staje się naszym d o m e m : ś p i m y i j e m y " . „ N a ­ leżę do n a r o d u R o m ó w . Mój n a r ó d l u b i j e ź d z i ć po świecie, l u b i o g l ą d a ć nowo i p i ę k n e miasta. Jestem bardzo d u m n y , ż e żyję w ś r ó d R o m ó w , bo ż y j ą o n i na lonio n a t u r y . I dlatego jeszcze ponieważ s ą to ludzie dobrzy- dla d o b r y c h a źli dla z ł y c h . My- Cy­ ganio musimy b y ć bardzo silni i o d w a ż n i , bo dziś j e ź d z i m y t u a j u t r o gdzio i n d z i e j " . „ P a r ę d n i t e m u c h o d z i ł a m z m o j ą s i o s t r ą ż e b r a ć . Jodna g a d z i z a t r z a s n ę ł a nam d r z w i i p o w i e d z i a ł a d u ż o b r z y d k i c h słów. B y ł o m i bardzo p r z y k r o , bo p r z e c i e ż nic t e j p a n i nio z r o b i ł a m . Chciałam t y l k o p r o s i ć o parę b u t ó w dla mojej siostry". I t d . , i t d . Zeszyt jost bogato ilustrowaTly- fotografiami w s p ó ł c z e s n y m i i a r c h i w a l n y m i oraz r y s u n k a m i w y k o n a n y m i przez dzieci cy­ gańskie. Zeszyt nr 18 przeznaczony- jest dla m ł o d z i e ż y w y ż s z y c h klas s z k o ł y ś r e d n i e j . T o k s t y poprzedza stwierdzenie a u t o r k i , Mirelło K a r p a t i : „ W s z y s t k i e f a k t y przedstawione w tej k s i ą ż c e s ą prawdziw-e, wszystkie osoby w y s t ę p u j ą c e s ą autentyczne, wszyst­ kie t e k s t y w i e r n e " . O ś w i a d c z e n i e to nieprzypadkowo z n a l a z ł o się na p o c z ą t k u zeszytu. A u t o r k a zdaje sobio s p r a w ę , że s t a w i a m ł o d z i e ż jirzed t r u d n y m zadaniem o k r e ś l e n i a .swojego stanowiska w sprawie C y g a n ó w . Chce więc p o d k r e ś l i ć , że t r a k t u j e swoich c z y t e l n i k ó w j a k o p a r t n e r ó w d o j r z a ł y c h do p o d j ę c i a dyskusji. Poza t y m zamierzeniom zeszytu jost w y m o w a f a k t ó w , dlatego w- dalszych tekstach prawie zimołnie, b r a k k o m e n t a r z y a u t o r s k i c h . Zeszyt rozpoczyna sprawozdanie autorki zc spotkania Cy­ g a n ó w z r ó ż n y c h miejscowości W ł o c h z okazji ś w i ę t a w j e d n y m z s a n k t u a r i ó w maryjnych. Opis spotkania s ł u ż y jako pretekst do u k a z a n i a ż y c i a C y g a n ó w „ o d ś w i ę t a " , wielkiego poczucia ioh w s p ó l n o t y a t a k ż e t r o s k , z m a r t w i e ń i k ł o p o t ó w , k t ó r y m i d z i e l ą się podczas r o z m ó w . 7 d o m o w y c h oraz o i c h zabawach. dzieci c y g a ń s k i c h , Mój naród, ze­ Przyjaciele, K i l k a z nich warto przytoczyć, 1978, R o z d z i a ł n a s t ę p n } zawiera k r ó t k ą h i s t o r i ę C y g a n ó w ze szcze­ g ó l n y m p o d k r e ś l e n i e m p r z e ś l a d o w a ń z j a k i m i s p o t k a l i się we W ł o s z e c h i i n n y c h k r a j a c h i kończy- u w a g a m i na temat nowego z a g r o ż e n i a fila k u l t u r y i narodu c y g a ń s k i e g o . Ź r ó d ł e m z a g r o ż e n i a �jest n i e m o ż n o ś ć podróżowaniu i życia w d u ż y c h grupach, co po­ wypisy z włoskiej Konstytucji i włoskie zarządzenia woduje rozproszenie d u ż y c h rodzin. Mała rodzina ż y j ą c a w izolacji stracyjne oraz postanowienia R a d y Europejskiej w kwestii no­ od innych nie daje możliwości pełnego przekazu kulturowego — madów. zapoznania m ł o d e g o pokolenia z całą t r a d y c j ą c y g a ń s k ą oraz wioska K o n s t y t u c j a jak i zarządzenia administracyjne podejmo­ wpojeniu mu wartości toj kultury. W tej sytuacji Cyganie stają wane na wysokim szczeblu g w a r a n t u j ą Cyganom pełnię s w o b ó d Są to m a t e r i a ł y dająco dużo do m y ś l e n i a . admini­ Zarówno się ł a t w y m ł u p e m prymitywnego konsumpcjonizmu, k t ó r y do­ i praw obywatelskich, m.in. przysługuje im prawo do swobodne­ ciera, do nich poprzez d o s t ę p n o im środki masowego przekazu, go przemieszczania się po terytorium Wioch. W praktyce nato­ takie jak komiksy, telewizja, kino. Pokazywano w nich zacho­ miast s p o t y k a j ą się na k a ż d y m kroku z zakazami rozbicia taboru, wania oparte na przemocy i g w a ł c i e stają się również wzoiem są przeganiani, usuwa ioh policja itp. W postanowieniach R a d y Europejskiej zaleca się tworzenie pól kampingowych i usytuo­ do n a ś l a d o w a n i a . W rozdziale Cyganie we Włoszech K a r p a t i podaje p o d z i a ł wanie ich w pobliżu sklepów, szkół i miejsc pracy oraz wyposa­ Cyganów na grupy oraz wymienia ich tradycyjne zawody. Pod­ żenie ich w niezbędne urządzenia sanitarne. W praktyce tabory kreślił, żo na skutek o g ó l n y c h przemian gospodarczych te trady­ c y g a ń s k i e m o g ą się z a t r z y m y w a ć najczęściej w pobliżu miejskich cyjne sposoby zarobkowania zanikają, co powoduje negatywne wysypisk śmieci, p o n i e w a ż na inne miejsca nie o t r z y m u j ą zezwo­ — nie tylko ekonomiczne -— konsekwencje. W części poświęconej lenia, itd., itd. Autorka omawia t e ż p r o w a d z o n ą od wielu już kulturze przedstawia c y g a ń s k i e obyczaje i zwyczaje, wierzenia lat k o n k r e t n ą działalność d u c h o w i e ń s t w a na rzecz C y g a n ó w . Zeszyt kończą wskazówki dla tych, którzy chcieliby popro­ i religijność, s z t u k ę (wymienia m.in. znanych w ś r o d o w i s k a c h oraz za­ w a d z i ć samodzielne badania na tematy: „Co ludzie s ą d z ą o C y ­ mieszcza wywiad ze s ł a w n y m h i s z p a ń s k i m w y k o n a w c ą ,,flamen­ ganach?", „Czy ludzie znają historię, zwyczaje i życic C y g a n ó w ?" młodzieżowych cygańskich piosenkarzy i muzyków, co", Cyganem Jose A m a y a ) , daje też krótki w y b ó r legend i przy­ (autorka podaje schemat ankiety), jest toż pytanie skierowane słów. bezpośrednio do m ł o d z i e ż y : „ C z y w waszej dzielnicy w i s z ą za­ Colom o m ó w i o n e j w y ż e j części zeszytu jest nie tylko infor­ macja o Cyganach i ich kulturze. Ma ona s t a n o w i ć również przy­ gotowanie do lektury zamieszczonych dalej m a t e r i a ł ó w , których głównym tematem jest .stosunek społeczeństwa gadziów do C y g a n ó w . Jest to list Cygana z Abrucji m ó w i ą c y o dyskrymino­ waniu Cyganów przez s p o ł e c z e ń s t w o i lokalne w ł a d z e , wypowie­ dzi C y g a n ó w , których tabor wraz z c a ł y m mieniem został parę lat temu spalony przez policję. Ponadto zamieszczono tam treść odezw napisanych przez m ł o d z i e ż w i o s k ą w obronie Cy­ g a n ó w , zapis dyskusji na temat szkoły dla C y g a n ó w między rządzenia zbraniająco Cyganom postoju? Czy wydaje się to wam sprawiedliwe czy t e ż nie?". D l a tych natomiast, k t ó r z y możliwość bezpośrednich kontaktów z d ó w itp. Warto się z a s t a n o w i ć , czy tego typu publikacje dla dzieci i m ł o d z i e ż y szkolnej nie b y ł y b y potrzebne w Polsce. Bowiem i u nas stosunek s p o ł e c z e ń s t w a do cygańskiej mniejszości daleki jest od idealnego. B r a k jest t e ż ciągle popularnych o p r a c o w a ń na temat historii i kultury c y g a ń s k i e j . Bogdana zingara. La chiesa nella transformazione socio-kulturale Autor pracy, Monsignoro Bruno N i с o 1 i n i jest sekreta­ rze m m i ę d z y n a r o d o w e g o Opus Apostolatus Nomadum, utwo­ mają pi oponuje autorka spisywanie przysłów, legend, pieśni, opisywanie obrzę­ nauczycie] am i, działaczami a rodzicami dzieci c y g a ń s k i c h а t a k ż e R U N O N 1 C 0 L I N I , Famigllia Cyganami logiczne dotyczące degli zingari, Marcelliana-Broscia 1969, ss. 218 moralności, autor socjologicznej rzonego w 1965 г., którego celem g ł ó w n y m jost koorelynacja pracy na duszpasterskiej wśród neimadów. Recenzowana książka napisana Włoszech. Pilichoicska rodziny chrześcijańskiej analizy moralności i rodziny elokonuje cygańskiej tle w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - c k o n o m i c z n y c h we g ł ó w n i e z m y ś l ą o k a p ł a n a c h d z i a ł a j ą c y c h wśród Cyganów ma We w s t ę p i e autor omawia i ocenia stosunek K o ś c i o ł a do charakter kompendium dotychczasowej wiedzy o roelzinie i mo­ Cyganów w okresie od 1422 r. — kiedy to pojawili się oni na ralności c y g a ń s k i e j . Oparta jest na dwu roelzajach źródeł: lite­ terenie, W ł o c h —• do 1965, w k t ó r y m to roku m i a ł a miejsce piel­ raturze' oraz w y n i k a ń b a d a ń ankietowych. Literatura wymieniona grzymka C y g a n ó w z wszystkich krajów E u r o p y do R z y m u i przy­ na końcu książki liczy kilkaełziesiąt pozycji i zawiera wszystkie; jęcie ich przez Ojca Ś w i ę t e g o . J u ż pod koniec X V w. p o j a w i a j ą większe; opracowania d o t y o z ą o e C y g a n ó w , u w z g l ę d n i a też artyku­ się pierwsze rozporządzemia przeciw Cyganom, wydawane za­ ły r ó w n o przez wdadzo świeckie jak i kościelne. Stosunek do C y g a n ó w ze specjalistycznych cyganologicznych ozase)pism. Ankieta została zrealize:wana przez auteira i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w na terenie zaczyna się z m i e n i a ć Wioch w 293 radzinaoh c y g a ń s k i c h , g ł ó w n i e wśród R o m ó w pro­ w p ł y w m a j ą na to prace historyczne i filozoficzne u d a w a d n i a j ą c e w a d z ą c y c h wpólosiaelly tryb życia i S i n t ó w n o m a d ó w . Ze wzglęelu indyjskie pochodzenie C y g a n ó w . dopiero pod koniec X V I I I w. Pewien na trudności w n a w i ą z a n i u k o n t a k t ó w nie uełało się przoprerwa- Ke>ściół katolicki rozpoczął w X I X w. działalność misjo­ d z i ć ankiet z Cyganami Kalderara i Lowara. Ankieta d o t y c z y ł a narską wśróel C y g a n ó w kontynueiwaną w pierwszej połowic na­ spe)sobów zawarcia z w i ą z k u miesza­ szego stulecia (autor wymienia katolickie i protestanckie inicjaty­ n y c h , wieku m a ł ż o n k ó w w chwili zawarcia z w i ą z k u , głównegej małżeńskiego, m a ł ż e ń s t w wy misyjne na terenie E u r o p y ) . W y n i k i tej działalności ocenia celu m a ł ż e ń s t w a , p o w o d ó w niozawierania ś l u b ó w kościelnych, jako bardzo mizerne, а przyczyn upatruje w moralizatorskim p r z e s z k ó d w zawarciu z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , przyczyn rozpadu, nastawieniu K o ś c i o ł a , nie d o s t r z e g a j ą c y m pozytywnyoh wartości zdrady w m a ł ż e ń s t w i e , eegeelacji uroelzin, moralności seksualnej, c y g a ń s k i e j kultury i p o t ę p i a j ą c y m ich sposób życia. Pielgrzymka joli kobiety i m ę ż c z y z n y w m a ł ż e ń s t w i e , matek n i e z a m ę ż n y c h , Cyganów we w r z e ś n i u 1965 r. i utworzenie w p a ź d z i e r n i k u tegoż przeciętnej liczby ełzieci w rodzinie, s t o s u n k ó w m i ę d z y rodzicami roku i d z i e ć m i , wychowania dzieci, sto.sunków p o m i ę d z y r o d z e ń s t w e m , w stosunkach m i ę d z y K o ś c i o ł e m a Cyganami. s t o s u n k ó w p o m i ę d z y roełziną a s p o ł e c z e ń s t w e m c y g a ń s k i m . K s i ą ż k a składa się z d w ó c h części: pierwsza zawiera przeel- Opus Apostolatus Nejmadum rozpoczęły Część pierwszą rozpoczyna rozdział Rodzina cygańskiej. nowy w rozdział społeczności Autor charakteryzuje dwa zasadnicze typy kultury s t a w i o n ą w s p o s ó b usystematyzowany w i e d z ę o rodzinie i moral- c y g a ń s k i e j : ne>maelów euaz Cyganów o s i a d ł y c h i w p ó l o s i a d ł y c h . ności c y g a ń s k i e j , w drugioj, z a t y t u ł o w a n e j P i s z ą c o ustroju spedocznym omawia „ k u m p a n i a " —• z m i e n n ą Wskazówki metodo­ 167 T �g r u p ę s p o ł e c z n ą , z w i ą z a n ą p o k r e w i e ń s t w o m lub w s p ó l n o t ą inte­ dniach wspomina się zasługi z m a r ł y c h i śpiewa p i e ś ń żałobną resów, radę z ł o ż o n ą z o j c ó w rodziny, oraz sąd — „kris". N a s t ę p n i e „ m u l e n g r i djili", m ó w i ą c ą o z m a r ł y c h , k t ó r y c h szlachetność charakteryzuje rolę rodziny m a ł e j i rodziny „szerokiej'', patryi sprawiedliwość z a c h o w a ł a się w ludzkiej p a m i ę c i . linearnej zwanej , , v i z a " lub „ s t a m m a " . Rodzina szeroka, do W rozdziale poświęcony-m religii autor analizuje p o g l ą d y której zalicza się toż w u j ó w , k u z y n ó w i s i o s t r z e ń c ó w nazywa się uczonych n a istnienie idei religijnej u C y g a n ó w stwierdzając, że „ n j a m o " lub ,,gakaja'\ N a s t ę p n i e opisuje autor odmienne u Ro­ np. Predari, Starkie, Colloci negują jej istnienie a Manjon, B ł o c k , m ó w i S i n t ó w zwyczaje weselne oraz m a ł ż e ń s t w a mieszane Leblon, Serboianu r e p r e z e n t u j ą p o g l ą d y przeciwne. Wg. autora ( m i ę d z y R o m a m i i Sintnmi i m i ę d z y Cyganami a gadziami). istnienie idei religijnej u C y g a n ó w jest s p r a w ą b e z d y s k u s y j n ą . U R o m ó w regułą jest m a ł ż e ń s t w o patrylokalne, u S i n t ó w obser­ B ó g — , , D e v e ł " lub „ D e l " posiada n a s t ę p u j ą c e o k r e ś l e n i a : wuje się tendencję do zamieszkania u rodziny z a m o ż n i e j s z e j . „ b a i o " — wielki, „ h a i l i g o " i „ s u n t e " — ś w i ę t y , „ m a r o " —• Odmiennie toż k s z t a ł t u j ą się rolo m a ł ż o n k ó w : u R o m ó w o b o w i ą ­ nasz. W y o b r a ż e ń antropomorficznych Boga poza w y o b r a ż e n i a ­ zek utrzymywania rodziny spoczywa na m ę ż c z y ź n i e , podczas mi w y w o d z ą c y m i się z ikonografii chrześcijańskiej u C y g a n ó w gdy u S i n t ó w rodzinę utrzymuje wyłącznie, kobieta. I n n a też nio ma. Większość C y g a n ó w — poza Gitanami, u k t ó r y c h spojest pozycja kobiety w tych dwu grupach: kobiety Sinti m a j ą k a m y się z silnie r o z w i n i ę t y m i w p ł y w a m i h i s z p a ń s k i m i — nie w rodzinie w i ę k s z e prawa niż kobiety R o m . Zdrada m a ł ż e ń s k a m o ż e u w i e r z y ć w piekło jako miejsce kary. Wielu C y g a n ó w u w a ż a , n a l e ż y do rzadkości tak u R o m ó w jak i u S i n t ó w . Autor podkreśla że piekło jest na ziemi. w a g ę , j a k ą Cyganie p i z y w i ą z u j ą do posiadania licznego potom­ K o n t a k t y z Bogiem s ą dlf C y g a n ó w s p r a w ą bardzo o s o b i s t ą stwa, wymienia, liczne zakazy z w i ą z a n e z ciążą i p o ł o g i e m . U R o ­ i wg. Cygana k a ż d y m o ż e i jest w b e z p o ś r e d n i m kontakcie m ó w dziecko chrzczono jost w k r ó t c e po urodzeniu, u S i n t ó w — z Bogiem. Cyganie nie czują potrzeby k a p ł a n ó w ani miejsc szczególnie w ostatnich latach — chrzci się dzieci już paroletnio. kultowych. Modlą się rzadko, w ł a s n y m i , prostymi modlitwami: P o n i e w a ż liczne potomstwo u w a ż a n e jest, za największe dobro „ B ę d ę się modlił do ciebie jeżeli mnie w y s ł u c h a s z . J e ż e l i b ę d z i e s z nie ma regulacji urodzin. TJ C y g a n ó w R o m preferuje się p a m i ę t a ł o mnie, j a t e ż o tobie będę p a m i ę t a ł " . W modlitwach w y r a ź n i e p o t o m k ó w pici męskiej — w U r z ę d a c h Stanu Cywilnego proszą o zdrowie, szczęście, wolność. W modlitwach zwracają s i ę rejestrują oni w y ł ą c z n i e s y n ó w — córki n o s z ą nazwisko matki. również do dusz w ł a s n y c h z m a r ł y c h . U S i n t ó w natomiast narodziny córki witane są z w i ę k s z ą radością O duchu z ł y m m ó w i ą Cyganie n i e c h ę t n i e , rzadko w y m i e n i a j ą niż narodziny syna. Poronienie samoistne u w a ż a n e jest za wielkie jego i m i ę „ B e n g " , posługując się raczej o k r e ś l e n i a m i : brzydki, nieszczęście a poronienie sprowokowane za zbrodnię. Dzieci kar­ nieczysty, inny. W demonologii c y g a ń s k i e j z n a j d u j ą się poza mione są piersią nieraz do 5—6 roku życia. Otoczone są miłością, t y m : „ m u l e " —• duchy, któro p r z y c h o d z ą p r z e ś l a d o w a ć ż y w y c h , spełnia się ich wszystkie zachcianki. I c h dzieciństwo k o ń c z y się ,,hexi" —.zauroczeni (stregati) i Ursitory (u R o m ó w ) — k i e r u j ą c e w 8—9 roku życia. Chłopiec rozpoczyna u ojca n a u k ę tradycyj­ ludzkimi losami. Jako zabezpieczenie przed z ł y m i duchami nego zawodu, dziewczynka która j u ż w c z e ś n i e j p o m a g a ł a matce nosi Cy-gan przy sobie obrazki ś w i ę t o i amulety. T r z y m a je rów-w opiece nad m ł o d s z y m r o d z e ń s t w e m , zaczyna p o m a g a ć w pra­ nioż w swoim wozie. Obrazki święto p o c h o d z ą z s a n k t u a r i ó w , cach domowych, zajmując się toż żebraniną. Wychowanie ogólnie a amulety od tzw. „ ś w i ę t y c h " — - z miejsc licznych we W ł o s z e c h rzecz biorąc sprowadza się do dwu spraw: przekazania w ł a s n y c h j k u l t ó w pozareligijnych utworzonych w o k ó ł osoby j a s n o w i d z ą c e j , tradycji oraz wyuczenia agresywmej postawy wobec g a d ź ó w : i t a u m a t u r g a , czy też osoby m a j ą c e j objawienia. S ą to zawszo jeżeli g a d ź o jost słaby, n a l e ż y go w y k o r z y s t a ć , jeżeli silny, n a l e ż y Inio-Cyganie. Wg. C y g a n ó w tylko g a d ź o u m i e j ą d z i a ł a ć magiczsię bronić. W c y g a ń s k i m systemie wychowawczym brakuje — piie, oraz przepowiadać przyszłość i przeszłość. Cyganio nie w i e r z ą wg. autora — uświadomieni: podstawowych potrzeb dziecka, jw efekty w ł a s n e g o wróżenia z ręki i z kart — j - s t to dla nich nio m a t e ż spójności m i ę d z y p o s t a w ą przesadnej pobłażliwości tylko s p o s ó b zarobienia p i e n i ę d z y . a przymusom opartym n a przemocy fizycznej. Dzieci c y g a ń s k i e W moralności c y g a ń s k i e j istnieją dwa odrębne sposoby nie u m i e j ą się bawić — wszystkie ich zabawy- s ą przejawem agresji w a r t o ś c i o w a n i a w zależności od tego czy o d n o s z ą się do ś w i a t a i przemocy. Nie umieją się też bawić zabawkami, które natych­ c y g a ń s k i e g o czy do ś w i a t a g a d ź ó w . Złem jest zabicie, okradzenie, miast niszczą. Szkoła u w a ż a n a jest pizez C y g a n ó w n o m a d ó w oszukanie Cygana podczas gdy te same akty w odniesieniu do za n i e p o t r z e b n ą , natomiast Cyganio osiadli i wpółosiadłi w i d z ą g a d ź a nio s ą oceniane jako złe. p o t i z e b ę pewnego — minimalnego w y k s z t a ł c e n i a . We W ł o s z e c h N a s t ę p n i e omawia autor w p ł y w y c h r z e ś c i j a ń s t w a na reli­ istnieją eksperymentalne klasy- specjalne, j>rowadzone przez g i j n ą p o s t a w ę C y g a n ó w . Cyganie — zdecydowanie monoteis­ odpowiednio przygotowanych nauczycieli, k t ó r z y w procesie t y c z n i — nie a k c e p t u j ą Trójcy Ś w i ę t e j . R ó w n i e ż p o s t a ć Chrystusa k s z t a ł c e n i a i wychowania w y k o r z y s t u j ą pozytywne elementy Zbawiciela jest dla nich n i e z r o z u m i a ł a , g d y ż „ B ó g nie m o ż e b y ć kultury c y g a ń s k i e j . podobny do z w y k ł e g o c z ł o w i e k a i cierpieć". B l i s k a jest im natomiast postać Matki Boskiej — „ D e v e l e s k e r i D a i " . Obok Matki Pozytywnie wypada ocena autora postawy C y g a n ó w wobec Boskiej czczą też n i e k t ó r y c h ś w i ę t y c h —• we W ł o s z e c h są to Św. śmierci. O wypadku śmiertelnej choroby zawiadamiani są wszyscy R i t a i ś w . Antoni Padewski. krewni. Przyjeżdżają do umierającego i bez w z g l ę d u na, własne interesy p o z o s t a j ą przy nim — nieraz kilka m i e s i ę c y — aż do jego śmierci. Stary zwyczaj nakazuje aby umierającego u ł o ż y ć na gołej ziemi. Zmarłemu w k ł a d a się do grobu przedmioty, do k t ó r y c h b y ł najbardziej p r z y w i ą z a n y . Romowie w k ł a d a j ą czasami do trumny- tyle lalek z g a l g a n k ó w ilu jest ż y j ą c y c h c z ł o n k ó w rodziny. N i e k t ó r e z grup c y g a ń s k i c h c h o w a j ą swoich z m a r ł y c h na wybranych cmentarzach — nawet w ó w c z a s , gdy jest on bardzo o d l e g ł y od aktualnego miejsca ich pobytu. Sintowie palą po pogrzebio w ó z lub namiot n a l e ż ą c y do zmarłego z całą jego z a w a r t o ś c i ą , oraz opuszczają miejsce na k t ó r y m n a s t ą p i ł a śmierć aby j u ż nigdy tam nic powrócić. W pierwszych dniach żałoby krewni nie m y j ą się, m ę ż c z y ź n i nio golą s i ę , kobiety nie n o s z ą o z d ó b . W rocznicę śmierci rodzina organizuje u c z t ę „ p o m a n a " , na której osoba mniej więcej w wieku z m a i ł o g o zajmuje jego miejsce w kole rodzinnym. Z m a r ł y m p o ś w i ę c o n e są poranki trzech ś w i ą t : Wielkanocy, Zielonych Ś w i ą t e k i B o ż e g o Narodze­ nia, oraz pierwsza niedziela po Wielkanocy i 1 listopada. W t y c h 168 Ewangelia jest dla C y g a n ó w n i e z r o z u m i a ł a , natomiast / czasami n o s z ą ją prz-y sobie traktując jako amulet, f Cyganie przejęli z religii chrześcijańskiej w y ł ą c z n i e te ele­ menty, które o d p o w i a d a ł y ich religijnej wizji św-iata i ż y c i a . I S t ą d najczęśoiej przyjmowanym przez nich sakramentem jest I chrzest — jest on odpowiednikiem c y g a ń s k i e j tradycyjnej cercI monii oczyszczania przez zanurzenie lub pokropienie w o d ą . Do sakramentu m a ł ż e ń s t w a p r z y s t ę p u j ą Cyganio w y ł ą c z n i e ze w z g l ę ' d ó w utylitarnych. Liturgia m a dla nich znaczenie jako element przepychu i u r o c z y s t o ś c i , k t ó r y dodaje godności ich praktykom kultowym a w szczególności t y m na cześć z m a r ł y c h . I D l a C y g a n ó w określenia „ c h r z e ś c i j a n i n " i „ w i e r z ą c y " m a j ą te same znaczenia: wiarę w Boga. T y m n a l e ż y t ł u m a c z y ć ł a t w o ś ć , z j a k ą Cyganie przystosowywali się do r ó ż n y c h w y z n a ń , z który­ mi spotykali się w czasie swoich w ę d r ó w e k . W postawie religijnej C y g a n ó w dopatruje się autor z w i ą z k ó w z religiami Wschodu a I n d i i w szczególności. �uwarunkowania stojące na Do podstawowych wartości kultury c y g a ń s k i e j n a l e ż y rodzina, przeszkodzie asymilacji C y g a n ó w omawia autor w drugiej części Psychologiczne szacunek dla życia, solidarność, kontakty m i ę d z y l u d z k i e oraz książki. B r a k s t a b i l n o ś c i z e w n ę t r z n e j (ciągle zmiany miejsca) n i e p r z y w i ą z y w a n i e wagi do posiadania i gromadzenia dóbr ma­ (życie dniem b i e ż ą c y m bez troski o jutro) terialnych, g o t o w o ś ć ich wyzbycia się jeśli zachodzi jakaś k u oraz w e w n ę t r z n e j i socjologiczne jest wg. autora spowodowany m a ł o o d p o r n ą p s y c h i k ą a nie j a k temu u w a ż a j ą inni badacze (Ritter, Haessler) czynnikiem dziedzicznym. i o b y c z a j ó w i walka z nimi m o ż e d a ć rezultaty w y ł ą c z n i e nega­ potrzeba. Wykoizenianie niechrześcijańskich wartości Silne poczucie niższości sprawia, ż e Cygan unika odpowiedzial­ tywne. N a l e ż y więc dążyć do takiej zmiany w a i u n k ó w społecz­ n o ś c i i tych ról s p o ł e c z n y c h do k t ó r y c h czuje s i ę niezdolny. D u ż a nych i ekonomicznych życia C y g a n ó w aby p o w s t a ł a sytuacja pobudliwość, natychmiastowość reakcji, a g r e s y w n o ś ć oraz in­ teligencja t y p u praktycznego bez jakichkolwiek tendencji do d o c i e k a ń i abstrakcji —. oto dalsze cechy C y g a n ó w . Niedoj­ kulturowa, w której nowe i d e a ł y i modele u z y s k a j ą ze strony C y g a n ó w p e ł n ą a k c e p t a c j ę społeczną. Praca B . Nicolini'ego oprócz wartości poznawczych posiądę, rzałość psychiczna powoduje b i e r n ą p o s t a w ę wobec zmian spo­ jeden olbrzymi walor: jest znakomitym p r z y k ł a d e m łecznych. tolerancji i szacunku wobec obcej — i jakże odmiennej od na­ W pracy duszpasterskiej wśród Cyganów — stwierdza r postaw y szej — kultury. autor — n a l e ż y oprzeć się na i s t n i e j ą c y c h instytucjach i war­ tościach tego narodu, nadając im nowy, chrześcijański sens. Bogdana Pilichowska 169 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f76ecfaad30e009bce41ee63e3c73254.pdf 6fa76d58b6503d4f692ec5a456432b76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2950 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.132-138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J K E S I Ą Ż E K HANS JOACHIM SCHAUSS: ES KOMMT ALLES At)S M I R SELBST. BEGEGNTJNGEN M I T POLNISCHEN VOLKSKUNSTLERN Książka Schaussa wprowadzająca c z y t e l n i k a w świat polskich istnienie różnych jej postaci, n a w e t w obrębie jednej w s i . Dlatego artystów l u d o w y c h zasługuje na szczególną uwagę. Opracowana też nie usiłował porządkować obrazu t e j s z t u k i a n i p r z e d m i o t o w o , na podstawie materiałów zebranych przoz a u t o r a drogą bezpo­ a n i regionalnie, a jej autorów w swojej książce nio uszeregował średnich kontaktów z twórcami odznacza się o r y g i n a l n y m sposo­ a n i alfabetycznie, a n i według u p r a w i a n y c h dziedzin, bo chciał b e m i c h przedstawienia. J a k zapowiada j e j tytuł — a u t o r nio ukazać i odtworzyć całe t o s p e k t r u m t a k , j a k j e m u się objawiło zamiorza dokonywać w niej jakiejś formalnej analizy dzieł n a ­ u poszczególnych twórców. szych artystów l u d o w y c h , lecz usiłuje dać obraz i c h osobowości, Sposób pokazania każdego z n i c h jost p r o s t y , a w swej prosto­ wgląd w i c h duchowe jestestwo, pokazać icli a r t j ' s t y c z n y rodowód cie n i e z w y k l e oraz ujawnić te wszystkio okoliczności, które złożyły się n a treść p o r t r e t twórcy o uderzającym ładunku psychologicznym, związa­ i kształt i c h dzioł. n y m z treścią dwudzielnego n a t u r a l n y . Jest więc n a wstępie fotograficzny t e k s t u , składającego się z ogólnej Z ludową polską sztuką zetknął się a u t o r p o raz pierwszy, j a k c h a r a k t e r y s t y k i prozentowanogo a r t y s t y , napisanej przez Schaus­ w s p o m i n a , g d y przed l a t y j a k o g r a f i k , z a t r u d n i o n y w lipskiej sa i w y p o w i e d z i samego twórcy. W każdorazowej toj dwudzielnej f i r m i e wydawniczej, udał się do K r a k o w a i t u u polskiego kolegi części tekstowej najpierw sam a u t o r opowiada, w j a k i c h okolicz­ zobaczył rzeźbę wykonaną przoz jakiegoś górala. Patrzył n a nią nościach poznał twórcę, j a k uzyskał wiadomości o jego życiu zaskoczony i z d u m i o n y . N a z a j u t r z zawiózł go ów kolega do Z a l i ­ i potrzebne dane biograficzne, dalej opisuje mieszkanio, jego oto­ p i a . T o co t a m ujrzał, było d l a niego objawieniem nieznanych m u czenie, środowisko społeczne, w którym żyje, jego zainteresowania dotąd obszarów piękna. F e n o m e n sztuki ludowej, pulsującej i u p o d o b a n i a , wreszcie co i j a k i z j a k i m a r t y s t y c z n y m rezultatem życiem w całej swej krasie, wywołał poruszające go do głębi wykonuje. W wrażenie. Odtąd opanowała go nioodparta żądza poznania twór­ Schauss nagraną n a taśmie wypowiedź samego twórcy, uzyskaną równoległej szpalcie z t y m tekstem umieszcza ców tego zaczarowanego świata i ukazania i c h s w o i m n i e m i e c k i m w t r a k c i e swobodnej pogawędki, prowadzonej n i e k i e d y w f a m i ­ r o d a k o m . T a k zrodziła, się idea Schaussa, a k t u a l n i o docenta t y p o - l i a r n y m zgoła n a s t r o j u , nie p o z b a w i o n y m nawet czasom żartobli­ g r a f i i Wyższej Szkoły A r t y s t y c z n e j w B e r l i n i e , w y d a n i a książki- w y c h akcentów, zwłaszcza g d y gościnny gospodarz nie szczędził - a l b u m u naszym twórcom poświęconej. poczęstunku. W o w y c h interesujących wypowiedziach Zapragną! też, j a k wyznajo, zobrać p r o doino sua choćby skromną, w porównaniu z Z i m m o r o r o m , kolekcję o w y c h zadzi­ wiających prac p o l s k i c h artystów. Zaczął o d tego, że w Warsza­ autorzy mówią wiele o sobie, o s w y c h przeżyciach, o t y m j a k powstawały pokazywane Schaussowi praco, często też o wysiłkach zmierzają­ cych do wcielania w pożądane kształty k r e a t y w n y c h pomysłów, wie okazyjnie nabył kolorową ludową rzeźbę. Choć zachwycał 0 towarzyszących t y m p r a c o m n a s t r o j a c h , o się j o j w a l o r a m i , j o j ekspresją, odczuwał — j a k p o w i a d a —• 1 sukcesach, zwłaszcza t y c h u k o r o n o w a n y c h bardzo c e n i o n y m i pewien niedosyt, bo nie wiedział, k t o jost j o j a u t o r o m . Zabrakło n a g r o d a m i i wyróżnieniami, nobilitującymi i c h w r o d z i n n y m m u tego, co pogłębia stosunek do dzioła s z t u k i , k o n t a k t u bez­ i m i e j s c o w y m środowisku i zachęcającymi do dalszej działalności pośredniego z twórcą, którego każdo dzieło m a przecież swoją twórczej. osobliwą, niepowtarzalną, historię. Odtąd więc Scbauss rozczarowaniach wyko­ Z r z a d k a t y l k o taką autocharakterystykę ludowego a r t y s t y rzystywał każdorazowo p o b y t w Polsce n a zbieraniu wiadomości zastępuje w p u b l i k a c j i Scłiaussa wypowiedź kogoś z r o d z i n y l u b 0 twórcach i nawiązywaniu z n i m i k o n t a k t u . Musiał oczywiścio kręgu z n a j o m y c h pokonywać barierę językową, którą odczuwał p r z y k r o o d pierw­ twórców głuchych i n i e m y c l i , czy glucliawego szego w y w i a d u z J e r z y m W i t k i e m w 1969 r o k u . Opanował j o d n a k albo z czasem język p o l s k i n a t y l e , że mógł swobodniej z u p a t r z o n y m i etnografa, twórcami gawędzić, wracając do niektórych po k i l k a razy. Так całostronicowe fotografie dzieł o m a w i a n y c h autorów, w y k o n a n e zaprzyjaźnił się z n i m i i , niemal u nicłi zadomowiony, gromadził przez w l a t a c h 1979—1983 materiały do swoj p u b l i k a c j i . Przedstawił z doskonałością godną p o d z i w u . w niej 17 rzeźbiarzy — Jana Gacka, J a n a Madeja, E d w a r d a K o ­ łacza, Stanisława Hołdę, Wacława Suskę, Stanisława D o n k i e w i eza, Antoniego B a r a n a , Wojeiecha Oleksego, Stanisława Mar­ cisza, Władysława Cliajca, Wacława Czerwińskiego, Stanisława Majewskiego, Bronisława Chojętę z żoną Adelą, Józefa Lurkę, Józefa Cliajca, Szczepana Muchę i A d a m a Zegadłę, dalej 3 osoby uprawiające malarstwo — Władysławę Włodarzewska, Władysła­ wę Iwańską i Bazylego A l b i c z u k a , wreszcie 3 garncarzy parają­ cych się rzeźbą ceramiczną — Stanisława Soredyńskiogo, Jana Reczkowskiego i Jerzego W i t k a oraz związanego z n i m i rodzajem używanego t w o r z y w a — Stanisława Zagajewskiego. krótka dotycząca Schaussa Soredyńskiogo, c h a r a k t e r y s t y k a pióra chorego Witka. z zawodowym Teksty mistrzostwom, miarodajnego te przoplatają reprodukowane Twórcy, których przedstawił sam Schauss w s w y m dziele, t o tylko wybór z wielu polskich artystów nieprofesjonalnych. Możnaby zatem powątpiewać, czy ukazał wystarczająco pełny obraz różnorakich w treści i formie osiągnięć naszych twórców, czy t o n obraz daje o n i c h zamiorzone ogólne pojęcie. Może są w t y m wyborze uwzględnione t y l k o szczytowe osiągnięcia, p o ­ k a z a n i najlepsi twórcy, c i już powszechnie z wystaw podziwiani, znani i p u b l i k a c j i . Porównanie tego w y b o r u z ogłoszoną w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " w 1970 r o k u listą czołowych p o l ­ skich twórców ludowych, wytypowanych przez uczestników próbnej a n k i e t y , w y k a z u j e , że z niej pojawiły się u Schaussa t y l k o J a k z zostawienia widać, interosują naszego a u t o r a niemalże wyłącznie twórcy rzeźby, w p o w n y m wyjątkowo — j a k w p r z y p a d k u Hołdy i Oleksego — s t o p n i u toż malowideł. nazwiska Chajcy, Zogadły, L u r k i , M u c h y , Kołacza i Hołdy. I n ­ n y c h uwzględnił a u t o r w swej książco według własnego u z n a n i a , kowalstwo, na ogół jednak też już m n i e j czy więcej z n a n y c h . Dokonując w y ­ słomkarstwo i t d . , tłumaczy Schauss t y m , że kształty t y c h w y ­ b o r u n a własną rękę Schauss nie zamiorza! w eale, j a k już powio- robów i ich f o r m y zdobnicze wiążą się z t r a d y c j a m i t e r y t o r i a l n y m i dziano, do jakiegoś systematycznego 1 poszczogólni twórcy w małym t y l k o s t o p n i u wpływają n a i c h cjonowanych n a zasadzki s u r o w y c h kryteriów wartościujących, Zrezygnowanie z i n n y c h dziodzin, jak tkactwo, T zestawu autorów wyselek­ zróżnicowanie. A j e m u chodzi właśnie o t o , b y pokazać zachwy­ c z y l i ukazania wylącznio szczytowych cającą wiolorakość zjawisk a r t y s t y c z n y c h polskiej s z t u k i nie­ a n i toż do napisania „podręoznikowoj" p u b l i k a c j i o naszej ludowoj osiągnięć a r t y s t y c z n y c h , profesjonalnej, jej mieniące się nieskończoną wiolością o d m i a n bo­ sztuce rzeźbiarskiej i m a l a r s k i e j . Chodziło m u n a t o m i a s t o bez­ gactwo i oryginalność, j e j kalejdoskopowo pojawianio się i współ­ pośredni wgląd w t o fascynujące go zjawisko, w ową twórczość 132 �inną, u każdego twórcy swoistą, ową nie- samochwalno, o ilo chodzi o koncepcje i realizacjo a r t y s t y c z n e , przobraną mnogość k o n c e p c j i nasyconych głębokimi treściami, przoz Schaussa p r z y j m o w a n o bez zastrzeżeń — stąd tjduł książki różnorodną, zawsze wyrażonymi w f o r m a c h przejmująco eksprosywnych, językiem — podajo o n bez retuszu, z całą i c h świeżością i bezpośrednością. p l a s t y c z n y m s u r o w y m , alo szczerym. Sądzimy, że col t e n osiągnął Odtworzone s w o i m i o twórcach i i c h pracach w y p o w i e d z i a m i oraz w y p o w i e ­ doskonały przez L . M o h l l i o r n a i E . Warzechę językiem p o t o c z n y m ono zostały w tłumaczeniu n i e m i o c k i m w sposób d z i a m i samych twórców o t y m , co czują, co myślą i co z o w y c h z zachowaniem icłi swobody, b a r w y i n a s t r o j u . Uznać więc należy myśli i r o f l o k s j i chcieli w swych dziełach wyrazić. I c h w y p o w i e d z i publikację Schaussa za jedną z cenniejszych p o z y c j i zagranicznych uzyskał a u t o r dzięki oddanemu zainteresowaniu się i c h życiem, ukazującą polską sztukę nioprofosjonalną w sposób w n i k l i w y , szczeremu orj-ginalnie, zgrabnie — i z snreern. p o d z i w i a n i u i c h prac, dzioleniu się z n i m i swymi myślami, współbrzmieniu z n i m i w a r t y s t y c z n y m przeżywaniu ich p l a s t y c z n y c h k r e a c j i . Wypowiedzi swoich rozmówców, często STANISŁAW BŁASZCZYK K A R O L P I E G Z A , CIESZYŃSKIE C E S K Y T E S I . N 1983, SKRZYNIE 61 S., I L U S T R . MALOWANE Przyszedł k u n i m i t y : „Serce kazało m u ocalać od zapomnienia r e l i k t y dawnoj a r c h , ,,Co t u p a n i c z y n i ? " tektury góralskiej, strojo ludowe, pieśni, obrzędy i zwyczaje Wiła w i a n o k garncarstwo, sztukę ludową, i wlaściwio wszystko, co p o w o l i lewandowy zaczyna topnieć w pamięci ludzkiej i życiu c o d z i e n n y m . Dlatego na, zielonej s k r z y n i . zbierał, notował, sporządzał dokumentację, fotografował i m a ­ (Cieszyńskie) Pasje badawcze ludoznawców p o l s k i c h z zaolziańskiego Śląska lował, a takżo opisywał" . Efektem takiego, właśnie sposobu 1 Cieszyńskiego o d d a w n a budzą szczery p o d z i w i zainteresowanie traktowania różnorodnych przejawów k u l t u r y ludowej jost rów- wśród naszych folklorystów i etnografów. Specjalistyczne nioż praco naukowe podejmowano przez członków Sekcji F o l k l o r y s t y c z n e j ostatnia monografia śląskiego ludoznawcy poświęcona trólilom cieszyńskim. Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego T e m a t podjęty przez Piegzę b y l już w i o l o k r o t n i o o m a w i a n y w Czeskim Cieszynie weszły na stale do rejestru p o d s t a w o w y c h przez etnografów. Obok klasycznej dziś m o n o g r a f i i R . Rcinfussa , opracowali, poświęconych zarówno m a t e r i a l n e j , j a k i duchowej w a r t o wspomnieć o pracach, w których autorzy charakteryzują 2 k u l t u r z e l u d u śląskiego. Myślę t u przede w s z y s t k i m o t a k i c h po­ ludowe skrzynie malowane pochodzące z jednego t y l k o r e g i o n u . zycjach Spośród t y c h szczegółowych opracowań trzoba wymienić książkę z w a r t y c h , j a k 2-tomowa monografia k u l t u r y ludowej Śląska Cieszyńskiego p o d redakcją K . D . K a d l u b e a zatytułowana T . Seweryna p o e t y c k o Płyniesz Olzo (1970—72), monografia K . D . K a d l u b c a , wszystkim liczne prace, traktując o o skrzyniach z t e r o n u c-vjska: poświęcona utalentowanemu narratorowi z Zaolzia, p t . Gawę­ M . Gładysza , L . M a l i c k i e g o , cieszyński Józef Jeżowicz (1973), antologia podań i bajek dziarz 4 folklorystycznych, opracowane przez Karola w postaci aż trzech książek: Sękaci ludzie (1960, 1979), Piegzę Opowiada­ nia beskidzkie (1971) i Tam pod Kozubkową. Jablo>ikowskie wieści ludowe (1975). Na opo­ 5 L. Dubiela 6 czy A . B k . i o w - skieg г . 7 l u d o w y c h J . Ondrusza p n . Godki Śląskie (1973, 1974) czy zbiory tekstów o s k r z y n i a c h w i a n n y c h z K r a k o w s k i e g o , a przode 3 Wśród p r z y t o c z o n y c h opracowań książka P i e g . y wyróżnia się szczegółowością opisu oraz bogactwem materiału i l u s t r a c y j ­ nego z t e r e n u Śląska Cieszyńskiego. M o n o g r a f i a składa się z k i l k u zasadniczych rozdziałów, w których a u t o r kolejno omawia t r a ­ dycje s k r z y n i j a k o sprzętu odzieżowego, kształt i konstrukcję oddziełno uznanie zasługują prace publikowano przez trólrel, i c h zewnętrzną dekorację oraz inne sprzęty domowe, członków Sekcji w dwóch seriach w y d a w n i c z y c h , t z n . artykuły t a k i o , j a k : szafy n a odzież (malowane w podobno ludoznawcze ukazujące się od 1968 r. w zoszytach zaś czoło i c h dzielono n a cztery pola zdobnicze), malowano półki Ludoznawczego" „Biuletynu opracowania (tzw. ohnaryje), szafki na książki (tzw. szafki rogowo), k o m o d y w c y k l u „Zeszytów Ludoznawczych''. W serii „Zeszytów L u d o ­ czy wioszcie k u f r y , które przetrwały dłużej niż malowane s k r z y ­ z n a w c z y c h " ukazało się dotychczas wielo wartościowych prac. nie. Szczególną oraz od 1970 r . monograficzne ornamenty, uwagę zwracają opracowana przez a n t o l o g i a tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h p n . Proza (1974) oraz monograficzne karwińskich J . Ondrusza ludowa górników praco człowioka o nie­ spożytej energii i szerokich zainteresowaniach ludoznawczych, społecznika, i nauczyciola, malarza, f o t o g r a f i k a i pisarza l u d o ­ wego w jednej osobio, j a k i m jost K a r o l Piegza. Trzeba t u zatom wymienić jego wcześniejsze monografio, poświęcone k u l t u r z e m a t e r i a l n e j ; stanowią je dwa zoszyty cieszyńska (1971) oraz Nakrycia pt. śląskiej Ceramika głowy kobiet cieszyńskich (1979), j a k i najnowszy, 11 już w dziejach Sekcji folklorystycznej „ Z e ­ szyt Ludoznawczy", skrzynie również jego a u t o r s t w a p t . Cieszyńskie malowane. Wydana osta-tnio praca o skrzyniach w i a n n y c h , zwanych W i a d o m o , że do najstarszych skrzyń zaliczamy t z w . kadłu­ bowe, wykonywano techniką dłubaną. Podobnie n a Śląsku Cie­ szyńskim robiono k o r y t a i t z w . t r o k i , wędzoki oraz różne naczynia pasterskie (np. łyżki drewniane, chochlo, czerpaki e t c ) . Ocl X V I I w . na t y m terenie znano były skrzynio sąsickowe, zwane t u sztrycha,mi bądź sąsieczkami. Podobno do nich były skrzynie szalaśniczo, t z w . wołoskie* (waiaskio), z ktcnych j e d n a z najstar­ szych zachowała się do dziś w M u z e u m M i e j s k i m w Cieszynie. Okres największej popularności skrzyń m a l o w a n y c h n a Śląsku Cieszyńskim, któro wyparły n a początku X V I I I w . p r y m i t y w n e wołoskie, stosunkowo ła,two można ustalić, ponieważ na t y m tere­ nie w odróżnieniu o d innych, rogiuimw Polski, n a s k r z y n i umiesz­ czano napisy bądź dokładną datę jej p o w s t a n i a . J a k piszo Piegza, inaczej szatnimi s k r z y n i a m i , a na Śląsku Cieczyńskim tróhlaini. przeważająca ilość oznaczeń rozpoczyna tróglami bądź trówlami weselnymi, j a k i wcześniejsze książki, stulecie). Do w y r o b u tróhel cieszyńskich używano drzewa świer­ się cyfrą 18— ( X I X sędziwego dzisiaj K a r o l a Piegzy (ur. się w 1899 r.) uwidaczniają kowego lub sosnowego, j e d y n i e zamożniejsi gospodarze wielką znajomość śląskiej k u l t u r y ludowej ich a u t o r a . A w a r i o w i a l i tróhlę z drzewa jesionowego. przypomnieć, że penetrację terenową rozpoczął o n już w okresie w y c h ua temat wyruia,rów (róh'1. i - i i p,.elsta.woa, t z w , „ n ó ż e k " , zama­ A u t o r obok uwag szczegóło­ iniędzyn-ojermym. co pozr, obło m u zarejestrować wiole zabytków, ich wnętrza, okuć i zawiń ców m e t a l o w y c h wiolo miejsce, poświęca za.równo duchowej, j a k i m a t e r i a l n e j , k u l t u r y l u d u . .lak słusznie i c h zewnętrznej dekoracji. Owo dekorowaliie rozpoczynano (po zauważa K . D . Kadłubiec, pisząc o niespożytych pasjach Piegzy, n a s m a r o w a n i u p o k o s t o m , gipsom bądź „spodnią barwą") o d za- 133 �m a l o w a n i a tła. N a Śląsku Cieszyńskim przeważnie były t o b a r w y j o d n a k , że drobiazgowo p o t r a k t o w a n y przez Piegzę temat, za­ ciemnoniebieskie zielone l u b brązowe. Ilość zaś z n a n y c h n a t y m wężony do jednego regionu, bez r e f l e k s j i porównawczych z i n ­ teronio wzorów zdobniczych na ścianach tróheł sięga około 1 n y m i częściami Śląska i p r z y g r a n i c z n y m i r e j o n a m i Słowacji nie tysiąca. M o t y w c'ekoracyjny w p r o w a d z o n y n a ścianie czołowej p o z w o l i szerszemu w formie o r n a m o n t u roślinnego ujęty b y l przeważnie w dwóch w różnicach i podobioństwach, które składają się n a oryginalność polach zdobniczych, t z w . „okiynkaeh" l u b „tabulkach". I n n y m cieszyńskiej s k r z y n i , odróżniającą ją o d górnośląskiej czy opol­ kręgowi odbiorców książki zorientować się t y p e m , rzadziej s p o t y k a n y m w Cieszyńskim, były skrzynie jedno- skiej. Z drugiej j e d n a k s t r o n y widać, żo a u t o r konsekwentnie polowo, n a których m o t y w k w i a t o w y rozwijał się o d środka roalizował p o s t a w i o n y sobio ceł, a t o : k o m p l e k s o w y opis tróhly przedniej cieszyńskiej. Stąd b r a k k o m p a r a t y s t y c z n y c h uwag, które być m o ­ ściany k u joj brzegom. W świetlo zgromadzonych przez a u t o r a materiałów n a s k r z y n i a c h cieszyńskich nieomal że przeszkadzałyby w syntetycznej charakterystyce i opóźniałyby powszechnie stosowanym o r n a m e n t e m zdobniczym były b u k i e t y z w a r t y t o k n a r r a c j i . N i e da się jednakże ukryć, żo Piegza jest k w i a t o w o i wiązanki złożone bądź to z kwiatów dużych, k o l i s t y c h nieprzeciętnym znawcą przodstawionogo (przypominających kształtem różo i p i w o n i e ) , z kwiatów t u l i ­ dosyt, spowodowany przekonaniom piszącej to słowa, że a u t o r a p a n o w y c h i n a r c y z o w y c h , bądź też z kwiatków drobniejszych, stać było na k o m p a r a t y s t y c z n e ujęcie gwiaździstych i p r o m i e n i s t y c h (np. n a g i e t k i , zlocionio, s t o k r o t k i ) . zwięzłych p u n k t a c h . B u k i e t y te przoważnio wychodzą z ozdobnych wazonów, dzba­ nuszków, koszyków, bądź związano są wstążką zawiązaną w t z w . kokardkę. W zarazem konsekwencji a u t o r w sposób drobiazgowy, i przejrzysty, omawia różne m o t y w y ale dekoracyjne, charakterystyczno d l a prezentowanego regionu. W a r t o uzupełnić, że najbardziej p r o b l e m u , stąd i nie­ tematu, choćby w k i l k u cenne materiały do swej m o n o g r a f i i a u t o r zobrał w łatach 1910—1960. Sporą i c h część uzyskał dzięki uczniom p o l s k i c h szkół zaolziańskich, którzy p o ­ m a g a l i m u w w y s z u k i w a n i u i k o p i o w a n i u motywów zo skrzyń. I m też Piegza składa oddzielne podziękowanie w książce. Szkoda K a r o l Piegza w t r a k c i e p r a c y teronowoj zaintoresował się rów­ j e d n a k , że wymieniając miojscowości, z których pochodzą m a ­ nież wytwórcami tróheł cieszyńskich i w a r s z t a t a m i rzemieślni­ teriały, nie pokusił się o opracowanie c z y m i , w k t o n ' o h w y r a b i a n o sprzęt domoww. ilustrującej penetrację terenową. Spośród w i e l u nazwisk informatorów zbieracz wyróżnia dwóch s t o l a r z y : Józefa Krężeloka z B u k o w c a i Pawia Kufę z Nawsia kolo Jabłonkowa. Zaś wodług wspomnieli K u f y jako u t a l e n t o w a n y m i s t r z , który nie używał szablonu p r z y wyrobie m a l o w a n y c h tróheł j a w i się jego majster — J a n Hoezko z B y s t r z y c y n a d Olzą. m a p k i , bezpośrednio Praca Piegzy o tróhlaoh cieszyńskich napisana została z wiel­ k i m znawstwom przedstawianego zagadnienia. Zawiera ona — można rzec —• k o m p l e k s o w y opis malowanoj s k r z y n i cieszyńskiej. Dobrze się więc stało, że Polskie T o w a r z y s t w o Kulturalno-Oświatowe w Czeskim Cieszynie zdecydowało się n a o p u b l i k o w a n i e t e j A u t o r usiłuje w przedstawionej m o n o g r a f i i pogodzić aspiracje książki o dużych wartościach poznawczych, w której a u t o r zawarł n a u k o w o z p o p u l a r y z a t o r s k i m i . Trzoba przyznać, że te d w a cele w y n i k i badań t e r e n o w y c h , g r o m a d z o n y c h przez swe całe praco­ znakomicie się w książco przoplatają i uzupołniają. O b a w i a m się w i t e życie. P R Z Y P I S Y D . K a d l u b i e c , Karol Piegza, jego pasje i laboratorium folk­ lorystyczne. |w:] K . Piegza, Tam pod Kozubową. Jabłonkowskie opowieści ludowe, Ostrava. 1975, s. 103 R. Roinfuss, Ijudowe skrzynie malowane, Warszawa 1954 T . Seweryn, Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928 M . Gladv.-.z. Góralskie zdobnictwo drzewne na- Śląsku, Kraków 1935 L . M a l i c k i , Kultura materialna górali śląskich. K a t o w i c e 1936 L . D u b i e l , Wnętrze domów chłopskich w Beskidzie Śląskim 1 2 3 4 5 6 w latach 1860—1950, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , Wrocław 1957, t . 10, s. 7 — 7 2 ; tenże, Zdobnictwo skrzyń na Śląsku Cieszyń­ skim i Górnym, „Polska Sztuka L u d o w a " , R. 10, 1956, z. 4 — 5 , s. 2 6 6 — 2 7 8 ; tenże, Ludowe skrzynie malowane na, Górnym Śląsku, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , Wrocław 1963, t . 23, s. 171—243 A . Błachowski, Z badań nad sztuką ludową Opolszczyzny, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . 14, 1960, s. 2 3 — 3 5 7 TERESA SMOLIŃSKA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ddeffd3e8054700f4926e577bd92acf5.pdf 7e8b3d221199be139fc48fe0016a5d18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3565 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3342 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.134-138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Maciej Krupa CZAS BUDOWANIA Ostatnie lata przyniosły w Polsce szereg publikacji dotyczących kultury żydowskiej. Fakt ten jest z pewnością rodzajem rekompen­ saty za wieloletnie milczenie na ten temat, a także efektem swoistej mody, której przyczyn nie będę tutaj dociekać. Piękny album Moniki Krajewskiej Czas kamieni jest znakomitą ilustracją tego co pozostało — wspomnień o wspaniałej przeszłości, cmentarzy, gro­ bów... W Księdze Wyjścia czytamy: „W tym dniu będziesz opowiadał synowi swemu: Dzieje się tak ze względu na to, co uczynił Pan dla mnie w czasie wyjścia z Egiptu" (Wj 13,8). Z tych słów wywodzi się obowiązek głoszenia Hagady paschalnej, historii narodu żydowskie­ go przekazywanej z pokolenia na pokolenie przez długie wieki. Z powyższego wersetu biblijnego zaczerpnięto również tytuł albumu wydanego na Węgrzech w 1984 roku. ...będziesz opowiadał synowi swemu przekażesz mu dziedzictwo przodków, wiarę ojców, Pismo, skarby kultury i tradycji. Nad Dunajem to polecenie ma jeszcze swój sens, gdyż trwa tam życie społeczności żydowskiej, kontynuowany jest przekaz pokoleniowy. Węgry są bowiem jednym z niewielu krajów naszej części Europy, w którym przetrwała do dziś znaczna mniejszość żydowska i jedynym, w którym kultura i religia żydowska trwa w pełnej ciągłości i rozkwicie. Książkę otwiera krótki historyczny wstęp Żydzi na Węgrzech, omawiający ich dzieje począwszy od pierwszych żydowskich osadni­ ków w Panonii za czasów rzymskich. Podczas I I Wojny Światowej zginęło 565 tysięcy węgierskich Żydów. W 1948 roku zawarto porozumienie pamiędzy rządem republiki a kongregacją żydowską, ustalające prawną sytuację Żydów na Węgrzech. Obecnie w stolicy i wszystkich województwach istnieją gminy żydowskie, w Budapesz­ 1 cie działa jedyne w Europie Wschodniej Narodowe Seminarium kształcące rabinów (również dla potrzeb wspólnot żydowskich w krajach ościennych). Szkoła ta posiada bogatą bibliotekę i archi, wa, wydaje swój rocznik, zbiór dokumentów Monumenta Hungariae Judaica oraz historyczne monografie poszczególnych węgiers­ kich gmin żydowskich. W budynku seminarium mieści się również żydowskie gimnazjum. Muzeum kultury żydowskiej założone w 1909 roku posiada jedną z najbogatszych kolekcji judaiców w Euro­ pie. I . „Jest czas rodzenia i czas umierania" (Koh 3,2). Pierwsza część albumu Od kołyski do grobu prezentuje cztery główne wydarze­ nia żydowskiego życia: narodziny i rytuał obrzezania, Bar Miewa - dzień konfirmacji, wejścia do społeczności dorosłych mężczyzn; obrzęd zaślubin i pogrzeb. Fotografie przedstawiają wszystkie charakterystyczne momenty tych obrzędów — obrzezanie, nadawa­ nie imienia, pierwsze czytanie Tory, panną młodą pod ślubnym baldachimem, ucztę weselną, kolejne sceny z pogrzebu. Zdjęcia są uzupełnione krótkim tekstem charakteryzującym przebieg poszcze­ gólnych uroczystości, ich pochodzenie, zakorzenienie w Prawie i tradycji. I I . „Te są święta Pańskie, które będziecie zwać świętymi" (Kpł 23,2). Część druga — Święta, równie szczegółowo przedstawia przebieg kolejnych dni świątecznych począwszy od szabatu — przy­ gotowań do niego, modłów w synagodze, obrzędów domowych. Zdjęcie człowieka dmącego w szofar otwiera cykl świąt dorocznych - Rosz ha-Szana (Nowy Rok), Jom Kippur (Sądny Dzień), Sukkot (Święto Namiotów), Symchat Tora (Radość Tory), Chanuka (Świę­ to Świateł), Zajn Adar (rocznica narodzin i śmierci Mojżesza), �Purim, Pesach, Lag ba-Omer, Szawuot (Święto Tygodni), Tisza be-Aw (rocznica zburzenia Świątyni). Na zdjęciach utrwalono szereg charakterytycznych obrzędów, przedmiotów i scen — przy­ kładowo: kobiety modlące się w „babińcu", świecę hawdalową. modlitwy w synagodze, kuczkę na miejskim podwórku, papierowe chorągiewki przygotowane na Święto Radości Tory, procesję ze zwojami Pisma, menory chanukowe, malowniczą postać rabina ortodoksyjnej gminy. Szczególnie obszernie — co zrozumiałe - przedstawiono święto Paschy — ucztę sederową, proces przygo­ towywania i wypieku macy, przebieg sederu w synagodze, dziecko zadające pytania będące wstępem do Hagady. Krótkie teksty komentują wszystkie święta pokazując ich biblijny, historyczny rodowód i streszczając przebieg ceremonii. I I I . „A lud mój uczyć będą, co za różnica jest między rzeczą świętą a pospolitą" (Ez 44,23). W części trzeciej — Dni powszednie, przewijają się dwa wątki będące esencją żydowskiej codzienności - modlitwa i nauka. Możemy zobaczyć akcesoria modlitewne - tałes, tefilin, oraz sposób ich noszenia. Pokazano także wnętrze bożnicy, zwoje Tory i modlitewne gesty. Zwrócono również uwagę na znaczenie pielgrzymki do grobów wielkich rabbich. Dalej może­ my zobaczyć szereg instytucji związanych z wymogiem koszerności: rzeźnika rytualnego — szojcheta, sam proces uboju rytualnego, wnętrze koszernej masarni, kuchni, piwnicy z winem. Na Węgrzech istnieją wszystkie szczeble żydowskiej edukacji, stąd szereg obrazów i scen z życia szkolnego — chłopcy uczący się Tory, mała dziewczyn­ ka zasłaniająca oczy, ucząca się błogosławienia świec szabasowych, lekcje i czas wolny spędzany w żydowskim gimnazjum, studenci zgłębiający treści Talmudu i ordynacja nowego rabina. Trudno opowiedzieć słowami treść albumu stąd powyższe, skrótowe wyliczenia. A wszystko po to, by ukazać bogactwo pełni życia — bo takie wrażenie przynosi omawiana książka. Ukazuje świat zupełnie dla nas egzotyczny, a znajdujący się tak blisko. I co najważniejsze — żywy. Warto wspomnieć jeszcze o kilku zaletach tej publikacji. Przede wszystkim znakomite zdjęcia, które będąc w pełni fotografiami artystycznymi nie tylko dokumentują, ale poprzez określony punkt widzenia, kadrowanie, światło i wspaniałe kolory, kreują przedstawiany świat. Poza tym krótki, treściwy komentarz, nie obciążający nieprzygotowanego czytelnika nadmiarem informa­ cji, lecz wystarczająco tłumaczący znaczenie prezentowanych scen i obrazów. Wspaniała szata edytorska, tak ważna w tego typu publikacjach — przejrzysty układ, znakomita jakość zdjęć, papieru, II. 1. Modlitwa przy zwojach Świętych Ksiąg; ił. 2. Kropla wina na wargi dziecka przy nadaniu imienia; i l . 3. Wyrób macy na święta Pesach oprawy. Uzupełnieniem książki jest słowniczek niektórych obcych wyrażeń oraz krótka ale reprezentatywna bibliografia, podająca zarówno tytuły węgierskie jak i niektóre ważne prace obcojęzyczne. W sumie jest to bardzo udana pozycja wydawnicza, godna szerszej prezentacji a może i przedruku. Plastyczny wizerunek żywej wspólnoty żydowskiej, książka jakiej w Polsce nie da się już napisać. Bowiem nam pozostał tylko „czas kamieni". ... and you shall tell your son ... Jewish Customs and Ceremonies in Hungary, Tamas Fener — zdjęcia, Sandor Scheiber — tekst. Budapest, Corvina Kiadó, 1984, s. 155 (książkę wydano również w węgierskiej i niemieckiej wersji językowej). 3 �Olga Goldberg-Mulkiewicz: GIZA FRANKEL — MIGZEROT NIJAR, OMANUT JEHUDIT AMAMIT, GIVATAIIM 1983, WYD. MASADA Ukoronowaniem wieloletnich zainteresować badawczych Gizy Franklowej (Frenklowej, Franklowej) jest jej ostatnia książka Wycinanki w papierze, żydowska sztuka ludowa. Tematowi temu poświęciła ona całe życie — pierwszą bowiem publikacją, rozpoczy­ nającej pracę naukową w Katedrze Etnologii Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie asystentki, był artykuł Wycinanka żydowska w Polsce omawiana zaś książka ukazała się na rok przed śmiercią autorki. Opracowując ten temat dokonała Giza Franklowa pionier­ skiej pracy. Dotąd bowiem wycinanka żydowska znana była jedynie z nielicznych wzmianek, względnie krótkich opracowań, nie ujmują­ cych całości problematyki. Franklowa systematycznie badała wyci­ nankę różnych grup żydowskiej diaspory i stała się w tej dziedzinie nie kwestionowanym autorytetem. Omawiana książka jest podsumowaniem dorobku naukowego autorki. Zawiera krótki tekst wprowadzający oraz część zasadniczą, na którą składa się siedemdziesiąt siedem plansz, w tym pięćdziesiąt barwnych; ponadto w książce znajdujemy wybór bibliografii doty­ czącej opracowań z zakresu historii wycinanki na świecie oraz wycinanki żydowskiej. W części wstępnej porusza autorka takie problemy jak — zagad­ nienie źródeł sztuki wycinania w papierze oraz historię wycinanki żydowskiej w Europie; następnie pisze o występujących najczęściej motywach, tłumacząc pokrótce symboliczne znaczenie tych, które występują najliczniej i uważane są za wiodące w sztuce żydowskiej (np. lew) oraz tych, które występują bardzo często w wycinance, jak na przykład orzeł — zwłaszcza dwugłowy. 1 2 Autorka wymienia rodzaje żydowskich wycinanek, funkcje jakie spełniały w życiu tradycyjnych społeczności, opisuje technikę wyci­ nania stosowaną przez żydowskich wycinankarzy. Nieco miejsca poświęca opisowi wycinanki spotykanej u Żydów zamieszkujących kraje północnej Afryki oraz Bliskiego Wschodu. Na zakończenie tej części porusza autorka problem współczesnej wycinanki żydowskiej, rozwijającej się obecnie w Izraelu, oraz wśród społeczności żydows­ kiej zamieszkującej Stany Zjednoczone. Tematyce tej poświęcono w książce jedynie kilkanaście wierszy — sygnalizując problem. W całości zarówno tekst wstępu jak i plansze dotyczą żydowskiej wycinanki tradycyjnej, której szczytowa faza rozwoju przypadała na drugą połowę X I X wieku oraz przełom stuleci. Zasadniczy trzon publikacji stanowią ilustracje poszczególnych wycinanek oraz krótkie ich opisy. Zebrane wycinanki pochodzą z wielu, rozsianych po całym świecie kolekcji muzealnych oraz prywatnych. Ponadto publikuje Franklowa zdjęcia wycinanek, które kiedyś były w jej posiadaniu i uległy zniszczeniu podczas ostatniej wojny światowej. Wybierając poszczególne przykłady autorka postarała się, aby wybór w książce odzwierciedlał niemalże wszystkie typy wycinanki oraz reprezentował wszystkie grupy żydowskiej diaspory w których — według rezultatów dotychczaso­ wych badań — wycinanka występowała. Najbogaciej reprezentowane są mizrachy oraz sziwiti (24 plansze kolorowe, 7 dwubarwnych). Wśród nich na szczególną uwagę zasługują publikowane po raz pierwszy, przed paroma zaledwie laty odkryte, dwa egzemplarze wycinanki Żydów tureckich, które zarów- II. 1. Menora. Maroko, X I X / X X w., 40 x 60 cm 136 �no w zastosowaniu motywu menory, jak i bogatego ornamentu roślinnego nawiązują do wycinanki północno-afrykańskiej. Tezę tę umacnia użycie „złotego" papieru jako tła, spotykane również tylko w północnej Afryce. Na związki pomiędzy wycinanką żydowską a miejscową w Europie, wskazuje egzemplarz wycinanki pochodzą­ cej z Wiednia, (str. 40), w której przy tradycyjnej kompozycji spotykamy zastosowanie techniki wycinania (szczególnie jasno widoczne na ramce okalającej wzór) znanej z produkowanych w klasztorach południowo-niemieckich i austriackich obrazków dewocyjnych, zwanych Spitzenbilder. Następny rodzaj, to szewuoslech i rojzelech (cztery plansze kolorowe i 15 ilustracji dwubarwnych), w której to grupie, znanej wyłącznie z terenów Europy wschodniej, na uwagę zasługują rzadkie dla wycinanki żydowskiej kompozycje tematyczne oraz wycinanki koliste. Obydwa te rodzaje bliskie są wycinance polskiej a odbiegają od tradycyjnej żydowskiej. Wyodrębniona grupa wycinanek północno-afrykańskich to tak zwane menory, jako że centralnym motywem każdej z nich jest świecznik siedmioramienny, w którego ramiona wpisane są najczęś­ ciej teksty z biblii, psalmy lub inne sentencje filozoficzne, zależnie od przeznaczenia wycinanki. Niektóre z nich pełniły funkcję przede wszystkim zdobniczą, inne służyły jako amulety, o czym świadczą umieszczone na nich teksty. Stosowanie wycinanki jako amuletu, znane były również i Żydom ze wschodniej Europy, a w omawianej książce reprezentują ten typ cztery plansze kolorowe i trzy dwubarwne. Wycinanki te, tak zwane kimpetbriefTech wieszano w poko­ j u położnicy. Pojedynczymi egzemplarzami ilustrowane są takie rodzaje wyci­ nanek jak wieszane w szałasie budowanym na święto Sukkot, wykonywane dla przystroju ścian synagogi w miesiącu Adar czy tablice do liczenia okresu omer (czas przypadający pomiędzy świętami Pesach a Szawuot, obwarowany pewnymi nakazami religijnymi i normami zachowań) (il. 4). Odrębną grupę stanowią takie wycinanki jak obrazek przedsta­ wiający „ N o w ą " synagogę Żydów aszkenazyjskich zbudowaną w X V I I I wieku w Amsterdamie (z tego też okresu pochodzi wykonana w pergaminie wycinanka), czy też ozdobiony bogatym ornamentem wierszowany tekst, mówiący o przemijaniu dóbr doczesnych. Typem wycinanki nie uwzględnianej w dotychczaso­ wych badaniach przez autorów jest luach zikkaron. Jest to zapewne nowszy typ o tradycyjnej kompozycji i tradycyjnych motywach zdobniczych, który wszedł do tradycji żydowskiej dopiero na przełomie stuleci. Funkcją tych wycinanek jest upamiętnienie zmar­ łych w rodzinie i przypomnienie dat ich zgonów, a więc dni, w których należy odmówić przepisaną nakazami religii modlitwę. Autorka podaje dwa przykłady takich wycinanek. Jedną ze Stanów Zjednoczonych (1900 r.), drugą pochodzącą prawdopodobnie z Pol­ ski (il. 5). Są to pierwowzory rozpowszechniającego się współcześnie typu wycinanki o nowej funkcji. Nawiązując do problematyki związanej z historią rozwoju wycinanki oraz pierwowzorami tejże autorka zamieszcza trzy plan­ sze przedstawiające pochodzące z Włoch i zdobione wycinanką X V I I I - i XIX-wieczne żydowskie kontrakty małżeńskie tak zwane ketuby oraz dwa zwoje zdobione wycinanką Megillot Ester. Należy żałować, że zbiór ilustracji nie obejmuje zdobionych wycinanką chorągiewek na święto Simchat Tora, gdyż wówczas kompedium przykładów żydowskiej tradycyjnej wycinanki byłoby pełne. Każda plansza zaopatrzona jest na przeciwnej stronie w objaśnia­ jący tekst. Uwzględnia on przede wszystkim miejsce i datę wykona­ nia wycinanki, jej rozmiary i kolekcję, w której znajduje się obecnie, względnie — w nielicznych tylko przypadkach — tytuł pracy, w której były publikowana (odnosi się to jedynie do wycinanek zaczerpniętych z publikacji Reginy Lilientalowej — jest to bowiem jedyne źródło dla tego typu wycinanki, wszystkie oryginały zaginęły w pożodze wojennej). Następnie autorka określa funkcję wycinan­ ki, opisuje pokrótce jej kompozycję, czasem tłumaczy symbolikę poszczególnych motywów. Ustosunkowując się do tekstów tak licznie występujących w wycinankach stara się przede wszystkim określić ich proweniencję, rozwiązać skróty, odczytać daty, odszu­ kać nazwiska twórców. Opisy te nie zawsze są konsekwentne, autorka dodaje przy niektórych egzemplarzach uwagi, które wydają 3 137 * �się jej konieczne. Dotyczą one często specyfiki danej wycinanki, odmienności jej wzoru, powszechności występujących na niej moty­ wów czy też umieszczonego tekstu. Na marginesie tych objaśnień do poszczególnych plansz nasuwa­ ją się pewne uwagi krytyczne. Przede wszystkim nazwy poszczegól­ nych miejscowości, z których pochodzą wycinanki, podawane są niekonsekwentnie — raz wedle ich brzemienia w jidysz, raz po polsku, czasem zaś alfabetem hebrajskim, co utrudnia ustalenie proweniencji poszczególnych egzemplarzy. Autorka operuje też pojęciem Galicja, który to termin pokutuje do dziś w naukowej literaturze hebrajskiej, aczkolwiek jest anachronizmem. Ponadto te wycinanki, które pochodzą z poszczególnych kolekcji muzealnych, a jest takich bardzo wiele, nie mają zaznaczonego numeru inwenta­ rza, co nie ułatwia ich odszukania przez ewentualnych kolejnych badaczy. Zamieszczony na końcu książki spis rzeczy zawiera jedynie dane skrótowe odnośnie poszczególnych plansz. O pięknie i bogactwie motywów żydowskiej wycinanki ma mówić ona sama, i rzeczywiście cel ten udało się wydawnictwu osiągnąć — pokazanie tak wielkiej liczby wycinanek w kolorze umożliwia czytelnikowi poznanie prawdziwego efektu artystyczne­ go jaki wycinanka wywoływała. Dobry poziom graficzny książki umożliwia zorientowanie się, która wycinanka malowana jest akwarelą, gdzie mamy do czynienia z podłożonym tłem z glansowanego kolorowego papieru, względnie arkusza tzw. „złotka". Szata graficzna książki, zaprojektowana przez Arie Ben-Dawida przyczyniła się do jej przejrzystości, a zastosowane przerywniki w tekście — wzięte z wycinanek, których dany tekst dotyczy — uświadamiają czytelnikowi różnorodność i piękno poszczegól­ nych motywów. Reasumując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy książkę, która przedstawia nam całokształt problematyki badawczej związanej z wycinanką żydowską i która daje bogaty przegląd przykładów świadczących o jej specyfice. 3 PRZYPISY 1 Giza Franklowa, Wycinanka żydowska w Polsce, „Lud", seria I I , t. V I I I , 1929, s. 40—57 Na uwagę załugują przede wszystkim następujące prace: R. Lilientalowa, Twięta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Roz­ prawy Wydziału Filologicznego A U " , t. X L V , 1914; M . Goldstein, 1 K . Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935; B. W. Segel, Reiselech und Fahnen der galizischen Juden, „Globus", t. 61, 1932, nr 15 O. Goldberg-Mulkiewicz, Współczesne przemiany tradycyjnej wycinanki żydowskiej, „Polska Sztuka Ludowa, R. 41, 1987 nr 1-^t 3 II 3 Wycinanka na święta Sukkot symbolizuje odwiedziny patriarchów w Kuczkach, X V I I I w., 32 x 21,2 cm; il. 4. Wycinanka — tablica służąca do liczenia okresu Omeru, 1866, 59 x 52 cm; il. 5. Tablica pamięci, na rocznicę śmierci ojca i matki. USA, 1917, 39 x 34 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4c4eea16ba391d4af89840702fefed4.pdf d0db8e721134dc6bb9dbec93fc1846a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3665 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3442 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.95-102 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Recenzje P a w e ł Rodak: Wyobrażenia społeczne a nauki humanistyczne Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, PWN, Warszawa, 1994 Książka Bronisława Baczki Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej jest próbą wyznaczenia nowego pola badań naukach o człowieku. Sam termin nie jest nowy, przeciwnie, "wyobrażenia społeczne" mają za sobą dość długą tradycję, a dziś posługiwanie się tym określeniem jest wręcz modne. Nowe u Baczki jest natomiast jego rozumienie, oparte o diagnozę stanu, w jakim znalazły się nauki humanistyczne i społeczne w X X wieku. Wtedy to właśnie dokonać się mial ostateczny rozpad . j e d n o l i t e g o d y s k u r s u n a u k o w e g o jako odpowiedzi na pytania o człowieka, a co za tym idzie o społeczeństwo jak całość i o jego przyszłość". Postulaty poradygmatyczne obecne u najwybitniejszych przedstawicieli tego dyskursu - za takich Baczko uważa Marksa. Durkheima i Webera jako twórców „«klasycznego» pola nauk społecznych" - straciły rację bytu. „Dzisiaj [...] dyskurs nauk społecznych znajduje się w stanie r o z ­ b i c i a , r o z p r o s z e n i a . Zmiana czy wręcz przeobrażenie, doko­ nały się na poziomie samego statusu zadawanych przez te nauki pytań. Pytanie nauk społecznych, «spccjalistycznyeh» lub "interdyscyplinar­ nych*, dotyczy dziś n i e c z ł o w i e k a , lecz l u d z i , nie s p o ł e ­ c z e ń s t w a , lecz s p o ł e c z e ń s t w , nie k u l t u r y , lecz k u l ­ tur wielorakich i odmiennych, nieskończenie zróżnicowanych ludz­ kich wspólnot. [...] Żadna kultura i żadne społeczeństwo w swojej historycznej ewolucji nie stanowią więc jednolitego i uprzywilejowane­ go modelu życia społecznego " Wyobrażenia społeczne cechuje więc ogromna różnorodność; trudno znaleźć elementy stanowiące ich wspólny mianownik. Bowiem „Wyob rażenie Społeczne w Ogóle" nic istnieje, są zawsze czyjeś. Ich podmiotem jest grupa ludzi o określonej kulturze, żyjących w konkret­ nym miejscu i czasie. To sytuacja określa każdorazowo charakter wyobrażeń społecznych. Jeśli kategoria „Człowieka w Ogóle" daje się konstruować pojęciowo, to podobna kategoria w odniesieniu do wyobrażeń społecznych z trudem poddaje się takiej operacji. Po prostu „wyobrażenia społeczne "jako kategoria ogólna nie dają się precyzyjnie w zdefiniować. W kilkudziesięciostronnicowym tekście, napisanym w fo­ rmie obszernego encyklopedycznego hasła, nic znajdziemy dokładnej odpowiedzi na pytanie o ich istotę. Istotowość zakłada istnienie jednorodnych, niezmiennych elementów, a wyobrażenia społeczne, z racji charakteru występującego tu przymiotnika, ani jednorodne, ani niezmienne być nie mogą. Dlatego zamiast definicji otrzymujemy wskazówki dotyczące granic pola badań, uściślane potem w analizach dotyczących tworzenia się konkretnych, historycznych postaci wyob­ rażeń społecznych. Właśnie proponowane przez autora przykłady badań historycznych mają za zadanie „wydobyć kapitalne znaczenie i specyfi­ czny wkład historycznych studiów nad wyobraźnią społeczną". Drugi istotny punkt dokonanej przez Baczkę diagnozy sytuacji nauk o człowieku to spostrzeżenie postępującej specjalizacji. Pytania, prob­ lemy i tematy tych nauk są w dużej części wyznaczane przez ich ramy instytucjonalne. Wydziały, instytuty, katedry, zakłady czy zespoły naukowe potwierdzają swoje istnienie odrębnością własnego przed­ miotu badań i stosowanych metod. Bronisław Baczko, choć przez wiele lat pracował w uniwersytecie, najpierw jako profesor historii filozofii w Warszawie, a później jako profesor historii w Genewie, świadomie buduje swoją koncepcję wyobrażeń społecznych lak. że nie mieści się ona w obrębie ustalonych dyscyplin akademickich. Konstruowane tu pole badań obejmuje obszar usytuowany na pograniczu historii, filozo­ fii, antropologii, socjologii, psychologii, historii literatury, historii sztuki, a pewnie również historii prawa, pedagogiki, politologii i ekono­ mii Baczko jest w pewnym sensie pionierem; usiłuje znaleźć język, który wyzwoliłby się z pojęciowego uwikłania poszczególnych nauk społecznych i humanistycznych. Skoro „wyobrażenia społeczne można wyrazić z powodzeniem w najrozmaitszych językach: religijnym, filozoficznym, politycznym lub architektonicznym", to z kolei do ich opisu i interpretacji potrzebny jest język, który, nie niwelując różnic, wydobędzie wątki wspólne tak rozmaitych form ludzkiej aktywności. Takiego języka poszukiwali wcześniej twórcy warszawskiej szkoły ( .M - aj B 4 95 �historyków idei, której Bronisław Baczko byl jednym z najwybitniej­ szych przedstawicieli. Poszukiwania te byty możliwe w obrębie takich kategorii jak ś w i a t o p o g l ą d , u t o p i a czy i d e e . To właśnie one stały się przedmiotem zainteresowania Kołakowskiego, Baczki, Szackiego i Walickiego; znalazły swój wyraz w sposobie problcmatyzacji zagadnień i w tytułach książek. Niezależnie od różnic przedmiotu badań jedno było w tych pracach wspólne: materiałem, nad którym pracowano, były teksty: traktaty filozoficzne i dzieła literackie, oficjal­ ne dokumenty i osobiste zapisy. Próba skonstruowania nowego języka w naukach społecznych i hu­ manistycznych nie jest dziś możliwa bez refleksji metodologicznej. Według Bronisława Baczki, sytuacja lak dużego nagromadzenia najróż­ niejszych metod, sposobów i technik wyjaśniania społecznego świata i miejsca w nim człowieka „przypomina trochę wyprzedaż towarów po obniżonych cenach; można znaleźć rzeczy lepsze i gorsze, ale często brak właściwego rozmiaru lub koloru ... Inaczej mówiąc, utracili­ śmy bezpieczny świat metodologicznej pseudojasności, pozwalający historykowi żyć w złudzeniu, że dyskurs historyczny jako producent swoich pojęć jest samowystarczalny". Konsekwencją tego sianu jest przyjmowanie przez historyka postawy "majsterkowicza", opisanej w Myśli nieoswojonej przez Lćvi-Slraussa; postawy, która, mimo świadomości wiążących się z nią niebezpieczeństw, bliska jest również samemu Baczce. ,,«Majstrujemy» - pisze on - przedmiot swoich badań przy użyciu pożyczonych gdzie indziej narzędzi. (...] Historia stała się czymś w rodzaju pola doświadczalnego, na którym sprawdza się przydatność pojęć i metod nauk humanistycznych. Bardziej chyba niż kiedykolwiek badanie historyczne nie może się dziś obyć bez metodolo­ gicznego ryzyka." Idee, utopie, światopoglądy badane w warszawskiej szkole histo­ ryków idei, to kategorie odnoszące się przede wszystkim do sfery intelektualnej działalności człowieka (książka Baczki Rousseau: samo­ tność i wspólnota jesl klasyczną monografią intelektualną). Wyob­ rażenia społeczne są natomiast kategorią o szerszym zakresie. Jej obszar może obejmować przedmioty lak różne, jak średniowieczne emblematy, oznaki władzy królewskiej (berła, korony, miecze, płaszcze), gilotyny na paryskich placach w czasie dyktatury jakobińskiej i pomniki ku czci poległych robotników stawiane w Polsce w czasach „Solidarności"; zachowania tak odmienne, jak manifestacje i pielgrzymki, pokazowe procesy i obrzędy, strajki i zabawy karnawałowe, rewolucje i pertrakta­ cje; słowa lak różnorodne, jak wolność, równość, solidarność, postęp, demokracja: teksty tak rozmaite, jak powieści, święte księgi i manifesty polityczne. Listę tę można by wydłużać w nieskończoność. Bardzo często ośrodkiem, wokół którego tworzą się, czy też są tworzone wyobrażenia społeczne, jest konkretna postać historyczna. Baczko opisuje na przykład, w jaki sposób za życia Stalina fabrykowano jego legendę, w dwu innych tekstach przedstawia rozgrywające się w przestrzeni wyobrażeń społecznych dzieje pośmiertnego życia Marksa i Engelsa oraz Jana Jakuba Rousseau. Jednak to nie przedmioty działania, leksty, wybitne osobistości czy słowa tworzą materię wyob. rażeń społecznych, lecz związane z nimi idee-obrazy. Przestrzec wyobrażeń społecznych jest przestrzenią symboli, dzięki którym rze­ czywistość społeczna jesl zarazem rzeczywistością obdarzoną sensem. Przy czym ó w sens nie musi być wynikiem „intelektualnego wysilk„ zapanowania nad światem", tak jak to było w przypadku kategorii światopoglądu. Przeciwnie, wyobrażenia społeczne bardzo często są fabrykowane, dostarczane z zewnątrz, „opierają się na symbolice, będącej jednocześnie tworzywem i instrumentem". Z drugiej strony wyobrażenia społeczne muszą być zakorzenione w przeżyciach kon­ kretnych jednostek. Nie istnieją bez związanych z nimi emocji, bez obaw lub nadziei, a także konkretnych zachowań. Wydaje się więc, jest to kategoria, która powinna łączyć w sobie intelektualny, afektywny i praktyczny wymiar wysiłku usensowiania przez człowieka społecznego świata. Przyznam, że nie mam pewności, czy taką właśnie jest ona u Baczki. C z y wyobrażenia społeczne są tu zawsze korelatem społecz­ nego świata, czy też - w postaci ideologii, mitów politycznych, utopijnych projektów - mogą przybierać zobiektywizowane formy, nieraz wręcz zinstytucjonalizowane i stawać się wyalienowanymi bytami społecznymi? Przypomnijmy tu wcześniejsze spostrzeżenie, zbadaniem ani ambicją omawianej książki nie jest sformułowanie definicji wyobrażeń społecz­ nych, lecz posłużenie się tą kategorią w celu „wytyczenia obszaru problemowego, leżącego na skrzyżowaniu różnych dyscyplin i ujęć metodologicznych" . Definiowanie wymagałoby, po pierwsze, zajęcia pozycji zewnętrznej względem przedmiotu badań, co w tym przypadku jesl niemożliwe (widać to szczególnie wyraźnie w eseju o „eksplozji pamięci w czasach «Solidarności»", na co sam autor zwraca uwagę we wstępie do polskiego wydania); po drugie zaś. wszelkie definiowanie odnoszące się do życia społecznego uśmierca to, co właśnie musi być żywe. Jednak bez „wytężonego wysiłku konceptualizacji",bez (wora­ nia kategorii inlersubiektywnych. a więc zakładających możliwość porozumienia, nic jest możliwa jakakolwiek wiedza o człowieku. Dli historyka konsekwencją niemożliwości skonstruowania względnie jed­ nolitego przedmiotu badań może być po prostu „zamiana historii w pyl". Opisując kategorię „wyobrażeń społecznych" jest Baczko świadom obu łych niebezpieczeństw. Dlatego właśnie „wytężony wysiłek konceptualizacji", wsparty o świetną znajomość opisywanych zagadnień, daje w efekcie koncepcję fragmentaryczną, niewykończoną, koncepcje, w której świadomie brak jest ostatecznych konkluzji. Czym więc są wyobrażenia społeczne? Przede wszystkim nie sn odbiciem żadnej rzeczywistości pierwotniejszej względem nich sa- ;|||OJiBY 96 �mych. hic da się ich przeto do niej sprowadzić. To w scjcntystycznych ^(•epcjach naturalistów i ewolucjonistów „poza wyobrażeniami kiwano podmiotów społecznych, by tak rzec. w stanie nagim, ndàrtych ze swoich masek, kostiumów, marzeń, wyobrażeń itp. I otóż takie' a obnażone* podmioty społeczne były w wyniku podejścia tfientysiycznego nie tyle odkrywane, ile konstruowane". Nie są również '„prażenia społeczne fałszywym obrazem świata, przestrzenią imagi­ n a i złudy, iluzji. Wyobrażenia społeczne przenikają życic społeczeńs­ twa, organizują je, nadają mu kształt; postawy i działania praktyczne 0&z kolei wpływ na krystalizowanie się tychże wyobrażeń. Ostatecz­ nie ..ż socjologicznego i historycznego punktu widzenia rzeczywistość wyobrażeń polega na samym ich istnieniu, na spełnianiu przez nie rozlicznych funkcji i na wpływie, jaki wywierają na całokształt życia społecznego". Jakie w takim razie są funkcje wyobrażeń społecz­ nych? Baczkę najbardziej interesuje la ich funkcja, klóra polega na organizowaniu i opanowywaniu na poziomie symbolicznym czasu zbiorowego". Przejawia się ona bądź to w projektowaniu przyszłości, njdź w doświadczaniu przez społeczność własnej przeszłości, w rzeczy­ wistości historycznej zaś pierwsza funkcja ..na ogół dopełnia i wspiera drugą". Stąd podtytuł książki - Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej. Baczko odwraca więc schemat ewolucjonistów: to nie przeszłość określa przyszłość, ale odwrotnie, wyobrażenia przyszłości konstruują swoją własną przeszłość. Paradygmatem dla społecznych wybrażeń rzutowanych w przyszłość jest u t o p i a , której Baczko poświęca duży lekst teoretyczny. Formy zbiorowej pamięci są już natomiast analizowa­ ne na konkretnych przykładach, najobszemiej w eseju Polaka czasów ..Solidarności". Przyjrzyjmy się więc teraz bliżej omawianym przez Baczkę różnym historycznym postaciom wyobrażeń społecznych. sZU Podawane przez autora przykłady prawie zawsze zawierają od­ niesienie do istotnych wydarzeń lub okresów historycznych. Bunty chłopskie we Francji w X V I I i X V I I I wieku. Rewolucja Francuska, tenor stalinowski w latach 1936-1939 i w ogóle epoka stalinizmu, wreszcie Polska szesnastu miesięcy „Solidarności". Wszystkie te przykłady dotyczą sytuacji starcia się ze sobą dwu różnych wyobrażeń zbiorowych i/lub rodzenia się wyobrażeń alternatywnych. Wszystkie odnoszą się do g o r ą c y c h okresów w historii - na nie właśnie kategoria wyobrażeń społecznych rzuca snop światła, okresy z i m n e pozostawiając w cieniu. Dzieje się lak dlatego, że "w samym sercu wyobraźni społecznej, zwłaszcza wraz z. powstaniem i rozwojem państwa, znajduje się problem legitymizacji władzy, a raczej, mówiąc ścisłej, wyobrażeń ugruntowujących tę prawomocność". Terminy „zimne" - „gorące" można odnieść nie tylko do okresów historycznych, ale i do całych społeczeństw. Tak robi Lcvi-Strauss w rozmowie z Gcorgescm Charbonniercm; społeczeństwami „zim­ nymi" nazywa społeczności pierwotne, które mają tendencję do niezmienności. „Gorące" natomiast są silnie zhierarchizowane społe­ czeństwa współczesne czyniące historię motorem swojego rozwoju. W takim razie, tego typu nadzieja i pamięć zbiorowa, o której pisze Bronisław Baczko, w społecznościach pierwotnych nie istnieje (na co zresztą sam autor w pewnym miejscu zwraca uwagę). „Wyobrażenia społeczne" okazują się być kategorią przydatną przede wszystkim do opisu nowożytnych społeczeństw europejskich. Sama postawa badacza - historyka wyobrażeń jest z rozwojem tych społeczeństw silnie związana. Można sądzić, że punktem wyjścia są w tej książce doświadczenia X X wieku, wieku ideologii, propagandy i totalitaryzmu. Punktem dojścia natomiast jest ich intelektualne sproblematyzowanie, takie, które polem może być również użyte do analizy innych sytuacji. Sposoby sprawowania i obalania władzy, ustanawiania i zmieniania porządku społecznego, manipulowania życiem społecznym - o lym ostatecznie la książka mówi nam najwięcej. „Sprawowanie władzy - czytamy - zwłaszcza władzy politycznej, dokonuje się poprzez wyobraźnię zbiorową. Sprawowanie władzy symbolicznej nie znaczy bynajmniej dodawania do władzy «rzeczywistej» elementu iluzji, lecz podwajanie i umacnianie faktycznej dominacji skutkiem przywłasz­ czenia symboli, połączenia stosunków sensu i siły." Wyostrzam na koniec moje odczytanie propozycji Baczki. Wyob­ rażenia społeczne nie ustanawiają sensu świata, mogą natomiast ustanawiać władzę. Mogą stać się narzędziem, instrumentem manipula­ cji. W tym sensie są kategorią dużo węższą niż na przykład „mapa świata" , którą Aron Guriewicz opisywał w Kategoriach kultur,średniowiecznej jako „uniwersalne, obowiązujące cale społeczeństwo pojęcia i wyobrażenia, bez których tworzenie jakichkolwiek idei, teorii, koncepcji czy systemów filozoficznych, estetycznych, politycznych lub religijnych jest niemożliwe". M a p a ś w i a t a jcsl w dużym stopniu mc uświadamiana, a ostateczny kształt nadaje jej historyk, który ją opisuje. Wyobrażenia społeczne jako narzędzie propagandy mogą być uświadamiane, wymyślane i narzucane innym. Można powiedzieć, że zadaniem takich zinstrumentalizowanych wyobrażeń jest umieszczenie na „mapie świata" własnej sialki współrzędnych. Ale jest to zadanie niewykonalne. Wyobrażenia społeczne nie są w stanie zawładnąć do końca prze­ strzenią życia codziennego . a jako kategoria badawcza nie mogą go wyczerpująco opisać. Pozwalają jednak inaczej spojrzeć na szereg wydarzeń z naszej historii. Zwłaszcza na wiek X X . który pełen był złudzeń co do możliwej całkowitej spójności między ideami a obrazami, co do człowieka rzeczywistego i przejrzystego społeczeństwa, co do rzeczywistości, w której „wszystkie zgromadzone obrazy są znakami odsyłającymi do jednego tylko przedmiotu znaczonego, jakim jesl społeczeństwo globalne". I pełen byl okrucieństwa w ich urzeczywist­ nianiu. 97 �Mariusz Czubaj: Elitarność jako wyobrażenie społeczne Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Książka jest dziełem autora charakteryzującego się antropologicz­ nym stylem myślenia. Określenie to nie odsyła do żadnej konkretnej metodologii, zawiera się w nim natomiast metodyczna rezygnacja z metanaukowej refleksji. Wiadomo zresztą, że statyczne, oderwane od życia szlifowanie kategorii interpretacyjnych doprowadziło w ślepy zaułek Naukowo, teorię kultury Bronisława Malinowskiego i uniwersal­ ny m i t e m Lćvi-Slraussa. Styl antropologiczny tymczasem określa postawę znoszenia tradycyjnego dystansu między podmiotem i przed­ miotem badania. Szczególnie gdy tym drugim staje się kultura trak­ towana jako całościowa kreacja ludzka Zestawmy dwie książki wprowadzające w zagadnienie nauk społecz­ nych: klasyczną pracę Jana Szczepańskiego oraz Rzeczy o socjologii Andrzeja Zajączkowskiego. Dla autora Elementarnych pojęć socjologii społeczeństwo ludzkie jest częścią przyrody: „rozwinęło się ono w toku ewolucji z. form społecznych istniejących w świecie zwierząt". Pojęcie kultury zaś obejmuje ..ogół wytworów wytworzonych przez człowieka w loku pracy dla zdobywania środków zaspokajania potrzeb". Stąd naturalistyczna i materialistyczna hierarchizacja zagadnień: od przyrod­ niczych podsiaw życia społecznego przez ekonomię do kultury. Nato­ miast heurystyczna definicja Zajączkowskiego zakłada, iż swoistość kultury kształtuje się w opozycji do biologii: „przez kulturę rozumieć będziemy wszelkie atrybuty zbiorowego życia ludzi, czyli to, co jest życia tego czynnikiem towarzyszącym, ale nie jest nim samym". W Elitach urodzenia Andrzej Zajączkowski przyjmuje perspektywę antropologiczną. Nie zajmuje się genezą powstawania warstw wyższych i analizą faktów historycznych decydujących o przekształceniach społecznych. Podkreśla: „struktury społeczne nic występują w ode­ rwaniu od kontekstu kulturowego", który obejmuje ..zachowania wyznaczone przez, różnego rzędu wartości kulturowe, charakterystycz­ ne dla danej zbiorowości, grupy etnicznej, narodu itd." W jaki sposób zdefiniowano tytułową kategorię? Jej mianem autor określa zbiorowość ludzką ponadrodową i ponadklasową. w pełni ukształtowaną w społeczeństwie stanowym, dla której wartość naczelną stanowi urodzenie. Spośród dwóch typów uprz.ywilejowań - osiąg­ niętego i przypisanego - bardziej poważany jest ten drugi, związany z narodzinami z wywyższonych rodziców, a nie z własną działalnością konkretnego człowieka. Autor Elit urodzenia analizuje szczegółowo i precyzyjnie losy dobrze urodzonych we Francji, Anglii. Rosji i Polsce. 98 Semper, Warszawa 1993 Nie będę rekonstruował myśli autora, ograniczę się do paru u * j . odnoszących się do głównego problemu. W jaki sposób i w jakiej sytuacji urodzenie staje się wartościii W społeczeństwie stanowym, nie zamkniętym wprawdzie, ale doj^ dobrze domkniętym, z wyznaczonymi pozycjami i określoną hierarchią narodziny nie są traktowane jako fakt z osobistej biografii. Moim powiedzieć, że elitaryzm kulturowy w tym społeczeństwie jest silnjjj. szy od egalitaryzmu biologicznego: to, że w danej kulturze ludzie rorJa się mniej więcej tacy sami, nie jest artykułowane. Składnikiem świadomości potocznej i ideologicznych uzasadnień staje się przekoranie o ustanowionym porządku świata - potwierdzanym tylko, a nit zmienianym przez kolejne narodziny. Wrażliwość nie jest indywidualni dyspozycją psychiczną, lecz podlega kulturze. W strukturze stanowo nie ma dzieci - są mali szlachcice, mieszczanie i chłopi. Nie nu jednostek - są przodkowie i potomkowie. Kategoria „elity urodzenia" systematyzuje świat nie tylko tym, którzy do niej należą, określa także to, co sytuuje się na zewnątrz, wyznacza podstawową antropologiczna opozycję między „nami" i „nimi". Urodzenie traktowane jako wartość zapewnia zatem ład stanowy. Dobre urodzenie ma wartość wymierną, doświadczaną prawnie i ekonomicznie. Właśnie dbałość o stanowy porządek powodowała wprowadzanie przepisów ograniczających wpływy świeżo nobilitowa­ nych. Dla polskiej szlachty o statusie osiągniętym wprowadzono ra przykład skartabelat - zasadę korzystania z pełni praw szlacheckich w trzecim pokoleniu. Na elity urodzenia można spojrzeć jeszcze inaczej. Jak w Wyob rażeniach społecznych pisze Bronisław Baczko. „wyobrażenia społecz­ no opierają się na symbolice, będącej jednocześnie tworzywem i in­ strumentem". Symbol zatem „wprowadza wartości oraz kształtuje jednostkowe i zbiorowe zachowanie" Widziana w ten sposób wartość urodzenia stanowi podłoże subtelnej i wielostopniowej komunikacji w kulturze. Tak więc prawo do noszenia szpady, kurka na dachu swojego dworu, lawy w kościele po stronie Ewangelii są podstawowymi wyróżnikami szlacheckości we Francji, przysługują każdemu reprezen­ tantowi stanu, są symbolami zwróconymi na zewnątrz, które wprowa­ dzają dystans między elitę a pospólstwo. Komunikacja jest w rzeczywis­ tości wielostopniowa: różnicowanie występuje bowiem również* rębie stanu dobrze urodzonych, na przykład w postaci �zaszczytów Luwru" gwarantujących parom prawo do wjeżdżania na królewski dziedziniec, a ich żonom - prawo taboretu. Wyróżnikiem ewnątrzslanowym w Polsce było między innymi posiadanie rąkudajgtch - sluzqcych szlacheckich, którym podawano rękę. Wszystkie ymicnione przywileje pozwalają określić pozycję dobrze urodzonego (wyznaczają przestrzeń społeczną wokół niego. Par Francji obdarzony zaszczytami Luwru" nie określa się już wobec nie-szlachly. Do­ strzeganą realnością społeczną jest dla niego dopiero stan szlachecki. Zaszczyty pozwalają zatem uznawać się wzajemnie królowi i odwiecz­ nie nobilitowanym. Posługując się pojęciami Nauk o kulturze Floriana Znanieckiego można powiedzieć, że wyobrażenia społeczne tworzą ład jksjonormatywny wokół wartości urodzenia i normy prestiżu realizo­ wanej za pomocą symboli. Inne wartości - na przykład honor - są szczegółowymi właściwościami takiego ładu. Dążenie do utrzymania prestiżu przypomina balansowanie na linie, wymagające asekuracji. Asekuracji takiej dostarcza mitologizacja czasu. „Wydarzenia - pisze Bronisław Baczko - liczą się często mniej niż zrodzone przez nie istniejące ich ramy przedstawienia wyobraźni." pomysły mitologizacji własnego pochodzenia bywały doprawdy różne: polska szlachta wywodziła się bądź to od Lecha, bądź (na Litwie) od Palemona lub Jafcta. Sarmacka geneza należy i dziś do potocznej wiedzy historycznej. Cykliczny czas mitologiczny sprawia, że kolejne narodziny podkreślają nic tyle przedłużenie linii, ale ciągłość rodu; są powrotem do praszczura, odnawiają przeszłość. Warto przy tej okazji w w postawić pytanie, czy idylla ziemiańskiej szczęśliwości wiązała się tylko z cyklicznością natury? C z y też odegrała tu jakąś rolę mitologiza­ cja pochodzenia? Warto dodać, że dwoistość struktury społecznej szlachty (należącej do jednej stanu, lecz zróżnicowanej klasowo) wpłynęła na powstawanie rodowych legend i poszukiwanie historycznych przodków. Tak więc Pacowie wywodzili się od Pazzich, Poniatowscy - od Torcllich. Przykłady te są jeszcze jedną ilustracją wewnątrzstanowego dążenia do prestiżu opartego na wartości urodzenia. Wiadomo, przynajmniej od czasów wyłożenia tej tezy wprost przez Jacques'a Le Goffa. że struktury czasowe są jednocześnie strukturami mentalnymi. Andrzej Zajączkowski pokazuje, jak wraz z rozwojem przemysłowym, upadkiem fcudalizmu i rozwojem burżuazji niweluje się różnica między statusem osiągniętym i przypisanym i w jaki sposób przynależność do elity staje się sprawą osobistą. Pokazuje leż, choć nie wprost, jak wyobrażenia o rodowych początkach ustępują pragmatycz­ nej linearności. Tym przekształceniom sprzyja proces indywidualizacji sprzyjający powstawaniu elit nowego typu: finansowych, politycznych i biurokratycznych - o wiele mniej stabilnych, niż bywało to dawniej. Nic nie wyrównuje się wolniej niż powierzchnia obyczajów - mawiał dziewiętnastowieczny pisarz i polityk francuski (należący zresztą do dobrze urodzonych). Elitom wspólna pozostała „dążność do dystan­ sowania się (...) od nie-elity" - nawet za cenę posądzeń o „zastępcze próżnowanie" lub pustą teatralizację. P a w e ł Maciejko: Rytm m i t ó w Joseph Campbell, Potęga mitu. Rozmowy Billa Moyersa z Josephem Campbellem. Opracowała Betty Sue Flowers, „Znak", Kraków 1994 Dogmatem współczesnej antropologii stało się przeświadczenie, że nie można stworzyć mitu - podobnie jak nie można wymyślić religii, dokonać pełnej i wyczerpującej interpretacji symbolu, wyliczyć wszyst­ kich wcieleń archetypu. Mówi się. że tworzenie pojęte być może jedynie jako realizacja uprzedniego zamysłu, urzeczywistnienie intencji twórcy czy też-aktualizacja idei zawartej in potentia w jego umyśle. U podstaw tworzenia leży dychotomia bytu i powinności, rzeczywistego i moż­ liwego; oś projektu mitycznego natomiast stanowić ma właśnie brak owej dychotomii. Skoro - jak chce Eliade - wszystkie mity są mitami początku, to niepodobna wyobrazić sobie początku mitu: zakładałoby to istnienie warstwy świadomości bardziej pierwotnej niż on sam, sensu bardziej źródłowego niż sens mityczny, języka zdolnego opisać świat przed narodzinami języka. Mity są jednak tworzone. Nic jako sens, jako język ani jako symbol. Powstają jako r y t m . harmonia mikro- i makrokosmosu. Książka Josepha Campbella nosi lylul Potęga mitu - tytuł rysuje horyzont namysłu, wyznacza pole możliwych pytań i odpowiedzi. Źródłowym określeniem mitu nie ma być jego domagające się zdekodowania znaczenie ani funkcja w życiu społeczności, lecz. jego s i ł a - twórcza moc pozwalająca mu odradzać się w niezliczonych formach. Właściwe rozumienie musi być rozumieniem mitu żywego: mit martwy - upo­ staciowany w sensach dostępnych porządkującemu oglądowi - nie jest żadnym mitem, lecz jedynie pustą skorupą mityczności, czczą ideo logią. We wcześniejszej książce - The Masks <>f GIHI - Campbell odróżnia dwa wymiary mitu: tradycjonal i styczny i kreatywny. Pierwszy uobecnia się w rytuałach wspólnoty, podczas których zadaniem jedno­ stki jest odnalezienie przypadającego jej miejsca w większej całości - moralnej, religijnej czy politycznej. Drugi wymiar odwraca ów porządek: jego podstawę stanowi indywidualne doświadczenie - droga bohatera - które przekształca zastane schematy, funduje całkowicie nową sytuację, ustanawia rytuał miast go odtwarzać. Gdy kreatywny aspekt mitu ginie - umiera leż sam mit. Współczes­ ność określa formuła Maxa Webera mówiąca o „odczarowaniu świata". Formuła la nic dotyka jednak mitu - dotyka magii. Magia - to próba podporządkowania natury człowiekowi, mil - próba pojednania czło­ wieka z naturą. Cywilizacyjny rozwój Zachodu był w istocie - podług Campbella - walką świata magicznego z mitycznym, wojną z naturą w imię stworzenia natury drugiej. „W dziewiętnastym wieku uczeni 99 �uważali mitologię i rytuał za próby podporządkowania natury człowie­ kowi. Ale to jest magia, nie mitologia ani religia. Religie natury maja na celu nie poddanie przyrody człowiekowi, ale dopomożenie mu w osiąg­ nięciu z nią zgody. Jeśli jednak uważasz naturę za złą, nie żyjesz z nią w zgodzie; poddajesz ją sobie albo tego próbujesz, i stąd się biorą napięcia, niepokój, wycinanie lasów, unicestwianie plemion tubyl­ czych." Świat, w którym żyjemy ugruntowany został na fundamencie magii: jej nowoczesnym imieniem jest technika - przekonanie, że jedynym istotnym problemem jest dobór odpowiedniej metody dojścia do zadanego celu, który sam nie podlega refleksji ni weryfikacji, tryumf przyczynowości nad ideologią. Magia buduje schemat tak ogólny, że konkretne życie można weri wpisać jedynie za cenę utraty samej jego konkretności. Mit jednak jest czymś dokładnie odwrotnym. Miły bowiem - powie Campbell - ,,na pierwszym poziomie życiowym i strukturalnym oferują wzorce życia. Ale te wzorce muszą być dostosowane do czasu, w którym żyjesz, a nasze czasy zmieniają się tak szybko, że lo. co było dobre pięćdziesiąt lat temu, nie jest dobre już dzisiaj. [...] Porządek moralny nadążać musi za moralnymi potrzebami wspólnego życia, a tego właśnie nie potrafimy robić. [...] Cofając się w przeszłość zrywasz kontakt z rytmem historii". Jeśli więc w ogóle mówić można o upadku mitu. który głoszą rozmaite krytyki kultury, to w istocie polega on na separacji obydwu jego wymiarów spowodowanej, co ważne, atrofią wymiaru drugiego - po­ rządku kreacji, nie zaś dostosowania. Pojedynczy człowiek nie jest już - ani być nie chce - bohaterem w tym sensie, w jakim używa tego słowa Campbell: nie pragnie być lym, który przenosi swe osobiste doświadczenie w sferę doświadczenia już rozpoznanego, otwierając tym samym nowe możliwości dla całej wspólnoty. Współczesny człowiek jesl izolowanym indywiduum - dąży do posiadania, ograniczania swego własnego doświadczenia tak, by było ono niezrozumiałe i niedostępne dla nikogo poza nim samym. Snmoograniczcnic to widać najwyraźniej bodaj w zaniku mitologii osobistych: załamanie wszelkich mitów kolektywnych spowodowane jest przede wszystkim brakiem codziennych rytuałów umożliwiających nadawanie sensu każdemu poszczególnemu działaniu - bez jednoczes­ nej utraty jego poszczególności. Oderwany od kreatywnego, tradycjonalistyczny aspekt mitu wyradza się tworząc ideologie: bezosobowe konstrukty, które wciągają odseparowane jednostki w sieć sztywnych i bezlitosnych mechanizmów. Inaczej mówiąc: upadek mitu dokonał się. gdyż istniejące mitologie kolektywne były nie nadmiernie ogólne i wszechobecne, ale zbyt wąskie - dotyczyły jednego tylko regionu, grupy, narodu, religii Każda mitologia ukształtowała się w obrębie pewnej społeczności, w za­ mkniętym polu. Następnie one zderzają się ze sobą, wchodzą ze sobą w kontakt i stapiają się, i w ten sposób otrzymujesz mitologię bardziej złożoną. Ale dzisiaj nie ma granic. Dzisiaj jedyną prawdziwą mitologią jesl mitologia planetarna - a takiej nie mamy." Mitologia la musi się dopiero narodzić. Jak jest to możliwe? Campbell przywołuje ukute w Primitwe Mythology pojęcie „strefy mitogenetycznej": pierwotnie strefę taką stanowiło plemię, później naród, rasa, wreszcie krąg kulturowy czy cywilizacyjny. Współcześnie jednak nie ma już żywych wspólnot - ż y w e są jedynie jednostki. I tylko dzięki tym jednostkom mitologia może odnaleźć właściwe jej miejsce. Jeszcze raz: jedyną szansą dla mitu jest mit osobisty, rytuał codzienności. Na czym jednak polegać ma ó w rytuał? W jaki sposób ufundować na micie pojedyncze istnienie, nie pozbawiając go zarazem niepowtarzalności? Mitologia ma być pojednaniem ludzkości z naturą... Mitologia osobista jest więc - przede wszystkim - pojednaniem człowieka z jego własnym ciałem: „mit jest przejawieniem się w obra­ zach symbolicznych, metaforycznych, energii organów ciała pozo­ stających we wzajemnym konflikcie. Jeden organ chce tego, drugi - czegoś innego. Jednym z tych organów jest mózg". On to właśnie odpowiedzialny jest za binarne podziały znaczące naszą współczesność: antynomie sensu i nonsensu, prawdy i fałszu. Także - dobra i zła. Mit - m ó w i Campbell -stoi poza tymi podziałami: „trzeba z powrolem zająć stanowisko takie jak w Raju, zanim zaczęliśmy myśleć w kategoriach dobra i zła". I gdzie indziej: „Powiada się, że tym czego poszukujemy, jest sens życia. Otóż nie sądzę, abyśmy szukali właśnie tego. Myślę, że tym, o co nam chodzi, jest doświadczenie życia jako takiego, lak, by nasze realne przeżycia na płaszczyźnie czysto fizycznej wywołały rezonans w głębi naszej najbardziej wewnętrznej istoty i rzeczywistości, byśmy naprawdę doznali upojenia faktem życia". Mitologia pragnie zjednoczyć te części świata, które zostały rozdzielone, czy raczej - unicestwić wszelki pozór tego rozdzielenia, dotrzeć do wspólnej postawy wszystkich bytów. Warto tu może wspomnieć o jednej rzeczy: nie ma - zdaniem Campbclla - czegoś takiego jak m i l g r z e c h u . Grzech jest - ściśle rzecz ujmując - anty-mitem, niszczycielem milu czy leż - powracając do wcześniejszej terminologii - wyobrażeniem magicznym raczej niż mitologicznym. Grzech mówi bowiem o radykalnej separacji, mit - o możliwym pojednaniu. Grzech jest dysonansem w muzyce sfer, mit - zgodnym współbrzmieniem. „Religia to naprawdę coś w rodzaju drugiego łona. Jej zadaniem jesl doprowadzić tę nadzwyczaj skom­ plikowaną istotę, jaką jest człowiek, do dojrzałości, czyli do samodziel­ ności w postępowaniu, do kierowania się własnymi motywacjami. Ale myśl o grzechu czyni z ciebie niewolnika na całe życic." Cóż jednak znaczy „samodzielność w postępowaniu" czy też „własne motywacje"? Nie oznacza to - bynajmniej - oddalenia i separacji. Oznacza coś zupełnie innego: współtworzenie ludzkiej wspólnoty, współbycie z in­ nymi. Grzech, o którym pisze Campbell, tworzy w istocie pozór, iż konkretne znaczy izolowane. Nie jest to prawdą: rzeczywisty konkret możliwy jest nic w oderwaniu, lecz w dialogu. Dialog jest zresztą ulubioną formą wypowiedzi Campbella - większa część jego twórczości to nic innego jak zapisy rozmów. Potęga mitu powstała w oparciu o telewizyjny wywiad - jest nic tyko wykładem poglądów jej autora, lecz także świadectwem roli, jaką pełnił on w amerykańskiej kulturze. Roli po trosze guru, po trosze kaznodziei, „urzędowego" interpretatora „mitycznych" wątków współczesnego świala. Więcej nawet: przewodnika po New Age. Iwona Kurz: POP-mitologie Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności. P o d redakcją Dariusza C z a i , Universitas, Kraków 1994 Autorzy zamieszczonych w zbiorze Mitologie popularne szkiców potwierdzają przemianę, jaka dokonała się wewnątrz antropologii kultury. W ostatnich latach jej jawnym polem zainteresowań stalą się współczesna kultura popularna. To pojęcie sprawia trudność. Nie tyle chodzi (u o kłopot z definicją, co o emocjonalną aurę, jaka towarzyszy jej przedmiotowi. Kultura popularna, niegdyś wstydliwie egzystowała na peryferiach badawczych, tymczasem, jak deklaruje Dariusz Czaja, który Mitologie popularne przygotował, należy się kulturze popularnej i dobre słowo, i rzetelny opis. W rozumieniu redaktora antologii oznacza ona mc tylko to, co powszechne (szczególnie w dobie przekazów masowych), ale też lo, co spontaniczne i żywe. Bliska jest w tym kulturze ludowej i jak ona stanowi „niejawny poziom świadomości zbiorowej, miejsce współistnienia różnych systemów kulturowych, przestrzeń przejawiania się odległych historycznie treści kultury, obszar kulturowej pamięci". Ta zmiana w nacechowaniu pojęcia wspólwystępujc tu z - szerszym i donioślejszym - zwrotem w postawie antropologicznej. Kieruje on uwagę na kulturę własną, wewnątrz niej odkrywa myśl nieoswojoną. 100 wymaga od nas zdziwienia samymi sobą. Takie ujęcie nie jest zupełna, nowością w etnologii: Czaja przywołuje nazwiska Bataille'a, Caillots, a także pierwszych surrealistńw. Mitolagie popularne mają też podobna do surrealistycznego kolażu formę. Mieszają się tu tematy, problemy i style, często kontrastują ze sobą postawy i opinie. Teksty obejmują wiele fenomenów kultury współczesnej - dotyczą reklamy, jej ikono­ grafii i sposobu oddziaływania, wzorców fabularnych serialu tclewizyj; nego i opowieści fantasy, świętości komputera, ale też ikonografii magazynów erotycznych czy roli Pałacu Kultury i Nauki w krajobrazie Warszawy i krajobrazie mentalnym jej mieszkańców. Oprócz stawia­ nych wprost, wiele zagadnień pojawia się na marginesie, mimochodem, można wręcz zestawić katalog tematów gotowych do podobnej analizyUwaga autorów skupia się na niewielkim wycinku rzeczywistości, by°* każdego z drobnych przejawów codzienności przejść do szerszej perspektywy współczesnej kultury, a ściślej - mitologii. Fragme"' taryczność ujęcia sprawia, że książka mimowolnie oddaje pewie» aspekt naszej współczesności. Andrzej Muszyński w analizie reklam Beneltona pisze o tym, za Sonlag: „Świat przekształca się w serię lu " 2 0 �nołączonych elementów, ulega atomizacji. W zamian za utratę wrażenia spoistości, zyskujemy przekonanie o jego zagadkowości". Nie dotyczy 10 jednak tylko fotografii i przekaźników audiowizualnych, choć jest dla nich najbardziej charakterystyczne. Tendencja ta znajduje potwier­ dzenie w sporej ostatnio liczbie publikacji naukowych, które maja formę zbioru szkiców jednego lub kilku autorów. Koresponduje to leż z ważną cecha. ja^a mitologiom współczesnym przypisuje Barthes. W swojej definicji z początku lat siedemdziesiątych, zauważa on, że mit dzisiaj przestał być fabularną opowieścią, a stanowi raczej zbiór skojarzeń i stereotypów słabo powiązanych. Stereotyp zaś to mocno okrojony symbol, ślad po sacrum, najprostszy budulec światopoglądu potocz­ nego „To, co w micie i symbolu jest tajemnicze i irracjonalne, głębokie, w stereotypie zostaje wyjaśnione, przełożone na pojęcia, zracjonalizo­ wane" - pisze Zbigniew Benedyktowicz. Raj na przykład redukuje się do miejsca wiecznej szczęśliwości, utopii osiągalnej - bo wymiernej, wyznaczonej w cenie rajskiego produktu (reklama batonika Bounty czy samochodu). Według Eliadego, „na wszystkich poziomach ludzkiego doświadczenia, nawet łych najbardziej prostych, archetyp nadal nadaje wartość egzystencji i tworzy wartości kulturowe". Ta myśl zdaje się przyświecać większości autorów prezentowanych lekslów. Ten obraz dzisiejszej mitologii wydaje się jednak niepełny. Jak zauważa Ludwik Stomma, w poszukiwaniu odwiecznego nie można zapominać o tym, co zmienne, zdeterminowane społecznie. Językowe i wizualne kalki, którymi przemawiają do nas dawne symbole, to już metajęzyk, system nabudowany na innym. Trudno też problem nowych technologii i przekaźników sprowadzić do tego, że „zajmują one dobrze wygrzane przez poprzedników miejsca i pomagają człowiekowi pozo­ stać sobą". Tym, co zbliża mitologie popularne do wyobrażeń społecznych, jest także perspektywa poznawcza. Fenomeny kultury popularnej rzadko są przyjmowane do wiadomości, nieuświadamiane oddziałują raczej jak apele emocjonalne. Potwierdza to pewną - w istocie odwieczną - cechę myślenia ludzkiego. Za Aronsoncm można ją nazwać skąpstwem poznawczym - człowiek szuka tego, co znane i oswojone, rzadko w decyzjach kierując się racjonalnym „winien i ma". Paradoksalnie, chętniej odpowiada nawet na bodźce hiperrealne niż na realne („przerealnione", chciałoby się powiedzieć, nienaturalne zdjęcia reklamowe i katalogowe). To „poszukiwanie znanego" prowokuje do wyrażenia jeszcze jednej wątpliwości - na ile „znane" oznacza dzisiaj to, co związane z. sacrum, na ile już tylko to, co oswojone przez telewizję? Te pytania jednak - istotne, jak sądzę, dla kultury współczesnej - potwierdzają, że analiza kultury popularnej jest ważna i cenna poznawczo. Mitologie popularne są lego świadectwem, choć syg­ nalizują - jak pisałam - przemianę szerszą. Postawione obok Potęgi mitu Campbella czy Wyobrażeń społecznych Baczki oznaczają zwrot ku codzienności, ku temu, jak mit i jaki mil kształtuje doświadczenie potoczne. Z drugiej strony, podobnie jak coraz częstsze próby budowa­ nia społeczności lokalnych - Małych Itak - książka mieści się w ramach antropologii, która odbiorcy pozwala określić swoje miejsce we własnej kulturze. To ogromny obszar badawczy, jeszcze chaotyczny, mało precyzyjnie określony. Stąd też ryzyko, że antropologia pop-kultury może się stać pop-antropologią. Robert Sankowski: Kino, telewizja i co dalej? Po kinie?..., wybór, w p r o w a d z e n i e i o p r a c o w a n i e Andrzej G w ó d ź , K r a k ó w 1994, s. 3 0 4 Przeszło rok temu brytyjska prasa i telewizja zwróciły uwagę na gwałtownie rosnącą od jakiegoś czasu wśród młodzieży popularność gier elektronicznych. „Czy gry wideo zastąpią rock'n'rolla?" - pytali dziennikarze popularnych pism i audycji telewizyjnych. I mieli ku temu powody. Okazało się. że młodzi Brytyjczycy odwrócili się w znacznej mierze od muzyki rozrywkowej i większą część wolnego czasu spędzają przed ekranem telewizora z joystickiem w ręku. a od nowości płytowych bardziej interesują ich kolejne wersje gier przygodowych. Ta fascynacja elektroniczną rozrywką wytworzyła nawet nowy typ subkultury. Zwo­ lennicy gier stworzyli własne kluby, wydawali pisma, organizowali zjazdy... Z pozoru to tylko błaha ciekawostka, która mogła zainteresować czytelników pism brukowych. W rzeczywistości mamy do czynienia zjednym z wielu świadectw technologicznej i - może przede wszystkim -kulturowej zmiany (rewolucji?), klóra dokonuje się w naszych oczach. Media elektroniczne skutecznie zawładnęły rzeczywistością. Przestały być jedynie narzędziem pracy czy źródłem rozrywki. Nic są czymś nowym, niezwykłym. Nie są dodatkiem do otaczającego świata. Siały się jego częścią. Przesiały też być środkiem komunikacji. Stały się p o ś r e d n i k i e m niezbędnym do interpretacji świata zewnętrznego. A może raczej do przyswajania pewnej wersji zinterpretowanego już świata. Tym samym bezpowrotnie skończyła się epoka supremacji kina oraz układu komunikacyjnego przez nie wytworzonego. Złego założenia wychodzi autor antologii Po kinie?, a także aulorzy zamieszczonych w niej lekstów. „Choć «czerń» kina [...] istnieje nadal li zapewne długo jeszcze istnieć będzie) - pisze Gwóźdź we Wprowadzęm - to przecież swe imaginacje dzielić ona musi dziś już nie tylko (jak 'n było jeszcze na początku lat siedemdziesiątych) z wszędobylskością •elewizyjnej ikonosfery, lecz nadlo z wieloma innymi praktykami oralnymi. Wszystkie one - każda na swój sposób wymazują bezwzględnie «tańczący promień projektora», zastępując go własnymi Porządkami przedstawieniowymi i mentalnymi." Zdaniem Gwoździa, wiedza o środkach masowego komunikowania tniala do tej pory w Polsce ograniczony zasiąg dyscyplinarny i wąski, Poliiologiczno-socjologiczny profil. Stąd „intencją proponowanego *yboru jest przełamanie owego milczenia wokół tzw. nowych mediów. Przekaźników elektronicznych albo - jak wolą niektórzy - nowych echnologii informacyjno-komunikacyjnych". To „przełamanie milzenia" oznacza tu przede wszystkim zmianę orientacji badawczej, sozic odziedziczona po filmoznawstwic tekslocentryczność „starej" "ryiyki ma być zastąpiona skierowaniem uwagi na procesy kullurowo"chniczne. Z lym twierdzeniem Gwoździa trudno się nie zgodzić. Nauka jncdiach rzeczywiście obciążona jest w Polsce tradycją filmoznawczą. T^ażona jest również filmoznawczą terminologią. Zresztą, skoro *a o terminologii, nie do końca wiadomo nawel. jak nazywa się nawiana tu dziedzina wiedzy. G w ó ź d ź na przykład używa zamiennie L kilku terminów: wiedza o komunikowaniu masowym, wiedza o środ­ kach masowego przekazu, teoria mediów. Sprecyzować warto by również, jakie właściwie media powinny nas tu interesować. Tę akurat wątpliwość Gwóźdź stara się rozwiać już we Wprowadze­ niu. „Pojęcie nowych mediów - pisze - odnoszę do tych wszystkich elektronicznych środków przekazu, klóre nastąpiły po telewizji (pierw­ szym masowym przekaźniku elektronicznym), wykorzystują cyfrowe (nieciągłe, oparte na opozycjach binarnych) kodowanie sygnału trans­ misji i utrwalania informacji w miejsce kodowania analogowego (ciągłego, opartego na podobieństwie), przechowują wreszcie informa­ cje na nośniku magnetycznym, a nie - jak film czy tradycyjna fotografia - na nośniku fotochemicznym [...] Należą tu: komputer jako swoiste hipermedium [...] Nowe praktyki slarej telewizji (leletekst, wideoteksi, gry telewizyjne, video on demand), wychodząca ze stadium doświad­ czeń telewizja wysokiej rozdzielczości, wideo, gry wideo czy wreszcie pracująca na bazie cyfrowego wideo płyta wizyjna lub [...] tzw. interaktywna płyta kompaktowa ( C D - Interactive). (...) W obrębie nowych mediów sytuuje się na ogół także nowe (choć nadal analogowe) kanały dystrybucji tradycyjnej telewizji (telewizja kablowa, satelitarna, środowiskowa, płatna itd.)." To szczegółowe wyliczenie jednak mnoży tylko kolejne wątpliwości. Oto bowiem Gwóźdź wymienia wśród nowych mediów telewizję. Nie chodzi tu jednak o „typową" telewizję, lecz o specyficzne, nowe formy jej funkcjonowania Ale na trzynaście zamieszczonych w antologii tekstów temat telewizji, w mniej lub bardziej bezpośredni sposób, podejmuje sześć, w lym trzy zajmują się telewizją jak najbardziej tradycyjną. Czy jest w tym sprzeczność? Otóż nie całkiem, ponieważ telewizja dziedziczy po kinie wiele technik i nadal wykorzystuje analogowe metody kodowania i utrwalania informacji. Nie jest przy tym jego bezpośrednią konsekwencją ani kontynuacją. W antologii znalazł się między innymi tekst Caselliego i Odina, gdzie autorzy poddają analizie zachodzącą w telewizji zmianę sytuacji komunikacyjnej: od układu tradycyjnego, gdzie widz jest jedynie biernym odbiorcą, przechodzimy do sytuacji dialogowej. Żaden z tych układów nie występuje dziś autonomicznie, oba koegzyslują ze sobą Takich przykładów przenikania się (a m o ż e raczej ścierania) starych i nowych praktyk komunikowania jest w telewizji więcej. Choć po części wciąż pozostaje ona dlużniczką kina, jesl jednocześnie pierw­ szym nowym medium. Właśnie z lego powodu zasługuje na uwagę I może dlatego tak dużo w antologii znalazło się tekstów właśnie o telewizji, a zabrakło na przykład artykułów o C D - Interactive. Zabrakło leż w końcu tekslu o rzeczywistości wirtualnej. A przecież to dopiero one w pełni, jak chce Gwóźdź, nie tylko transportują znaczenia, ale i dzięki sprzężeniu z umysłem wytwarzają nowe stany świadomoś­ ciowe. We Wprowadzeniu Gwóźdź nazywa antologię „zaproszeniem do wędrówki po mało u nas spenetrowanym obszarze wiedzy o komuniko- 101 �waniu masowym". Po kinie?... lo rzeczywiście swoiste zaproszenie do wędrówki po rozmaitych zakresach problematyki. I lak tekst Norberta Bolza Rozstanie z galaktyką Gutenberga jest analiza zmian, jakie dokonały się w kulturze europejskiej w ciągu ostatnich dwustu lal A obok niego znajdują się artykuły tak szczegółowe, jak tekst autorstwa Gillian Skirrow Piekielna wizja: analiza gier wideo. Z zamieszczonych w Po kinie?... artykułów nie wyłania się żadna propozycja metodologiczna, żadna koncepcja umożliwiająca spójne, całościowe ujęcie sygnalizowanej problematyki. Być może nic mogło być inaczej. Nie takie jest w końcu zadanie antologii. A i zjawiska, o których tu mowa, wydają się zbyt nowe i zbyt dynamicznym podlegają przemianom. Zdaje sobie z lego sprawę Gwóźdź, gdy zastrzega, że „antologia [...] nie rości sobie pretensji do ustalania ram dyscyplinarnych teorii mediów (nadto wybiórczy jest proponowany w niej repertuar tekstów i dość szczególny ich zakres problematyki), co najwyżej proponuje marszrutę, która mogłaby nas przybliżyć ku projektowi takiej dyscypliny. Chodzi, krótko mówiąc, o wyzwolenie dyskusji...". Aneta G ó r n i c k a - B o r a t y ń s k a : Zrozumieć egzystencję Jolanta Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, P a ń s t w o w y Instytut Wydawniczy, W a r s z a w a 1992 1. Nie spotkałam dotąd ani filozofii tak bliskiej życiowemu kon­ kretowi, ani tak uwznioślającego codzienność opisu świata, jak w Szcze­ linach istnienia Jolanty Brach-Czainy. Autorka mówi w tej książce nie tylko we własnym imieniu, choć doświadczenie jednostki stanowi kanwę tej filozoficznej opowieści. Mówi w imieniu pewnej wspólnoty. Nic określa jej. wydaje się jednak oczywiste, że doświadczeniem podstawowym ustanawiającym tę wspólnotę jest świadomość własnego istnienia - umykającego w codzienność, ograniczonego czasowo, zmierzającego nieuchronnie ku śmierci. Jednak nic tylko z powodu odczuwania wspólnoty doświadczeń ogólnoludzkich ta książka wydała mi się tak bliska. Intuicyjnie odebrałam ją jako wyznanie kobiety. Sądzę, że nie mógłby jej napisać żaden mężczyzna. Piszę „sądzę", piszę „intuicyjnie", gdyż. trudno będzie mi to udowodnić w języku dyskursywnym. Brach-Czaina nigdy przecież nic mówi wprost o swojej płci ani o doświadczeniach z niej płynących. Przyjęło się uważać, że kobieta znacznie bardziej potrzebuje kon­ kretu, jako że dużo głębiej zanurzona jest w codziennej egzystencji. Jolanta Brach-Czaina świadomie wybiera konkret na przekór abstrakc­ jom, a odłamków powszechnego sensu poszukuje w najzwyklejszych, najbardziej powszednich formach naszego istnienia. Spośród nich wybiera kilka kluczowych - spotkanie z owocem wiśni, poród, krzątaninę... Tylko istoty płci żeńskiej mogą rodzić i w paradygmacie kultury ukształtowanym w dużym stopniu przez patriarchat lo kobiety karmią i opiekują się przestrzenią domu - sprzątając, zmywając, gotując. 2. Istnienie jest wartością - oto założenie wstępne i podstawowe. „To, o czym chcę mówić - pisze autorka - dotyczy istnienia w postaci egzystencjalnego konkretu, którym jest zarówno napotkany kamień, jak i każdy z nas." T a bezpośrednia forma istnienia jest jedyną, o klórej możemy mówić: tworząc abstrakcyjne systemy słyszymy jedynie milczenie. „Myślę, że gdy filozofowie mówią z rozpaczą o milczeniu bylu, wynika to z niezrozumienia mowy byiu, który nie zwraca się do nas jako całość, lecz poprzez konkret egzystencjalny, drobiny znaczące. To prawda, że zdolne są sugerować glos całości, ale zawsze dźwięczący w drobinach istnienia." Ustanawianie i analizowanie obiektów egzys­ tencjalnych lo poznawanie swojej sytuacji bycia w świecie. Autorka włącza się w pełni świadomie w nurt filzofii egzystencjalnej, sama w kilku miejscach powołując się na Heideggera i Kierkegaarda. Jednak codzienność, życie oswajane z dnia na dzień, u Heideggera jest złudzeniem, usypia człowieka i zaciera poczucie obcości bytu. Tylko niezwykłe okoliczności wytrącają człowieka z rutyny i mogą mu przynieść zrozumienie istnienia. Troska, żeby użyć pojęcia języka egzystencjalistów, zaciemnia i oddala Trwogę. Ta zaś jest poznaniem Brach-Czaina jednuk pokazuje inną drogę. Celem jest poznanie siebie. „Spotkanie z drobinami bytu, choć polega na udzieleniu im uwagi, dotyczy naszego istnienia [...] Gdy próbujemy zrozumieć przesłanie płynące ku nam od egzystencjalnego konkretu, ostatecznie dochodzimy do rozumienia siebie." Poznanie lo osiągnąć można nic żądając spotkania z bytem jako całością, lecz przez jego konkretne emanacje. Inaczej - zrozumieć siebie można przez analizę swojego bycia w świecie. Każde zdarzenie czy przedmiot jako obiekt egzystenc­ jalny ukazuje w omawianej książce uniwersalny sens istnienia. Codzien­ ność zaś, poddana nieustannej refleksji, nie ujawnia wobec nas wrogości. „Skoro nasze istnienie przebiega głównie w doświadczeniu potocznym, pośród czynności zwykłych, lo odmawiając im znaczenia unieważniamy się sami." A jednak codzienne czynności, choć niedoce­ niane, są istotną walką. „Trzeba sprzątać. Usuwać. Każdego dnia od nowa porządkować." Każdego dnia „Wstajemy. Myjemy się. Jemy śniadanie. Pracujemy. Robimy zakupy. Przygotowujemy jedzenie. Jemy. Zmywamy. Pracujemy". I tym samym podejmujemy wyzwanie oparcia się nicości, wchłonięcia nas przez nią. 3. O porodzie mówi się często jako o rozwiązaniu. Kobieta oczekuje rozwiązania, czasem w oczekiwanym terminie spodziewane rozwiąza­ nie nie nadchodzi. Rozwiązanie sugeruje zakończenie, oznacza też wyzwolenie, pozbycie się więzów. U Brach-Czainy studium o egzysten- 102 cjalnym znaczeniu porodu niczego nie kończy, nie zamyka. Stan inowi jednak wątek kulminacyjny, znajduje się w centrum rozważań. Jest ostatecznym momentem wstąpienia w istnienie. „Kula energii prze­ szywa rdzeń kręgosłupa rwąc w dół. Oddech przemienia się w krzyk. Bolesna błyskawica. W dól. w dól, w świat. Odwrotny kierunek procesu Przeciwne zadanie. Tu nie chodzi o oddalenie, lecz o przerwanie izolacji. Chodzi o lo, by w istnienie wstąpić. Krzyk. Pot. Krew. Pełnia" Poród to akt nie pozostawiający wyboru, nie dający możliwości wycofania się, rezygnacji. Dokonując się, jest Rozwiązaniem. „Rodze­ nie jest świadectwem zgody, aktem bezwzględnie optującym u wartością istnienia. Jest wyznaniem wiary w istnienie, potwierdzonym w sposób najbardziej oczywisty, jakim jest wyłanianie kogoś z własi ciała. Nic z gliny, nie z. cudzego żebra, lecz z siebie Kto zaświadcza o niewygasłej wierze w sens bylu. Kto rodzi się, warlość istnienia poświadcza." Poród egzystencjalny jako pot dzenie wiary w sens i wartość istnienia opisywany jest przez of realnego, fizycznego porodu. Uczestniczą w nim dwie istoty - ta, rodzi, i ta która się rodzi. Pleć istoty „wyłaniającej kogoś z wł, ciała" jest zdeterminowana przez prawa natury czy też - ol w porządku istnienia. Żywe próbuje rozedrzeć ciało rozsadza je od środka To ja jestem opasującym ciałem Bramą światła (...) To ja jestem jego Śliską drogą Krwawą drogą iwiata Ten fragment, proza w formie litanii, kończy się dwoma wi kolędy: „Liii, liii, łaj. Niebieski Dziedzicu". Relacja między się i rodzącą, a więc relacja macierzyństwa staje się sakralną inicj w istnienie. Tylko akt narodziny oglądany z perspektywy matki ostateczną zgodą na świat, akceptacją siebie i bytu. 4. Egzystencja człowieka składa się z powtórzeń. Wstajemy, je pracujemy, sprzątamy, rodzimy się, umieramy. Prawo powtórzeni; którego autorka nie formułuje explicite, jest stałe i niezmienne w każdej ludzkiej przestrzeni i czasie. Za Kierkegaardcm umieszczę pojecie powtórzenia w kontekście dwóch typów istnienia - estetycznej i etycznego. „W estetycznym oglądzie świata - pisze Kierkegan - powtórzenie jest błędem. Dla estety życie nic posiada ciągłości U logiki. Jeżeli pragnie czegoś, to jedynie przyjemności, rzeczy pikant­ nych, zaskakujących, ciekawych [...] Esteta nic życzy sobie powtórzeni! [...] Egzystencja etyczna podkreśla znaczenie ciągłości życia i wiernos" sobie [...] Tylko raz można uwieść dziewczynę, lecz żonę można kocił nieprzerwanie, dzień za dniem - i w ó w c z a s można powiedzieć, iż ży się w powtórzeniu."' Człowiek etyczny to ten. który wybrał ciągło i konkret życia. Dla niego codzienność nie jest nieznośną rutyna,, < objawianiem się wieczności. Jak podmiot książki Brach-Czainy, we dzienności poszukuje sensu i wartości istnienia. Esteta natomiast wo czuje się nienasycony i wciąż szuka nowych podniet. „CzIoW etyczny pragnie każdej chwili, trywialnej na równi z porywającą, cudowność chwili nie wypływa z jej poruszającej zawartości, ' wyłącznie stąd, źc została wybrana. [...] Dla człowieka etycziW chwila napełnia się blaskiem wieczności, bo została y * Podmiot, poszukujący w codzienności szczelin, ujawniających * J istnienia, wybiera powtórzenie. Jest typem etycznym Nie sz* niczego, co nowe. próbuje jedynie przekształcić konkrety w egzyt** jalne obiekty, a więc wybrać jc. dostrzec, zapragnąć ich i wciąż na no* ponawiać próbę poznania. W Szczelinach istnienia obowiązuje poelj*• powtórzenia. Przez książkę przewijają się wciąż te same motywysame obiekty egzystencjalne poddane zostają analizie. Nawet w r szczególnych akapitach autorka nie unika powtórzeń słów. Życie 0W_ na powtórzeniu ma ciągłość i sens. Jego wartość objawia się * ^ wtórzeniu. w 1 ! PRZYPISY Soren Kierkegaard Powtórzenie. Warszawa 1992 Tamże. D r a l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95ef245cdf72595a618f95c4194d7ef3.pdf 476b6a7fcddc995d7a2f459b5475631a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:756 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.239-278 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 Sławoj Szynkiewicz BADANIA ETNOGRAFICZNE W DEMOKRATYCZNEJ R E P U B L I C E WIETNAMU A k t y w n o ś ć naukowa w kraju praktycznie ogarniętym w o j n ą od wielu lat, bezustannie mobilizującym działania ludzkie i środki materialne dla w y s i ł k u mili­ tarnego, jest swego rodzaju ewenementem. Uwaga, jaką poświęca się w Wietnamie P ó ł n o c n y m nauce, oświacie i publikacji w y n i k ó w badawczych, uzasadniona jest nie tylko tradycyjnie utrwaloną pozycją wartości intelektualnych w ogólnym sy­ stemie wartości obowiązującym w Wietnamie. Tłumaczy ją też rola społeczna wszy­ stkich dziedzin kultury, praktycznie współgrająca z realizacją g ł ó w n e g o zadania politycznego państwa, jakim jest przetrwanie kryzysu i rozwój. Autor tych s ł ó w miał okazję zetknąć się na krótko z przejawami życia spo­ łecznego w Wietnamie, nie jest w i ę c zaskoczony znaczeniem p r z y w i ą z y w a n y m do wszelkich form kultywowania zdolności umysłowych człowieka. W jednym w s z a k ż e przyznaje s i ę do pełnego zadziwienia, a dotyczy ono zakresu badań etnograficz­ nych w DRW, intensywniej chyba rozwijanych niż w Polsce — pamiętając o wszel­ kich proporcjach różniących nasze kraje. Do tej porównawczej refleksji prowokuje ilość czynnych i publikujących etnografów, którą można wyliczyć z wydanego nie­ dawno przeglądu stanu badań etnograficznych *. Wymieniono w nim 40 nazwisk współczesnych autorów prac etnograficznych i etnohistorycznych, z pominięciem specjalizacji folklorystycznej i etnolingwistycznej. Nie jest to z pewnością lista pełna, gdyż nie włącza nawet wszystkich autorów esejów zamieszczonych w tym samym tomie, co wspomniane opracowanie. Naszym zamiarem nie jest jednak przeprowadzanie porównań, w istniejących warunkach najprawdopodobniej zawod­ nych, lecz wskazanie na kierunki i ciekawsze problemy badawcze poruszone w wy­ dawnictwach, które dotarły do nas z okazji Międzynarodowych Targów Książki w r. 1972 . Są to nowsze pozycje z serii Studiów Wietnamskich, ukazującej s i ę już od kilku lat w językach wietnamskim, francuskim i angielskim, obliczonej na popularyzację za granicą ważniejszych osiągnięć nauki wietnamskiej. Z żalem 2 1 L e V a n H a o, Ethnological studies and researches in North Viet Nam, [w:] Ethnographical data vol. 1; Vietnamese Studies, nr 32, Hanoi 1972, s. 9-48. Ethnographical data; Agricultural problems (3). Some technical aspects, Vietnamese Studies, nr 2:7, Hanoi 1971, ss. 286. Należy tu w y m i e n i ć w kolejności następujące pozycje (na początku podaję kolejny numer serii): 2 i 13 — Agricultural problems, vol. I i I I ; 10 — Vietnamese women; 15 — Mountain regions and national minorities (ta pozycja wydana w 1967 г., o pozostałych brak danych); 21 — Traditional Vietnam. Some historical stages. 2 3 �240 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E przyznać trzeba, że nie są nam dostępne wcześniej wydane z tej serii tomy pozo­ stające w tematycznym związku z problematyką etnograficzną . Terytorium D R W zamieszkują ponad 2 miliony 363 tysiące ludności należącej do mniejszości narodowych (wg spisu z r. I960), co stanowi niemal 15°/o ogółu mieszkańców. Składa się na nią 37 odrębnych grup mniejszościowych. Etnogra­ fowie wietnamscy uznali niedawno, że dwie spośród nich — należące do najlicz­ niejszych — Tay i Nung, tradycyjnie traktowane jako odrębne, należy klasyfiko­ w a ć wspólnie ze w z g l ę d u na znaczną bliskość ich kultury . Powstała w ten sposób najliczniejsza w Wietnamie mniejszość Tay-Nung (818 tys. osób). Nie wydaje się, by pogląd ten podzielali wszyscy badacze wietnamscy , tym bardziej że w e d ł u g klasyfikacji językowej narodowości grupy Thai Tayowie należą do podgrupy połu­ dniowej, Nung zaś do centralnej . W Wietnamie P ó ł n o c n y m utworzono w latach 1955 i 1956 dwie strefy auto­ nomiczne zamieszkałe w większości przez odrębne grupy narodowościowe — P ó ł nocno-Zachodnią i Viet Вас. Administracja tych stref zmierza do konsolidacji w ł a ­ dzy ludowej w rejonach górskich oraz do usuwania zakorzenionych instytucji feudalnych. Postawiono sobie również istotny ze społecznego i politycznego punktu widzenia cel gospodarczej integracji owych rejonów z resztą kraju. Realizuje się go poprzez kolektywizację rolnictwa, rozwijanie przemysłów lokalnych oraz eks­ pansję ogólnopaństwowej sieci handlowej, możliwą m.in. dzięki stale ulepszanym liniom komunikacyjnym. Autarkiczna, naturalna gospodarka poszczególnych grup etnicznych weszła w ten sposób w zasięg oddziaływania rynku ogólnokrajowego. Jednakże, jak się wydaje, procesy te nie znalazły się jeszcze w centrum zaintere­ sowania etnografów wietnamskich. Może to być uzasadnione faktem, że trudno byłoby przeprowadzić obiektywną ich analizę, a tym bardziej ustalić ich prawidło­ w o ś c i w zmiennej sytuacji konfliktu wojennego, kiedy zbyt wiele zewnętrznych czynników, niezależnych od polityki państwa, interferuje w przebieg tych procesów. Badania etnograficzne w Wietnamie mają wyraźnie charakter stosowany. Etno­ grafowie wietnamscy nie kontynuują francuskiej szkoły opisowej, która zresztą zdziałała wiele dla uporządkowania wiedzy o faktach etnograficznych w Indochinach. Pewnym w y j ą t k i e m jest dążenie Wietnamczyków do rozpoznania sytuacji społecznej, a zwłaszcza stosunków własnościowych i struktury w ł a d z y u mniej­ szości etnicznych okresu przed wyzwoleniem, stosunkowo pobieżnie zbadanych przez Francuzów. Ten kierunek pozostaje jednak integralnym elementem konse­ kwentnie realizowanej polityki badawczej zmierzającej do zgromadzenia środków pomocnych w ideologicznej walce o jedność światopoglądową i wspólną płaszczyznę aspiracji politycznych, pozbawioną tendencji izolacjonistycznych występujących w przeszłości, a groźnych w okresie w y m a g a j ą c y m ogólnonarodowego zjednoczenia w w y s i ł k u wojennym. W tym tkwi źródło etnograficznych poszukiwań tradycji narodowych i narodo­ wego charakteru, wspólnych wszystkim narodowościom Wietnamu. Zalicza się do nich m. in. dumę narodową, miłość ojczyzny, nieustraszoną odwagę, heroizm i tra­ dycje zawsze zwycięskiego oporu wobec obcej agresji . Wyliczenie powyższe nie 8 4 5 6 7 4 Ethnographical data, s. 5. L e V a n H a o (op. cii., s. 13) pisze o nich jako o dwu grupach etnicznych, zaś L a V a n L o i Dang Nghiem Van wydali w 1968 r. pracę Krótki zarys mniej­ szości etnicznych Tay, Nung i Thai, której tytuł w s k a z y w a ł b y na odrębne ich traktowanie. Por. W. I . G o c h m a n , Kultura i jazyki iajskich narodów, [w:] Indijskaja kultura i buddizm, praca zbiorowa, Moskwa 1972, s. 224.. ' L e V a n H a o , op. cit, s. 29. 5 6 �241 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY H E C E N Z Y J N E powinno sugerować, że mamy do czynienia z gatunkiem publicystycznym. Powstają liczne prace analizujące poszczególne wydarzenia z bogatej w walki historii kraju, lecz nie są to tylko prace z zakresu historii politycznej. Analizuje się w nich udział poszczególnych grup ludności (zawodowych, kobiet, mniejszości etnicznych itp.) w walkach i uwarunkowania ich postawy. Realizuje się zamysł stworzenia syntezy bohaterskich czynów całego narodu i teorii heroicznego ideału w życiu społecznym. Do w a ż n y c h osiągnięć zalicza się publikacja Nguyen Hong Phong za­ tytułowana Wietnamski charakter narodowy (1963), która jest w istocie analizą sy­ stemu wartości w kulturze wietnamskiej. Historyczna orientacja etnografii północnowietnamskiej sprawiła, że szczegóło­ wej analizie poddany został proces tworzenia się społeczności lokalnych, rozwoju form samorządowych w wioskach, funkcjonowania takich instytucji, jak wspólnoty ziemskie, rodzina patriarchalna, lineaż i inne związki krewniacze, wreszcie życia obrzędowego — wszystko w aspekcie. historycznym. Specyfika wietnamska sprawia, że niemożliwa jest analiza zjawisk kulturowych i społecznych bez uwzględnienia politycznych. W tym także tkwi przyczyna zainteresowania środowiska etnogra­ ficznego azjatyckim sposobem produkcji W konsekwencji przyjętych dla nauki etnograficznej założeń rozwijane s ą stu­ dia etnogenetyczne. Jednym z najważniejszych w n i o s k ó w sformułowanych w ich wyniku jest uznanie, że grupa etniczna Viet (w polskiej terminologii Wietnamczy­ ków) uformowała się na północnych obszarach Wietnamu i nie pojawiła się tam w wyniku migracji z południowych obszarów C h i n . W procesie etnogenezy Wietnamczyków udział w z i ę ł y n a p ł y w o w e ludy Thai oraz miejscowy element austro-azjatycki, podlegając następnie w p ł y w o m kulturowym charakterystycznym dla zespołu południowo-wschodniej Azji. Wniosek kończący t ę analizę brzmi: „tra­ dycyjna kultura V i e t ó w należy do grupy austro-azjatyckiej" i jest chyba zbyt jednostronny. Zreferowana w y ż e j teza odrzuca przyjmowane w literaturze twier­ dzenie, iż proces etnogenezy Wietnamczyków rozpoczął się na obszarach płd. Chin, zakończył zaś w dolinie rzeki Czerwonej. Przemilcza również (jeśli nie całkowicie odrzuca, o czym trudno w y p o w i a d a ć się na p o d s t a w ę szkicu zawartego w re­ cenzowanej pracy) raczej niepodważalny fakt w p ł y w ó w chińskich na znaczne ob­ szary kultury wietnamskiej. Nie jest również przekonujące zaliczenie języka wiet­ namskiego do grupy austro-azjatyckiej wspólnie z Mon-Khmer . Badaniami etnogenetycznymi objęto także pewne grupy mniejszościowe, co niewątpliwie stanowi sukces, gdyż w odniesieniu do nich niemal całkowicie brakuje ustaleń etnogenetycznych (z w y j ą t k i e m Thajów). Trudno oceniać wyniki tych ba­ dań, należy jednak podnieść fakt uporządkowania przy okazji nie tylko historii, lecz również klasyfikacji jedenastu grup Zao. Również dzięki badaniom wietnamskim nie może już budzić wątpliwości pochodzenie Muongów będących odgałęzieniem zespołu etnicznego Vietów, czy też — w e d ł u g terminologii stosowanej w D R W — zespołu Viet-Muong. Niestety nie zostały jeszcze poznane warunki, w jakich na­ stąpiło rozejście się tych grup, a jest to problem ż y w y od czasu pierwszych i jak dotąd najpoważniejszych prób podjętych przez Francuzkę J . Cuisinier. W omawianym tomie znalazło się interesujące opracowanie poświęcone Muongom . Zawiera ono nowe materiały dotyczące tego ludu i stanowi cenne uzupeł8 9 10 11 8 Tamże, s. 24. Tamże, s. 25. Warto przypomnieć, że Milewski w ł ą c z a język wietnamski do rodziny betańskiej. 8 10 "Nguyen Tu Chi, 16 — Etnografia Polska, XVrrr/1 A Muong sketch, [w:] Ethnographical ty­ data, s, 49-142. �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 242 nienie prac Cuisinier. L u d ten rozwinąwszy na wysokim poziomie irygacyjną tech­ nikę uprawy ryżu nie ma zupełnie własnej ceramiki, oryginalnego rzemiosła ani obróbki metalu. Demonstruje w s z a k ż e skomplikowane formy organizacji społecznej opartej na kastach i grupach krewniaczych. Artykuł przynosi ciekawe dane o spo­ łecznym zróżnicowaniu praktyk kultowych, m. in. ogranicza zasięg kultu przodków tylko do warstw wyższych. Po raz pierwszy publikuje się również dane o pew­ nych aspektach funkcji szamana po-mo w obrzędach pogrzebowych. Warto z tego opisu przytoczyć cytat wskazujący na stosunek autora, a także w ł a d z lokalnych, do utrzymujących się nadal praktyk obrzędowych. Stosunek nacechowany rozsądną tolerancją przy jednoczesnym dążeniu do racjonalizacji życia społecznego: „Obrzęd pogrzebowy uległ dobrowolnemu skróceniu z dwunastu nocy do jednej, chociażby tylko ze w z g l ę d ó w higienicznych. Lecz kiedykolwiek Muong opuszcza ten świat, cały przysiółek — włączając działaczy lokalnej komórki par­ tyjnej oraz kadr administracji — przybywa natychmiast, by złożyć kondolencje, okazać pomoc dotkniętej stratą rodzinie, a również by przysłuchać się modlitwom po-mo. Nie dlatego, że ludzie ci pragną zanurzyć się n a chwilę w czarownych snach o nadnaturalnych światach, o których wiedzą, że należą do fikcji, lecz po­ nieważ pieśni po-mo prezentują najczystszy humanizm jeszcze bardziej pod­ kreślony medytacjami w obecności doczesnych szczątków człowieka" . 12 13 Inny artykuł zamieszczony w tomie, a poświęcony T h a j o m , zawiera mniej nowych danych, wykazuje jednak również znaczne zainteresowanie organizacją społeczną i kulturą duchową. Z ciekawszych twierdzeń w nim zawartych należy przytoczyć tezę, że życie religijne Thajów wietnamskich wykazuje nikły w p ł y w buddyzmu, natomiast bardzo silnie przepojone jest formami animistycznymi. Interesujące jest to o tyle, że z w y k ł o s i ę — za francuskimi autorami — uważać, że wszystkie grupy Thajów w Indochinach w y z n a j ą buddyzm Hinajana, jedynie mniejszości Thajów zamieszkujące prowincje Kueiczou i Kuang^i C h R L pozo­ stały animistami. W polityce kulturalnej państwa przywiązuje się — ze względów, o których również była mowa w y ż e j — dużą w a g ę do działalności o ś w i a t o w e j i propagando­ wej w ś r ó d m n i e j s z o ś c i Jednym z najważniejszych zadań, które w związku z tym postawiono etnografom i językoznawcom było stworzenie alfabetu dla wielu l u d ó w pozbawionych dotąd pisma oraz modernizacja alfabetów Tay-Nung, Meo oraz Thai. Rola etnografów nie skończyła się jednak na rozwiązywaniu tego problemu. Oni w ł a ś n i e stanowią trzon kadry realizującej wśród mniejszości zada­ nia polityki kulturalnej. W swojej pracy zawodowej łączą zadania badawcze z propagandowymi i organizatorskimi. Badacze terenowi realizując również ten praktyczny aspekt swojej pracy byli w stanie objąć działalnością wszystkie nie­ mal obszary zamieszkane przez mniejszości. U m o ż l i w i ł o im to odkrycie nie zna­ nych jeszcze grup lub szczegółowsze opisanie m a ł o znanych. Należałoby tu w y ­ mienić m. in. Tay-Hay, Tay-Het, Puoc z grupy Mon-Khmer oraz górali Rue. Etnografowie wietnamscy podejmują również problematykę współczesną, zwłaszcza w odniesieniu do głównej narodowości kraju — Vietów. Badają adaptację robotników fabrycznych, budowlanych i leśnych, dzielnice miejskie jako zespoły etnograficzne, wreszcie spółdzielnie produkcyjne i gospodarstwa p a ń s t w o w e od strony zderzenia współczesności z wartościami tradycyjnymi. Nie­ stety, recenzowana publikacja nie dostarcza na ten temat żadnych bliższych ł n 12 Tamże, s. 133. Dang Nghiem phical data. s. 143-190. 1 3 V a n , An outline of the Thai of Viet Nam, [w:] Ethnogra­ �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 243 formacji. Toteż interesująca będzie inna pozycja z omawianej serii, traktująca 0 organizacji życia gospodarczego na wsi oraz technice r o l n i c z e j D w i e pierw­ sze pozycje pod tym samym t y t u ł e m (p. przyp. 3) poświęcone problematyce eko­ nomicznej i społecznej zawierają więcej materiału etnograficznego, są nam jed­ nak niedostępne. W zasadzie jest ona poświęcona kompleksowi zagadnień technicznych i spo­ sobowi ich rozwiązywania przez współczesne rolnictwo wietnamskie. Jego specy­ fikę określa klimat tropikalny, ograniczony zasób ziemi uprawnej, duża gęstość zaludnienia oraz fakt, że przemysł krajowy na obecnym etapie nie może służyć rolnictwu wystarczającą pomocą. Jeśli uwzględnimy jeszcze warunki wojenne, nie będzie niczym zaskakującym, że „aspekt techniczny" w rozumieniu omawianej książki nie traktuje w zasadzie o nowych osiągnięciach agrotechnicznych roz­ wijającego się rolnictwa, lecz o ekonomicznej i organizacyjnej stronie w d r a ż a ­ nia technik tradycyjnych, szczególnie przydatnych w aktualnych warunkach kraju 1 w sytuacji umacniania się systemu kolektywnej gospodarki. Gospodarka rolna, po przejściu kilku etapów reorganizacji, musi być obecnie najbardziej ustabilizowa­ ną dziedziną życia w kraju po to, by umożliwić osiągnięcie innych istotnych c e l ó w politycznych i gospodarczych. Temu zadaniu stabilizacji służyć ma jednak dy­ namiczny proces w funkcjonowaniu wietnamskich spółdzielni produkcyjnych. Książka omawia kilka zagadnień najistotniejszych obecnie dla rolnictwa wietnamskiego. Są to: zróżnicowanie płodów rolnych, hodowla, gospodarka ryb­ na (tradycyjnie towarzysząca uprawie ryżu), badania agronomiczne, szkolenie kadry zawodowej oraz współzależność rolnictwa i innych dziedzin produkcji. Przez zróżnicowanie płodów rolnych rozumie się maksymalne upowszechnienie wielości kultur uprawianych w Wietnamie, takich m. in. jak: kukurydza, słodkie ziem­ niaki, kasawa, warzywa, trzcina cukrowa, fasola, orzeszki ziemne oraz pasze zielone. Pierwszym warunkiem takiego zróżnicowania było uporządkowanie i roz­ budowa systemów irygacyjnych zniszczonych podczas wojny wyzwoleńczej z Francuzami. Zadanie to zostało w zasadzie wykonane w tzw. okresie odbudowy narodowej w latach 1955-1965. Drugą najistotniejszą przeszkodą był brak w o l ­ nych gruntów zajętych pod pierwszoplanową produkcję ryżu tam, gdzie dokonuje się dwu zbiorów w roku. Tzw. ryż zimowy (zwany inaczej plonem piątego mie­ siąca księżycowego) sadzony jest w październiku-listopadzie, zbierany zaś w maju lub czerwcu. Bezpośrednio po żniwach następuje sadzenie tzw. ryżu dziesiątego miesiąca księżycowego, który plonuje w październiku-listopadzie. W ten sposób kultura ryżu w y p e ł n i a cały kalendarz prac rolnych całkowicie zajmując pod nie­ ustanną uprawę wszystkie grunty ryżowe. Rozwiązanie znaleziono przez zastą­ pienie długo plonującego ryżu zimowego tzw. ryżem wiosennym sadzonym w marcu i plonującym w maju. Zaoszczędzone tak cztery miesiące między listo­ padem i marcem przeznacza s i ę głównie na uprawę poplonów służących jako pasza dla zwierząt hodowlanych oraz wykorzystywanych do użyźniania pól. Umie­ jętne stosowanie płodozmianu pozwala wprowadzić do uprawy również inne ro­ śliny. Wspomniane rozwiązanie nie tylko zwiększa produkcję rolną, lecz również znakomicie ogranicza trudności związane z brakiem siły roboczej. Brak ten wy­ stępuje szczególnie tam, gdzie stosuje się dwa tradycyjne zbiory piątego i dziesiątego miesiąca księżycowego. Jest on bardzo dotkliwy zwłaszcza w okresie od listopada do stycznia, kiedy to trwa intensywna praca związana ze zbiorami, orką, sadzeniem 14 Agricultural problems (3). �244 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i transplantacją następnego plonu oraz innymi czynnościami gospodarczymi. Na­ leży pamiętać, że niedobór siły roboczej na wsi powiększa się stale w związku z przechodzeniem wielu ludzi do służby wojskowej, pracy w przemyśle i w obro­ nie terytorialnej. Dla ilustracji można s i ę posłużyć przytoczonym w książce przy­ k ł a d e m wsi Ngo Xuyen, która w 1909 r. liczyła 1103 mieszkańców (4219 mężczyzn i 074 kobiety), z czego 385 osób w wieku produkcyjnym (od 16 lat do 60 dla m ę ż c z y z n i 55 dla kobiet). W ciągu 10 lat w i e ś t ę opuściło 201 osób w wieku pro­ dukcyjnym, co daje przeciętną 20 osób rocznie. Ponad 5-procentowy roczny ubytek siły roboczej stanowi p o w a ż n e obciążenie dla rolnictwa. Cennym uzupełnieniem książki jest szczegółowa prezentacja sytuacji gospo­ darczej dwu konkretnych przykładów — okręgu Thanh Oai oraz wsi Ngo Xuyen. Zawiera ona wiele uwag dotyczących trudności w funkcjonowaniu organizmów spółdzielczych wynikających ze słabości kierowania, interferencji przyzwyczajeń z okresu indywidualnej gospodarki oraz ograniczonej akumulacji utrudniającej wprowadzanie nowych technik i podnoszenia wydajności pracy. Interesujący ma­ teriał stanowią spostrzeżenia o sprzecznościach interesów między rzemieślnikami wiejskimi i rolnikami uzewnętrzniających się w procesie przesuwania części rze­ m i e ś l n i k ó w do pracy na roli w imię intensyfikacji produkcji rolnej. Niektóre stare gałęzie rzemiosła zastępowane s ą nowymi, np. produkcja szkła czy przetwórstwo produktów rolnych. Aneks dostarcza ilustracji niewątpliwych osiągnięć uzyskanych zwłaszcza w trudnym okresie pierwszego etapu niszczycielskiej wojny powietrznej prowadzonej przez U S A przeciwko D R W w latach 1965-1969. Tom zamyka doku­ ment w postaci statutu spółdzielni produkcyjnych w y ż s z e g o stopnia. �Antoni Kuczyński R Z E K O M E O D K R Y C I E N I E Z N A N E G O RĘKOPISU WACŁAWA S I E R O S Z E W S K I E G O Przyznam, że odkrywczy charakter artykułu H . Swienki, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego („Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1, s. 73-85) zdziwił mnie bardzo, jako że w jednym z artykułów poświęconych problematyce w k ł a d u P o l a k ó w w badania Syberii pisałem, iż drugi tom dzieła W. Sieroszew­ skiego poświęconego Jakutom znajduje się w Archiwum Akademii Nauk Z S R R w Leningradzie, a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie (sygn. Mf. A . 161). Początkowo sądziłem, że rzeczywiście chodzi o jakiś nowy rękopis tego zasłużonego badacza kultury jakuckiej, tym bardziej że za taki uważał go również doc. dr I. S. Gurwicz z Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z S R R w Moskwie, sugerujący się opinią H . Swienki podaną w rosyjskim artykule Wacław Sieroszewski i jego trudy o Jakutach (K 70-letju wychoda w swiet pierwoj etnograficzeskoj monografii o Jakutach) zamieszczonym w czasopiśmie „Izwiestja Sibirskogo Otdielenija Akademii Nauk SSSR", t. 1: 1969, o czym mia­ ł e m możliwość przekonać się podczas pobytu w Moskwie jesienią 1970 roku. 1 Rychło- jednak okazało się, że H . Swiehko „odkrył" rzecz powszechnie znaną dla badaczy problematyki w k ł a d u etnografii polskiej w badania kultury l u d ó w Syberii. Wykorzystując nadarzającą się okazję, jaką jest ukazanie się w „Prze­ glądzie Orientalistycznym" artykułu J . Reychmana , poświęconego najnowszym polskim opracowaniom z zakresu historii badań syberyjskich, należy wyjaśnić to nieporozumienie, i to na łamach tego samego czasopisma, które zamieściło wspomniany artykuł H . Swienki. Oto co na ten temat pisze J . Reychman: 2 Artykuł Swienki w „Etnografii Polskiej" był przedmiotem recenzji H . Hołdy-Różewicz („Kwartalnik Historii Nauki i Techniki" R. 15 nr 3, 1970), przy czym autorka recenzji podkreśla za S w i e n k ą odkrywczy charakter jego badań, zazna­ czając, że materiały do drugiego tomu Jakutów „uważane były tak w Polsce, jak i w Z S R R za zaginione" (s. 638). Dlaczego tak dokładnie podajemy tu te szczegóły bibliograficzne? Otóż w w y ­ mienionej rozprawie polskiego jakutologa, S. Kałużyńskiego z roku 1966 (proszę zwrócić u w a g ę na datę), o polskich badaniach nad J a k u t a m i , na s. 185, w od­ nośniku 48 zaznaczono wyraźnie, że rękopis drugiego tomu Jakutów znajduje się 3 1 A . K u c z y ń s k i , Wkład Polaków w badanie nad ludami Syberii i ich kul­ turą, „Lud", t. 51: 1968, cz. 2, s. 504-584. 3. R e y c h m a n , Ostatnie prace o polskim wkładzie w badanie ludów Azji północno-wschodniej, „Przegląd Orientalistyczny", t. 1: 1972,, s. 63-66. S. K a ł u ż y ń s k i , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 2: 1966, s. 171-190. 2 а �246 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E w Leningradzie, że jest on „niezupełnie wykończony", a mikrofilm tego rękopisu znajduje się w „zbiorach mikrofilmowych Biblioteki Narodowej w Warszawie sygn. M L A. 161". Gdyby H . Swienko znał opublikowaną rok przed jego „odkry­ ciem" wzmiankę, dowiedziałby się, że sprawa ewentualnego włączenia przekładu tego rękopisu do pism zbiorowych W. Sieroszewskiego była przez w y d a w c ó w pism i przez spadkobierców W. Sieroszewskiego brana pod uwagę, ale wobec tego, że materiał ten w e d ł u g opinii jakutologów nie był w pełni wykończony, myśli tej zaniechano. Zwraca w i ę c u w a g ę to, że nie tylko H . Swienko w rok po opublikowaniu pracy S. Kałużyńskiego o polskich badaczach Jakutów z wiadomością o losach drugiego tomu Jakutów, dokonał swego rewelacyjnego odkrycia, ale że opublikował o tym wiadomość w roku 1969, nie znając najbardziej miarodajnej na tym polu opinii jedynego polskiego znawcy spraw jakuckich (choć cytuje inny artykuł tegoż K a ­ łużyńskiego w „Euhemerze") i że rewelacyjny charakter swego odkrycia powtórzył w radzieckim czasopiśmie, nie podając wiadomości,' że mikrofilm rękopisu do­ stępny jest w Warszawie. Pożałowania jest też godne, że ten rewelacyjny charak­ ter przyznaje recenzentka pracy Swienki w „Kwartalniku Historii Nauki i Tech­ niki" w roku ¡1970, choć przecież w ł a ś n i e w tymże czasopiśmie odnotowana była (1967, s. 176) rozprawa S. Kałużyńskiego, na co — jeśli nie H . Swienko to w s p ó ł ­ pracowniczka „Kwartalnika Historii Nauki i Techniki", H. Hołdy-Różewiez — po­ winna była zwrócić uwagę. Jakie są wnioski z powyższych uwag? Jeden, że winno się więcej czytać. Jeden z niedawno zmarłych uczonych z w y k ł mawiać, że młodsze pokolenie pracowników nauki wciąż zbyt m a ł o czyta. A drugi — że naprawdę winna istnieć jakaś zasada z jednej strony integrująca nauki, zmuszająca do wzajemnej współpracy i kon­ sultacji, a z drugiej strony rozgraniczająca zakresy i sfery działalności w e d ł u g poszczególnych specjalności. My, orientaliści mamy naszą ścisłą dziedzinę, nie wcho­ dzimy na cudze podwórka, nie ingerujemy do filozofii (nieorientalnej). Gdyby ta zasada była respektowana, nie dochodziłoby do podobnych kompromitacji i nie­ porozumień . 4 Tyle informacji odnośnie do „odkrycia" H. Swienki podał J . Reychman. N a l e ż n e jest również tutaj sprostowanie dotyczące jednego z epizodów życiorysu W. Siero­ szewskiego, jakim jest jego podróż do Japonii w celu zbadania inwentarza kultu­ rowego A j n ó w mieszkających na Hokkaido. H. Swienko w swoim artykule informuje, że na skutek zarzutów, jakie wytyczono W. Sieroszewskiemu w 1900 roku i osa­ dzenia ponownie w Cytadeli Warszawskiej, chcąc uniknąć zesłania na Sybir, zde­ c y d o w a ł się on przyjąć za n a m o w ą ówczesnego wiceprezesa Petersburskiego Towa­ rzystwa Geograficznego, P. Siemionowa, zaproszenie do wzięcia udziału w „plano­ wanej podróży na Sachalin, w celu przebadania w a r u n k ó w życia i kultury Ajnów. Władze carskie były zainteresowane w tej ekspedycji, nie było jednak chętnych ł R e y c h m a n , op. cit., s. 63-64. W przypisie nr 2 do cytowanego powyżej tekstu J . Reychman wyjaśnia, że o pracach W. Sieroszewskiego na tematy jakuckie ukazała się ostatnio nowa rosyjska rozprawa L . I. R o w n j а к o w e j pt. Wacław Sieroszewski — issledowatiel Jakutii, w tomie „Polsko-russkie literaturnyje swjazi", Moskwa 1970, s. 333-344. „Autorka, czerpiąca z archiwów rosyjskich nakreśliła dzieje obu t o m ó w Jakutów. Rownjakowa zna rękopis tomu i przytacza nieco korespon­ dencji na temat próby wydania tego tomu w Z S R R w 1927 r. Rozprawa zaopa­ trzona jest w obfitą literaturę, głównie na temat kontaktów Sieroszewskiego z pisa­ rzami i uczonymi rosyjskimi ciągnących się aż do okresu międzywojennego. Nato­ miast nie zna autorka ani prac Kałużyńskiego, ani nie wie o próbie włączenia drugiego tomu do pism zbiorowych Sieroszewskiego w latach sześćdziesiątych, o czym piszemy niżej. Oczywiście nie zna i prac Swienki. Zasługi Polaków na polu bada­ nia Syberii były przedmiotem sympozjum polsko-rosyjskiego w Warszawie w dniach 29 I X — I X 1909; chodziło tu o zasługi na polu geografii i geologii, ale mowa była i o uczonych, którzy interesowali się i miejscowymi ludami, jak A. DłużykKamieński, T. Zan, A. Czekanowski, zob. «Kwartalnik Historii Nauki i Techniki», R. 15: 1970, nr 1, s, 208-214". �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 247 specjalistów, którzy mogliby podjąć taką w y p r a w ę . W tej sytuacji czynniki rządowe musiały iść na ustępstwa i miast zesłania pozwolić Sieroszewskiemu na wyjazd honorowy" . Istotnie propozycja taka była, lecz terenem wyprawy miała b y ć wyspa Hokkaido, gdzie istniały w ó w c z a s enklawy ludności ajnoskiej. A oto co na ten temat pisze W. Sieroszewski: 5 Wyprawa moja na „Daleki Wschód" m i a ł a mocno „polityczny" początek. W roku T9O0 u prof. Korzona żandarmeria rosyjska znalazła w czasie rewizji jakiś nie­ fortunny list, gdzie wymienione b y ł y nazwiska Stefana Żeromskiego i moje. N a podstawie tego listu oskarżono nas: ni mniej n i w i ę c e j jak o zorganizowanie wspa­ niałego pochodu robotniczego dookoła pomnika Mickiewicza w dniu jego odsło­ nięcia raz przypisano nam autorstwo płomiennej z tego powodu proklamacji. [...] Zostałem w i ę c osadzony w cytadeli, a Żeromskiego ocalił jedynie krwotok, jakiego doznał w tym czasie. Zostałem wypuszczony za kaucją pod nadzór, lecz śledztwo ciągnęło s i ę długo, wreszcie coś po roku doszło do mnie, że będę musiał „wrócić do ojczyzny [na rodinu], tj. do Irkucka, gdzie po spędzeniu 15 lat w kraju Jakutów zapisano mnie do ksiąg mieszczaństwa. Nie uśmiechał mi s i ę ten „powrót do o j ­ czyzny", zwróciłem s i ę w i ę c z prośbą o pomoc do senatora P. Siemionowa wice­ prezesa Petersburskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu, którego by­ ł e m członkiem. [...] Mój dostojny protektor obiecał uczynić wszystko, co będzie w jego mocy i w tym celu kazał sobie przedstawić swoją sprawę. Po kilku dniach oznajmił m i ze smutną miną, że nic zrobić nie może. [...] Czułem się „zdruzgota­ nym". — No, to nic!... My zrobimy tak!... pocieszył mnie zacny senator, widząc moje zmartwienie — My interesujemy s i ę obecnie Dalekim Wschodem. Zorganizujemy do spółki z A k a d e m i ą Nauk ekspedycję do Ajnów... Jest takie p l e m i ę na północ­ nych wyspach Japońskiego Archipelagu, ciekawe plemię kosmatych ludzi bardzo podobnych do naszych chłopów... Pan tam pojedzie na rok albo dwa, przywiezie Pan materiały, opracuje je... Wydamy książkę i znowu dostanie Pan za nią powrót do ojczyzny, jak to raz już było za Jakutów'. Co miałem robić!... Po paru dniach namysłu i walki z sobą, gdyż przykro mi b y ł o rzucać ś w i e ż o założoną rodzinę i przed ledwie paru laty odzyskaną Ojczyznę, zgodziłem s i ę postawiwszy za warunek „że będzie mi dodany do pomocy nie kto inny, jak Bronisław Piłsudski, starszy brat marszałka Piłsudskiego, przebywający naówczas na Sachalinie w charakterze zesłańca politycznego. W ten sposób ekspe­ dycja nabierała cech zupełnie polskich i w dodatku B. Piłsudski w ł a d a ł doskonale językiem ajnoskim i b y ł bardzo wśród A j n ó w popularny, gdyż ich wspierał, bronił i otaczał opieką. Tytułowano go nawet żartobliwie „królem Ajnów". Warunki moje zostały przyjęte i po półrocznych w s t ę p n y c h przygotowaniach u d a ł e m się w podróż przez Mongolię, Mandżurię, Chiny do Japonii. W połowie czerwca 1908 roku znalazłem s i ę w Hakodate, największym porcie południowego wybrzeża wyspy Hokkaido — dawniej Jesso . 6 Tak w i ę c badania kultury ajnoskiej miały być prowadzone nie na Sachalinie, a na wyspie Hokkaido. Pomyśleć m o ż e ktoś, że to nieistotny szczegół, że nie zmie­ nia on charakteru zasadniczej treści artykułu H . Swienki Rzeczywiście, szczegół to nieistotny, ale jedynie dla nieprofesjonalistów. W historii nauki polskiej — a w i ę c i w problematyce ustalenia rzeczywistego w k ł a d u P o l a k ó w w badania kultur l u d ó w pozaeuropejskich — sprawy te s ą niezmiernie ważne. W tym akurat przypadku jest to wiadomość szczególnie interesująca, gdyż rosyjskie zainteresowanie się D a ­ lekim Wschodem, tzn. japońską wyspą Hokkaido, miało stanowić zapewne począ­ tek dokładniejszych penetracji tej wyspy — lub o d w r ó c e n i e m uwagi od nich — które po etnografach mogli prowadzić inni przedstawiciele Rosji carskiej przygoto­ w u j ą c e j się już chyba w ó w c z a s do wojny z Japonią, która prowadzona była w l a ­ tach 1904-1905. 5 H. Swienko, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, „Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1, s. 73-85. W. S i e r o s z e w s k i , Wśród kosmatych ludzi, Warszawa 1926, s. 3-5. 6 �248 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Kończąc tych kilka uwag dotyczących opracowania H . Swienki podkreślić trzeba na plus autora, ż e w y d o b y ł on przy okazji zapomniane dokumenty m ó w i ą c e o kon­ taktach W. Sieroszewskiego z pisarzami i uczonymi rosyjskimi okresu m i ę d z y w o ­ jennego, które zestawił w „Aneksie" (s. 812-85) do artykułu. Jeszcze jeden istotny szczegół zawarty w opracowaniu J . Reychmana warty jest zwrócenia n a ń uwagi. Chodzi mianowicie o to, że przy omawianiu artykułu H. Swienki czyni autor u w a g ę na temat wchodzenia nieprofesjonalistów n a po­ dwórka orientalistyczne. Przestrzega jakoby przed tego rodzaju praktykami pisząc, że gdyby zasada pewnej wyłączności była ogólnie praktykowana, nie zdarzałyby sdę podobne kompromitacje i nieporozumienia, które stały s i ę przedmiotem opracowa­ nia H . Swienki. Dalej omawia autor prace A. K u c z y ń s k i e g o — gwoli prawdzie nie wszystkie — wspominając o rozprawie S. K a ł u ż y ń s k i e g o , Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, gdzie pisze, że źródło to było przedmiotem arty­ kułu A. K u c z y ń s k i e g o , który istotnie dał w nim „to co mógł", a dalej zastanawia się, kto rzeczywiście przy omawianiu tego rodzaju źródeł winien mieć „priorytet, orientalista czy etnograf?". Sądzę, ż e w tym w ł a ś n i e przypadku byłoby najlepiej, gdyby sprawami tymi zajmowali się łącznie orientaliści i etnografowie, którzy w s p ó l n i e analizowaliby te same źródła i w s p ó l n i e tworzyli ich opracowania. Nie będzie też chyba przesady w tym i nietaktu wobec orientalistów, jeśli stwierdzę, ż e może to robić zarówno sam etnograf, jak i sam orientalista. Najważniejsze jest jednak, aby to, co robią, było robione dobrze, z pełną znajomością problematyki i dokładną dokumentacją naukową, aby ich opracowania powstawały na podstawie należycie zorganizowanego warsztatu naukowego. 7 8 9 7 Pominięte zostały artykuły A. K u c z y ń s k i e g o : Etnograficzny obraz Sy­ berii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia Pol­ ska", t. 14: 1970, z. 1; Wkład polskich podróżników do historii etnografii, t a m ż e ; „Pamiętnik", Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne XVIII wieku, „Etno­ grafia Polska", t. 15: 1971, z. 2, i inne zamieszczone w czasopismach „Wszechświat" i „Problemy". Już po ukazaniu się artykułu J . Reychmana w „Sowietskoj Etno­ grafii" opublikowany został artykuł A. K u c z i n s k i j , Opisanie Sibiři XVIII w. (Materiały L . Senickogo o sibirskich aborigenach i ich kulturę), „Sowietskaja Etno­ g r a f í a " , nr 1: 1972, s. 311-38. S. K a ł u ż y ń s k i , Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, „Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 3: 1909, s. 67-82. A. K u c z y ń s k i , Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Enografia Pol­ ska", t. 12: 1968. Warto wspomnieć, ż e popularne o m ó w i e n i e relacji A. K a m i e ń skiego-Dłużyka przedstawił Z. J a s i e w i c z , Pierwszy polski opis Syberii, „ P o ­ znaj Świat", nr 3: 1966. Ostatnio natomiast nowe szczegóły odnośnie osoby A. K a mieńskiego-Dłużyka zaprezentowane zostały przez B. P. P o l e w o j a w artykule pt. O prebywanii w Rossji Adama Kamenskogo Dlużika, awtora pierwogo polskogo soczinenija o Sibiři [w:] Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie geologii i geografii, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 82, Wrocław—Warszawa— Kraków—Gdańsk 1972. 8 9 �Leszek Dzięgiel KOLONIALIZM W CZARNEJ AFRYCE Literatura afrykanistyczna wzbogaciła się w ostatnich latach o c e n n ą pozycję, której nie może pominąć w swej pracy naukowej ani etnograf, ani historyk, ani badacz problemów gospodarczo-społecznych i politycznych Czarnego Kontynentu. Co ważniejsze dla nas, dzieło to dotarło — co prawda w niewielkiej ilości egzem­ plarzy — także i do polskich, specjalistycznych bibliotek naukowych. Chodzi tu mianowicie o pięciotomową w zamierzeniu publikację zbiorową Colonialism in Africa 1870-1960 w y d a n ą pod redakcją ogólną I . H . Ganna i Petera Duignana przez Cambridge University P r e s s . Autor niniejszego o m ó w i e n i a dysponował w chwili pisania recenzji tylko pierwszymi trzema tomami, ukazującymi się na rynku w y ­ dawniczym w odstępach jednego roku. Praca została sfinansowana przez Amerykanów. Do napisania poszczególnych rozdziałów zaproszono uczonych amerykańskich i angielskich w pierwszym rzędzie, lecz również specjalistów z innych krajów, zwłaszcza z Francji, Belgii, a jeden z rozdziałów drugiego tomu, traktujący kolonializm jako epizod długiej historii Afryki, opracował np. J . F . A. Ajayi, profesor z nigeryjskiego uniwersytetu w I b a danie. Wśród autorów europejskiego pochodzenia znajdujemy zresztą także szereg przedstawicieli u n i w e r s y t e t ó w afrykańskich, z Ugandy, Ghany czy Pretorii. Nazwi­ ska uczonych, ś w i a t o w e j s ł a w y afrykanistów, takich jak Lucy Mair czy Aidan Southall, pozwalają mieć nadzieję, że również i nie wydane dotąd części dzieła posiadać będą wysoki poziom. Jak już z samego tytułu wynika, rzecz traktuje o epoce tak zwanego późnego lub też „nowego" imperializmu w Afryce, jego przyczynach i skutkach. Ujęcie tych problemów jest dość niejednolite, do czego przyczynił s i ę przede wszystkim zbio­ rowy charakter dzieła. Zdarza się, ż e autorzy poszczególnych rozdziałów polemizują ze sobą, a także polemizują z nimi w obszernym w s t ę p i e do dwu początkowych to­ m ó w g ł ó w n i redaktorzy, Gann i Duignan. Ideą całości jest próba m o ż l i w i e wielo­ stronnego naświetlenia zjawisk, jakie w y w o ł a ł kolonializm na obszarach Afryki po­ łożonych na południe od Sahary. Redaktorzy zastrzegają się, iż szereg zagadnień zostało o m ó w i o n y c h fragmentarycznie i że czekają one na dalszych badaczy. Z jed­ nej strony starano się unikać zarzutu, iż książka jest jaszcze jedną próbą wybiele­ nia białego człowieka, który przez ostatnie kilkadziesiąt lat całkowicie niemal pod1 1 Colonialism in Africa 1870-1960, tom pierwszy — The History and Politics of Colonialism 1870-1914, red L . H . Gann i Peter Duignan, Cambridge 1969; tom dru­ gi — The History and Politics of Colonialism 1914-1960, red. L . H . Gann i Peter Duignan, Cambridge 1970; tom trzeci — Profiles of Change: African Society and Colonial Rule, red. Victor Turner, Cambridge 1971. �250 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E porządkował sobie kontynent afrykański, już poprzednio zresztą eksploatując jego znaczne połacie. Z drugiej strony polemizuje się tu z dość schematycznymi oce­ nami kolonializmu, charakterystycznymi dla kręgów młodej inteligencji afrykań­ skiej, skłonnej do przeceniania e l e m e n t ó w wyzysku i niedoceniania faktu kolosal­ nych zmian cywilizacyjnych w wyniku kontaktu kulturowego. Czy i w jakim sto­ pniu poszczególne rozdziały Kolonializmu iv Afryce są przekonujące — pozosta­ w i a ł b y m do oceny czytelnikowi. W każdym razie jest rzeczą chyba bezsporną, iż kolonializm stanowi splot problemów o wiele bardziej skomplikowanych zarówno na terenie Europy w dawnych mocarstwach kolanialnych i ich społeczeństwach, jak i w samej Afryce, niż to by s i ę mogło w y d a w a ć z powszechnie dostępnej lite­ ratury i publicystyki. Krytycy i apologeci kolonializmu w Afryce zwykli bowiem zajmować się tylko jednym z przejawów i skłonni byli do pochopnego generalizo­ wania. Tymczasem skomplikowany charakter zjawiska kolonializmu w y p ł y w a ł już choćby z faktu, iż Afryka dostała się pod władzę szeregu mocarstw europejskich, posiadających odrębne, znacznie różniące się między sobą tradycje działania poli­ tycznego i wojskowego, odmienne nieraz bezpośrednie cele ekonomiczne i strate­ giczne. Inaczej patrzyła na Afrykę wiktoriańska Anglia, panująca niepodzielnie na morzu, inaczej cesarskie Niemcy. Czegoś innego zupełnie spodziewała s i ę po zdo­ byczach w Afryce żądna r e w a n ż u po klęsce Francja, a już zupełnie odmienna idea przyświecała awanturniczemu królowi Belgów. Powierzchowne stereotypy, zarówno „dzikich czarnych barbarzyńców", których biały człowiek bronił przed łowcami niewolników i przed ich w ł a s n ą okrutną oby­ czajowością, podobnie jak stereotypy kolonizatora z pejczem zagarniającego bajecz­ ne jakoby bogactwa Czarnego Lądu, nie na wiele się zdadzą badaczom współczesnej rzeczywistości afrykańskiej i interpretatorom afrykańskich dziejów najnowszych. W stereotypach takich na pewno nie mieści s i ę dość zaskakująca rola zeuropeizo­ wanych, na poły schrystianizowanych kręgów nadbrzeżnego kupiectwa afry­ kańskiego, które nieraz gorąco zachęcało A n g l i k ó w czy Francuzów do ekspansji w głąb lądu przeciwko lokalnym władcom, utrudniającym handel i pośrednictwo. Nie znajdziemy także w owych powszechnych modelach myślenia miejsca na całą mitologię ekonomiczną, na naiwną wiarę w niezmierzone bogactwa Czarnego Lądu i ich rzekomo łatwy sposób dobywania, co przecież nieraz cechowało rządzące kręgi ówczesnej Anglii, Francji, Niemiec czy Belgii. A dalej dla przykładu w y m i e ń m y fałszywą choć porywającą francuskich wojskowych ideę „Francji stumilionowej", której czarne armie kolonialne miały na polach Europy definitywnie rozstrzygnąć rywalizację z Niemcami. Lub rodzaj histerii strategicznej, jaka dziewiętnastowiecz­ nych s z t a b o w c ó w europejskich pchała w głąb afrykańskich dżungli i stepów, by ubiec innych konkurentów europejskich i uniknąć militarnego oskrzydlenia. Oma­ wiana tu książka daje wgląd w całokształt zagadnień kolonializmu w Afryce i nie­ w ą t p l i w i e znacznie rozszerza horyzonty czytelnika, nawet jeśli nie może s i ę on zgo­ dzić ze wszystkimi jej wywodami. Pierwsze dwa tomy poświęcone są historii i polityce kolonialnej w okresach 1870-1914 oraz 1914-1960 i wydano je pod bezpośrednią redakcją Ganna i Duignana. Znajdujemy w i ę c w tomie pierwszym szkic na temat tradycyjnych społeczności afrykańskich w momencie intensywnego podporządkowania sobie Afryki przez mo­ carstwa europejskie. Dalej zapoznajemy się z problemami handlu i w ł a d z y na te­ renie Afryki Zachodniej w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Jeden ze współre­ daktorów omawia samą istotę imperializmu europejskiego w Afryce, a dalsze roz­ działy omawiają różniące s i ę od siebie formy polityki kolonialnego podboju stoso­ wane przez Francję i Anglię na poszczególnych obszarach Czarnego Lądu. Odrębne �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 251 rozdziały traktują o polityce niemieckiej i belgijskiej, a także o tak zwanym „im­ perializmie pozaekonomicznym" Portugalii do roku 1910. Problemy nacisku euro­ pejskich ugrupowań humanitarnych na rządy i akcje misyjne do I wojny ś w i a t o ­ wej, zagadnienie reakcji Afrykanów na podbój, a także w ł ą c z e n i e się do ekspansjonistycznego w y ś c i g u w głąb Afryki jednego z państw rodzimych, Etiopii — to roz­ działy uzupełniające ten tom. Każdy z nich stanowi sam dla siebie pasjonującą lekturę. O ile tom pierwszy przedstawia dynamiczną, pełną spektakularnych zmian cy­ wilizacyjnych epokę „optymizmu maszyny parowej" w Afryce, to w tomie drugim zawarty został okres załamania się wielu nadziei białych ludzi, czas dwu wojen światowych, wątpliwości, okres stagnacji i gwałtownego, lokalnego rozwoju, era wzrostu nacjonalizmu afrykańskiego i finał kolonialnej przygody. Problemy oma­ wiane w tomie poprzednim znajdują tu s w ą chronologiczną kontynuację. Zarazem jednak szereg rozdziałów omawia sprawy rozwijających się pod w p ł y w e m cywili­ zacji europejskiej w koloniach afrykańskich elit politycznych i kulturalnych, a tak­ ż e zagadnienie różnych modeli polityki o ś w i a t o w e j , uprawianej wobec Czarnych przez poszczególne mocarstwa. Odrębnym zagadnieniem przedstawianym w jednym z rozdziałów jest wytwarzanie s i ę elit białych osadników, co — jak wiemy — z a ­ ważyć miało na losach całych połaci interesującego nas kontynentu. Dekolonizacji -oraz podsumowaniu drogi Afryki Czarnej do niepodległości poświęcono dwa ostatnie rozdziały. Jeden z nich napisany został przez Afrykanina z Ghany, A. Ad u Boahena, przedstawiciela uniwersytetu w Legon. Szczególnie interesującym dla etnografa i socjologa jest tom trzeci, zatytuło­ wany Profile zmiany: społeczeństwo afrykańskie i władza kolonialna. Redaktorem jest Victor Turner, profesor socjologii i antropologii społecznej uniwersytetu w Chi­ cago, który w krótkim w s t ę p i e stara s i ę uzmysłowić wartość analiz naukowych antropologa społecznego dla sprawy zrozumienia całokształtu zmian, jakim uległa dzisiejsza Afryka pod w ł a d z ą kolonialną. Turner przypomina, iż antropolodzy spo­ łeczni w Afryce, którzy przez służbę kolonialną starej szkoły określani byli mia­ nem „czerwonych", „socjalistów", „anarchistów", skłonnych do siania zamętu w umysłach tubylców, niebawem okrzyknięci zostali przez tubylczych polityków nacjonalistycznych jako „apologeci kolonializmu", „agenci kolonialnej supremacji". W -opracowanym pod redakcją Turnera tomie zawarto szereg przykładów ewo­ lucji, jakiej ulegały w dziedzinie instytucji społecznych i całokształtu kultury spo­ łeczności afrykańskie. Mamy tu w i ę c m. in. o m ó w i o n ą przez L . Mair sprawę no­ wych elit tubylczych w Afryce Wschodniej i Zachodniej, a dalej w p ł y w imperia­ lizmu ma urbanizację Afryki, szczególny charakter tej urbanizacji realizowanej w e d ł u g klucza rasowego. Ponadto w p ł y w okresu kolonialnego na ustalenie praw do ziemi, zagadnienia afrykańskich w o d z ó w i przywództwa politycznego w nowo­ czesnym już stylu oraz kapitalne zagadnienie reagowania Afrykanina na misjo­ narską kampanię oświatową. Zapowiedziany tom czwarty ma być poświęcony problemom ściśle gospodar­ czym Afryki w okrasie kolonialnym, które jednak w mniej lub bardziej skrótowy sposób były omawiane już przecież w poprzednich częściach dzieła. Natomiast piąty i ostatni tom pracy ma zawierać bibliografię przedmiotu i zarazem przewodnik po archiwalnych zbiorach materiałów dotyczących kolonializmu w Afryce, jakie znaj­ dują s i ę w Europie, Stanach Zjednoczonych oraz na samym kontynencie afrykań­ skim, z tym że każdy rozdział w omawianych tu tomach posiada na zakończenie podaną obszerną bibliografię. Każdy też z t o m ó w ma mapki zagadnieniowe i oczy­ wiście indeksy. �252 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Spór na temat roli kolonializmu w Afryce trwa nie tylko w Europie, lecz i pośród Afrykanów. Pamiętamy, ile s ł ó w potępienia wypowiedzieli pod jego adre­ sem radykalni przywódcy afrykańscy w rodzaju Nkrumaha czy Seku Toure. Przy­ pominamy sobie t e ż s ł y n n ą w y p o w i e d ź prezydenta Wybrzeża Kości Słoniowej, iż „kolonializm, jeżeli b y ł złem, to złem koniecznym", która rozpaliła do białości jego oponentów ideowych. Dziś, kiedy większość Afryki Czarnej stara s i ę budować z r ę ­ by w ł a s n e g o bytu niepodległego, okres kolonializmu (i jego skutki) wymaga spo­ kojnej, obiektywnej analizy, nie zmąconej koniunkturalnymi s ą d a m i i oportunistycznymi uogólnieniami. Redaktorzy omawianej książki piszą we wstępie, iż m a ł o jest dziedzin historii najnowszej, które, jak Afryka doby kolonialnej, stanowiłyby ciekawsze pole dla dociekań historyka. Stwierdzenie to można by również rozsze­ rzyć n a inne dyscypliny naukowe. W k a ż d y m razie klucz do zrozumienia rzeczy­ wistości społecznej, kulturowej, politycznej, a i gospodarczej Afryki współczesnej tkwi nadal chyba w znacznej mierze w ł a ś n i e w przeszłości kolonialnej. WŁODZIMIERZ P A W L U C Z U K , Światopogląd społeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, ss. 239. jednostki w warunkach rozpadu Nieczęsto zdarza się, by etnograf czy socjolog badający kulturę społeczności chłopskich podejmował problemy związane z religią i światopoglądem. Jeszcze rzadziej problematyka taka jest świadomie orientowana antropologicznie; n a j ­ częściej — szczególnie w socjologii — spotyka s i ę analizę społeczną i społeczno-ekonomiczną zjawisk religijnych. Włodzimierz Pawluczuk zaraz na w s t ę p i e swej książki pisze s ł o w a wyrażające świadomość jednostronności takiego podejścia ba­ dawczego, prowadzącego — przy traktowaniu go jako jedynego prawomocnego spo­ sobu interpretacji — do konstruowania fałszywego obrazu rzeczywistości Warto przytoczyć credo Pawluczuka, gdyż w obecnej fazie rozwoju etnografii często traci się z oczu tę perspektywę, która znana jest w historii nauki pod nazwą antropologii kultury: „[...] nadużywanie tego rodzaju metody interpretacji (wyjaśnianie zjawisk przez o d w o ł y w a n i e się do ich funkcji usługowej w stosunku do interesów grup społecznych — przyp. R T ) prowadzi do w y j a ś n i e ń szablonowych, wulgarnych. Są zjawiska religijne, w których treści społeczne są ewidentne [...], są jednak i takie, jak na przykład prądy głęboko mistyczne, ekstatyczne sekty, ruchy ascetyczne itp., gdzie tego rodzaju wyjaśnienie nie wystarcza — potrzebna jest dodatkowa inter­ pretacja antropologiczna, interpretacja biorąca za punkt wyjścia osobowość ludzką i jej potrzeby, które z kolei ukształtowane są przez warunki egzystencji ludzkiej o wiele bardziej trwałe od społeczno-ekonomieznych u w a r u n k o w a ń danej, histo­ rycznie określonej sytuacji" (s, 6). Dodać tu można, że również zjawiska religijne o ewidentnej treści społecznej — jak je określa autor — posiadają aspekty, których w y j a ś n i e n i e wymaga uwzględnienia cech osobowości ludzkiej. Omawiając s w ą po­ s t a w ę badawczą wysuwa t e ż autor postulat podjęcia z marksistowskiego punktu widzenia badań nad nie nowymi i kontrowersyjnymi, ale ciągle aktualnymi, pro­ blemami: „doświadczeniem religijnym", „świadomością kosmiczną", strachem przed śmiercią i poszukiwaniem sensu życia. Waga tego postulatu ujawnia s i ę w kon­ tekście pracy Pawluczuka, która została napisana pod kierunkiem prof. Marii Ossowskiej jako dysertacja doktorska. Jest to praca nietypowa również przez ambitność stawianego celu — ukazania rozterek człowieka w obliczu gwałtownych przemian kulturowych. I chociaż jest �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 253 to temat od dawna goszczący na warsztatach naukowców, książka Pawluczuka ukazuje nam nowy wymiar procesów zachodzących w kulturze chłopskiej, bodaj najistotniejszy. Przejdźmy do rozpatrzenia problematyki. Pod w z g l ę d e m merytorycznym można podzielić pracę na trzy zasadnicze części: 1 — model tradycyjnej kultury c h ł o p ­ skiej i określenie typowych cech światopoglądu jednostki w tych warunkach; 2 — czynniki rozpadu kultury tradycyjnej; 3 — charakterystyka zjawisk społecznych określanych jako dewiacyjne. Wszystkie trzy grupy zagadnień rozpatrywane są na przykładzie białoruskich społeczności prawosławnych mieszkających w granicach dzisiejszej Białostocczyzny, określonych w pracy jako grupa etniczna. Obserwacją objęte zostały procesy zachodzące w okresie międzywojennym. Ramy geograficzne i historyczne przekroczył autor kilkakrotnie w celu przedstawienia zjawisk analo­ gicznych bądź pogłębienia analizy przez ukazanie czasowej dynamiki interesują­ cych go zjawisk. Prezentację książki należy rozpocząć od kwestii terminologicznych, które w ne­ gatywny sposób zaciążyły nad początkową, a w jakimś stopniu również zasadniczą częścią pracy. Chodzi przede wszystkim o brak definicji terminu „światopogląd". Wyjaśniając problematykę pracy Pawluczuk zauważa tylko, że zainteresowania jego skierowane są n a światopogląd jednostki „a raczej tę dziedzinę, którą można by n a z w a ć »filozofią człowieka«". Dalej dodaje: „koncentrować się przy tym b ę d ę na centralnym dla niej problemie, na stosunku człowieka do natury, a w szczegól­ ności do czasowej nietrwałości form bytu, do zjawiska przemijania i śmierci" (s. 59-60). Nie można powiedzieć, by takie określenie było najbardziej precyzyjne (nie m ó w i ą c już o braku jasności co do miejsca zajmowanego przez taką proble­ matykę w całokształcie światopoglądu), bowiem autor jedynie w rozdziałach po­ święconych kulturze tradycyjnej m ó w i sporadycznie o stosunku człowiek—natura, zaś problem życia i śmierci w myśli ludowej pojawia s i ę co prawda kilkakrotnie, ale też marginalnie. S ł o w a Pawluczuka odpowiadałyby treści książki, gdyby rozu­ miał on przez „naturę" — rzeczywistość uwarunkowaną historycznie, a przez „for­ my bytu" — wzory, normy i wartości społeczne. Brak teoretycznych ustaleń dotyczących znaczenia terminu „światopogląd" jest g ł ó w n ą przyczyną niejasności rozważań autora na temat tradycyjnego światopoglą­ du jednostki, w których podkreślona jest przede wszystkim ogólnie pojmowana oczywistość sytuacji człowieka we własnej grupie i otaczającym go bezpośrednio świecie. Dla poruszanych dalej zagadnień ogólności te nie wystarczają. Poza nawia­ sem zainteresowań znalazły się tak w a ż n e dziedziny, jak systemy norm i wartości, w której to sferze dezintegracja kultury tradycyjnej ujawniła s i ę najwyraźniej. Innym terminem wzbudzającym wiele zastrzeżeń jest „tradycyjna społeczność terytorialna". Autor pisze: „Określeniem »tradycyjna« przeciwstawiamy tę spo­ łeczność wsi nowoczesnej, mocno związanej z rynkiem, połączonej szeregiem więzi z miastem i ogólnonarodową kulturą" (s. 15). Wszystko to prawda, ale z powodze­ niem można użyć w tym kontekście s ł o w a „dawna". Określenie „tradycyjna" uży­ wane jest synonimicznie z przymiotnikiem „dawna" bardzo często również w pra­ cach etnograficznych. Uproszczenie to wynika z niedostrzegania roli tradycji jako czynnika sterującego życiem społecznym, który decyduje o różnicy między społecz­ nościami chłopskimi, np. X I X wieku a społeczeństwem zurbanizowanym. W da­ nym przypadku można sensownie użyć określenia „tradycyjna" w znaczeniu „dawna", ale implikuje to niemożność zastosowania terminu „społeczność tradycyjna" do istniejących jeszcze obecnie społeczeństw plemiennych, co jest ewidentnym para­ doksem. U ż y w a n i e terminu „tradycja" w uproszczonym, potocznym znaczeniu dzi- �254 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E wi tym bardziej, że autor za punkt wyjścia przyjmuje koncepcję Beckera, gdzie problematyka tradycji odgrywa dość istotną rolę. Chcąc przejść do pierwszej części zagadnień merytorycznych musimy z n ó w zatrzymać się na sprawach terminologii. Pawluczuk nie u ż y w a bowiem określenia „model tradycyjnej kultury chłopskiej", lecz zgodnie z duchem socjologii „model tradycyjnej społeczności terytorialnej", szczególnie w tytułach rozdziałów i pod­ rozdziałów. Rezygnacja z nich w trakcie w y k ł a d u jest zrozumiała, gdyż przedmio­ tem jego rozważań jest kultura społeczności chłopskich, ze w z g l ę d u na którą zresztą określa te społeczności jako zbliżone do punktu sacred na skali przyjętej za Becke­ rem. Cechy sakralności posiadają nie ludzie, ale związki między nimi, a stosunki społeczne stanowią już sferę kultury. Model tradycyjnej kultury chłopskiej skonstruowany zastał w oparciu o dy­ chotomię Beckera i ustalenia zawarte w pracach D. Markowskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej, J . S. Bystronia, K . Moszyńskiego, J . Chałasińskiego, S. Czarnowskiego, K . Dobrowolskiego, B. Malinowskiego, Z. Szyfelbejn-Sokolewicz. Uznaje on k u l ­ turę chłopską jako system zintegrowany i zharmonizowany, monosemantyczny a jednocześnie wielofunkcyjny. Jako punkt odniesienia dla sytuacji późniejszej, tzn. dezintegracji, model ten jest autorowi przydatny, ale razi nieco schematycznośeią i zbytnią ogólnością, w której brak miejsca dla występujących już w X I X wieku e l e m e n t ó w dezintegrujących kulturę. Znacznie mniej udana jest próba przedstawie­ nia „światopoglądu jednostki w tradycyjnej społeczności terytorialnej". Autor roz­ patruje cztery grupy zagadnień. „Charakter wierzeń wschodniosłowiańskich" to chaotyczna i jednostronna próba skonstruowania z wierzeń, przysłów i deklaratyw­ nych postaw wobec duchowieństwa obrazu, mającego świadczyć o „przewadze wzo­ rów zachowań przekazywanych przez tradycję ludową nad wzorami wnoszonymi do tych społeczności przez chrześcijaństwo". T a , skądinąd słuszna m y ś l nie została jednak w pełni udokumentowana. Bardzo trafnie przedstawione zostały następne zagadnienia: „reguły myślenia", „ontologia ludowa" oraz kwestia „mitu i obrzędu" w oparciu o teorie M. Eliade, L . Levi-Bruhla (skonfrontowaną z ustaleniami C. Lévi-Straussa) i w niewielkim stopniu B. Malinowskiego. Jakkolwiek są to roz­ w a ż a n i a dość ogólne i nie pretendujące do szczegółowej analizy tych dziedzin k u l ­ tury chłopskiej, wartość ich polega nie tylko n a uchwyceniu kilku najważniejszych cech myśli ludowej, lecz także na samym podjęciu problemów niezwykle w a ż n y c h dla zrozumienia każdej kultury. Mimo tego omawiany fragment książki Pawluczu­ ka nie daje zbyt jasnego poglądu na temat całokształtu światopoglądu ludowego. Wszystkie wymienione zastrzeżenia i wątpliwości nie dyskredytują pracy. O jej wartości decyduje bowiem część zasadnicza oparta w znacznym stopniu na w ł a s ­ nych obserwacjach terenowych i niezwykle interesujących materiałach źródłowych zebranych przez autora. Tę część książki rozpoczyna rozdział poświęcony analizie procesów rozkładowych w kulturze chłopskiej, a głównie ich przyczynom. Teore­ tyczną podbudowę stanowi tu koncepcja Orsini-Rosenberga aprobowana przez Pawluczuka z pewnymi uściśleniami. Szkoda, że nie zostały w tym miejscu wyko­ rzystane znane studia K . Dobrowolskiego. Za punkt wyjścia dla analizy sytuacji w prawosławnej grupie etnicznej Biało­ rusinów przyjmuje autor hipotetyczny moment, w którym grupa traci tradycyjne wzory kulturowe i „jako całość nie znajduje [...] jednolitych w z o r ó w nowych". Duże znaczenie posiadają tu różnice wyznaniowe w p ł y w a j ą c e w znacznym stopniu na przebieg i charakter procesu dezintegracji kulturowej. Bardzo w y r a ź n a granica przebiega między grupami katolickimi i prawosławnymi. Według autora, społecz­ ności katolickie zastąpiły utracone wartości wzorem „Polaka patrioty", znajdując �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 255 ideologiczne oparcie w narastających od początku istnienia I I Rzeczypospolitej ten­ dencjach deprecjacji e l e m e n t ó w etnicznie ruskich. Utożsamienie się poprzez wiarę z narodem (Polak — katolik) było czynnikiem stabilizującym. Społeczności prawo­ s ł a w n e znalazły s i ę natomiast w sytuacji, w której nie mogły „stać się Polakami z wielu powodów" — w p ł y n ę ł a na to nie tylko nacjonalistyczna polityka rządu pol­ skiego, ale również stereotypy myślenia białoruskiej ludności prawosławnej. Dezintegracja kultury chłopskiej na terenie Białostocczyzny była procesem w y ­ nikającym, jak i na innych terenach Polski, z coraz intensywniejszej od 2 poł. X I X wieku ingerencji c z y n n i k ó w zewnętrznych (zmiany w inwentarzu material­ nym, zmiany sposobów gospodarowania i rozkład gospodarki naturalnej, upo­ wszechnianie szkoły, n a p ł y w nowinek). Okresem p r z e ł o m o w y m procesu była I woj­ na światowa. W przypadku społeczności prawosławnych procesí dezintegracji miał dodatkowy aspekt w postaci degradacji roli kościoła prawosławnego będącej w y ­ nikiem z jednej strony rewolucji w Rosji, z drugiej — w Polsce — dyskryminacji mniejszości wyznaniowych i dążeń polonizacyjnych, walk w e w n ą t r z cerkwi — za­ równo o charakterze religijnym, jak i politycznym — oraz lojalistycznej w stosunku do w ł a d z polskich postawy znacznej części duchowieństwa prawosławnego. Bezpośrednim przejawem rozpadu tradycyjnego systemu kulturowego był za­ nik jego atrybutów czy —• jak pisze autor — „rezygnacja z wartości etnicznych" — dawnych narzędzi, stroju, folkloru — co stanowiło przejaw zaniku tradycyjnych norm i wzorów. Pawluczuk podkreśla szczególnie zanik norm moralnych obserwo­ wany głównie, ale nie tylko, w środowisku m ł o d z i e ż o w y m i rodzenie s i ę nastro­ j ó w nihilistycznych. Nihilizm był tylko jedną z form społecznej dewiacji, w y s t ę ­ pował zresztą często w związku z radykalizmem społeczno-politycznym. W nieruchomych z pozoru społeczeństwach białoruskich (tak opisywali je etno­ grafowie) rodzą się w szybkim czasie organizacje polityczne o radykalnych progra­ mach akceptujących często w a l k ę zbrojną i terror oraz sekty religijne. Ten mo­ ment rozpoczyna najbardziej interesującą część pracy Pawluczuka. Stając w ko­ nieczności wyjaśnienia przyczyn tego stanu, rezygnuje on z interpretacji w kate­ goriach przyczynowych, skupiając u w a g ę na warunkach społeczno-kulturowych sprzyjających powstaniu tego typu zjawisk. D l a jaśniejszego w y k ł a d u o d w o ł u j e s i ę do tradycyjnej, ahistorycznej wizji świata i od tego poziomu rozpoczyna analizę psychologicznych aspektów zachodzących przemian. Człowiek żyjący w „oczywistym" świecie kultury tradycyjnej, przekonany, że każda zmiana istniejących w z o r ó w grozi katastrofą nie tylko świata ludzkiego, ale wręcz kosmosu, w sytuacji niemal całkowitego załamania s i ę dawnego porządku broni istnienia świata za pomocą złożonej sieci oporów, od sfery ekonomiczno-technicznej począwszy, a na sferze psychicznej skończywszy. Pawluczuk margi­ nalnie omawia mechanizmy działania oporów wobec zmian, co nie usprawiedliwia jednak braku wspomnienia choćby w a ż n y c h dla tego problemu prac Dobrowol­ skiego czy Wieruszewskiej. Autor rozpatruje te kwestie ubocznie, gdyż próby utrzymania dawnych s y s t e m ó w norm i wartości nie powiodły się. Zaczęła tworzyć się „pustka kulturowa". Człowiek stracił jednoznaczne przywiązanie do jakiejś re­ ligii, ideologii; wszystko co dawniej b y ł o ś w i ę t e stało się kwestionowanie. Szybki rozwój sekt religijnych w y n i k a ł z konieczności posiadania jasnych i uznanych ukła­ dów odniesienia dla działań jednostkowych i społecznych, stanowił w i ę c odpowiedź na niezaspokojone potrzeby decydujące o zachowaniu równowagi psychicznej. A n a ­ lizując programy i formy działania poszczególnych sekt na terenie Białostocczyzny (trzy odmiany zielonoświątkowców, Kościół Chrystusowy, Adwentyści Dnia Siód­ mego, Badacze Pisma Świętego, Ś w i a d k o w i e Jehowy), autor określa jednocześnie, �256 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E do jakich potrzeb o d w o ł y w a ł y się one. I tak „wyznania baptystyczne — do potrzeby równowagi duchowej i optymizmu życiowego" (religijne kontemplacje bądź eksta­ tyczne transy), „adwentyści — do potrzeby rozumienia sensu dziejów, a w ich r a ­ mach — współczesnej rzeczywistości" (studia nad tekstem biblijnym), „Świadko­ wie Jehowy — apelują do nastrojów dezaprobaty czy też nienawiści wobec niedomagań społeczno-politycznej rzeczywistości". Gdy do charakterystyki tej dodamy inten­ sywnie rozwijające s i ę radykalne ruchy polityczne ( K P P , K P Z B , K P Z U , Hromada, Niezależna Partia Chłopska, Białoruska Organizacja Rewolucyjna i Organizacja Terrorystyczna), których ideologia miała często charakter chiliastyczny, dostrzegamy odpowiedniość ich form działania w stosunku do dwóch podstawowych t y p ó w oso­ bowości. Pawluczuk zastanawiając s i ę nad wielością prądów ideologiczno-światopoglądowych stwierdza, że wszystkie one „zaspokajają te potrzeby, które nie mogą być inaczej zaspokojone w chwili rozpadu społeczności tradycyjnej", a przyczyn ich rozpowszechnienia szukać należy w potrzebach konkretnych jednostek i ich cechach psychospołecznych. Istotnie, wydaje się, że narzucająca się odpowiedniość między ruchami kontemplacyjno-mistycznymi i introwertycznym typem osobowości oraz ruchami agresywno-dynamicznymi a typem ekstrawertycznym stanowi wy­ jaśnienie tego problemu i ukazuje jednocześnie dwa różne sposoby nadawania sen­ su istnieniu jednostki w skomplikowanej sytuacji kulturowej. Wskazując na podo­ bieństwa funkcji pełnionych przez organizacje polityczne i sekty religijne odsłania autor pewne cechy wszystkich r u c h ó w społecznych w epokach przełomowych, b ę ­ dące odbiciem uniwersalnych własności osobowości ludzkiej. Kolejnym i ostatnim etapem rozważań autora jest zagadnienie prób reintegracji podejmowanych wśród części ludności prawosławnej. I te zjawiska nie dokony­ w a ł y się jednak w ramach oficjalnej cerkwi. Przedmiotem szczegółowej i wielo­ aspektowej analizy jest tzw. sekta grzybowska, powstała spontanicznie w o k ó ł osoby proroka liii, chłopa ze wsi Grzybowszczyzna, której szczególność przejawia się w podobieństwiach jej ideologii i charakteru do ruchów społeczno-religijnych powstających w wyniku zetknięcia s i ę społeczności plemiennych z cywilizacją europejską. Tzw. sekta grzybowska (autor, ze w z g l ę d u na jej amorficzny charakter, u ż y w a również terminu „ruch") była „religijną formą samoobrony grupy etnicznej", <x> przejawiało s i ę w ostrym potępieniu nowych e l e m e n t ó w w kulturze, w nakazie szanowania starych obyczajów itp. Jakkolwiek sekta powstała w opozycji do cerkwi, w y s t ę p o w a ł a z pozycji prawosławia i dążyła do rekonstrukcji jego dawnego, ludo­ wego oblicza. Wyrażało się to między innymi w potępieniu sekt baptystycznyeh i in. Ciekawym momentem ideologii tej grupy jest utożsamienie prawosławia (głównie sekty grzybowskiej) z językiem białoruskim. Jeden z ideologów sekty pisał: „Baptyści i wszystkie inne sekty, znaleźliście sobie wyznanie, a językiem naszym mówicie. Więc piszcie i m ó w c i e po baptysku, wtedy powiem, iż wiara wasza jest od Boga, a tak — od diabła" (s. 227). Pawluczuk wyjaśniając istotę tego ruchu pi­ sze: „Grupa etniczna broni e l e m e n t ó w etnicznych jako »świętych« dlatego, iż są one dla jej członków rzeczywiście święte, co oznacza, iż dla wielu wychowanych w tej kulturze jednostek tylko one s ą w stanie znieść dystans wobec świata, dać poczucie sensu i miejsca indywidualnego w świecie" (s. 231). Dodajmy — s ą b y ć może jedyną szansą zachowania poczucia tożsamości z grupą społeczną i ideologią, dostarczają układów odniesienia jasnych i m o ż l i w y c h do zrozumienia, są „regula­ torami stosunku człowieka do rzeczywistości". Kończąc swe rozważania autor stwierdza, że ruch proroka liii był logiczną kon­ s e k w e n c j ą rozpadu tradycyjnej kultury chłopskiej oraz narastających w łonie spo­ łeczności radykalnych ruchów, sekt religijnych i postaw nihilistycznych. B y ł w i ę c �257 RECENZJE swego rodzaju „złotym środkiem" reakcji społeczności na proces przemian kultu­ rowych. Książka Pawluczuka obok wartości poznawczych ma również reperkusje natury ogólniejszej. Skłania nieuchronnie do refleksji nad prawidłowościami reakcji ludz­ kich na pewne sytuacje społeczno-kulturowe tak w średniowiecznej Europie, w ko­ lonizowanych krajach pozaeuropejskich, jak i w świecie współczesnym. Jest to niewątpliwie pozycja znacząca w dorobku nauk o c z ł o w i e k u i kulturze. Ryszard G U N N A R M Y R D A L , Objektivitat Frankfurt am Main 1971, ss. 115. in der Sozialforschung, Tomicki Suhrkamp Verlag, Problem obiektywizmu badaczy i obiektywności twierdzeń w naukach społecz­ nych zajmuje Gunnara Myrdala prawie od początku prowadzonych przez niego badań ekonomicznych, socjologicznych i metodologicznych. Już w swej drugiej większej pracy dochodzi do wniosku, iż doktryny ekonomiczne, wbrew głoszonym przez ekonomistów programom nauki uznającej wyłącznie autorytet faktów, prze­ niknięte są w y w o d z ą c y m i się z filozofii prawa naturalnego i utylitaryzmu ideami moralnymi i politycznymi. Nie są od nich wolne nawet najbardziej zmatematyzo­ wane i na pozór obiektywne teorie. Zatem wiedza ekonomiczna należy raczej do ideologii niż nauki. Wedle ówczesnych poglądów Myrdala m o ż l i w e jest uprawianie nauk społecznych wolnych od wartościowań. Jedynie w wypadku zastosowań praktycznych w y n i k ó w badań naukowych konieczne jest przyjęcie pewnych prze­ słanek wartościujących, umożliwiających wyprowadzenie z teorii konsekwencji praktycznych. Poglądy metodologiczne Myrdala uległy z czasem znacznej ewolucji. Pierwotna idea nauki wolnej od wartościowania została zastąpiona koncepcją, wedle której na każdym kroku procesu badawczego obecne są wartościowania, a warunkiem ko­ niecznym rzetelnego badania jest w y r a ź n e sformułowanie założonych w nim prze­ słanek wartościujących. Koncepcji tej Myrdal nigdy w pełni nie rozwinął i syste­ matycznie nie wyłożył. Wyrażał ją jedynie okazjonalnie, w związku z podejmowa­ nymi przez niego badaniami konkretnych problemów społecznych i ekonomicznych. W każdej ze swych głównych p r a c powraca Myrdal do problemu roli wartościo­ w a ń w naukach społecznych. Paul Streeten wybrał z pism Myrdala i w y d a ł w od­ dzielnym tomie artykuły i fragmenty prac prezentujące związane z problemem wartościowania postulaty metodologiczne, ich uzasadnienia i zastosowania. Tom wydany przez Streetena jest jakby uzupełnieniem, pozytywną częścią pracy Das po1 2 3 1 Vetenskap och Politik i nationalekonomin, 1930; wyd. niemieckie: Das politische Element in der nationaldkonomischen Doktrinbildung, 1932; wyd. angielskie: The Political Element in the Development of Economic Theory, London 1953, Cam­ bridge 1965. An American Dilemma. The Negro Problem and Modern Democracy, 1944; An International Economy, 1956; Teoria ekonomii a kraje gospodarczo nierozwinięte, 1957, wyd. polskie 1958; Asian Drama, 1968; The Challenge of World Poverty, 1970. Value in Social Theory, 1958, wyd. niemieckie: Das Wertproblem in der Sozialwissenschaft, 1965. 2 3 17 — Etnografia Polska, X V I I I / I �258 RECENZJE lltische Element in dér Nationalókohomischen Doktrinbildung, która miała przede wszystkim charakter krytyczny. W rokü U'967 Myrdal wykładał gościnnie w St. Vincent College w Latrobe (Pensylwania). Tematem wykładów" był problem wartościowania i obiektywizmu w naukach Społecznych. Wygłoszone w ó w c z a s wykłady stały się podstawą oma­ wianej niżej pracy . Zatem jest to pierwsza oddzielna, zwarta praca Myrdala po­ święcona problemowi, który interesował go podczas wszystkich jego badań ekonomicznych i socjologicznych. Podstawowym pytaniem stawianym przez Myrdala w recenzowanej pracy jest pytanie o to, czym jest obiektywność w naukach społecznych i w jaki sposób można ją zagwarantować badając fakty społeczne i związki przyczynowe między nimi. Drugą część tego pytania rozbija na trzy pytania szczegółowe: 1. J a k można uwolnić się od przygniatającego dziedzictwa literatury nauk spo­ łecznych? Zawiera ona bowiem zazwyczaj normatywne i teleologiczne pojęcia, wy­ w o d z ą c e się z metafizycznej filozofii prawa naturalnego i utylitaryzmu. 2. Jak można uwolnić badania naukowe i ich wyniki od w p ł y w u kulturalnego, gospodarczego i politycznego środowiska badacza? 3. Jak można zapobiec zniekształceniu w y n i k ó w badań pod w p ł y w e m zdetermi­ nowanej pochodzeniem, środowiskiem, konstytucją i skłonnościami osobowości ba­ dacza? Aby odpowiedzieć na pytanie, czym jest obiektywność w nauce, należy wpierw wiedzieć, czym jest sama nauka. Wedle Myrdala nauka jest szczególnym rodzajem poznania. W poznaniu zaś można wyróżnić dwie formy: poglądy, czyli poznanie inte­ lektualne i kognitywne, oraz wartościowania •', czyli poznanie emocjonalne i wolitywne. Na poglądy składają się przedstawienia o rzeczywistości. Natomiast warto­ ściowania m ó w i ą o tym, jak być powinno. Poglądy można oceniać za pomocą kryteriów obiektywnych pod w z g l ę d e m słuszności i pełności. Słuszne są te poglądy, które są prawdziwe, niesłuszne są te, które są fałszywe. Pełność jakiś poglądów można ocenić poprzez porównanie ich z w i e d z ą obszerniejszą. Natomiast sądy war­ tościujące, w których znajdują s ł o w n y wyraz wartościowania, nie podlegają ocenie za pomocą kryteriów obiektywnych. W myśleniu konkretnych jednostek między poglądami a wartościowaniami nie ma wyraźnej granicy. Zlewają s i ę one często w jedną całość tworząc opinie, które mają zarazem pewne właściwości poglądów, jak i wartościowań. Wartościowania konkretnych jednostek, częściej niż ich poglądy, bywają nie­ zgodne. Zachowaniami poszczególnych ludzi nie kieruje bowiem na ogół jednolity system wartościowań. Najczęściej zachowania ludzkie są jak gdyby wypadkowymi antagonistycznych dążeń, interesów i ideałów. Spowodowane jest to przede wszyst­ kim tym, iż wartościowania są usytuowane na różnych poziomach „moralnej osobo­ wości" ludzi, którym odpowiadają różne stopnie ogólności s ą d ó w moralnych. Myr­ dal wyróżnia dwa poziomy wartościowań — w y ż s z y i niższy — oraz odpowiednio dwa rodzaje wartościowań — wartościowania w y ż s z e i niższe. Wartościowania w y ż ­ sze s ą wartościowaniami ogólniejszymi; uznaje się je za obowiązujące dla całego narodu lub nawet dla całej ludzkości. Wartościowania niższe odnoszą się tylko do 4 Objectivity in Social Research, 1969. P o n i e w a ż oryginał angielski nie jest mi dostępny, recenzja napisana została na podstawie wydania niemieckiego. Myrdal konsekwentnie wszędzie m ó w i o wartościowaniach, a nie o w a r t o ś ­ ciach. Pragnie^ w ten sposób, jak sam powiada, podkreślić subiektywny charakter procesu wartościowania, ale pojęcie wartościowania nigdzie nie zostało przez niego dostatecznie określone. 4 5 �RECENZJE 259 poszczególnych i n d y w i d u ó w i grup. Mają one w w i ę k s z y m stopniu niż wartości wyższe charakter gospodarczych, społecznych i seksualnych interesów i dążeń. Mimo, iż w naszej kulturze wartościowania w y ż s z e są oceniane moralnie wysoko, to jednak w życiu codziennym ludzkimi zachowaniami kierują przede wszystkim w a r ­ tości niższe. Wartościowania w y ż s z e dochodzą do głosu poza życiem codziennym, w pewnych szczególnych momentach, gdy jednostka w y s t ę p u j e jako rzecznik inte­ resów ogółu. Wartościowania w y ż s z e znajdują oparcie przede wszystkim w państwie i w innych instytucjach formalnych. W nich, jak powiada Myrdal, ludzie zdepo­ nowali myśli o lepszym świecie. Chociaż bowiem zachowaniami większości ludzi kierują wartościowania niższe (żywią przesądy, kierują się egoistycznymi pragnie­ niami i krótkowzrocznymi interesami), to na ogół występując na forum publicznym będą potępiali przesądy i egoizm. Może się zdarzyć, iż np. związki zawodowe jako organizacja potępią dyskryminację rasową, chociaż poszczególni członkowie swym zachowaniem w życiu codziennym będą się przyczyniali do jej trwania. Oczywiście zdarza się, iż instytucje zostaną opanowane przez cynizm moralny, ale na ogół w ustroju demokratycznym instytucje sprzyjają wartościowaniom w y ż s z y m . Właściwości wartościowań powodują, iż ludzie dążą do ich ukrycia. Ludzie nie tylko nie są .skłonni odkrywać przed innymi w ł a s n y c h wartościowań, ale nawet przed samymi sobą nie przyznają się do wartościowań rzeczywiście kierujących ich zachowaniami. Dzieje się tak z następujących p o w o d ó w : 1. Ludzie w życiu codziennym kierują się z czysto oportunistycznych w z g l ę ­ dów wartościowaniami niższymi. T e zaś nie są wysoko moralnie oceniane. Niektóre z nich są potępiane. Mechanizmy kontroli społecznej skłaniają ludzi do ich ukry­ wania. 2. System wartościowań jednostki jest najczęściej niezgodny. Wartościowania niższe popadają w konflikt z wyższymi. Ponadto do konfliktów może dochodzić także w obrębie każdego z dwu rodzajów wartościowań. Konflikt wartościowań odczuwany jest przez jednostkę jako przykrość. 3. Ani wartościowania wyższe, ani niższe nie są uzasadnialne. Nie można wy­ kazać ich słuszności, tak jak dowodzi się słuszności poglądów wskazując na ich prawdziwość. Wartościowania pozbawione są zatem tej siły przekonywania, którą posiadają poglądy. Ponieważ poglądy posiadają pewne pożądane właściwości, których nie posia­ dają wartościowania, przeto ludzie dążą do przedstawienia wartościowań jako po­ glądów lub ich konsekwencji. W ten sposób wartościowania zostają ukryte, a po­ glądy stają się fałszywe. Podlegają temu procesowi zakamuflowywania przede wszystkim wartościowania niższe. Dążenie do ich ukrycia, względnie usprawiedli­ wienia, powoduje powstawanie stereotypów, czyli teorii popularnych, na które skła­ dają się w większości poglądy fałszywe. Takim stereotypem było np. panujące w Stanach Zjednoczonych w epoce Dullesa — Mc Carthy'ego przekonanie o ś w i a ­ towym spisku komunistycznym skierowanym przeciw Ameryce. Stojące za stereo­ typami wartościowania powodują, iż stereotypy zawierają zawsze znaczny ładunek emocjonalny. Wypowiadane s ą one z głębokim przekonaniem i wielkim zaangażo­ waniem. Uczeni nauk społecznych, tak jak wszyscy ludzie, kierują się w życiu przede wszystkim wartościowaniami niższymi, które usiłują przedstawić w postaci poglą­ dów lub przynajmniej nimi uzasadnić. Dlatego zdeterminowane tradycją, środo­ wiskiem i osobowością wartościowania badaczy stają się źródłem błędów w nau­ kach społecznych. Badacze dopasowują wyniki swych badań do w ł a s n y c h w a r t o ś ­ ciowań; wyciągają ze swych badań wnioski zgodne ze swymi wartościowaniami. �260 RECENZJE Szczególnie jest widoczna obecność ukrytych wartościowań w tych pracach, w któ­ rych ocenia się badaną rzeczywistość i w których formułuje się pewne zalecenia praktyczne. Ich autorzy postępują tak, jak gdyby wartościowania były wnioskami wynikającymi logicznie ze zdań o faktach, jak gdyby znajdowały uzasadnienie w naturze rzeczy. Ponieważ zaś naprawdę w n i o s k ó w o charakterze wartościują­ cym nie można wyciągać w y ł ą c z n i e z przesłanek będących zdaniami o faktach, przeto fakt, iż socjologowie tak czynią świadczy, iż w teoriach ich ukryte są wartościo­ wania. Wartościowania do teorii nauk społecznych są przemycane przede wszystkim w pojęciach. Wszystkie bowiem pojęcia nauk społecznych mają wartościujący cha­ rakter. „Gdy o pewnej sytuacji społecznej mówimy, że jest harmonijna, że znaj­ duje się w równowadze lub że jej siły uporządkowały się, zgrały się ze sobą, to w sposób nieunikniony równocześnie stwierdzamy, iż osiągnięta została pewna forma idealna bądź w dziedzinie »s.zczęścia indywidualnego«, bądź w dziedzinie »dobra o g ó ł u « " . Natomiast pojęcia dysharmonii, braku równowagi, nieprzystoso­ wania, dezorganizacji przemycają do opisu sytuacji społecznych oceny negatywne, kwalifikujące te sytuacje jako niepożądane. Często usiłuje się w naukach społecznych zapewnić wynikom obiektywność poprzez wprowadzenie nowych, nie budzących wartościujących skojarzeń pojęć. Zdaniem Myrdala nqwo wprowadzone pojęcia są tylko pozornie pozbawione w a r ­ tościującego charakteru i to tylko dlatego, iż lepiej ukrywają wartościowania. Ale skoro służą one ukrywaniu wartościowań, to tym samym sprzyjają błędom. Zatem wprowadzanie neologizmów, mające na celu wyrugowanie pojęć o charakterze w a r ­ tościującym, jest bezcelowe, a niekiedy wręcz szkodliwe. Podobnie jak wartościujący charakter pojęć nie jest czymś zgoła niepożąda­ nym, tak też obecność wartościowań w teoriach nie przekreśla ich naukowego charakteru. Co w i ę c e j , w naukach społecznych możliwe są tylko i w y ł ą c z n i e teorie zawierające elementy wartościujące. Przekonanie to wspiera Myrdal trzema argu­ mentami. Po pierwsze, wszystkie zbadane przez niego teorie w naukach społecz­ nych zawierają element wartościujący. Po drugie, bez wartościowania nic nie wy­ woła naszego zainteresowania, nic nie będzie miało dla nas ważności lub znaczenia, zatem nie będzie w ogóle obiektów w y w o ł u j ą c y c h w ludziach pragnienie ich nau­ kowego poznania. Po trzecie, w samych faktach nie jest zawarta zasada ich wyboru i uporządkowania; same obserwacje nie zrodzą jeszcze teorii. Zawsze konieczne jest przyjęcie pewnego punktu widzenia, którego warunkiem koniecznym jest zajęcie określonego stanowiska wartościującego. Zatem, konkluduje Myrdal, nigdy nie było i nigdy nie będzie bezinteresownej nauki społecznej. Każde badanie jakiegoś pro­ blemu społecznego jest zawsze zdeterminowane wartościowaniami. Najczęściej jed­ nak przesłanki wartościujące badań w naukach społecznych są przez badaczy nieuświadamiane, a zatem także nie są przez nich ujawniane, lecz pozostają dla nich samych i dla czytelnika niewidoczne, ukryte. Ale ponieważ ukryte wartościowania zawsze w y w o ł u j ą błędy w poglądach, przeto także ukryte przesłanki badań w nau­ kach społecznych są źródłami błędów. Szczególnie zaś narażeni są na błędy ci ba­ dacze, którzy uważają, iż obiektywność teoriom nauk społecznych można zapewnić przez uwolnienie ich od wartościowań. O ile stosują się w swych badaniach do 6 6 M y r d a l , Das Westproblem in der Sozialwissenschaft, Hannover 1965, ,s. 163-164. Odwołuję się w tym miejscu do wcześniejszej pracy Myrdala, w której pro­ blem pojęć wartościujących został szerzej przedstawiony. Tak czyni też sam autor w omawianej pracy. �RECENZJE 261 głoszonego przez nich postulatu nauki neutralnej w z g l ę d e m wartościowań, to teorie ich są tylko pozornie obiektywne. Z nauki można bowiem tylko pozornie wyelimi­ nować wartościowania, poprzez lepsze ich ukrycie. Naprawdę maksymalną obiek­ tywność w naukach społecznych można osiągnąć tylko poprzez ujawnienie w a r t o ś ­ ciowań, poprzez wyraźne ich sformułowanie i uświadomienie. Zatem warunkiem koniecznym obiektywności każdego badania w naukach społecznych jest podanie jego przesłanek wartościujących. Przesłanki wartościujące konkretnego badania winny spełniać szereg postula­ tów. Przede wszystkim muszą być tak dobrane, aby nie były wzajemnie niezgodne. Nie mogą też być dobrane dowolnie, lecz muszą opierać s i ę na rzeczywistych w a r ­ tościowaniach ludzi. Z realizacją tego ostatniego postulatu w i ą ż e się kilka trud­ ności. I tak wartościowania są zawsze ściśle związane z poglądami. Wartościowania w p ł y w a j ą na poglądy, a poglądy na wartościowania. Badacz winien uwzględnić w p ł y w fałszywych poglądów na wartościowania i tak dobrać przesłanki wartościu­ jące, aby wyrażały one wartościowania, które ludzie mieliby, gdyby ich poglądy były prawdziwe. Następna trudność w y p ł y w a z faktu, iż wartościowania mające znaleźć zastosowanie jako przesłanki wartościujące muszą w większości w y p a d k ó w odnosić się do sytuacji w przyszłości. Oczywiście wnoszenie na podstawie obecnych wartościowań o przyszłych, mających miejsce w zmienionych warunkach społecz­ nych wartościowaniach jest bardzo ryzykowne. Kolejnym źródłem trudności są kon­ flikty wartościowań obecne nie tylko między indywiduami a grupami, lecz także w samych indywiduach. Ludzie nie posiadają na ogół jednolitego systemu wartoś­ ciowań, żyją najczęściej w moralnym konflikcie i kompromisie. Istnienie konfliktów w obrębie wartościowań utrudnia wyrobienie sobie obrazu rzeczywistych wartościo­ w a ń i przewidywanie ich zmian. Pokonanie opisanych trudności m o ż l i w e jest po­ przez oparcie się na wyższych wartościowaniach. Myrdal zdaje się być przekonany, iż gdyby ludzie nie mieli błędnych poglądów, to w ł a ś c i w e by im były tylko w a r ­ tościowania wyższe. Drugą trudność usuwa jego zdaniem fakt, iż wartościowania wyższe zachowają także ważność w przyszłości. Dzięki tym n i e w ą t p l i w y m zaletom wartościowania w y ż s z e nabierają takiej wagi, iż rozwiązują problem konfliktu war­ tościowań; usuwają one po prostu powstające z nimi w konflikcie wartościowania niższe. Ale we współczesnym społeczeństwie nabierają znaczenia także konflikty w e w n ą t r z wartościowań wyższych. Należałoby zatem prowadzić konkretne badania posługując się różnymi alternatywnymi grupami przesłanek wartościujących. Ze w z g l ę d ó w praktycznych nie jest ó w postulat realizowalny. Przesłanki wartościujące determinują bowiem całą metodę badania; w p ł y w a j ą na definicje pojęć, na sfor­ mułowanie teorii, na techniki obserwacji i przedstawianie wyników. Równoczesne posługiwanie się jednak różnymi metodami nie tylko skomplikowałoby pracę, ale przerasta także środki, którymi dysponują nauki społeczne. Dlatego konieczne jest wybranie na początku badań jednej grupy przesłanek wartościujących; inne w a ż n e grupy przesłanek mają zostać wprowadzone na dalszym etapie badań. Autor nie precyzuje, kiedy i w jakim celu mają zostać uwzględnione inne grupy przesłanek wartościujących. Myrdal podaje dwa przykłady swoich badań, w których zastosował metodę wyraźnego formułowania przesłanek wartościujących. Badając problem dyskrymi­ nacji Murzynów w Stanach Zjednoczonych przyjął za przesłanki wartościujące sy­ stem wyższych wartościowań, który znalazł wyraz w konstytucji amerykańskiej i licznych narodowych instytucjach. Wartościowania te w Stanach Zjednoczonych są stale publicznie omawiane i dyskutowane. W ich świetle badał Myrdal codzien­ ne zachowania ludzi i powodujące je wartościowania. Natomiast badając gospodar- �262 RECENZJE czą i społeczną sytuację krajów południowej Azji, za przesłankę wartościującą przyjął powszechny tam ideał modernizacji. Ideał modernizacji tworzy w tych k r a ­ jach rodzaj etosu narodowego, spełnia rolę podstawy wszelkich politycznych dy­ skusji. Zdaniem Myrdala modernizacja jest też jedynym sposobem uniknięcia w tych krajach katastrofy, do której doprowadzić może np. wzrost ludności. W obydwu wypadkach przesłanki wartościujące zastały sformułowane w oparciu o wartościo­ wania ludzi ze społeczeństwa badanego. Można jednak badać pewne społeczeństwo z punktu widzenia wartościowań innego społeczeństwa. Proponowana przez Myrdala metoda osiągania obiektywności w naukach spo­ łecznych nasuwa wiele wątpliwości. Przede wszystkim nie wydaje się, aby można ją konsekwentnie stosować. Skoro bowiem przesłanki wartościujące pewnego bada­ nia mają być oparte na rzeczywistych wartościowaniach ludzi, to przed ich sfor­ m u ł o w a n i e m należałoby przeprowadzić badania wartościowań, które oczywiście znowu w y m a g a j ą przesłanek wartościujących, i t d . W praktyce zatem ustalenie przesłanek wartościujących nie może mieć charakteru obiektywnego, w sensie na­ danym temu s ł o w u przez Myrdala, lecz będzie zawsze w dużej mierze zależało od wartości preferowanych przez badacza. Co gorsza, procedura ustalania przesła­ nek wartościujących grozi tym, czego Myrdal najbardziej się obawia — ukrytą i n ­ gerencją wartościowań badacza w wyniki badania. Skoro bowiem procedura usta­ lania przesłanek wartościujących nie ma zagwarantowanej obiektywności, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby przesłanki wartościujące były raczej wyrazem war­ tościowań badacza niż wartościowań grup społecznych, których rzekomo są od­ zwierciedleniem. Załóżmy jednak, iż pewien system przesłanek wartościujących określonego ba­ dania został ustalony. Czy zapewnia on obiektywność samym badaniom? Jako wskaźnik obiektywności badań uznaje Myrdal prawdziwość ich wyników. Zatem procedura ustalania przesłanek wartościujących ma być między innymi środkiem osiągania prawdziwości w y n i k ó w . Nie wydaje się, aby była ona do tego celu środ­ kiem odpowiednim. Służy ona bowiem tylko określonej operacjonalizacji aparatury badawczej w celu przeprowadzenia określonego rodzaju badań, ale nie może być gwarantem poprawności samych badań. I tak np. system przesłanek wartościują­ cych przyjętych przez Myrdala w jego badaniu problemu murzyńskiego w Ameryce posłużył mu do zbadania rozbieżności między rzeczywistymi zachowaniami ludzi a w y ż s z y m i wartościami na ogół przez A m e r y k a n ó w akceptowanymi i do zbadania zależności między konfliktem wartości a rozpowszechnieniem i trwaniem pewnych fałszywych poglądów. Przyjęte jednak przez Myrdala przesłanki wartościujące nie gwarantowały ustalonym przez niego zależnościom prawdziwości. Metoda propono­ wana przez Myrdala nie jest bowiem metodą falsyfikacji ani weryfikacji twierdzeń, lecz jest to propozycja określonego rodzaju badań, w których, wychodząc z pew­ nego systemu społecznie akceptowanych wartości, badalibyśmy, na ile kierują one zachowaniami ludzi. Interesowałyby nas w tego rodzaju badaniach rozbieżności pomiędzy społecznie akceptowanym systemem wartości a rzeczywistymi motywami 7 7 Na tę trudność wskazuje Hans Albert omawiając pracę Myrdala Das Wertproblem in der Sozialwissenschajt. Wedle Alberta postulat myrdalowski nie jest realizowalny ze w z g l ę d ó w logicznych. Zgodnie bowiem z dyrektywą Myrdala, zało­ żeniem empirycznych badań interesów społecznych jest ich uprzednia znajomość, konieczna do sformułowania przesłanek wartościujących. Zatem znajomość rezul­ tatów badań jest warunkiem metodologicznie zasadnego przeprowadzenia samych badań. Das Wertproblem in den Sozialwissenschaften. Bemerkungen zu Myrdals neuem Buch, [w:] „Schweizerische Zeitschrift für Volkswirtsehaft und Statistik" R. 94: 1968, nr 3, s. 336-337. �RECENZJE 263 ludzkich działań. Badania tego rodzaju mogą spełniać rolę demaskatorską, a w wy­ padku prac Myrdala niewątpliwie t a k o w ą rolę spełniają. T y m należy tłumaczyć szeroki oddźwięk, jaki w y w o ł u j ą prace Myrdala. Nie tylko proponowana przez Myrdala metoda osiągania obiektywności budzi wątpliwości, także nieprzekonywające s ą jego argumenty przemawiające rzekomo za niemożliwością uniknięcia wartościowań w naukach społecznych. Wedle Myrdala wartościowania s ą nieusuwalne z nauk społecznych, p o n i e w a ż bez nich nie byłoby m o ż l i w e zainteresowanie jakimkolwiek przedmiotem i ponieważ na nich opiera s i ę każda zasada organizująca fakty, ale obydwie przyczyny są również relewantne w naukach przyrodniczych, zatem również z nauk przyrodniczych, nie byłyby usuwalne wartościowania. Dla zapewnienia i m obiektywności należałoby również w nich stosować m e t o d ę proponowaną przez Myrdala, ale — jak wiadomo — problem obiektywności w naukach przyrodniczych praktycznie nie istnieje. Obydwa argu­ menty są również nieprzekonywające z innych względów: Faktem jest, iż k a ż d e m u badaniu musi towarzyszyć zainteresowanie przedmiotem badania. Wśród wielu m o ż ­ liwych zainteresowań tym samym przedmiotem można wyróżnić zainteresowanie poznawcze. Ono powoduje, iż dążymy do ustalenia faktów i ich wyjaśnienia. Nie w i d a ć p o w o d ó w , dla których to zainteresowanie, będące warunkiem koniecznym wszelkiego poznania, miałoby jednocześnie być źródłem nieobiektywności poznania. Faktem jest też, iż nauka przedstawia fakty uporządkowane wedle pewnych zasad, ale znowu nie w i d a ć powodów, dla których zasady te miałyby zależeć od naszych kapryśnych wartościowań. Należy raczej przyjąć, iż w zasadach tych rzeczywistość jakoś s i ę odzwierciedla. Zresztą gdyby było inaczej, to Myrdal przeczyłby sam sobie. Wszak wedle niego poglądy i wiedza naukowa, jako ich szczególny przypa­ dek, mogą być prawdziwe, czyli w określony sposób zgodne z rzeczywistością. Gdy­ by natomiast struktura naszej wiedzy zależała od wartościowań, to nie można by do niej stosować kryterium prawdy. Nieprzekonywające jest również twierdzenie Myrdala, i ż wartościowania do nauk społecznych przemycane są w pojęciach, które zawsze w naukach społecznych muszą mieć charakter pojęć wartościujących. Przede wszystkim nie wiadomo, co Myrdal rozumie przez pojęcie wartościujące, i czy w ogóle istnieją pojęcia niewartościujące. Przytaczane przez Myrdala pojęcia wartościujące jako przykłady — harmonia, r ó w n o w a g a , organizacja — są również stosowane w naukach przyrodni­ czych. Zatem należałoby przypuszczać, iż przemycają one również do nauk przyrod­ niczych wartościowania. Jeśli przez przemycanie wartościowań rozumieć tylko w y ­ w o ł y w a n i e przez pojęcia pozytywnego lub negatywnego skojarzenia, jak to zdaje się miejscami pojmować Myrdal, to rzeczywiście wiele pojęć nauk społecznych, a także przyrodniczych, ma charakter wartościujący. Ale w innym miejscu po­ wiada, iż np. pojęcia harmonii, równowagi mają dlatego charakter wartościujący, ponieważ mówiąc o pewnej sytuacji społecznej, iż jest harmonijna lub pozostaje w równowadze, jednocześnie stwierdzamy, iż została osiągnięta pewna forma ide­ alna w dziedzinie „szczęścia indywidualnego" lub „dobra ogółu". Nie sądzę, aby twierdząc, iż np. w pewnym okresie w kierownictwie partii nazistowskiej zapano­ w a ł a r ó w n o w a g a sił, jednocześnie twierdzilibyśmy cokolwiek o szczęściu indywi­ dualnym lub dobru ogółu. Nie sądzę też, iż używając do opisu pewnych sytuacji społecznych terminów takich, jak dysharmonia, nieprzystosowanie, brak równo­ wagi, dezorganizacja, jednocześnie ocenia się te sytuacje negatywnie. Np. m o ż e m y tłumaczyć dążenia pewnych ludzi do reform społecznych ich nieprzystosowaniem społecznym, ale dążenia tych ludzi mogą być jednocześnie ocenione przez nas pozy­ tywnie. �264 RECENZJE Ze w z g l ę d u na przedstawione niedostatki argumentacji, podstawowe tezy M y r ­ dala o niemożliwości uniknięcia wartościowania w naukach społecznych i o ukry­ tych wartościowaniach jako źródłach błędów, nie w y d a j ą się być dostatecznie uza­ sadnione. Natomiast, j a k się zdaje, Myrdal trafnie uchwycił p e w n ą powszechną w naukach społecznych praktykę. Oto znaczna część badań podejmowana jest na tzw. zamówienia społeczne. Niekiedy są te> po prostu badania zlecone przez pewne instytucje p a ń s t w o w e lub prywatne. Niekiedy zaś impulsem do podjęcia pewnych badań jest uświadomienie sobie przez badacza pewnych problemów społecznych. Obydwa rodzaje prac łączy powód, dla którego zostały podjęte — jest nim chęć zreformowania pewnej, odczuwanej jako niezadowalająca, sytuacji społecznej. D l a ­ tego wyniki takich badań formułuje się często w postaci zaleceń. Jeśli w pracach prezentujących wyniki tego rodzaju badań nie formułuje s i ę jasno celów, którym te badania mają służyć, to można odnieść wrażenie, iż wedle autora pracy jego zalecenia wynikają wyłącznie z twierdzeń O' faktach. Co gorsza, badacze sami ule­ gają niekiedy temu złudzeniu. Niekiedy w badaniach takich zakłada s i ę t e ż mil­ cząco określony rodzaj środków prowadzących do celu, pomijając inne jako nie­ wygodne dla zleceniodawcy. I tak np. w wyniku badań przeprowadzonych w pew­ nym zakładzie p r z e m y s ł o w y m można zalecać zwiększenie dyscypliny pracy. Celem badań było znalezienie sposobu podniesienia wydajności pracy. Środkiem zaś do niego prowadzącym ma być zmniejszenie absencji w drodze zwiększenia dyscypliny. Oczywiście, iż środek został wybrany arbitralnie. Jeżeli to b y ł np. zakład zatrud­ niający przede wszystkim kobiety, to może należało w y b u d o w a ć raczej żłobek lub przedszkole. Milczące założenia, co do c e l ó w i środków, występują w wielu pracach socjo­ logów. Odczuwają oni bowiem nie tylko potrzebę poznawania, lecz także reformo­ wania społeczeństwa. Oczywiście nie ma istotnych powodów, dla których socjo­ logowie winni się wstrzym3'wać od udziału w przekształcaniu społeczeństwa. Należy jednak od nich wymagać, aby nie przedstawiali aprobowanych przez nich c e l ó w i preferowanych środków jako wywiedzionych z badania rzeczywistości społecznej. Taki sens można też łączyć z dyrektywą Myrdala zalecającą ujawnianie wartościo­ wań, o ile będziemy ją rozumieli mniej uniwersalnie niż to pragnie jej autor. Gerhard Kloska TÓTH J A N O S , Az Orsěgek népi építészete (Architektura ludowa w Onség), wyd. Müszaki konyvkiadó, Budapeszt 1971, ss. 154, ilustr. 328. regionie Bogata jest węgierska literatura etnograficzna w zakresie prac poświęconych budownictwu ludowemu. Wynika to z faktu, iż etnografowie węgierscy już w dru­ giej połowie ubiegłego stulecia przystąpili do poważnych badań nad tym zagadnie­ niem, a ,na początku X X w. dołączyli s i ę do nich również architekci. Do grona tych ostatnich należy Tóth Janos, który w 1971 r. w y d a ł kolejne już opracowanie budow­ nictwa węgierskiego, tym razem dotyczące regionu Orség. Jest to niewielki obszar kraju nad granicą Jugosławii i Austrii, który od wschodu sąsiaduje z regionem Gocsej 4 Oba regiony posiadają wiele wspólnych cech w ludowym budownictwie. 1 J . T ó t h , Gocsej népi építészete (Budownictwo ludowe w regionie Gocsej), Budapeszt 1965, recenzja: J . Czajkowski, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X I I : 1968, nr 3. �265 RECENZJE Jak wynika z ogólnego wprowadzenia zawartego we wstępie, osadnictwo w ę ­ gierskie na obszarze Orség nastąpiło w I X - X wieku. Ludność oparła swój byt na rolnictwie i ekstensywnej hodowli, czego wyrazem — jak pisze autor — były za­ grody czworoboczne z z a m k n i ę t y m podwórzem, w e w n ą t r z którego w zimie trzy­ mano bydło. Zagrody te przypominają nieco okoły znane w Polsce (Krakowskie, Łowickie), chociaż rodzaj i układ pomieszczeń znacznie się różni od tego typu zagród w Polsce. Niekiedy są to dwa rzędy budynków oddzielone w ą s k i m p o d w ó ­ rzem zamkniętym z dwu stron. Pierwszą część pracy poświęcił autor głównie o m ó w i e n i u kształtów osiedli i form jednostek osadniczych. Do analizy tego zagadnienia posłużyły mu szczegółowe mapy katastralne z lat 1857-1860 oraz starsze mapy z lat 1758 i 1784. Już na pierwszy rzut oka na 25 rycin ilustrujących ten dział, czytelnik orientuje się, że charakte­ rystycznym elementem osadniczym wsi były grupy d o m ó w i zabudowań oddzielone jedne od drugich dużymi połaciami uprawnej ziemi. Mamy tu w i ę c prawdopodob­ nie do czynienia z pierwotnym osadnictwem jednodworczym lub przysiółkowym, co potwierdzałby fakt, iż ten typ osad, zwany „szer", organizacyjnie wiązał się z w i e l k ą rodziną. Kolejny rozdział pracy to omówienie typologii i rozwoju chałupy. Za punkt w y j ś c i o w y bierze autor dom z kuchnią, sienią i komorą, w którym w pierwszej fazie następuje wydzielenie w sieni komory mieszkalnej, a następnie dodanie izby obok kuchni. Dopatruje się przy tym związków z podobnymi chałupami w y s t ę p u ­ jącymi w budownictwie słoweńskim i styryjskim. Pokrewny temu typowi był dom złożony z trzech pomieszczeń, tj. izby, kuchni i komory, ale bez komunikacji w e w n ę t r z n e j . Do każdego z pomieszczeń prowadzą drzwi z zewnątrz. Interesujące w tym wypadku jest funkcjonalne zastosowanie podcieni lub silne wypuszczenie do przodu okapu dachowego zapewniającego ochro­ nę w e j ś ć przed opadami atmosferycznymi. Analogie do tego rodzaju budownictwa znane są z terenu Rumunii'-. W tym rozdziale autor wraca ponownie do kwestii zagród czworobocznych, analizując ich rozwój, oraz omawia typ zagrody w kształcie litery „L", w której pod jednym dachem znajdują się pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. N a s t ę p ­ nie omawia także takie elementy architektoniczne, jak ganki i podcienia oraz rodzaje i rozwój urządzeń ogniowych. Z kolei przechodzi do opisu zdobnictwa i wyróżnia trzy jego rodzaje: dekorację malowaną, rzeźbioną i sztukatorską. Szcze­ gólnie interesująca jest dekoracja malarska drewnianych płaszczyzn dachu w y s t ę ­ pujących nad ścianą szczytową. Wśród m o t y w ó w zdobniczych spotyka się tu ele­ menty geometryczne z klasyczną rozetą cyrklową wpisaną w koło (którą znajdu­ jemy również na tamtejszych skrzyniach sarkofagowych), roślinno-kwlatowe, ma­ jące swój odpowiednik w tzw. węgierskim renesansie, a także zoo- i antropomorficzne. Te ostatnie bywają niekiedy ryzowane na drewnianych szczytach domów. Mówiąc o rodzajach dekoracji nie pomija autor również wnętrz mieszkalnych. Opisuje je wprawdzie bardzo krótko, ale daje przegląd ciekawszych mebli o cha­ rakterze muzealnym (zydle, ryzowane skrzynie i łóżka, meble malowane oraz piece kaflowe). Dalszy ciąg pracy stanowi o m ó w i e n i e konstrukcji budynków zarówno mieszkal­ nych, jak i gospodarczych. Jednym z bardziej interesujących szczegółów jest opis nieznanej w Polsce konstrukcji dachu, która polega na ustawianiu na ścianach 2 P. H . S t a h 1, Planurile can. Sibiu 1958. caselor rominesti táránesti, [w:] Studii si comuni­ �266 RECENZJE poprzecznych budynku kilku par skrzyżowanych k o z ł ó w zastępujących sochy i pod­ trzymujących ślemię. N a nim zaś leżą normalne krokwie. Jest to panująca forma konstrukcji d a c h ó w n a opisywanym terenie, chociaż bywają też dachy ze z w y k ł ą konstrukcją sochowo-ślemieniową. Dodajmy od siebie, że sposób umieszczania ś l e ­ mienia na kozłach nie jest specyfiką węgierską, gdyż znamy go r ó w n i e ż z połu­ dniowej Słowacji, Bułgarii, Polesia, a także z niektórych okolic południowych Nie­ miec . W ramach opisu b u d y n k ó w gospodarczych, spośród których autor nie pomija nawet najmniejszych (np. gołębniki), zwraca on szczególną u w a g ę na spichrze p i ę ­ trowe, tzw. „kászté" lub „kastu", które w y s t ę p u j ą t e ż w Austrii i u S ł o w e ń c ó w . Charakterystycznymi obiektami dla omawianego terenu są budynki przeznaczone do produkcji i przechowywania win. Są to dwu- lub trójpomieszczeniowe obiekty, w których pierwsze lub drugie pomieszczenie mieści urządzenia do wyrobu w i n (prasa itd.), ostatnie zaś jest izdebką z piwnicą pod spodem. Pod w z g l ę d e m kon­ strukcyjnym budynki te w zasadzie nie różnią się od mieszkalnych. Dalszą część pracy (w ramach tego samego rozdziału) poświęcił autor opisowi obiektów sakralnych (kościoły, dzwonnice, kapliczki, krzyże) zarówno drewnianych, jak i murowanych. Tóth Janos, będąc specjalistą w zakresie muzealnictwa skansenowskiego, ko­ rzysta z każdej okazji, by przedstawić w tym zakresie swoje poglądy. Jest on zda­ nia, ż e ochrony zabytków budownictwa nie należy ograniczać wyłącznie do m u z e ó w skansenowskich, ale objąć nią in situ całe wsie lub ich części. Na tle omawianych „skansenów" w Szombathely i Zalaegerszeg śledzi on możliwości zastosowania ele­ m e n t ó w tradycyjnego budownictwa we współczesnej architekturze. W zakończeniu książki znajdujemy obszerną bibliografię zagadnienia oraz krót­ kie (może zbyt krótkie) streszczenia w języku angielskim, niemieckim i rosyjskim. Książka J . Tótha stanowi niewątpliwie dobry przykład opracowania, którego wartość podnosi bardzo bogata szata ilustracyjna i dobry na ogół układ graficzny. Na w s p o m n i a n ą szatę ilustracyjną składają s i ę fotografie, rzuty i przekroje budyn­ k ó w , plany zagród i wsi, rysunki detali architektonicznych oraz szereg kolorowych tablic. Podobnie, jak we wcześniej już opublikowanych pracach tego autora, nie­ naganny jest druk na doskonałym papierze kredowym i wysoki poziom wszystkich ilustracji. Jest to z kolei zasługa wydawnictwa Müszaki Konyvkiadó w Budapeszcie. 3 Jerzy A N T O N I KUCZYŃSKI, Syberyjskie Czajkowski szlaki, W r o c ł a w ¡1972, ss. 409, ilustr. Problematyka syberyjska, tak wyraźnie zaznaczona w dziejach etnografii pol­ skiej, również we współczesnej polskiej nauce cieszy s i ę rosnącym zainteresowa­ niem. Obok Antoniego Kuczyńskiego, z podziwu godną w y t r w a ł o ś c i ą podkreślaj ą3 Z. D m o c h o w s k i , Sprawozdanie ze studiów nad poleskim budownictwem drzewnem w r. 1934/35, „Biuletyn historii sztuki i kultury", 1935, nr 4, s. 329, ryc. 19; Ch. V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 95; D. Z e l e n i n , Rusische (ostslavische) Volkskunde, Berlin i Lipsk 1927, s. 268, ryc. 210; J . M j a r t a n , Prispevok к Studiu ludového stavitelstva a bývania v okrese Vráble, „Slo­ venský Národopis", 1958, z. 5, rozdz. 4; B. S c h i e r , Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen Mitteleuropa, Reichenberg 1932, s. 52-53; J . C z a j k o w ­ s k i , Konstrukcja sochowo-ślemieniowa w budownictwie vtiejskim na terenie Polski, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. I V : 1972. �RECENZJE 267 cego swymi licznymi publikacjami w a g ę zagadnień syberyjskich, piszą o nich w okresie powojennym także W. Armón, T. Chodzidło, językoznawca S. Kałużyński oraz religioznawca H . Swienko. Większość prac omawia w k ł a d P o l a k ó w w pozna­ nie kultury l u d ó w syberyjskich w okresie sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , należy zatem do s t u d i ó w z zakresu historii nauki. Prace te winny stanowić przygotowanie i za­ chętę do podjęcia, po trwającej ponad pół wieku przerwie, terenowych badań etno­ graficznych na obszarach syberyjskich. L u k i tej nie zapełnił Stanisław Urbańczyk, jedyny etnograf polski prowadzący w ostatnich latach badania terenowe nad B u riatami. Rozwijająca s i ę współpraca etnografów krajów socjalistycznych zapewne stworzy już wkrótce warunki do zainicjowania takich badań. Książka A. Kuczyńskiego jest pracą popularnonaukową. Zajmuje się zresztą nie tylko dziejami badań etnograficznych. Jej zakres jest szerszy. Informuje czy­ telnika o udziale P o l a k ó w w poznaniu z a r ó w n o ziemi, jak i l u d ó w syberyjskich oraz ich kultury. Obok danych o badaniach etnograficznych dostarcza ponadto w i a ­ domości o materiałach i badaniach antropologicznych, językoznawczych, geologicz­ nych, geograficznych oraz zoologicznych i botanicznych. Na zdecydowaną dominację w tej książce problematyki etnograficznej, obok profesji i zainteresowań autora, w p ł y n ę ł o znaczenie materiałów i s t u d i ó w nad kulturą l u d ó w tubylczych w cało­ kształcie naukowych badań Polaków na terenie Syberii. Wstęp książki zawiera informacje o zakresie pracy, a także wykorzystanych źródłach. Autor dokonał selekcji bogatej literatury przedmiotu, selekcji podporząd­ kowanej celowi pracy, jakim jest przedstawienie historii gromadzenia materiałów o wartościach naukowych i badań naukowych P o l a k ó w na Syberii. Jednocześnie wskazuje na niewykorzystane dla tematu, a niezwykle cenne źródła znajdujące s i ę w archiwach radzieckich. Podkreśla znaczenie problematyki syberyjskiej nie tylko z racji powiązań Syberii z losami wielu P o l a k ó w w przeszłości, ale również ze w z g l ę d u na jej współczesną rolę terenu nadzwyczaj rozległego, bogatego w zasoby surowcowe i g w a ł t o w n i e się rozwijającego. Rozdział pierwszy Syberia w czasie i przestrzeni przynosi podstawowe wiado­ mości o historii, ludach syberyjskich i ich kulturze oraz środowisku geograficznym, niezbędne dla zrozumienia w a r u n k ó w działania i przedmiotu zainteresowań polskich badaczy. Dowiadujemy się w i ę c o podboju i kolonizacji tych ziem przez Rosję, przy czym utrwalenie panowania na terenie Zachodniej Syberii w okresie po śmierci Jermaka nie było już dziełem „księstwa moskiewskiego", jak pisze autor (s. 32), a moskiewskiego państwa. Losy l u d ó w tubylczych, eksploatowanych i wyniszcza­ nych w kolonialnych warunkach narzucanych przez carat, przeciwstawiono rady­ kalnie nowej ich sytuacji w ramach socjalistycznego państwa. Kulturę tych l u d ó w w jej tradycyjnej postaci scharakteryzowano posługując się obszernymi fragmenta­ mi relacji, z których jedynie najstarsza, Kamieńskiego-Dłużyka, sięga X V I I wieku. Dlatego zaskakuje stwierdzenie zamieszczone w podsumowaniu tej części pracy: „Tak mniej więcej w ogólnych zarysach przedstawiał się układ etniczno-gospodarczy Syberii przed trzystu laty..." (s. 80). Stanowczo zbyt wiele zarzutów i znaków zapytania m o ż n a postawić fragmen­ tom tego rozdziału traktującym o problemach etnicznych Syberii. Autor o ludach Syberii pisze zamiennie jako narodowościach lub narodach, nie uwzględniając prób powiązania tych dwóch ostatnich terminów z etapami rozwoju etnicznego. Wpro­ wadza nazwy grup etniczno-językowych: „ugorska" i „samodijska" (s. 82) w for­ mach nieużywanych w nauce polskiej. W naszej literaturze grupy te określamy jako ugryjską i samojedzką. Wymienia sześć grup etniczno-językowych tubylczych l u d ó w Syberii pominąwszy niezbędną tutaj informację, że grupy te w c h o d z ą w r a - �268 RECENZJE mach przyjętej klasyfikacji do określonych rodzin. Wśród tureckich l u d ó w Syberii zabrakło Tuwijczyków, zwanych dawniej Sojotami (s. 83). Do Paleoazjatów autor zalicza, wbrew najnowszej literaturze radzieckiej i polskiej, również Eskimosów, A l e u t ó w i K e t ó w (s. 86-87). W tekście w y k ł a d u oraz w indeksie pojawiają się obok siebie takie nazwy etniczne, jak Szorcy i Szorowie, Nanajcy i Nanajowie, Udechejcy i Udechejczycy, bez wyjaśnienia, że wymienione pary nazw dotyczą tych samych ludów. Nie wykorzystano indeksu dla zorientowania czytelnika poprzez odsyłacze, że np. Eweni to lud dawniej nazywany Lamutami. Brak zestawienia no­ wych i starych nazw etnicznych nie pozwoli czytelnikowi zorientować się, że G i liacy, wśród których przebywał B. Piłsudski, znani są dzisiaj pod nazwą N i w c h ó w , a Goldowie to współcześni Nanajowie. Zarówno podana klasyfikacja grup etnicz­ nych, jak i statystyka etniczna w y m a g a j ą powołania się na źródło. Rozumiem, że autor nie chciał przeładować bibliografii. Pominięcie w niej pozycji podstawo­ wych, takich jak Atlas narodów mira czy Narody Sibirii z serii „Narody mira" wydaje się jednak niedopatrzeniem. Kolejny rozdział „W kręgu tradycji historycznej i pamiętnikarskich relacji" dotyczy już problematyki zasygnalizowanej tytułem książki. Długą listę P o l a k ó w piszących o Syberii z autopsji otwiera znane nazwisko A. Kamieńskiego-Dłużyka. R ó w n i e szeroko przedstawione zostały losy i materiały etnograficzne L . Sienickiego, K . Lubicz-Chojeckiego, J . Kopcia i F . Ciecierskiego. A. Kuczyński, autor monogra­ ficznych artykułów O Kamieńskim-Dłużyku, Sienickim, Kopciu i Ciecierskim, pisze o okresie do końca X V I I I wieku z dużym znawstwem. Stosuje schemat następujący, po o m ó w i e n i u biografii zesłańca, ze szczególnym o m ó w i e n i e m jego syberyjskiego itinerarium, przytacza obszerne fragmenty pozostawionych relacji i wyrokuje o ich wartości na podstawie znajomości współczesnej nam literatury przedmiotu. Jako komentarz do w y p i s ó w z Kamieńskiego pojawił się przydługi, przeszło dwustronicowy, cytat z Frazera. Przy okazji w s p o m n ę o niewątpliwej wadzie książki, jaką jest jej rozwlekłość. Uderza ona zresztą nie tam, gdzie A. Kuczyński drobiazgowo opowiada o faktach lub umieszcza wypisy ze w s p o m n i e ń podróżników, a tam, gdzie pisze do nich wprowadzenia i komentarze. Omówienie relacji Polaków z Syberii z okresu późniejszego zawarł autor w roz­ dziale „Zesłańcze szlaki w pierwszej połowie X I X stulecia". Po zarysowaniu sytu­ acji politycznej i kulturalnej na ziemiach polskich oraz ukazaniu związków m i ę ­ dzy polskim ruchem w y z w o l e ń c z y m a rosyjskimi rewolucjonistami przedstawia A. Kuczyński długi szereg Polaków przebywających w ó w c z a s na Syberii. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje postać J . Kowalewskiego, znakomitego orientalisty, pierwszego naukowca w grupie P o l a k ó w piszących o Syberii oraz J . Koby­ łeckiego, autora książki uznanej za pierwszą polską monografię Syberii. Następny rozdział, „Syberyjskie drogi nauki tułaczej", już w swym tytule za­ wiera charakterystykę polskiej eksploracji Syberii w I I połowie X I X wieku. Poja­ w i a j ą się świetne nazwiska badaczy, spośród których wielu ukształtowało swoje naukowe zainteresowania podczas pobytu na Syberii, wnosząc doniosły w k ł a d w po­ znanie zamieszkujących ją ludów. Obok reprezentantów nauk przyrodniczych: A. Czekanowskiego, J . Czerskiego, B. Dybowskiego, występują badacze kultury l u ­ dów tubylczych: W. Sieroszewski, E . Piekarski, A. Szymański, F . Kon. M. Witaszewski, B. Piłsudski i in. Powiązanie większości spośród badaczy-etnografów z rewolu­ cyjnymi ruchami społecznymi i zetknięcie się z ewolucjonistyczną i marksistowską literaturą, przy silnej jednakże presji materiałów terenowych, stworzyło interesu­ jące metodologiczne ramy ich pracy. W rozdziale tym zakwestionować należy, na co zwrócił u w a g ę W. Armon, twierdzenie o „angielskiej wersji książki" W. Siero1 �269 RECENZJE szewskiego Dwanaście lat w kraju Jakutów (s, 429) oraz informację o A. S z y m a ń ­ skim jako autorze „wielkiej pracy pt. Ziemia jakucka i jej mieszkańcy, „znajdują­ cej s i ę po dzień dzisiejszy w rękopisie" (s. 345). „Angielska wersja książki" jest 46-stronicowym streszczeniem wybranych rozdziałów pracy z dodanymi uzupełnie­ niami W. Sieroszewskiego, natomiast odnalezione w Warszawie i Krakowie frag­ menty zamierzonej pracy, której Szymański nie zakończył, pozwalają m ó w i ć o nim jako o autorze niezrealizowanego wielkiego zamysłu. Ostatni rozdział, „Siadami badaczy tubylczych kultur Syberii w wieku X X " , obejmuje już badaczy i podróżników z wyboru: J . Talko-Hryncewicza, M. Czaplicką, S. Poniatowskiego i in. Należy dodać, że Ossolineum, wydawca książki, hojnie ją wyposażyło, drukując poza w s t ę p e m jeszcze „Od autora", a także umieszczając „Zestawienie chronologiczne" faktów związanych z omawianym tematem, obszerny „Wykaz źródeł i ważniejszej literatury" oraz „Przypisy", ponadto indeks nazwisk i nazw geograficznych. Syberyjskie szlaki A. Kuczyńskiego, praca popularnonaukowa, na skutek w y ­ eksponowania problematyki etnograficznej stały się najszerszą, jak dotąd, próbą całościowego- przedstawienia dziejów badań P o l a k ó w nad kulturą l u d ó w Syberii. Z tej nie tak częstej dla książek popularnonaukowych funkcji podsumowania wy­ przedzającego szczegółowe opracowania naukowe Syberyjskie szlaki w y w i ą z u j ą się dobrze dzięki szerokiej wiedzy autora o przedmiocie rozważań i na ogół zachowanej ostrożności w formułowaniu sądów. Książka ta stanowi wartościowe ustalenie do­ tychczasowego stanu wiedzy i zachęca do wypełnienia luk i pogłębienia badań. Wymienione potknięcia w s k a z u j ą na konieczność szczególnie troskliwego przygo­ towania tego typu publikacji, przeznaczonych dla szerokiego kręgu czytelników. Zbigniew Jasiewicz WŁODZIMIERZ WINCŁAWSKI, Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław—War­ szawa—Kraków—Gdańsk 1971, ss. 293. Studium Wincławskiego u w a ż a m za w a ż n ą pozycję socjologii wychowania. Ten dział socjologii wyodrębniony już w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i posiadający wy­ raźnie wyodrębniony przedmiot, nie był rozwijany w Polsce Ludowej w zakresie badań nad środowiskiem wiejskim. Okres głębokich przemian społeczno-kulturo­ wych wsi został wręcz zaprzepaszczony nie tylko zresztą dla socjologii wychowa­ nia. Powstałe w tym okresie prace dotyczące kultury wsi, na ogół typu historycz­ nego, okazują małą przydatność jako podbudowa działania. Zawierają niewiele i n ­ formacji mogących posłużyć do podjęcia konkretnych zabiegów wychowawczych. Praca Wincławskiego stanowi wyraźny przełom. Określona została jako znaj­ dująca się na „pograniczu kilku dyscyplin, przede wszystkim jednak pedagogiki społecznej, socjologii wychowania oraz socjologii wsi", a napisana „metodą etnogra­ ficzną" 4 To zastosowanie nazw różnych nauk m o ż e w y d a w a ć się zbędne. Jest to jednak niewątpliwie wyraz dążeń integracyjnych w obrębie nauk społecznych przeciwstawiających się zbyt daleko idącej specjalizacji. Trzeba zarazem przyznać, że analiza procesu wychowania i całości środowiska wychowawczego nie jest 1 Z. T . W i e r z b i c k i , Przedmowa do omawianej pracy, s. I I I . �270 RECENZJE m o ż l i w a bez zintegrowanego podejścia. Wychowanie jest soczewką skupiającą sze­ reg działań społecznych środowiska wiejskiego. Terenem badań była w i e ś Ciche Górne w powiecie nowotarskim. Studium jest monografią całościową z problemem wiodącym, który wyznacza pewien kąt w i ­ dzenia. W tym przypadku były to zagadnienia środowiska wychowawczego, którego zmiany autor prześledził w przedziale czasowym od 1870 do 1968 r. Układami od­ niesienia dla oceny etapów przemian są dla autora: stan z roku 1870 i współczesne środowisko wielkomiejskie, jako pewne kontinuum rozwojowe, na tle którego oma­ wia badaną Wieś. Wincławski obierając tę zasadniczą opozycję: tradycja — w s p ó ł ­ czesność, poszedł w i ę c inną drogą niż na przykład D. Markowska , usiłująca w y ­ raźnie określić cezury czasowe przemian rodziny w środowisku wiejskim. Zakres pracy jest szeroki, w y d a w a ł o b y się za szeroki jak na jej rozmiary. Autor jednak, jak podkreśla w przedmowie Z. T. Wierzbicki, uniknął niebezpieczeństw po­ wierzchowności docierając do wszystkich istotnych problemów. Studium składa się z dwu części, w których autor omawia: 1 — naturalne śro­ dowisko wychowawcze (rodzina i społeczność lokalna) oraz 2 — intencjonalne śro­ dowisko wychowawcze (instytucje ponadlokalne). Przemiany procesu wychowania w rodzinie są skorelowane z przemianami ro­ dziny i jej funkcji. Ciche sklasyfikowane jako w i e ś peryferyjna (wg obliczeń autora wsie takie stanowią około 30°/o) nie mogło jednak oprzeć s i ę impaktowi k u l ­ tury masowej i w z o r ó w miejskich. Przemiany charakteru rodziny wiejskiej, oma­ wiane w szeregu współczesnych prac, dają s i ę zaobserwować i tutaj. Są one jednak mniej intensywne niż we wsiach bardziej zurbanizowanych; na linii przyjętego przez autora kontinuum byłoby Ciche bardziej odległe od modelu rodziny wielko­ miejskiej, a bliższe modelowi z roku 1870. Sytuacja przemieszania starego i nowego jest zjawiskiem charakterystycznym, jest pewnym stanem społecznym w badanej wsi. Postawy aktywne, nowe dążenia, wzory, aspiracje, realizowane m. in. w wychowaniu, stoją w sprzeczności z niskim poziomem produkcji rolnej. Sprzeczność ta jest czynnikiem zakłócającym linię przemian, lecz jej nie hamującym. Proces wyodrębniania się jednostki z rodzinne­ go zespołu roboczego, „wyodrębniania człowieka z gospodarstwa" jest zjawiskiem postępującym. Przystosowanie się do nowej sytuacji i próby jej przezwyciężenia w y t w o r z y ł y nowy typ osobowości przeciwstawny „człowiekowi-nawykowcowi", cha­ rakterystycznemu dla wsi tradycyjnej, a mianowicie typ „człowieka-innowatora". Wyodrębnienie się człowieka z gospodarstwa oraz wzrastająca autonomizacja rozbija harmonijność i w e w n ę t r z n ą spójność wychowania tradycyjnego: oddzielono je od pracy. Wychowanie zostało podzielone (a przynajmniej jest to tendencja na­ silająca się w Cichem) na dwa odrębne procesy: przygotowanie zawodowe i kształ­ towanie osobowości. I tu zwraca u w a g ę Wincławski na istotne czynniki kształtu­ jące osobowość dziecka, jak autorytet rodzicielski, charakter pracy produkcyjnej i styl życia w rodzinnej zagrodzie. Wyodrębnienie ich wydaje się istotne chociażby ze w z g l ę d u na niedocenianie ich przez współczesną politykę s p o ł e c z n o - w y c h o wawczą. Wychowanie w kolektywach pełni w e d ł u g autora mniejszą rolę. O ile jeszcze klasa szkolna jako grupa celowa spełnia pewne funkcje wychowawcze, to sponta2 3 4 2 W pracy Rodzina w środowisku wiejskim, Kraków 3 1964, ss. 214. Cechą charakterystyczną w s i „peryferyjnej" jest jej peryferyjne usytuowanie w z g l ę d e m miast, ośrodków przemysłowych i wsi o funkcjach usługowych. 4 Wincławski, Przemiany środowiska..., s. 5. �RECENZJE 271 niczne dziecięce grupy rówieśnicze cechuje brak oddziaływania socjalizacyjnego i niski stopień oddziaływania więziotwórezego. Skierowanie w i ę c uwagi na rodzinę, jako g ł ó w n ą instytucję kształtującą osobowość, powinno wskazać kierunek polityce wychowawczej. Wzrost wychowawczego znaczenia rodziny idzie w parze ze spadkiem adaptacyjno-korektywnych funkcji grupy lokalnej w Cichem. Należy sądzić, że obecny kierunek społecznych przemian wsi związany jest ze spadkiem znaczenia i dezinte­ gracją grupy lokalnej rekompensowanymi wzrostem znaczenia rodziny, czyli że lo­ kalna społeczność wiejska staje s i ę grupą autonomizujących się rodzin, w których odbywa się decydująca część procesu wychowania. Jednym z problemów poruszanych w związku z ucieczką młodych ze wsi jest problem czasu wolnego i sposobu jego spędzania. Dzieci z Cichego w i d z ą go w ma­ rzeniach jako czas w y p e ł n i o n y bierną konsumpcją. Należy — sądzę — postawić so­ bie pytanie, czy dość powszechny model biernego uczestnictwa w kulturze nie jest przypadkiem pragnieniem odpoczynku od nadmiaru o b o w i ą z k ó w ? Przemęczenie pracą nie sprzyja aktywności społecznej jednostki. R ó w n i e interesująca jest część studium poświęcona ponadlokalnym instytucjom wychowawczym. Opisywany w pracach socjologicznych konflikt między szkołą a w s i ą w y s t ą p i ł tu po 1900 r. Konflikt ten istnieje zresztą w dalszym ciągu, co przejawia s i ę w niskiej frekwencji szkolnej w okresie nasilenia prac polowych, nie­ zbyt wysokiej sprawności nauczania, w m a ł y m procesie (20%) u c z n i ó w kontynuują­ cych naukę w szkołach ponadpodstawowych. Wzrost oceny wykształcenia jest jednak wyraźny. W y ł o m w konfliktowym stosunku do szkoły s p o w o d o w a ł y rodziny reemi­ grantów i, obecnie, chłopów-robotńików, dążące do zapewnienia dzieciom wy­ kształcenia. Czynnikiem decydującym o zmianie stosunku do szkoły był w i ę c kon­ takt ze ś w i a t e m ponadlokalnym. Szkoła stała się pomostem łączącym z nim i umo­ żliwiającym wyjście ze wsi. Odgórnie narzucona, obca wisi tradycyjnej (por. prace J . Chałasińskiego i W. Szczerby) stała się z czasem instytucją potrzebną i nie­ zbędną. W świetle tych stwierdzeń interesujące byłoby prześledzenie drogi, jaką przeszła szkoła od instytucji obcej i dysharmonicznej w kulturze ludowej do i n ­ stytucji w a ż n e j i niezbędnej w kształtowaniu drogi oraz celów życiowych młodego pokolenia wsi. Na koniec chciałbym wrócić jeszcze do problemu metody i technik badawczych. Autor podjął próbę rehabilitacji metody etnograficznej w epoce badań masowych. Jest to n i e w ą t p l i w i e próba udana. W świetle doświadczeń etnografii jest to jednak w y w a ż a n i e m drzwi otwartych. Pewne wątpliwości budzi też nie tyle podstawowa technika badawcza — obser­ wacja uczestnicząca ukryta, ile jej ocena. Wydaje się, że charakter uzyskanych in­ formacji nie w y m a g a ł aż tak zakamuflowanej i konspiracyjnej metody. Sam autor przyznaje, że pełnienie o b o w i ą z k ó w kierownika szkoły nieraz kolidowało z pro­ wadzonymi badaniami, a ich ukończenie było m o ż l i w e dzięki zwolnieniu z części o b o w i ą z k ó w oraz pomocy stypendialnej P A N - u . Pewne zdziwienie musi w i ę c bu­ dzić apel Z. T. Wierzbickiego do nauczycieli wiejskich o kontynuowanie pracy Wincławskiego i zbieranie w naukowy sposób materiału empirycznego. Sam apel i jego ton zbyt przypomina podobne wezwania z przełomu X I X i X X wieku. Wieś tymczasem domaga się nauczyciela — rzetelnego fachowca, profesjonała — jak p i ­ sze Wincławski — doskonalącego s i ę w swej pracy, zwłaszcza w pracy w środo­ wisku wiejskim. Prace takie, jak Wincławskiego, winny być raczej pomocą niż jednym z c e l ó w nauczycieli pracujących na wsi. Studium Wincławskiego wskazuje w a ż n y kierunek badań naukom społecznym. �272 RECENZJE Jest to jednocześnie próba korekty stanowiska pedagogiki. Wskazuje bowiem inny kierunek oddziaływań wychowawczych: od poznania środowiska do pedagogiki, a nie na odwrót. Należałoby .sobie życzyć, by praca ta stała się o b o w i ą z k o w ą lek­ turą nauczycieli przygotowujących się do pracy w takim środowisku, jak w i e ś „pe­ ryferyjna". Recenzowana praca budzi wiele smutnych refleksji. W świetle danych z C i ­ chego oderwane od życia w y d a j ą się n a w o ł y w a n i a pedagogów o osobny kąt czy osobne posłanie dla dziecka. Jakże inaczej niż w postulatach pedagogów przed­ stawia się też problem równych szans i równego startu życiowego dla dzieci. U w a ­ żam tę książkę za wyzwanie rzucone pedagogom, działaczom politycznym i społeczno-kulturalnym. Szkoda, że ukazała się w tak m a ł y m nakładzie, co praktycznie nie pozwoli jej wyjść poza środowisko naukowe. Należałoby sobie życzyć, aby praca Wincławskiego zrobiła dobry początek nowego etapu rozwoju socjologii wy­ chowania w Polsce. Leon Grela B U D O W N I C T W O L U D O W E O P O L S Z C Z Y Z N Y , tekst: E . Gil, S. Pilarski; foto­ grafie: S. Broniez ¡(3), E . G i l (28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); opracowanie graficzne: Z. Jasińska; Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Kraków 1970, s. nlb. 50. Wszelkie dotychczasowe dokonania wydawnicze Muzeum Wsi Opolskiej ukie­ runkowane są na popularyzację działalności tej placówki w zakresie stanu zaawan­ sowania prac inwentaryzacyjnych i konserwatorskich oraz przybliżenia etnogra­ ficznej problematyki regionu miejscowemu społeczeństwu. Trzeci z kolei folder po­ święcony jest budownictwu ludowemu Śląska Opolskiego , a treść jego oprowadza czytelnika po wielu rejonach tej ziemi, gdzie do naszych dni zachowały się „drew­ niane pomniki" miejscowej architektury. W ich zespole występują budynki miesz­ kalne, obiekty gospodarcze — stodoły, spichlerze, chlewy, piwnice, olejarnie oraz budownictwo sakralne. Oprócz starannie dobranych zdjęć zaprezentowano w fol­ derze rozplanowanie wnętrz poszczególnych obiektów oraz pokazano nieco detali architektonicznych. Tekst prezentuje natomiast najistotniejsze wiadomości histo­ ryczne oraz społeczno-gospodarcze, które dotyczą pierwocin budownictwa drew­ nianego na tych obszarach. Nie pominięto w nim także omówienia pierwszoplano­ wych cech poszczególnych rodzajów budynków. W odniesieniu do pomieszczeń mieszkalnych tworzą je dwuspadowe dachy krokwiowe, zrębowe ściany i dwutraktowe rozplanowania wnętrza z sienią usytuowaną centralnie, dzielącą budynek na dwie izby i dwie komory. Jedną część chałupy zajmował gospodarz, drugą na­ tomiast przeznaczano dla wycużników — rodziców będących na utrzymaniu dzieci po zrzeczeniu się majątku. Występowały także budynki jednotraktowe, w których po jednej stronie sieni znajdowała się izba, po drugiej zaś izba i komora. W bu­ dynkach tych częste było połączenie pod jednym dachem pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych. Opisy te uzupełnione są fotografiami obiektów zachowanych w te­ renie, z których część zostanie przeniesiona do- skansenu. W podobny sposób potraktowano opisy budynków gospodarczych wymieniając jedynie najistotniejsze cechy ich konstrukcji. Dopełnieniem tego opisu są także fo­ tografie, które w tego rodzaju popularnych wydawnictwach odgrywają większą rolę od tekstu. Dokładna metryka umieszczona pod każdą z ilustracji czyni całość г 1 Tytuły dwu poprzednich folderów: Spichlerze Wiatraki i młyny wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969. Opolszczyzny, Kraków 1967; �273 RECENZJE folderu przystępną i zrozumiałą dla nieprofesjonalistów. Z obiektów architektury sakralnej zaprezentowano 5 kościołów. Najstarszy z nich zbudowany został około 1518 roku (Olesno), inne natomiast są zaledwie nieco młodsze. Architektura sa­ kralna Opolszczyzny wykształciła się na gruncie rozwiniętego już budownictwa świeckiego. Uwidacznia się to na przykładzie szeregu cech wspólnych, zwłaszcza w konstrukcji, materiale budowlanym i zdobnictwie. Przy wznoszeniu tych budowli pracowali bowiem ci sami majstrowie śląscy lub ich uczniowie, którzy budowali budynki mieszkalne i gospodarcze. W sumie jest to architektura zrodzona z miej­ scowych tradycji, które dopiero w k o ń c o w y c h latach X I X stulecia zaczęły powoli zanikać. Spowodowane to zostało licznymi w z g l ę d a m i ekonomiczno-społecznymi, 0 których tylko mimochodem wspominają autorzy. Podobnie jak w wydawnictwach poprzednich tego typu, również i tutaj zapomnieli oni o zaprezentowaniu mapy Opolszczyzny ze wskazaniem na niej obiektów udostępnionych w folderze, który 1 w takiej formie spełnia s w ą rolę popularyzatorską. Antoni Kuczyński L E K S I K A P O L E S J A U P R A S T O R Y I C Z A S I E , Mińsk 1971, ss, 212, nlb. 3 (w tekście mapy). Trzecią z kolei pracą zbiorową z dialektologii Polesia w y d a n ą w ciągu ostat­ nich paru lat jest Leksika Polesia u prastary i czasie, opracowana przez biało­ ruski zespół naukowy Instytutu Językoznawstwa Akademii Nauk w M i ń s k u . Z a ­ równo dwie prace poprzednie, jak też niniejsza, prezentując głównie materiał j ę ­ zykowy, a także archeologiczny, zmierzają do wyjaśnienia na szerokim tle po­ r ó w n a w c z y m słowiańsko-bałtyckim. roli Polesia w kształtowaniu się S ł o w i a ń ­ szczyzny, a także późniejszych migracji l u d ó w słowiańskich i niesłowiańskich przez tereny Polesia. Zagadnienie to nie powinno być przecież obojętne etnografom. Do­ dajmy też, że etymologiczna analiza materiału językowego, jaki przedstawiają autorzy, może nasunąć etnografowi wiele cennych spostrzeżeń. W omawianej tu pracy zespół lingwistów białoruskich w składzie: G . F . Wiesztort, L . T. Wygonnaja, J . J . Łuczyc-Fiedorec i W. U. Martynow, podjęła ambitne zadanie naświetlenia podobieństw i różnic leksykalnych pomiędzy trzema zasadni­ czymi częściami Polesia na tle ogólnosłowiańskim z uwzględnieniem procesów et­ nicznych, jakie zachodziły na tych ziemiach w przeszłości. Południowe Polesie to teren w p ł y w ó w irańskich, wschód, a z czasem północ —• obszar w p ł y w ó w bałtyc­ kich, zachód natomiast zajmowali Słowianie, którzy po wędrówkach Gotów posu-' w a j ą się wraz z Irańczykami, Hunami i Bułgarami nadwołżańskimi na południe, a część ich na Polesiu żyje w symbiozie z Jaćwingami, którzy na zachód sięgają w głąb Mazowsza. Badając wybrany materiał leksykalny, autorzy niekiedy łączą Polesie zachodnie z Mazowszem jako obszar wspólnych infiltracji jaćwieskich. P r y peckie Polesie podzielone zostało na trzy areały leksykalne: zachodni, centralny i wschodni, przy czym podobieństw słownikowych jest więcej między areałem centralno-wschodnim niż centralno-zachodnim, co pozwala na wydzielenie dwóch za­ sadniczych zespołów: zachodniego i centralne-wschodniego. Podział ten powstał w wyniku późniejszego zasiedlenia wschodniej rubieży Polesia przez Słowian. T a 1 1 Por. Leksika Polesja, Moskwa 1968 (rec. A. B e d n a r c z u k , Polska", t. 14: 1970, s. 293-296); Polesje, Moskwa 1968 (rec. w druku). 18 — Etnografia Polska, ХУШ/1 „Etnografia �274 RECENZJE część Polesia była pierwotnie zamieszkiwana przez Bałtów (którzy istnieli tam prawdopodobnie do V I I I wieku) i długo jeszcze zachowała s w ó j bałtycki charakter. Autorzy zbadali około 500 podstawowych l e k s e m ó w i w y r a z ó w od nich po­ chodnych. Rozpatrują oni grupy nazw związanych z rolnictwem: nieużytki rolne (hora, pustavina, kurhan, murava), odłóg, ugór wraz z bliższymi określeniami jego części (obloh, zloh, pereabloh, calina), żleb, pierwsza zaorana bruzda (poprzeczna i podłużna), zboża i ich plonujące części, choroby zbóż, oczyszczanie ziarna od plew, rodzaje plew, młocka ręczna i mechaniczna, dalej nazwy posiłków s p o ż y w a ­ nych w ciągu dnia (snedanne — zajutrak, obed — poludzeń, vjačera), kasz, prze­ t w o r ó w mlecznych, pieczywa, tłuszczów i zup (jtłśfca, rosół, kvas, boršc), а poza tym nazwy pomieszczeń mieszkalnych (kureń, chita, kuča, izba, dom, chram), za­ budowań gospodarczych itp. S ł o w n i c t w o Polesia w odniesieniu do przedstawionych w y ż e j działów jest nie­ zwykle bogate, jedno pojęcie może posiadać od kilku do kilkudziesięciu nazw, np. na określenie nieużytków rolnych istnieje 51 terminów, pierwsza zaorana bruzda ma ich 30, a poprzecznie zorana bruzda 25; czynność oczyszczania ziarna od plew posiada 17 określeń itp. Dla większości tych grup leksykalnych wykreślono mapki zasięgu poszczególnych odmian semantycznych. Wszystkie one mają odpowiedniki w pozostałych językach słowiańskich i dają się sprowadzić do odpowiednich iorm prasłowiańskich, a niekiedy także do iorm praindoeuropejskich. Wiele zostało za­ pożyczonych z języka gockiego, irańskich i greki. Trudno na łamach skrótowego omówienia wgłębiać się w etymologię poszczególnych słów, a przecież jest ona w i e l k ą pomocą dla etnografów w dociekaniu treści kulturowych poszczególnych nazw. Przytoczmy dla przykładu synonimiczne zakresy pojęcia las', 'chata', 'kasza-krupy'. Słowianie mają wiele l e k s e m ó w na określenie lasu: bor&, дога, даь, acosija, xvoja, suma i inne. Na wschodnim Polesiu las sosnowy nazywa s i ę chwoja, a sosną nazywa się tam tylko bardzo stare iglaste drzewa z naturalnymi pęknięciami. T a ­ kie drzewa określa się jako sosnowate. Autorzy przywodzą tu paralele s ł o w i a ń s k o bałtyckie: prasłowiańskie sosna podobnie jak litewskie šaša oznaczało zapewne "na­ rośl, krostę', a w i ę c coś na podobieństwo starczej, chropowatej kory drzew igla­ stych. Pozostałe nazwy lasu mają źródłosów słowiański, a niektóre nawet północno-indoeuropejski, jak xvostja i Ъоь. Najstarszy zasięg ma s ł o w o Í e s i pochodne, obej­ muje ono całą Słowiańszczyznę w s c h o d n i ą i zachodnią. S ł o w o to ma t e ż szeroki z a ­ kres znaczeniowy. Na Polesiu ma znaczenie lasu liściastego, podczas gdy w areale serbochorwackim i panońskim oznacza materiał drzewny. Na południu Słowiańszczy­ zny na oznaczenie lasu w y s t ę p u j e gora. Za starożytnością tej nazwy przemawia litew­ skie giria, łotewskie dzira i pruskie garian 'drzewa'. Prasłowiańskie słowo gvozb na południu oznacza las w górach, podczas gdy na Polesiu jest to gęsty las wśród błot. S ł o w o даь (tak jak rosyjskie rosca, które p o w s t a ł o od prasłow. orsti 'róść') ma znaczenie młodego, rosnącego lasu, bo i prasłowiańskie gaiti oznaczało 'róść, wyrastać'. Inny prasłowiański wyraz xvorsb zachował się w polskim chrust, s ł o ­ w e ń s k i m i serbochorwackim hrast i został zapożyczony do węgierskiego (haraszt), ma on odpowiedniki w niemieckim Horst 'kępa drzew' i staroangielskim hyrst 'zarośla', sięga w i ę c epoki indoeuropejskiej. Leksem chata w znaczeniu dom mieszkalny u ż y w a n y jest poza Polesiem na zachodzie i południu rosyjskiego terytorium językowego. Na Podolu natomiast cha­ ta oznacza mogiłę, a na określenie wiejskiego domu mieszkalnego u ż y w a się tam nazwy kuriń, zaś na ruskim Zakarpaciu chiža i kuča. Polskie chata ma znaczenie starego, ubogiego domu o jednej izbie. Wyraz ten ma dawne pochodzenie na wschód �275 RECENZJE od Wisły, a w języku ogólnopolskim zjawia s i ę dość późno, bo dopiero w X V I I I wieku, i jest zapożyczeniem wschodmosłowiańskirn. Chata nie występuje u S ł o w i a n południowych, m a ona zasięg w y r a ź n i e centralnosłowiański. Uczeni przyjmują, że rozpowszechnił się on u S ł o w i a n wschodnich już po odłączeniu s i ę S ł o w i a n p o ł u ­ dniowych. Wschodniosłowiański zasięg chaty po linię Wisły nasuwa przypuszczenie, ż e jest to s ł o w o zapożyczone z języka gockiego, gdzie hebjo oznacza pomieszcze­ nie; może to być jednak również pożyczka irańska. Przejdźmy do omówienia powszechnego pożywienia Słowian, jakim były k a ­ sze. Nazwom potraw przygotowywanym z kasz na Polesiu odpowiadają następu­ jące leksemy: kaša, grušča, kucca, kólawa, gruca i pšeno. Obrzędowa potrawa wigi­ lijna fcwcca (polskie kresowe kutia, fcucja) m a źródłosłów grecki i pochodzi od sło­ w a kokkos 'ziarno'. Podobnie rzecz ma s i ę z k o ł a w ą (rosyjskie i ukraińskie kotywo), która jest też o b r z ę d o w y m jadłem (kasza z pszenicy z rodzynkami) i po­ chodzi od s ł o w a greckiego kollyvon o tym samym znaczeniu. Gruca to kasza spo­ rządzana z niedojrzałego ziarna, n a z w ę tę zapożyczono z niemieckiego Griitze 4 ł u « z o n y jęczmień'. Prasłowiańskie gostja г ръЬепо 'ziarno jaglane, potrawa z krup j a ­ glanych', zachowały s i ę we wszystkich językach słowiańskich. Również kaszę można uznać za p o t r a w ę prasłowiańską, bo znana jest jako potrawa z krup w większości j ę z y k ó w słowiańskich. Autorzy białoruscy podjęli niezwykle ambitną pracę. Na podstawie wybranego s ł o w n i c t w a z niektórych dziedzin kultury materialnej Polesia dokumentują oni w i ę ź tego regionu z całą Słowiańszczyzną, podkreślając dzisiejszą jego archaiczność na tym tle. W w y j a ś n i e n i u poszczególnych w y r a z ó w często uciekają się do p o r ó w ­ nań z językami bałtyckimi i indoeuropejskimi. Aby wyjaśnić, na czym polega ar­ chaiczność kulturowo-językowa Polesia, autorzy badają zbieżności leksykalne m i ę ­ dzy Polesiem a odległymi dialektami słowiańskimi, np. łużyckimi, s ł o w e ń s k i m i czy macedońskimi. Brak lub zanik podobnych l e k s e m ó w w centrum, np. w polskim czy w czeskim, przemawia za dawnością słów, które przetrwały na peryferiach S ł o ­ wiańszczyzny. Jakkolwiek Polesie jest kulturowo i językowo archaiczne, to nie jest ono najdalszą wschodnią peryferią Słowiańszczyzny, należałoby może w w i ę k s z y m stopniu uwzględniać dialekty rosyjskie, zwłaszcza archaiczne północne. Spośród zapożyczeń obcych nie w z i ę t o pod u w a g ę w p ł y w ó w fińskich. Jako slawiśei jednak wykazali autorzy dużą erudycję i dobrą znajomość faktów porównawczych. Dla etnografów interesujących s i ę kulturą S ł o w i a n Lefcsifca Polesja u prostory i czasie jest bardzo cenną pozycją. Alicja E . B. W A D E C K A J A , Drewnie tabl. 22. idoly Jeniseja, Bednarczuk Leningrad 1967, ss. 77, ryc. 2И, Na rozległych obszarach stepów ciągnących s i ę w okolicach środkowego Jeniseju leży kotlina minusipska. Jeszcze dzisiaj gąszcze l a s ó w i tajg nadają jej w wielu rejonach niemal pierwotny wygląd. To w ł a ś n i e tutaj stoją kamienne posągi ze stylizowanymi rysunkami twarzy ludzkich i ornamentami zoomorfieznymi. T e „kamienne pomniki przeszłości" oraz ich ornamentyka intrygowały od lat wielu badaczy i podróżników. Informacje o nich występują w relacjach osiemnastowiecz­ nych autorów, którzy zawędrowali w te odległe strony — np. D. G. Messerszmidt, �276 RECENZJE F . I. Strahlenberg, P. S. Pallas, I. G. Gmelin i inni, a wśród nich Polak — zesła­ niec na Sybir po powstaniu kościuszkowskim (1794) J . Kopeć . Z czasem jednak zdziwienie z powodu stojących samotnie w stepach posągów zaczęło przeradzać się w systematyczne badania naukowe, zapoczątkowane jeszcze w X I X stuleciu pod mecenatem Muzeum Krajoznawczego w Minusińsku. W k o ń ­ cowych latach X I X stulecia i w początkach X X gromadzeniem materiału zabytko­ wego na drodze wykopalisk zajmowali się amatorzy-krajoznawcy, którzy w bada­ niach tych nie wyszli poza opis uzyskanego inwentarza kulturowego. Nie potrafili też powiązać w logiczne ciągi materiału archeologicznego z antropologicznym i etnograficznym. Stąd też wyjaśnienie chronologii i genezy kamiennych posągów znad Jeniseju było niezmiernie trudne. Ostatnie badania nad tą problematyką do­ wiodły, że dolina środkowego Jeniseju otoczona ze wszystkich stron górami: K u ź nieckim Ałatau, A ł t a j e m i Sajanami, była zasiedlona przez człowieka już w epoce górnego paleolitu, kiedy kształtowały się stosunki wspólnoty pierwotnej. W procesie powolnego rozwoju od paleolitu do neolitu, do epoki brązu i okresu opanowania umiejętności obróbki żelaza uległy zmianom stosunki społeczne wśród ludności kotliny minusińskiej: matriarchat ustąpił patriarchatowi, natomiast w miejsce pierwotnej hodowli pasterskiej przyszła hodowla koczownicza. Oprócz wymienionej powyżej problematyki związanej z historią badań „ka­ miennych pomników" recenzowana książka omawia symbolikę określonych orna­ mentów, ich chronologię i funkcję. Odnośnie do funkcji to E . B. Wadeckaja wy­ jaśnia, że posągów tych nie należy łączyć z obrządkiem pogrzebowym. Są one bo­ wiem egzotyczną, jak na warunki syberyjskie, formą powszechnego — dla miesz­ kających ongiś w dolinie środkowego Jeniseju plemion tubylczych — zjednywania sobie przyjaźni różnego rodzaju duchów przyrody. Jeśli w i ę c owi tubylcy stawiali posąg, to jedynie w celu osiągnięcia określonej korzyści: np. wyleczenia z choroby, zabezpieczenia pomyślnych łowów, ochrony stada itp. Analogiczne zwyczaje spo­ tkać można u innych l u d ó w Syberii, jedynie forma idoli była nie tak wielka. T e leuci, Szorcy i Kumandincy z północnego Ałtaju figurki takie sporządzali z drzewa lub trawy, natomiast u Eskimosów z kontynentu amerykańskiego m a l e ń ­ kie steatytowe posążki służące za zabawki dla dzieci posiadały także s w o j ą ma­ giczną funkcję. 1 Omówienie pracy byłoby niepełne, gdyby nie w s p o m n i e ć o ilustracjach, z któ­ rych przede wszystkim topografie obiektów zestawione na 22 tablicach dają względnie poprawne wyobrażenie o formie i ornamentyce, bardzo zresztą zróżnico­ wanej. Tę krótką rozprawkę o osobliwych „pomnikach przeszłości" przypominają­ cych niejednokrotnie posągi z Wysp Wielkanocnych kończy skrótowe o m ó w i e n i e poszczególnych jej rozdziałów w języku francuskim. Antoni Kuczyński KSIĄŻKI NADESŁANE Kinżałow R. W., Kultura driewnich Maja, Izdatielstwo „Nauka", Leningrad 1971, ss. 362, ilustr. czarno-białe w tekście. Monografia znanego radzieckiego amerykanisty poświęcona charakterystyce k u l 1 Analizę realiów etnograficznych zawartych w Dzienniku podróży J . Kopcia przeprowadził A. Kuczyński w artykule: Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1. �RECENZJE 277 tury Majów. Autor omawia w kolejności: źródła i historię badań, gospodarkę i k u l ­ turę materialną, niektóre problemy struktury społecznej, w i e d z ę naukową, archi­ tekturę i sztukę, literaturę, taniec i muzykę oraz wyobrażenia religijne. Praca oparta na liczącej ponad tysiąc pozycji literaturze przedmiotu jest dobrym kompen­ dium wiedzy o kulturze uważanej za jedną z wiodących w procesie rozwoju cywi­ lizacji mezoamerykańskich. Uzupełnienie tekstu stanowią liczne ilustracje, plany oraz indeksy. R. T. Indijskaja kultura i buddizm. Sborník statiej pamiati akadiemika F. I. Szczerbatskogo, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1972, ss. 277. Księga poświęcona pamięci rosyjskiego orientalisty, znawcy buddyzmu, składa się z d w ó c h części: pierwsza to referaty wygłoszone na sesji z okazji 100-lecia urodzin Szezerbatskiego, druga to artykuły tematycznie związane z dziedziną jego zainteresowań. Zbiór zawiera prace z zakresu językoznawstwa, historii literatury, etnografii i religioznawstwa. Staroindyjskie systemy numeracji, Struktura niektó­ rych cejlońskich rytuałów i mitów (w związku z kultem drzew), Buddyzm i środkowaazjatycka cywilizacja, O rozwoju endogamii u staroindyjskích Varnów — to tylko niektóre z interesujących tytułów tego wydawnictwa. Д. T. Siemiotika i iskusstwomietria, Izdatielstwo „Mir", Moskwa 1972, ss. 362. Zbiór artykułów i fragmentów w i ę k s z y c h prac francuskich, amerykańskich, nie­ mieckich, szwedzkich, polskich i czechosłowackich uczonych, których cechą w s p ó l n ą jest badanie różnych dziedzin kultury przy zastosowaniu aparatury badawczej nauk ścisłych. Książka składa się z trzech części tematycznych: 1. Kultura jako system (C. Lévi-Strauss, V. W. Turner), 2. Sztuka i modelowanie (m.in. R. Jacobson, M. Schapiro), 3'. Badania wrażliwości estetycznej (m.in. C. E . Osgood, G . J . Suci i P. H . Tanenbaum, W. E . Simmat). Celem edytorów było uzupełnienie wiedzy o współ­ czesnych metodach badań humanistycznych. R. T. H o u t a r t F . , P i n E . , Kościół w godzinie Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1972, ss. 218. Autorzy książki to profesor uniwersytetu w Louvain, jednocześnie Sekretarz Generalny F E R E S oraz profesor Gregorianum w Rzymie, zajmujący się analizą so­ cjologicznych problemów w Ameryce Łacińskiej. Praca jest próbą przedstawienia miejsca i roli Kościoła w chwili natężonego rozwoju sytuacji społeczno-politycznej na kontynencie południowoamerykańskim. O wartości książki decydują nie tylko interesujące dane z dziedziny socjologii religii, ale także ocena kierunków prze­ mian i na tym tle próby określenia celów i perspektyw działania Kościoła kato­ lickiego w krajach Trzeciego Świata. R. T. G u r e w i с z A. Ju., Katiegorii sriedniewiekowoj kultury, Moskwa 1972, ss. 318. Niebanalna próba ukazania kultury średniowiecznej Europy poprzez analizę wy- �:278 RECENZJE branych kategorii kultury (przestrzeń, czas, praca, prawo, bogactwo, własność). Autor zakłada we w s t ę p i e : „Będziemy rozpatrywać, jeśli można s i ę tak wyrazić, nie tylko »tekst«, ale i »słownik« do niego". Celem pracy jest rekonstrukcja mo­ delu świata funkcjonującego w świadomości średniowiecznego społeczeństwa i uchwy­ cenie dialektyki przemian przez porównanie światopoglądu przedchrześcijańskiego (głównie l u d ó w germańskich) z chrześcijańskimi. Książkę zamyka indeks nazwisk i indeks rzeczowy. R. T. В a s z i ł o w W. A., Driewnije ciwilizacji Peru i Boliwii, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1972, ss. 2,10, ilustr., mapy, tablica. Praca poświęcona przedinkaskim kulturom w rejonie Centralnych A n d ó w (od X w. p.n.e. do XI(V¡ w. n.e.). N a podstawie materiałów archeologicznych autor ś l e ­ dzi procesy powstawania, rozwoju i upadku poszczególnych kultur i ich wzajemne związki. Niektóre z nich łączone są ze znanymi grupami etnicznymi, jak na przy­ k ł a d Aymarami. Dla rekonstrukcji pewnych problemów etnicznych wykorzystuje Basziłow źródła pisane z okresu konkwisty. Praca zawiera duży materiał ilustra­ cyjny i zaopatrzona jest w bogaty wykaz bibliograficzny. R. T. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4e51674e89d761cc2885f4c6799d7f4.pdf f30dd00056176df5e75ada0572c30201 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:836 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:769 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.247-265 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 SEMINARIA AFRYKANISTYCZNE MIĘDZYNARODOWEGO W roku Social 1961 w y d a n a Change in Modern została Africa, INSTYTUTU przez A F R Y K ANI S T Y K I uniwersytet oksfordzki s t a w i c i e l i n a u k społecznych zajmujących się p r o b l e m a m i świata . Jest 1 wieloletnie to dzieło badania; praca zbiorowa której t e m a t y k a z a i n t e r e s u j e niewątpliwie naukowców prowadzących przed­ przeobrażeń współczesnego na kontynencie afrykańskim niektórzy z n i c h do c h w i l i obecnej kontynuują zajęcia ze s t u ­ d e n t a m i afrykańskich uniwersytetów. Ciekawą inicjatywę wydawania prac wygłaszanych n a odbywających się w dzynarodowy Instytut ten, założony zajmuje w się Afrykanistyczny 1926 r o k u badaniem będących Afryce (International i posiadający afrykańskich niejako „zbiorem seminariach naukowych siedzibę w stosunków African serii cuskiej badań Afryki Belgijskiego. nych prac terenowych zachodniej, Badania na obszarach Afryki Londynie, te przyczyniły naukowych, ówczesnych środkowej i się do w y d a n i a przez już l a t W latach d l a podję­ brytyjskich, a także fran­ b. Konga I n s t y t u t szeregu przeobrażeń przedstawia 2 kolonii Mię­ Instytut od wielu finansowe południowej, które poszerzyły znajomość nej . Dużą wartość informacyjno-naukową Institute). społeczno-kulturowych. t r z y d z i e s t y c h jego członkowie u z y s k a l i możliwości i p o p a r c i e cia referatów" podjął Afryki cen­ współczes­ też r e d a g o w a n y przez oma­ w i a n y I n s t y t u t k w a r t a l n i k „Africa" . 3 W roku 1954 z p o p a r c i e m zorganizował konferencję, w zajmujący Afryce, a nencie szybko glądów i się postępujące doświadczeń spotkania Social 1 Change International ed. A i d a n 2 procesy in metod Modern Southall, London się zmian, urbanizacji zagadnień i potrzebna. African Międzynarodowy spotkali problemami specjalistów dyskusję n a d p r o b l e m a m i First której badaczy okazała się b a r d z o c e n n a oficjalnego UNESCO na Studies Makerere presented College, części faktem zagadnienia, i interpretacją umożliwiła materiału terenowego, and discussed Kampala, Marriage and Family the 1959, 1961, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s , s s . 337. Political African at January Systems ed. A . po­ Afryki pierwszego 1940, c z y African Marriage, konty­ Wymiana Wymienić t u można d l a przykładu t a k i e prace, j a k African and 3 znamienna badania na tym rozmaitych pokrewne ed. M . F o r t e s i E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , L o n d o n ship wywołują 4 Konferencja, Africa, Afrykanistyczny prowadzący i uprzemysłowienia . badających Seminar, jakie kulturowych badawczych Instytut naukowcy R. Radcliffe-Brown, Life, London 1950, l u b A System, of Survey Kin­ of ed. A . P h i l l i p s , L o n d o n 1953. „Africa", J o u r n a l of the I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n Institute, L o n d o n , Oxford Uni­ praca: The versity Press. 4 Rezultatem Social Sahara, Implications tego s p o t k a n i a of była w y d a n a Industrialization U N E S C O , P a r i s 1956. and pod redakcją Urbanization in D. F o r d e Africa South of the �248 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E wykazała przydatność tego r o d z a j u i n i c j a t y w y i przyczyniła się do systematycznych seminariów (International African Seminar), zorganizowania omawiających pro­ b l e m y A f r y k i współczesnej . 5 P i e r w s z e z n i c h odbyło się w Ugandzie łecznych zachodzących w k r a j a c h A f r y k i nomicznych następujących pokrewieństwa mie książki pod r o k u 1959 i dotyczyło z j a w i s k oraz zmian w stosunkach na seminarium rozprawy redakcją A. Southalla, który społecznych — zajmującego profesora naukowe socjologii i zostały w y d a n e przewodniczył antropologii owemu społecznej w i dyrektora Wschodnioafrykańskiego daje ogólny przegląd d y s k u t o w a n y c h przeprowadzonych na seminarium kwestii w Afryce wschodniej (Kenia, Tanzania z g r u p o w a n e są t e m a t y c z n i e i omawiają ficzno^społeczne, przemiany wzorów zagadnieniami więzi społecznych wieństwa współczesnych kich for­ pióra A . we i norm kolejno: zachowań; i zmieniającą naukowych . 6 społecznościach dalej autorzy rodziny afrykańskich. Kongo). demogra- zajmują i grup Wachlarz jest b a r d z o s z e r o k i i n i e sposób przedstawić w (osiemnastu) zachodniej Zambia, zagadnienia się funkcją mia­ Społecz­ (część druga) i Uganda), (Rodezja, W. College, Instytutu Badań ( G h a n a , N i g e r i a , Wybrzeże Kości Słoniowej) i środkowej problemów w spotkaniu. Makerere Rozważania te poparte są w y n i k a m i e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h Rozprawy więzi się porównawczą strukturą społeczeństw n i l o t y c k i c h i socjologią s t a afrykańskiego, nych — eko­ omawianych P r a c a składa się z d w u części. P i e r w s z a , systematyzująca zagadnienie, Southalla spo­ pod w p ł y w e m p r z e m i a n n a t y c h t e r e n a c h . Rozpatrywało ono z a g a d n i e n i a i sąsiedzkich obszarów. P r z e d s t a w i o n e w tropikalnej się pokre­ omawianych tym miejscu wszyst­ opracowań dotyczących r o z m a i t y c h obszarów i przedstawiających c h a r a k t e r z m i a n zachodzących w indywidualnych społecznościach. Generalizując — p r a c a o m a w i a w p ł y w y , j a k i e współczesne p r z e m i a n y e k o n o m i c z n e łączące się z r o z ­ wojem miast wybranych i przemysłu w y w i e r a j ą obszarów Afryki. k o w y c h z a j m u j e się p r o b l e m a m i stem, a także z a g a d n i e n i a m i n a życie Stosunkowo wiele zbiorowości wiejskich dotychczasowych i miejskich opracowań nau­ n o w o powstających ośrodków m i e j s k i c h , i c h w z r o ­ m i g r a c j i , i c h k i e r u n k u i stopnia natężenia. Należałoby j e d n a k zwrócić baczniejszą u w a g ę n a rolę i o d c z u c i a j e d n o s t k i , wynikające z zała­ mania tradycji Centrami towarzyszącego takich zmian gwałtownym są z w y k l e przemianom miasta, osiedla przy tacje. S o u t h a l l p r z y p o m i n a , iż n i e w y s t a r c z a p r o w a d z e n i e dobnych ośrodkach z a t r u d n i e n i a , trzeba chodzącymi w małych społeczno-gospodarczym. k o p a l n i a c h c z y też także zastanowić się n a d z j a w i s k a m i z a ­ społecznościach plemiennych, będących w większym s t o p n i u pod i c h w p ł y w e m — przede w s z y s t k i m poprzez powodują społeczności. zachwianie produkcyjnym wiejskich. 5 Secretariat Do się Scientists of UNESCO), roku problemom: 1968 Social tych z przewagą takie biograficzne z p r a c y Social e wiąże Migracje Notki równowagi mają plan­ badań w m i a s t a c h i po-, Odpływ dzieci, kobiet zwykle charakter dotyczące uczestników specializing in African mężczyzn i starców okresowy, seminariów studies mniejszym czy migracje, w wieku zbiorowościach niemniej naukowych {Directory które w powodują pochodzą prepared by the U N E S C O , Paryż 1963. zorganizowano Change in 9 Modern (1960), A f r i c a i n S y s t e m s of T h o u g h t seminariów Africa (1959), poświęconych African następującym Agrarian Systems (1960), T h e H i s t o r i a n i n T r o p i c a l A f r i c a (1961), Islam in Tropical Africa (1964), T h e N e w E l i t e s of T r o p i c a l A f r i c a (1964), C h r i s t i a ­ nity (1965), I d e a s in Tropical Africa and Procedures (1966), L a n g u a g e U s e a n d S o c i a l C h a n g e , P r o b l e m s R e f e r e n c e to E a s t e r n A f r i c a (1968). i n African Customary Law of M u l t i l i n g u a l i s m w i t h S p e c i a l �249 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E poważne zmiany Migrujący w tali w s t r u k t u r z e demograficznej, poszukiwaniu pracy mężczyźni w j a k i społecznej większości miast wypadków i wsi. zachowują ścisłą więź z r o d z i m y m i t e r e n a m i , n i e wiążąc n a stałe s w e g o l o s u z m i a s t e m , które s t a n o w i p r z e d e w s z y s t k i m źródło z a r o b k u . Na t e r e n a c h A f r y k i S o u t h a l l rozróżnia d w a t y p y miast. D o p i e r w s z y c h (typ A ) zalicza dawno powstałe, stosunkowo wolno wzrastające ośrodki, których trzon s t a n o w i ludność t u b y l c z a , zamieszkała o d w i e l u pokoleń. Ludność t a posiada w p o ­ bliżu m i a s t ziemię uprawną, a głównym zawodem Są to więc m i a s t a o p r z e w a d z e nej gospodarce. homogenicznej często j e s z c z e b y w a ludności i z w y k l e rolnictwo. samowystarczal­ Z a l i c z a m y do n i c h w i e l e m i a s t A f r y k i z a c h o d n i e j , j a k np. Oshogbo, Koforidua c z y Lagos. Interesującym prawa studium Trade D. M c C a l l a przemian zachodzących and the Role of Wife w t a k i c h ośrodkach in a Modern West jest roz­ African Town, którą z n a j d u j e m y w drugiej — szczegółowej części o m a w i a n e g o dzieła. A u t o r przed­ s t a w i a sytuację w Ghany tradycyjnej społeczności A k a n zamieszkującej terytorium i podział p r a c y , który większość obowiązków związanych z u p r a w ą roli, stanowiącą dawniej podstawę u t r z y m a n i a ludności, p r z y p i s u j e się handlem, one obecnej kobiety co pozwalało na pewne kobietom. Prócz tego zajmowały uniezależnienie tego p l e m i e n i a zamieszkujące obszary finansowe. wiejskie Do chwili trudnią się głów­ n i e u p r a w ą z i e m i , j e d n a k i c h udział w h a n d l u o d g r y w a c o r a z większą rolę. S y t u ­ acja t a wiąże się bezpośrednio (zajmowanej z rozwojem miast, występującym brakiem ziemi pod zabudowę) i możliwością u z y s k a n i a korzyści m a t e r i a l n y c h z e s p r z e ­ daży towarów w ośrodkach, które i c h n i e wytwarzają. Szczególnie w a ż n a jest j e d ­ nak funkcja handlowa wystarczalny Ghany dycji z kobiet w m i a s t a c h , które w r a z z r o z w o j e m gospodarczo zajmuje charakter. Faktem się h a n d l e m , zwłaszcza aktywnego udziału kobiet ilością dostępnej niedostateczną w zawodu przytacza spełniają kwalifikacji — przykład w życiu do uprawy dochodów ziemi — miasta gospodarczym Koforidua tego ośrodka. i one nieco samo­ kobiet rodziny. z której omawia to z t r a ­ W związku czerpały Miasta rolę, zaliczane bardziej osiedla typu jaką przez Autor kobiety Southalla przemysłu uniemożliwia Wyglądem europejskiego. one wykonywania się s z y b k i m w z r o s t e m i heterogeniczną ludnością. a co z a t y m i d z i e gospodarkę samowystarczalną. minają tracą swój większość i p r z y b r a k u k o n i e c z n y c h do gęstość z a l u d n i e n i a łącząca się z s i l n y m r o z w o j e m roli, obecnie trudnią się w zwiększonym s t o p n i u h a n d l e m . ghańskiego do t y p u В charakteryzują iż na terenach miejskich. W y n i k a kształtowaniu korzyści m a t e r i a l n e d l a dobra r o d z i n y innego jest, swoim Przykładowo Duża uprawę przypo­ można tu wymienić t a k i e m i a s t a , j a k S a l i s b u r y , G w e l o c z y N a i r o b i . Charakterystykę jednego z n i c h z n a j d u j e m y Stratification miejski in Gwelo, który s y s t e m społeczny" t u procesy przystosowania o przedstawia s i l n i e rozwiniętej nia przeprowadzono w przyciągało ciami zatrudnienia. Gwelo mężczyzn społeczne powodują zależności pozwoli w swoim migracji rodzaju sezonowej. (Rodezja), powstawanie na utworzenie w „afrykański Obserwujemy którzy opuścili bądź też n a stałe związać się z m i a s t e m . B a d a ­ które j a k o c e n t r u m h a n d l o w e z otaczających Zachodzące Social r o z d z i a l e W. B . S c h w a b a społecznego i a l i e n a c j i Afrykańczyków, społeczność rodzimą, a b y o k r e s o w o słowe w jedyny terenów społecznościach nowych modelów właściwego o b r a z u r o l n i c z y c h dużymi Afryki zmiany zachowań. zaistniałych i przemy­ możliwoś­ ekonomiczno- Uchwycenie zjawisk. tych Współ­ c z e s n e przeobrażenia spowodowały n a przykład ożywienie h a n d l u n a t e r e n a c h w i e j ­ s k i c h , gdzie dotychczas n i e był o n s i l n i e rozwinięty; pobyt w mieście c z y też k o n ­ t a k t z e środowiskiem m i e j s k i m powoduje natomiast powstawanie odmiennych od �250 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E tradycyjnych potrzeb tracić w p ł y w y szczytną i dążeń. łączące pozycją matki i babki się kobiety niezależne cych korzyści spore W wyniku się z i c h rolą wielu ekonomicznie, materialne, mieszkań itp. P o n a d t o zachodzących w rolnictwie i dzieci. Z kobiety drugiej jednak wyrób zdają pojawiają interesów piwa, się c z y też z a ­ strony trudniące się p r o w a d z e n i e m takich j a k handel, występuje zmian gospodarstwie, dają­ wynajmowanie p r o s t y t u c j a , c o łączy się z e specyficzną sytuacją m i a s t przemysłowych o dużej p r z e w a d z e l i c z b o w e j mężczyzn. Adaptacja kowo. zachodniego modelu regionach, rzucenia w europejskich p r a w I t a k n a przykład w bowiem rodzime lineażu jedna Among the Yoruba, przedstawia w sprawie W na trendy jednakże n i e godziły rodziny. nie się z Często Nigeria. rozprawie N a tle tradycyjnej powstawania Podkreśla rodziny jednak, iż możliwością od­ się A. zwyczajowego. Za­ I z z e t t Family Life rodziny Yoruba i autorka indywidualnego starszych członków wciąż j e s z c z e poważną rodu rolę. małych grup społecznych i w p ł y w u , j a k i posiadają większe s t r u k ­ składowe, to przedmiot dalszych rozważań s y t u a c j i społecznej z n a c z e n i e g r u p p i e r w o t n y c h n a r z e c z grup n i e f o r m a l n y c h innego ulega więzi o s o b i s t y c h autorów rodzaju, c z y też g r u p f o r m a l n y c h ((pokrewieństwa i sąsiedztwa) zdaje pracy. nieco z m n i e j s z e n i u dowego. Jednakże ciągle j e s z c z e w społecznościach afrykańskich wadze się wszystkich poligamię, p r z y c z y m monogamicznej opinie we jeszcze spotyka poślubiona według p r a w a np. w jedna­ rozpowszechnianie r o d z i n a c h chrześcijańskich d o b o r u współmałżonka odgrywają i c h części nowej małej s z e r s z e omówienie domowego. Zagadnienie tury w in Lagos, obecne gospodarstwa kulturowe takim wypadku t e znajdują małżeństwa, izolacją i to n a w e t z żon jest w gadnienia wzory i życia n i e wszędzie przebiegała zachodniej obserwujemy monogarnicznego autorytetu krajach Afryki, i sposobu Afryce typu zawo­ r o l a grup o prze­ się być d l a j e d n o s t k i duża — zwłaszcza n a t e r y t o r i a c h w i e j s k i c h . B a d a c z e p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów stwierdzają, iż a c z k o l w i e k w i n ­ dywidualnych kalnym społecznościach przełamaniu zachodzą żenie z a k r e s u p r a w i obowiązków stwa mają wiejskiej duże z m i a n y , n i e możemy mówić o tego t y p u więzi; można natomiast obserwować mniejsze nieco z n i c h wynikających. znaczenie w Związki t y p u s t r u k t u r z e społeczności i mogą j e tracić n a r z e c z stowarzyszeń innego zawę­ pokrewień­ miejskiej rodzaju, rady­ pewne aniżeli takich jak zrze­ s z e n i a t y p u r e k r e a c y j n e g o c z y związki o p a r t e n a bazie e k o n o m i c z n e j . Ogólnie mówiąc, omawianych autorytet obszarach przebiegał j e d n a k o w o . odgrywają rodziny pewnemu w szerokim osłabieniu, pojęciu jednakże tego słowa n i e wszędzie uległ proces na ten I t a k n a przykład w A f r y c e z a c h o d n i e j więzi pokrewieństwa istotną rolę zarówno w okręgach w i e j s k i c h , j a k i m i e j s k i c h , ponieważ te ostatnie charakteryzują się z w y k l e dominacją mienia. W jak Yoruba i A k a n n i e m a z a s a d n i c z y c h różnic między życiem rodziny wygląda cych takich grupach w ludność ze w emigracyjną. mężczyzn, w y s o k a tów mieście, to z a g a d n i e n i e czy też otaczających c e n t r a c h powstałych Występuje jest mobilność środowiskiem na miejskim. jednego, miasto stosunkowo t u wyraźna dużego tubylczego obszarach. niedawno dysproporcja płci skupiają­ z przewagą ludności i mała i n t e g r a c j a Jednakże w wypadku migracji Inaczej i napływowej i migran­ zarobkowych łączących się z okresową izolacją o d r o d z i n y i p l e m i e n i a t r u d n o stwierdzić kanie Większość więzi wrócić wynikających do r o d z i m y c h z pokrewieństwa. miejscowości w starszym wieku, migrantów a więc ple­ zani­ zamierza prawa i po­ obligacje r o d z i n n e ulegają t y l k o p e w n e m u o k r e s o w e m u z a w i e s z e n i u . Tak w ogromnym skrócie przedstawić można zagadnienia p i e r w s z y m s e m i n a r i u m a f r y k a n i s t y c z n y m . W y d a j e się, iż w a r t o dyskutowane na t u w k i l k u słowach �251 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E wspomnieć o niektórych z d a l s z y c h spotkań n a u k o w y c h dzynarodowy Instytut Afrykanistyczny, dla prowadzonych pełniejszego przez Mię­ jego dzia­ zilustrowania łalności. D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m o d b y w a ł o się w 1960 r. i dotyczyło afrykańskich zostały następnie w y d a n e African daktorem tropologii, pologii Agrarian zajmujący własności przez ziemi na przewodniczącego Forde, specjalistycznego profesora w formie jako antropologii zawiera profesor społecznej i profesor afrykańskich jest Pełnił on autorem antro­ funkcję obszernego krótkie słowo wstępne — dyrektora an­ zasad zwyczajny (Leopoldville). seminarium t a m referaty książkowej. R e ­ belgijski społecznej, pracujący Lovanium wstępu. J a k w s z y s t k i e pozostałe i ta p r a c a Darylla oksfordzki organizacji afrykańską, uniwersytecie owego (Kinshasa) w styczniu Przedstawione jest D a n i e l B i e b u y c k , 7 problemami i kulturą kulturowej uniwersytet Systems się Leopoldville systemów a g r a r n y c h . pióra Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego. Książka ności zawiera ziemi omawiają problemy dernizowanego i grup, a kulturowo rzy dwadzieścia i współczesnych Rozpatrują także k o n f l i k t y obszarach wyrastające z wynikające b r a k z i e m i p r z y wzrastającym wione rozprawy gionach i z środkowej zachodniej (Rodezja, Innym nowych w wydano w Kongo). ekonomicznych i nowych auto­ zmian: prowadzonych Senegal), Praca ( j a k np. k a k a o w z a ­ narzędzi, t e c h n i k itp. P r z e d s t a ­ daje w wschodniej przegląd wybranych przeobrażeń Instytutu re­ (Kenia, Uganda) i s t a n o w i b a r d z o c e n n y materiał Afryki. z gościnności New Redaktorem społeczny, który społecznych zacho­ informacyjny. Afrykanistycznego l i p c u 1964 r o k u s e m i n a r i u m poświęconego kształtowaniu się społeczeństwach The pracę odmiennych własności z i e m i badań t e r e n o w y c h Zambia, i korzystało seminarium. w jednostek tle t r a d y c y j n e j przykładem działalności Międzynarodowego elit w Nigerii współczesnych studia do z m o ­ obowiązków roślin t o w a r o w y c h (Nigeria, G h a n a , r o l n i c t w i e afrykańskim jest zorganizowanie i włas­ Poszczególne p r z e l u d n i e n i u terenów r o l n i c z y c h i związane z t y m przy t y m stosowanie są w y n i k i e m Afryki dzących w a praw przemian A f r y k i tropikalnej. N a zjawiska Afryce), r o z m a i t y c h aspektów afrykańskich. zagadnienia migracje, wreszcie wprowadzenie uprawy chodniej dotyczących krajów związane z z a s a d a m i własności z i e m i i i c h adaptacją rolnictwa. przedstawiają rozpraw przemian Elites of zbioru zajmuje T o szóste uniwersytetu Tropical z w Africa , kolei spotkanie Ibadanie. zawierającą 8 Afryki zachodniej i i jest się l a t później materiały jest P. C . L l o y d , b r y t y j s k i socjolog się z a g a d n i e n i a m i odbyło Kilka tego antropolog wykładowcą socjologii n a u n i w e r s y t e c i e w I b a d a n i e . Praca w etanowi próbę naukowego młodych społecznościach farmerów, ludzi przebadania afrykańskich, zajmujących się wśród handlem, pojawienia się i rozwoju r o z m a i t y c h społecznych pracowników administracji elit kategorii: państwo­ w e j , w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i w o l n y c h zawodów. W o b s z e r n e j części wstępnej Lloyd zajmuje wzra­ stającą się charakterystyką współczesnej rolą wykształcenia łeczną, w r e s z c i e funkcją, 7 African International Agrarian African praca zbiorowa 8 Sixth The New i wpływem elity afrykańskiej n a pozycję spo­ jaką spełnia e l i t a w e współczesnym społeczeństwie afry- Systems, Seminar, warunków i jej rozwojem, Studies Lovanium materialnych Presented and University, Discussed Leopoldville, at the January r e d . D. B i e b u y c k , L o n d o n 1963, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . Elites Studies International of Tropical African Africa, Seminar at the Presented University of and Discussed Ibadan, 1964, E d . P. C . L l o y d , L o n d o n 1970 (1966), O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . Nigeria, Second 1960, at the July, �252 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E kańskim. D a l s z a część dzieła doświadczenia terenowe w odniesieniu do w y b r a n y c h są p r z e d s t a w i o n e nowych przedstawiająca w Afryce, omawia tutaj terytoriów przeobrażenia rozprawy 18 autorów zagadnienia pojawiania tego k o n t y n e n t u . Specjalnie świadomościowe, z j a w i s k a świadomości klasowej. Autorzy omawiają także elity interesujące kształtowania postaw w o d n i e s i e n i u do małżeństwa i życia rodzinnego, powstawania posiadających się n o w e j wreszcie stosunek się procesy przedsta­ w i c i e l i elity do niewykształconych m a s społeczeństwa i k o n t r a s t między z a c h o d n i m stylem życia przyjętym lub przyjmowanym liczną grupę l u d z i , a utrzymującą przez rodzime wykształconą, tradycje stosunkowo zasadniczą częścią nie­ społeczeń­ stwa. Chrześcijaństwo i jego r o l a w Afryce następnym s e m i n a r i u m z o r g a n i z o w a n y m to prowadził tetu w C. G. Baeta duchowny, Ghanie. Zgodnie drukiem przez uniwersytet Książka składa omawia wieku, się pojawienie a także z tropikalnej profesor z tradycją, to t e m a t o p r a c o w y w a n y na w A k r z e w k w i e t n i u 1965 r o k u . S p o t k a n i e studiów r e l i g i o z n a w c z y c h rozprawy oksfordzki w tego s e m i n a r i u m Christianity pracy trzech obszernych części, z in których uniwersy­ wydane zostały Tropical pierwsza, Africa . 9 historyczna, się i r o z p r z e s t r z e n i a n i e chrześcijaństwa w A f r y c e w X I X i X X wydatną rolę, jaką odgrywały misje protestanckie i katolickie w kształtowaniu p o s t a w i dążeń m i e j s c o w e j ludności. Następnie p r z e d s t a w i o n e rola, i jaką spełnia jego s t o s u n e k Yoruba African ono w są p r o b l e m y współczesnego chrześcijaństwa w kształtowaniu do t r a d y c y j n e j codziennego obyczajowości rozważa książki rodzin (np. rozdział wpływ religijnych poświęcona jest przemian współczesnym postawie poligamii); wreszcie do z a s t a n y c h kultów pogańskich n a osobowość trendom Afryce, afrykańskich poświęcony Churches wobec tradycyjnie rozprzestrzenionej p r a c a u k a z u j e s t o s u n e k Kościoła chrześcijańskiego i życia i jednostek. Ostatnia perspektywom część afrykańskiego chrześcijaństwa i zarysowującemu się s e p a r a t y z m o w i Kościoła w A f r y c e . Opracowania run, Nigeria), dotyczą w y b r a n y c h poprzez środkową krajów od A f r y k i z a c h o d n i e j (Zambia i Kongo) aż po (Ghana, Etiopię i Kame­ dostarczają c i e k a w y c h i n f o r m a c j i dotyczących p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów. A c z k o l w i e k przedstawiają one zagadnienie c i e k a w y o b r a z istniejącej w formie wycinkowych omówień, ukazują jednak rzeczywistości. Stąd też p r a c a jest b a r d z o p r z y d a t n a d l a b a d a c z y p r z e m i a n k u l t u r o w y c h współczesnej A f r y k i . O s z e r o k i m w a c h l a r z u zainteresowań Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i świadczy t e m a t innego s e m i n a r i u m , które odbyło się w grudniu es S a l a a m . kształtowania się jedności n a r o d o w e j k w e s t i e wielojęzyczności n o w o powstałych państw afrykańskich. Problem ten nie Dyskutowano był t u istotne z p u n k t u w i d z e n i a dotychczas wielojęzyczności zainteresowania dokładnie rozpoczęły się analizowany, dopiero w omawianego seminarium badania ostatnich latach. Rejonem była A f r y k a wschodnia, Ugandzie szczególności języka j a k o środka i n t e g r a c j i (lub dezintegracji) k u l t u r o w e j w i n n o być p r z e z b a d a c z y p r z e m i a n społeczno-kulturowych w jego r o l i w jącym p r z e d m i o t e m jest z a g a d n i e n i e 9 przykładowo w Zagadnienie venth wybranych zjawisk specjalnego polityki rozpatrywane w systematyczne Dar zagadnienia widzenia językowej 1968 r o k u w International A f r y c e p o d kątem kształtowaniu współcześnie zachodzących p r z e m i a n . I n t e r e s u ­ t e o r e t y c z n y c h rozważań zamkniętych w przyjęcia C h r i s t i a n i t y in i Tanzanii. Tropical African pierwszej części pracy j a k o języka stosowanego a d m i n i s t r a c j i państwowej Africa, Studies Presented Seminar at the University C . G . B a e t a , L o n d o n 1968, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . and Discussed of Ghana, April at the jedSe­ 1965, e d . �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E nego z języków t u b y l c z y c h bądź też pozostawienie wprowadzonego w czasach ko­ lonizacji — wiąże sytuacją wewnętrzną europejskiego. Decyzja w tej s p r a w i e danego społeczeństwa i w y m a g a się częstokroć stosowania z ogólną bardzo rozważ­ nej p o l i t y k i . J a k w s z y s t k i e pozostałe i to s e m i n a r i u m Language zatytułowanego części wstępnej tyką językową 10 jest W . and Social H . Whiteley, uwieńczone zostało w y d a n i e m Change. angielski Redaktorem profesor całości zajmujący i się dzieła autorem problema­ . Zorganizowane minaria Use przez Międzynarodowy s p e c j a l i s t y c z n e stanowią wielki Instytut wkład w Afrykanistyczny rozwój wiedzy naukowe o se­ przemianach społeczno-kulturowych w A f r y c e o s t a t n i c h lat. Uznając cenność tego r o d z a j u wygłaszanych mimo iż jednak, wego, inicjatywy n a Międzynarodowych dysponujemy jedynie kilku przedstawienie nawet I n s t i t u t e będzie tego użyteczne się, iż omówienie Afrykanistycznych przykładami iż z r a c j i walorów, j a k i e p r a c e African wydaje Seminariach tej referatów jest działalności. celowe, Wydaje posiadają, i dużego i c h z n a c z e n i a wąskiego wycinka dla polskich działalności badaczy się nauko­ International zajmujących się proble­ m a m i p r z e m i a n zachodzących w świecie współczesnym. Anna PRACE ZESZYTY NAUKOWE Prace ETNOGRAFICZNE, UNIWERSYTETU etnograficzne szytów N a u k o w y c h ukazują JAGIELLOŃSKIEGO się od 1963 r. w Uniwersytetu Partyka ramach Z. 1-6: 1963-1972 serii wydawniczej Jagiellońskiego. R e d a k t o r e m Ze­ i c h jest M . Gładysz, s e k r e t a r z e m r e d a k c j i Z. Biały. Słowo wstępne M . Gładysza określa profil formującego sposobach „o k i e r u n k u gromadzenia podejmowanych materiałów również o p e w n e j ciągłości w kierownika Tym Katedry samym zajmującym się p r o b l e m a m i badacza kultury Uniwersytetu Dla prof, iż s e r i a kultury platformę o Jagiellońskiego ludowej, wymiany zajmujących artykułów w dra i skupionym ramach etnograficznych się t y m i grup wokół jak pierwszego Moszyńskiego" . l się badaczom Uniwersytetu J a ­ Z g o d n i e z t y m założeniem postawach czytelnika wydaje przez wypowiedzieć poglądów. in­ teoretycznych, i interpretowaniu, Kazimierza ta pozwoli zainteresowaniach lepszego z o r i e n t o w a n i a poszczególnych ich analizowaniu w sześciu t o m a c h Prac a n a l i z a treści z a w a r t e j dla oraz Słowian, zakłada, giellońskiego, i s t w o r z y jako w y d a w n i c t w a działaniu, które zostało w y t y c z o n e Etnografii Redakcja i cele P r a c badań, z a i n t e r e s o w a n i a c h s t a j e się badawczych informacją pracowników zagadnieniami. się c e l o w e poruszających przedstawienie podobną treści problematykę. P o z w o l i to równocześnie n a u k a z a n i e p r o f i l u P r a c . Najliczniejszą zmiany 10 Language Reference national grupę kulturowej. Use to Eastern African and Social Africa, Seminar 1968, ed. W . H . W h i t e l e y , 1 M. G ł a d y s z , stanowią artykuły, których Następnie można wyróżnić Change, Studies at the London prace Problems Presented University autorzy of Multilingualism and Discussed College, 1971, O x f o r d rozważają poświęcone Dar University Słowo wstępne, z. 1: 1963, s. 5-7. metodyce with at the ninth es Salaam, Press. problem badań Special Inter­ December �254 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E etnograficznych, historii nauki dalej artykuły poprzez poruszające ukazanie zagadnienia rozwoju dyscypliny stanowiące p r z y c z y n e k do etnograficznej, umieszczane wych, są sprawozdania zasobach informujące o a r c h i w a l n y c h i działalności ostatnią Pracach grupę tworzą p r a c e poświęcone m u z e a l n i c t w u . P o n a d t o w podejmowanych dydaktycznej zaś etnograficznych badaniach Katedry tereno­ Etnografii Sło­ wian. Problem tłumaczenia z m i a n y k u l t u r o w e j czą, staje się p u n k t e m wyjścia c z y c h . Łączy się o n ściśle z rozważaniami tury i sposobami istnieją różne widzenia możliwości przyjmowania różnych ma w etnografii rangę teoriopoznaw- p r z y o c e n i e poszczególnych szkół i p o s t a w b a d a w ­ możliwości definiowania punktów nad przyjmowanymi określeniami kul­ j e j a n a l i z y . N i e j e s t też bez z n a c z e n i a , iż zmian widzenia kulturowych, przy ustalaniu a co za t y m idzie konkretnego przedmiotu obserwacji . 2 Przedmiotem nego s y s t e m u rozważań wywołane mogą być wpływem zmiany zachodzące czynników w obrębie rozpatrywa­ lub w następstwie wewnętrznych działania i n n y c h systemów. Można j e też rozpatrywać w r o z w o j u w ujęciu s t a t y c z n y m (przekrojowym). artykułów z a m i e s z c z a n y c h w Pracach Autorzy społeczności historycznym lub lokalnych reprezentujących ukazują z m i a n y poprzez różne struktury analizę gospodarczo-społeczne oraz tradycje kulturowe. Skutki na kontaktów terenach kulturowych pogranicza ukazane etnicznego, są etnicznie, a różnych k u l t u r o w o , rozdzielonych wymi, także zbiorowości a n a przykładzie w następnie aspekcie dla grup granicami lokalnej, zmian występujących społecznych jednolitych administracyjno-państwo- gdzie współżyją grupy po­ chodzące z różnych terenów P o l s k i . Problemem zapożyczeń kulturowych n y m dwóch regionów z a j m u j e n i c z n e są szczególnym rodność elementów polem obserwacji t a m występujących zapożyczeń. O b s e r w a c j e ujawniających się M . Gładysz. A u t o r c z y n i o n e były procesów i stąd przez się dyfuzji płynąca autora n a pograniczu stwierdza, etnicz­ iż p o g r a n i c z a ze względu wyjątkowa et­ n a różno­ skłonność n a terenie B e s k i d u do Śląskiego, a przedmiotem, szczegółowej a n a l i z y są d r u k i dewocy j n e . 3 Zagadnieniem zapożyczeń z a j m u j e badania we wództw, łódzkiego państw, niemieckiego zależnie od kulturowe wsiach daje konieczne Por. Z. do pasie granicznym wojną Częstotliwość grupy zajmujący nasuwa kontaktów społecznej i stąd się r e f l e k s j a się omawianą uchwycenie również zmian tłumaczeniu rodzinnej . 4 realizowanych zapożyczenia Na marginesie jakie tym przypadku w obrębie niektórych Nawrót wy­ każdej ograniczeniach kulturowej, t. 13: 1969 z. 1, s. 25-41; J . S z c z e p a ń s k i , dwóch z trudnościami, następujących zmiany woje­ obrębie różnie związana O w prowadząca różnych wynikające problematyką. W Szyfelbejn-Sokolewicz, w dwóch usytuowanych n a przykładzie obrzędowości funkcjonalizmu-strukturalizmu Polska", w a przed polskiego. Mendrali-Kozieł etnograf 2 i autorka napotyka się obecnie i opolskiego, przynależności badała artykułu A . leżących się również A . Mendrala-Kozieł „Etnografia teorii ewolucji, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9: 1967, s. 23-32. 3 M. Gładysz, Z zagadnień procesólo kulturowych Konsekwencje kulturowe pogranicza etnicznego, z. 6: 1972, s. 7-41. 4 A. pogranicza Mendrala-Kozieł, łódzko-opolskiego w XX wieku, z. 4: 1970, s. 47-63. kontaktów ludności �255 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE z kontaktujących się grup, które w y w o ł a n e można b o w i e m j e d n o z n a c z n i e zachodzących w samych są c z y n n i k a m i urbanizacyjnymi, opisać skutków zapożyczeń n i e uwzględniając grupach. Temu zagadnieniu żytej u w a g i , a s z k o d a , gdyż byłoby o n o ilustracją autorka nie zmian n i e poświęciła działania mechanizmów nale­ zmiany w obrębie b a d a n e g o układu. Podnosi dysz w Autor natomiast konieczność w i d z e n i a a r t y k u l e poświęconym z a s a d o m poszukuje odpowiedzi mywanie się odrębności artystycznej, mimo należy w g a u t o r a taktów, tych dwóch nurtów procesu M. 5 n a istotne p y t a n i e : j a k i e c z y n n i k i w p ł y w a j ą regionalnych niwelującego Gła­ kształtowania się regionów a r t y s t y c z n y c h . w zakresie kultury procesu urbanizacji społecznej na utrzy­ i twórczości i t e c h n i z a c j i . Poszukiwać i c h w odmienności w a r u n k ó w środowiskowych, t y p i e i r o d z a j u rozmaicie przebiegających w różnych o k r e s a c h kon­ historycznych. Autor wy­ raża również sąd, formułując go j a k o dyrektywę badawczą, iż konieczną jest rzeczą widzenie problemów twórczości t u r y właściwej b a d a n e m u Zmianę pojmowaną przykładzie dzenia wybranej artystycznej jako skutek zbiorowości g r u p ludnościowych. grupy. T. powiązaniu Możliwość badania poświęca temu trzema fazami. styczności zachowań i w y r ó w n y w a n i e się odpowiadających faza związana z pod kul­ rozpatrywać względem istnieje zagadnieniu systemu ostatnia na można tego z j a w i s k a rastanie oraz z całokształtem zamieszkały o b o k siebie integracji przebiega społecznych kultur niejednorodnej światowej Dobrowolska S t w i e r d z a o n a , że proces „zderzenia" lokalnej O p o l s z c z y z n y , gdzie p o I I w o j n i e kulturowo w środowisku l u b g r u p i e społecznej. t l e różnych potrzeb; przeobrażeniami na terenie dalekie dwa na pocho­ sobie artykuły . 6 J e d n a z n i c h to n a ­ druga — ujednolicenie i m wzorów świadomości, kulturowych prowadzącymi do u j e d n o l i c e n i a ocen, n o r m i wartości. Jednym rowa, z która aspektów złożonego rozpoczyna się od procesu proces w r a s t a n i a repatriantów z e w s c h o d u przedmiotem szczegółowej przystosowania zaaprobowania analizy nowego jest adaptacja otoczenia. kultu­ Ten właśnie w p r z e s t r z e n n e r a m y w s i opolskiej przeprowadzonej w jednym z jest wymienionych artykułów. Jak zmiany wspomniano wyżej, zachodzące w ków. T e z k o l e i przemiany kulturowe obrębie s y s t e m u , który określa szereg czynników dokonywać się mogą można określić j a k o poprzez układ egzo- l u b e n d o g e n i c z n y c h w stosun­ stosunku do układu. Tym zagadnieniem, rów, analizując darki w chłopskiej gospodarce micznej w które w i ą ż e się z teorią potrzeb, konkretne w układy. Z. Biały o m a w i a X I X w. na drobnotowarowej terenie oraz zajmuje się k i l k u zmiany w charakterze Małopolski . 7 charakteryzuje Wyróżnia środki różne „sektory" działalności poszczególnych s e k t o r a c h . C z y n n i k i e m zmieniającym auto­ gospo­ układ są ekono­ warunki e k o n o m i c z n e , które z k o l e i w p ł y w a j ą n a z m i a n y w k u l t u r z e . A u t o r podkreśla w a g ę 5 M. Gładysz, stycznych, e T. pozycja Dobrowolska, analizy, patriantów 7 Z. gospodarce Z zagadnień kształtowania się ludowych regionów arty­ opolskiej, Pro­ z. 4 : 1970, s. 7-27. na wsi opolskiej, Biały, Niektóre drobnotowarowej 1967, s. 61-91. Badania z. 3: 1967, s. 21-29; nad nową taż, społecznością wsi badań nad adaptacją Z kulturową re­ z. 4: 1970, s. 29-45. ekonomiczne u schyłku i kulturowe feudalizmu i w mechanizmy okresie w chłopskiej kapitalizmu, z. 3 : �256 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE kontaktów, które również stanowią wynik kontaktów tworzących się n a tle w y m i a n y Poszukiwanie na wsi w płynącymi gospodarczych, r o z l i c z n y c h czynników s p r a w c z y c h kształtujących spiskiej jest typie gospodarki nad przemian przedmiotem następujące stąd rozważań A. Rataja . Autor 8 kulturowymi. Żałować szczególnych okresów h i s t o r y c z n y c h p r z e d m i o t e m o b s e r w a c j i co utrudnia w mianowicie sposób z a s a d n i c z y analizę porównawczą stosunki omawia n a przełomie X I X i X X w i e k u konsekwencjami a towarowej. pracy zmiany i zastanawia należy, że dla są o d m i e n n e skutków p r z e z się po­ zjawiska, nie w y w o ­ łanych. W. Kwaśniewicz z kolei zajmuje się dynamiką funkcjonowania rąc z a przykład d o m m i e s z k a l n y w s i Świątniki leżącej w jącej c h a r a k t e r osady nie domu, jakimi rzemieślniczej . A u t o r społeczność i funkcji rzemieślnicza wnętrza włącza składniki k u l t u r y w s i r o l n i c z e j o r a z Zbliżona jąca cie do omówionej zmiany następujące bocheńskim . zrealizowane, i odczuwa się b r a k do budownictwie podkreślić, że powiązania swego „aparatu jest p r a c a drewnianym na w poszukiwaniu badanym pować w przedstawianych przetrwania układzie traktować można między innymi na skutek Mogą o n e być również autora zjawisk n domu w pełni mieszkalnego z określoną elementów grupą spo­ wszystkim jako polegające kulturowych, E l e m e n t y te mogą postępującego które wystę­ procesu s t o s u n k u do a k t u a l n i e przez powie­ w . jako reliktowe. zachowane w mieści się też podejście nierównomiernie różne przedstawia­ n i e zostały wartość p r z e d e pewnych różnych d z i e d z i n a c h życia i stąd r e g r e s j a układu. P. G a l a s a analizy zmian funkcji zmiany kulturowej przyczyn pla­ potrzeb. w s i Lubomierz, zamierzenia są właściwe. P r a c a t a p o s i a d a ramach problematyki zmian w kulturowego" j e do s w o i c h d o k u m e n t z m i a n zachodzących w t e c h n i c e b u d o w l a n e j W przedstawienie bio­ i ma­ dO' u s t a l e n i a z a k r e s u i sposobów, dostosowuje gdyż artykuł n i e z a w i e r a łeczną, d l a której dąży grupy problemowej w Trzeba ,0 poprzez 9 wyposażeniu kultury, okolicy K r a k o w a j e d n o s t k i , które z zmian panującego określonych względów n i e nadążają z a z m i a n a m i . Przykładem przetrwania k a l e n d a r z ideograficzny służył j e d y n i e c o r a z m n i e j 8 A. 9 W. P. G a l a s, P. G a l a s Rozwój dzieli artykuł jest Artykuł M . Gładysza rolnictwie Targ), cieszyński mieszkalny w 2 połowie XIX poświęcony i w XX w. z. 4: 1970, s. 65-75. i jego w użytkowanie Lubomierzu n a następujące od w wiejskiej połowy XIX spo­ w. gołębniki, Lubomierzu, zamki drewniane, p l a n wnętrza okna, do Najważniejsze konstrukcja domu i wozownie, pomieszczenie p i w n i c e , ogrodzenie zagród i ogródków, s u s z a r n i e . miesz­ budowa pokrycie (domy n a p l a n i e z w y c z a j e i przesądy związane ze s t a w i a n i e m ( l o k a l i z a c j a , materiał i f u n k c j a ) , stodoły, C z . 1: cieśle, b u d y n k i materiału b u d o w l a n e g o , obróbka d r e w n a , ganki, powała, podłoga, piece), Cz. 2: Stajnia i obory podrozdziały: i o s a d n i c z e , pożary w stokątnym, p l a n k w a d r a t o w y ) , i w budownictwa ścian, u s z c z e l n i a n i e ścian, d r z w i , kur tradycyjnej z. 1: 1963, s. 117-166; z. 2 : 1965, s. 33-57. (źródło i p r z e c h o w y w a n i e dachu, kultury z. 3: 1967, s. 31-59. wiadomości geograficzne kalne Dom Kwaśniewicz, czasów obecnych, 11 pracy wsi Jurgów w pow. Nowy łeczności rzemieślniczej, 1(1 elementu l i c z n y m analfabetom. Organizacja Rataj, {Na przykładzie takiego z 2 pol. X I X w., który w o s t a t n i m etapie s w e g o i s t n i e n i a pro­ domu. chlewy, pomieszczenie dla dla przechowywania ziarna, �257 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E jest wielostronnej poznania analizie systemów tego rachuby, ciekawego które wydawnictwa, ulegały jest przekształcaniem przyczynkiem od czasów do najdaw­ n i e j s z y c h , a p o n a d t o d a j e m o ż l i w o ś c i o d k r y c i a dróg, n a j a k i c h p r z e t r w a ć m o ż e e l e ­ ment kultury życia 12 Jeszcze techniki stety nie tradycyjnej, w okresie obróbki Artykuł na rozwój K. uprzemysłowienia jest hipotez co do M. i technizacji są tradycyjne MaślińskiegoNie­ techniki różnego przez pracy oraz narzędzi, współczesnej od poprzednich poszukiwanie Zastosowana H poszczególne stosowane dociekań przetrwaniu ich we przykładem a mianowicie o d m i a n sidła p o d r y w a n e g o , wysunięcie sprzyjały porównawczo-geograficzną . łączących Łysogór do p r z e d s t a w i e n i a które ludowej, terenie przedmiotem się j e d y n i e Moszyńskiego kultury metodą na k t ó r e są warunków, krycie związków i postępującego powojennym drewna, autor ogranicza analizując form mimo . genezy metoda t e r y t o r i a , kolejności w określonych pozwala na następstwie słopców s t r ó ż y k o w y c h , stępicy d r z w i c z k o w e j warunków, które sprzyjały wsi. spojrzenia przekształceniom wy­ typów oraz na dokonują­ c y m się n a b a d a n y m o d c i n k u . Omawianą święconą niami wienie w s i rozwija i tworzona społeczne obu w z Pracach zamknąć można drogach: u w a r u n k o w a n a jest w i e j s k i m l u b też p o w s t a j e pozawiejskich. Nie To zróżnicowanie inspiracji badawczego, wyklucza szczególnie to sztuka bowiem po­ i zamó­ równoczesnego wymaga przy sztuką iż n a użytek po­ ustale­ n a d współczesną d l a a u t o r a jest s t w i e r d z e n i e , grup podejścia a etnograficznych, ludową, do p r o g r a m u badań się n a d w ó c h nurtów. przypadkach się środowisku płynące tych w n a d kulturą P u n k t e m wyjścia 1 5 występowania umieszczoną badań odnoszącymi wiejskiego . współczesna trzebami artykułów aspektom M . Gładysza środowiska w grupę różnym odmiennego analizie wpływów, j a k i m p o d l e g a twórca, o r a z a t m o s f e r y , w j a k i e j p r a c u j e . Autor zwraca sztuki ludowej uwagę na a panującym konieczność w badanej widzenia zbiorowości związku między systemem charakterem wartości o r a z przy­ jętymi w z o r a m i k u l t u r o w y m i . Następnym metodyka nadrzędnym badań opracowanie problemem etnograficznych. błędom, j a k i m i wiadu i obserwacji . 1 6 Z. artykułów Biały i m o ż e być obciążona Przyczyn zamieszczonych E . Żarnecka-Biały relacja uzyskana zniekształceń p o j a w i a j ą c y c h cinku doszukują wiem popełniania błędu płyną z określonych p r e d y s p o z y c j i którymi nia Ta się z a r ó w n o zdeterminowane wiarygodności ciekawa M. Gładysz, M. Maśliński, wych K. jak i strony. Autorzy być Chłopski 12 14 wej, są o b i e badacza, szacowania wskazują poprzez kalendarz Tradycyjne ideograficzny, techniki obróbki swoje na drodze wy­ możliwości bo­ psychiczno-spolecznych, n a sposoby prawdopodobieństwa rozszerzona jest Pracach się n a o m a w i a n y m o d ­ badanego, podanie takich j a k . np. d w u c z y n n i k o w a analiza 13 graniczu osobie i n f o r m a c j i oraz a n a l i z a mogłaby weryfikacyjnych, w w poświęcają zwiększe­ i c h realizacji. konkretnych metod w a r i a n c y j n a czy rangowy z. 5: 1971, s. 49-80. drewna na północnym po­ Łysogór, z. 1: 1963, s. 83-115. Moszyński, Dzieje rozwoju samołówek łowieckich, w Europie środko­ z. 2 : 1965, s. 7-22. 15 M. Gładysz, 16 Z. Biały, badaniach E. Z badań nad współczesną Żarnecka-Biały, etnograficznych, 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 sztuką ludową, z. 5: 1971, s. 49-80. Z z. 1: 1963, s. 9-81. zagadnień weryfikacji w tereno­ �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE test K e n d a l l a i S m i t h a . N a t u r a l n i e w a r u n k i e m zastosowania tego t y p u procedur następnego artykułu badaniach etnogra­ 11 są p r e c y z y j n e m e t o d y b a d a w c z e . Bliski zasygnalizowanej omawiającego wyżej możliwości ficznych. Z. Biały, A . kretnych metod poddano dane i tematyce zastosowania Kobyłecki, przedstawiają dotyczące jest analizy Z. Węgrzyn efekty powierzchni przedmiot ilościowej dają przykłady poznawcze wykorzystania osiągane gospodarstw rsię w i ę c b r a k przykładu, w k t ó r y m c e c h y w i tą pogłowia w sposób b a r d z i e j drogą . kon­ Analizie 18 zwierząt, odczuwa bezpośredni odnosiły­ b y się d o f a k t ó w k u l t u r o w y c h . Propozycję m o d e l u p o m o c n i c z e g o do a n a l i z y zawiera artykuł osiągnięcia różnych wiejskim. Cz. poprzez R o b o l y c k i e g o ''•>. Przy Cz. dyscyplin Robotycki ustalenie naukowych widzi systemu i związanych z konstrukcji dostosowane możliwość wartości zjawisk jego rozwiązania obowiązującego moralnością wykorzystane do badań w podejmowanych w i grupie zostały środowisku zagadnień wynikających z n i e g o w z o r ó w zachowań. Mówiąc bie o metodologii badań wynikającym .skutkom należy w y m i e n i ć artykuł Z. Białego traktujący o interdyscyplinarnych z coraz gólnych d y s c y p l i n a c h w i e d z y Następną grupę jako konieczności większej przeciwdziałającej specjalizacji ujawniającej potrze­ ujemnym się w poszcze­ prace, których . 20 artykułów, jaką trzeba omówić, stanowią p r z e d m i o t e m zainteresowań jest h i s t o r i a e t n o g r a f i i . A . Waligórski p r z e d s t a w i a runek ewolucyjny, naukowej i 21 syntezy z którym . Ewolucjonizmowi w wiążąc sopism rowej ją ujęć teoretycznych nauk etnograficznych wchodzą w kie­ dyscypliny d o dziś a k t u a l n y c h . przegląd zakres we Wło­ katedr, antropologii pozycji 17 p wśród o r p Sawicki, mieszkańców s. 310-317 (VI. Z. analizy cza­ kultu­ Cz. A. nieswoiste „Przegląd Kobyłecki, choroby oddechowego układu Epidemiologiczny", Z. etnograficznych Spiszu), R. 23: 1969 n r 2, (w Węgrzyn, oparciu Z zagadnień o studia nad ilościowej gospodarką chłop­ z. 6: 1972, s. 53-103. R o b o t n i c к i, na s t a n badań n a d . Przewlekle Krakowa, badaniach ską na Polskim wiejskim 23 ludowym ziołolecznictwie O c e n a błędu a n k i e t e r a ) . Biały, w o traktujących artykuł B . O l s z o w y , a E. N i e h o r s k a p r z e d s t a w i a kulturą l u d o w ą Śląska Cieszyńskiego 10 próby terminów i regionalizmu. Daje zainteresowania powojennych Polsce z a w i e r a 1 8 i isię historią filozofii j a k o odrębnej autor pierwsze a p a r a t u pojęć natomiast zajmuje których etnografii . Przegląd w przypisuje z rozwojem i muzeów, 22 powstanie etnografii, stworzenie B. Pilichowska szech, wiąże przykładzie Problemy badania materiałów moralności terenowych i obyczaju z Polskiego w środowisku z. 6: 1972, Spiszą, s. 105-120. 20 Z. blematyką 21 A. Biały, Główne wsi górskich, kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad pro­ z. 6: 1972, s. 43-52. Kierunek Waligórski, ewolucyjny w etnografii (1860-1890), z. 5: Włoszech, z. 5: 1971, s. 7-47. 2 2 B. P i l i c h o w s k a , Z historii nauk etnologicznych we 1971, s. 125-136. 2 3 B. O l s z o w y , podstawie prac i O badaniach materiałów nad ziołolecznictwem opublikowanych w latach ludowym 1945-1965, w Polsce z. na 3 : 1967, �259 ARTYKUŁY RECENZYJÑÉ I RECENZJE Autorem opracowania poświęconego s p r a w o m m a c j e o drogach dotyczącego piśmiennictwa f a c h o w e g o z X V I i X V I I I w . rolnictwa j e s t E . Krasińska. Można w rozpowszechniania się w i e d z y z dużym prawdopodobieństwem — nej w zasadzie wzorem d l a ziemiaństwa, dla w s i 2 4 . E . Krasińska z zakresu rolnictwa. i Limanowskiego, charakterystycznych gleboznawstwa Jak 25 Interesuje przy literaturze realizowane własności, poświęca ją wiedza w wielkiej jeszcze jeden o glebach ją infor­ istniejąca ze stanem i X V I I I wieku oraz artykuł stawały wiedzy się ludowej n a terenie wiadomości — przeznaczo­ Spiszu na ten temat z współczesnymi osiągnięciami . już w s p o m n i a n o , resowanie że i n s t r u k c j e z a w a r t e w czyim porównuje dla X V I I n i m znaleźć r o l n i c z e j n a w s i . Przyjąć można sprawami Pracach w muzealnictwa, etnograficznych znalazło s w e o d b i c i e zainte­ c o łączy się z n a z w i s k i e m J . B u j a k a . Jest o n a u t o r e m t r z e c h artykułów, z których d w a poświęcone zostały h i s t o r i i m u z e a l n i c t w a polskiego, a j e d e n omówieniu czątki m u z e a l n i c t w a w i oświaty stwa. na wsi w Wyrazem tych rozwoju X I X wieku oraz dążeń organizowane były gdzie g r o m a d z o n o też e k s p o n a t y rozwoju Muzeum Etnograficznego w Rzymie . 2 6 P o l s c e związane są z dążeniami do p o d n i e s i e n i a muzealnictwa ożywioną ilustrujące działalnością wystawy n a polu rolnicze i Po­ gospodarki ludoznaw- przemysłowe, sposób życia w s i . Duże z n a c z e n i e d l a miała też z r o d z o n a w t y m c z a s i e i d e a r e g i o n a l i z m u i krajo­ znawstwa. W y w o d y a u t o r a o p a r t e są n a o b s z e r n e j Kończąc prezentację m a c j a c h , które dają logicznych i treści i wyczerpującej Pracach w artykuły s p r a w o z d a w c z e . przeprowadzanych tematyce prac zawartej we Mowa w w s i Jurgów zakończenie należy nowić źródło i n f o r m a c j i twierdzenia kiwaniu przedmiotu. należy o nich o badaniach na Spiszu, zasobach procesów analogii stwierdzić, że dla teoretyka zachodzących dla analizy zjawisk Z w badań nad kulturą może n i m materiał może n a terenach Anna s. 117-128; E . N i e h o r s k a , wydawnictwo Znajdzie w s i współczesnej, podobnych Jagielloń­ . recenzowane kultury. we 27 infor­ antropo­ archiwalnych m a g i s t e r s k i c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U n i w e r s y t e t u skiego o r a z działalności koła n a u k o w e g o etnografów Na literaturze wspomnieć sta­ dla po­ pomóc w poszu­ pozapolskich. Zambrzycka-Kunüchowicz ludową Śląska Cieszyńskiego, z. 5 : 1971, s. 109-123. E. 2 4 nictwie Krasińska, fachowym E. 25 rolniczej, J. 26 od XVI Krasińska, Bujak, Początki i zbiorów etnograficznych, zealnictwa, K. o glebach i jej etnograficznego regionalizmu polskim znaczenie w i krajoznawstwa z. 5: 1971 s. 89-108; K a c z a n o w s k i , Uniwersytetu Etnografii problematyki przy w piśmien­ dla praktyki tenże Z Polsce, z. 3 : 1967, dla rozwoju dziejów muzeów włoskiego mu­ z. 6: 1972, s. 135-141. z. 2 : 1965, s. 23-32; T . Katedry ludowa rolniczą z. 6: 1972, s. 121-134. muzealnictwa Znaczenie tenże, wian Wiedza wiedzą wieku, z. 5: 1971, s. 81-87. s. 93-116; 2 7 Zainteresowania do XVII Jagiellońskiego, Słowian badawczej Uniwersytecie Badania antropologiczne Prace K a rwieka, w UJ, z. 2 : 1965, s. 60-76; B . z. 2 : 1965, s. 77-94; C z . działalności Jagiellońskim we magisterskie w studenckiego Krakowie, kola wsi Jurgów Katedry na Robotycki, naukowego Sło­ Archiwum Olszowy, z. 4 : 1970, s. 77-82. Spiszu, Etnografii Rozwój etnografów �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE KSIĄŻKI J . W., Etnos В romie j Książka Pierwsza i etnografia, poświęcona część pracy jest NADESŁANE Izd. Nauka, etnografii „Etnos jako i Moskwa 1973, ss. 281. przedmiotowi system dynamiczny" jej badań, etnosowi. takie problemy, porusza j a k s t o s u n e k e t n o s u do i n n y c h g r u p l u d z k i c h , s z e r o k i e i wąskie p o j m o w a n i e su, i hierarchiczność psychiki, typy o wspólnotach etnografii w wspólnot procesów etnicznych etnicznych" do i n n y c h n a u k badaniach e t n i c z n y c h i i c h typologia, etc. Część prezentuje druga tradycje społecznych, etnograficznych, etniczne funkcje „Etnografia nauki, problematykę z n a c z e n i e demografii, jej jako przedmiot, przeszłości antropologii i etno­ kultury nauka stosunek teraźniejszości i geografii w po­ z n a n i u etnosu. R. С iu pа к Kolejna struktury ucznia tworzy i funkcjonowania wiejskich. Wychodząc wia tematy, parafii prof. a laicyzacji Studia socjologiczne, L e Bras, jednego z od zawartych o n a nową założeń Ome­ w Katolicyzm ludowego. kultury opinii książce szkiców w charakter Książka polskiej, a przede i już p u ­ młodzieżowej autor dalszy oma­ Katolicyzm podkulturze, ludowego, wkład wszystkim kultury obrazu społecznościach pamiętnika, katolicyzmu stanowi były do nakreślenia teoretycznych chłopskiego ludowy Psychospołeczny katolicyzmu w religioznawców religijnych w e współ­ jakość pretendując metodologicznych j a k : Katolicyzm polskość, istoty p r z e m i a n Seria niewielu k a t o l i c y z m u głównie, a l e n i e tylko, w małomiasteczkowej, tolicyzm G. J a k k o l w i e k fragmenty to j e d n a k takie w Polsce. się p r z e z s z e r e g l a t różnymi a s p e k t a m i z j a w i s k Polsce. blikowane, ludowy 1973, s s . 311. praca zajmującego czesnej Katolicyzm Edward, ga, W P , W a r s z a w a T. do Ka­ Procesy znajomości ludowej. B . T. Czerwiński Marcin, Magia, mit i fikcja, Seria Omega, WP, Warszawa 1973, ss. 166. Książka poświęcona jest pierwotnym mechanizmom kultury pewną rolę również w świecie współczesnym. A u t o r o m a w i a a n a l i z u j e rytuał i jego z n a c z e n i e s t e r o w n i c z e , p r e z e n t u j e z a n i e pokrewieństwa „nie pomiędzy s y s t e m a m i d a w n y m i [...], czynnymi, lecz pomiędzy niejako archaizmem marginalnymi kulturowym zjawiskami a całością k u l t u r y a grupowego wieloma i K a z i m i e r z , Teoria procesów żywiołowych ży­ C e l e m jest u k a ­ wciąż jednostkowego R. Dobrowolski magii, rolę m i t u zarówno w c i u społeczności p l e m i e n n y c h , j a k i d z i s i e j s z y c h z u r b a n i z o w a n y c h . czesnej odgrywającym funkcjonowanie w zarysie, współ­ jeszcze życia". T. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, es. 151. Procesy krotnie uwagi żywiołowe sygnalizowany na zjawiska to j e d e n posiadające świadczeniem, iż do obowiązków, wiodących teorii książka „[...] posiada z artykułami studia głównych począwszy ujemne przedmiotów od znaczenie nad destrukcyjnymi jakie również ciążą część 1963 r. społeczne procesami nad naukami empiryczną, badań na autora, Zwrócenie dyktowane którą jest żywiołowymi społecznymi". Obok składają wielo­ szczególnej się prze­ należą zarysu szkice �261 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E poświęcone kształtowaniu osobowości człowieka, się p r a w a migracjom zwyczajowego po I I w o j n i e , w powiązaniu zarówno w z zagadnieniem granicach Małopolski południowej, j a k i n a z i e m i e z a c h o d n i e , oraz udziałowi robotników w zakładem p r a c y . Z n a c z e n i e tej p r a c y trudno ale szczególnie i praktycznego wszystko zjawisk punktu widzenia, z z a k r e s u patologii przecenić n i e t y l k o z w społecznej, zarządzaniu teoretycznego, s y t u a c j i narastających t a k i c h пр., j a k — mimo wymienione przez a u t o r a w e wstępie — m a s o w e o p u s z c z a n i e w s i p r z e z młodzież, łapownictwo, przestępczość do n i e l e t n i c h , c z y też apoteoza znacznie szerszego problemu konsumpcyjnego systemów wartości s t y l u życia współczesnego należącego społeczeństwa polskiego. R. T. Etnologiczeskie issledowanija za rubieżom. Kriticzeskie oczerki, Izd. Nauka, M o s k w a 1973, ss. 231. Zbiór problemy do artykułów marksizmu problemy niczna r a d z i e c k i c h etnografów omawiających krytycznie we współczesnej „antropologii myśl Formalne ekonomicznej"; filozoficzna metody amerykańskiej; i czy sługa imperializmu i Współczesna etnokulturowych; pokrewieństwa we stosunku Teoretyczne J . I. Siemienowa, Artanowskiego, badań systemów Wiesielkina Zachodu; S. N. problemy badania E . A. etnografii ważniejsze O etnologii światowej. T o m z a w i e r a m. i n . : J . P. A w i e r k i e w e j , M. A. zagra­ Czlenowa, współczesnej Oskar I . R. G r y g u l e w i c z a , etnografii Lewis — krytyk amerykańskiego?. R. T. K a r o l , Historia E s t r e i c h e r sztuki w zarysie, PWN, W a r s z a w a — K r a k ó w 1973, ss, 551. Autor od daje czasów sunkowo interesujące potraktowanie przedkolumbijskich Australii jest po osiągnięć społeczności wysoce kompetentny, zwłaszcza poświęconym Afryce grupy: w s z t u k i całego a uwagę rozwiniętych także świata, bogate sto­ cywilizacji sztuki Afryki, wykład gubi się p r z y plemiennej Azji, o d n i e s i e n i u do s z t u k i E u r o p y i A z j i omawianiu jej tło e t n i c z n e i społeczne. c z y t a m y : „Etnografowie n a właściwe rozwoju dzisiejszy. Z w r a c a artystycznych to autor analizując n a temat dzień Ameryki, i O c e a n i i . O ile j e d n a k wotnych, wielkie kompendium p r e h i s t o r y c z n y c h aż plemiona sztuki dzielą c z a r n e l u d y murzyńskie ludów T a k np. w Afryki i n a plemiona pier­ rozdziale na dwie Bantu". Dysku­ s y j n y j e s t podział n a d w i e t y l k o g r u p y tudzież n a określenie j e d n e j z n i c h w ł a ś c i ­ w y m i p l e m i o n a m i murzyńskimi. „Przed kilkudziesięciu l a t y odróżniano jeszcze w Afryce około tysiąca stylów [ s z t u k i — p r z y p . wł.], a i dzisiaj istnieje i c h około 150. T a k głoszą o f i c j a l n e etnograficzne". N i e w i a d o m o , co m a oznaczać z w r o t tym że bardziej autor przeczy sobie, pisząc „oficjalne tezy dalej: „Znawcy tezy etnograficzne", wydzielają kilka (osiem) w i e l k i c h obszarów s t y l o w y c h w A f r y c e " . Kontrowersyjne rytorium pochodzi jest s t w i e r d z e n i e , iż „bardzo t r u d n o rzeźba l u b m a s k a afrykańska". rozpoznać, z j a k i e g o t e ­ Przeciętnie biegły z n a w c a roz­ p o z n a to dosyć łatwo. Czytamy dalej: „Poszczególne środowiska rozwijały s w ą sztukę niezależnie o d siebie, n i e wiedząc o sobie, n i e stykając się a n i n a drodze h a n d l u , a n i n a w e t jen". Znów mina dalej nie wiadomo o licznych skąd t a k fałszywe migracjach wiadomości, plemiennych, wojnach a przecież i autor kontaktach wo­ wspo­ handlo­ wych. Autor nader a u t o r y t a t y w n i e o p o w i a d a się z a t e z a m i L e o F r o b e n i u s a i E l l i o t a �262 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E S m i t h a o f e n i c k i c h i e g i p s k i c h wpływach, które miały sięgać aż po Zatokę G w i nejską, K o n g o i źródła N i l u . Są Bari wreszcie i Dinka duże w nieścisłości Afryce geograficzne, zachodniej oraz jak np. stosowane umiejscowienie nazewnictwo plemion współczesnych państw afrykańskich. Brak miejsca nych Ameryce „Ta k u l t u r a na wymienianie podobnych potknięć w rozdziałach poświęco­ i O c e a n i i , choć n i e sposób n i e przytoczyć budzącego grozę religijna Azteków była o k r u t n a i s t r a s z l i w i e zdania: barbarzyńska i n i e m a c o żałować, że zginęła". W sumie żałować należy, że rozdziały poświęcone s z t u c e l u d ó w pozaeuropej­ s k i c h są t a k niedokładne, a p r z y t y m p o d a n e w sposób ostateczny, co r a z e m waża zaufanie do dużej niewątpliwie wiedzy autora w dziedzinie historii M„ A. F r o m m Sny choćby autor 0 stanowią jeden z jeden Greków, różnych kim snów kierunkach (2: 1973), Fromm a książki myślicieli n i e jest obca podstawową o refleksji, dziejom baśni i o czym interpretacji średniowiecza, współczesnej wymienić zamieszczony przedstawicielem języku książki rytuałów, a n a w e t mit snów, mitów, świadczy snów, filozofów nauce; wystarczy tam szkic nie gdzie Hindu­ Oświecenia wspominając numer czasopisma francuskiego historyka średniowiecza. będący Edypie interpretację), i psychoanalizy jest koncepcję wyłuskując jedność głównie języka nurtu istoty psychoanalizy snów, a przede t z w . symbolikę symbolicznego (autor proponuje K a p t u r k u , s z a b a t o r a z Proces (Freud, alternatywną mit kosmogoniczny w stosunku Enuma elisz, F . K a f k i . Całość p r z e p l a t a n a Jung), nie pozbawiona typowych do uniwersalną. o baśni, a n a l i z y są: koncepcji bajka wy­ wszyst­ snów, mitów, niektórych współczesnych dzieł s z t u k i . P r z e d m i o t e m babiloński choanalitykami kulturologicznego własną języka, j a k i m o n e operują Tezą przedmiotów poświęcony wreszcie szczególnie Zapomnianym w rozumienia poglądy społeczności p l e m i e n n y c h , starożytnych E g i p c j a n , Rzymian, J . L e Goff, Sny kłada do Wstęp z odwiecznych rozdziałów Problematyka „Teksty" język. K. 1972, ss. 256. prezentuje sów, etc. Zapomniany Erich, PIW, Warszawa pod­ sztuki. Freuda Czerwonym dyskusją z i n n y m i p s y ­ dla F r o m m a niejasności 1 nieprecyzyjności. Wstęp К. T . T o e p l i t z a . R. T . Gul'ajew W. I., Driewniejsze ciwilizacii Miezoamieriki, Izd. Nauka, Moskwa 1972, s s . 276, ilustr., m a p y . Praca poświęcona w zasadzie charakterystyce czterech kultur skich tzw. okresu klasycznego skiej — zawiera s z y c h zabytków chaicznego. Autor także z a r y s h i s t o r i i archeologii archeologicznych prezentuje mezoamerykań- — teotihuacańskiej, zapoteckiej, o l m e c k i e j oraz rewolucji neolitycznej n a temat majańnajstar­ i kultur okresu genezy ar­ wzajemnych związków między k u l t u r a m i , a l e t e n k r y t y c z n y przegląd n i e p r o w a d z i do żadnych bibliografia poglądów i omówienie oraz nowych-konstruktywnych szereg Mezoameryki, wniosków. T e k s t uzupełnia 89 i l u s t r a c j i i planów, 5 m a p , o r a z s t r e s z c z e n i e w języku hiszpańskim. R. T. K r z y s z t o f o w i c z Stefania, O sztuce ludowej w Polsce, WP, Warszawa 1972, ss. 151 + 6 rysunków i 119 i l u s t r a c j i n a wkładkach. J e s t to j e d n o stosuje z wielu tu klasyczny k o l e j n y c h opracowań n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j . podział n a budownictwo i architekturę, rzeźbę, Autorka malarstwo, �263 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E grafikę oraz rzemiosło i zdobnictwo. wego, zakresu pojęcia sztuki Interesujące rozważania dotyczące s t y l u l u d o ­ ludowej r o z c z a r o w a n i e , ograniczają się b o w i e m brak i c h rozwinięcia. twórczością Dobrze, amatorską i współczesnych zmian przynoszą jednak do z a s y g n a l i z o w a n i a t y l k o t y c h zagadnień iż autorka postuluje czy tzw. innych Jest to konieczność jednak zajęcia raczej się — także przewodnik po sztuce l u d o w e j niż p r a c a proponująca n o w e n a nią spojrzenie. M. Kroeber L o u i s , Istota Alfred kultury, Biblioteka Socjologiczna, A. PWN, K. Warsza­ w a 1973, ss. 698. Wybór prac wybitnego ki amerykańskiego antropologa tłumaczeniu P . S z t o m p k i , składający k u l t u r y udostępniony dzię­ się z t r z e c h działów: T e o r i a k u l t u r y , P o ­ krewieństwo i s t r u k t u r a społeczna, O I n d i a n a c h A m e r y k i . Oprócz sporej ilości m a ­ teriału faktograficznego odzwierciedlającego doskonale m a m y okazję zapoznać się z dużym f r a g m e n t e m gicznej, z p r o b l e m a m i , n i a etnologów i które często do dziś znajdują (np. p r o b l e m a t y k a głębię r e f l e k s j i sposób pracy historii rozwoju Kroebera myśli k u l t u r o l o - się w c e n t r u m zainteresowa­ wartości), a także podziwiać szerokość s p o j r z e n i a nad zjawiskami k u l t u r y uczonego nazywanego „dziekanem ame­ rykańskich n a u k społecznych". R. Leopold Jest Wanda, związanych z literaturze O to p i e r w s z a w Polsce twórczością Czarnej próba pisarzy się p i s a r s t w e m tyki literackiej. Przyznaje wodnikami afrykańskiej decyduje — po Warszawa a c z do 1973, ss. 194. ujęcia pełnej problemów syntezy wiedzie n i e uwzględnia zbiorów i przypowieści a u t o r s k i m , które a n a l i z u j e w jednak, etnograficznymi PIW, syntetycznego afrykańskich, j e s z c z e d a l e k a droga. W a n d a L e o p o l d miennych, zajmuje Afryki, częściowo kry­ że s p o r e p a r t i e w i e l u książek są n i e m a l obyczajach według autorki — plemiennych. O postkolonialne jących s w o j e powołanie twórcze — ple­ kategoriach rozwoju prze­ literatury dziedzictwo. Interesu­ jący j e s t t u podział n a p i s a r z y anglofońskich i frańkofońskich, o d m i e n n i e O T. realizu­ uzależnione o d s t o p n i a a k u l t u r a c j i byłych charakterze literatury kolonialnych. nadal w znacznym stopniu grupy l o k a l n e j i jego — n a ogół wszędzie wyraźnie dostrzegalne — związki z t r a ­ takie czynniki, afrykańskiej j a k pochodzenie decydują spo­ łeczności pisarza z bowiem określonej dycją kulturową. M. A. Ł ę tо с h a T a d e u s z , Granice i spory Międzynarodowych, P W N , W a r s z a w a P o r u s z o n e w książce p r o b l e m y terytorialne w Afryce, Polski Instytut S p r a w 1973, ss. 267. omawiane są z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a narodowego, a l e stanowią c e n n e uzupełnienie wiadomości n a t e m a t przemian kulturowych plemiennych, w gdzieniegdzie Afryce. jedynie Konflikty wynikają noszą c h a r a k t e r często sporów p e j s k i m s e n s i e tego słowa. A u t o r z w r a c a uwagę n a d w i e ambicje państw częściowo p o z a afrykańskich n i m i całości n a groźbę „łańcuchowej niemal żadne zjednoczenia etnicznych oraz w granicach istniejących z między­ współczesnych dawnych kraju euro­ tendencje: znajdujących ambicji I s t n i e j e więc się ze względu t y c h n i e byłoby b o w i e m państw. waśni granicznych w przeciwstawne wyciszanie tych r e a k c j i " — od konfliktów z e współcześnie K. według wolne autora konieczność t w o r z e n i a narodów z różnoetnicznej m o z a i k i . M . A. K. �264 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E J a c e k , Odkrywcy M a c h o w s k i między Starym a Nowym Ameryki. Światem, Dzieje przedkolumbijskich LSW, Warszawa kontaktów 1973, s s . 319 + 24 w k ł a d k i z e zdjęciami czarno-białymi. Autor rozpatruje Kolumbem. Kolumbem hipotezy wnikliwie Właściwie są Wikingowie. może kryć się Schliemanna. W teorie o r a z nia pretendenci wątłe, a c z c z a s e m dość s u g e s t y w n e , legendach i możliwości niezaprzeczalnymi Pozostali n i o n y m materiałem n a u k o w y m . przez wszystkie jedynymi do prawdy, Machowski przed przed są wątpliwi, ńie poparte należytym i u w i e r z y t e l ­ dając z a przykład w pracy p r z y p a d k o w y c h z n a l e z i s k do b a r d z i e j p r a w o m o c n y c h ruin rozmaite poglądy odnoszące się do n i c h . Z p o p u l a r y z a t o r s k i e g o tryb fantastycznych odkrycie ostrożnie p r z e d s t a w i a książka m a t e n w a l o r , że p r e z e n t u j e Ameryki Ameryki pierwszeństwa A l e autor jest z d a n i a , że n a w e t ziarno sumie osiągnięcia odkrywcami naukowej, punktu widze­ przechodzenie i antropologia, od hipotez. M. A. M a u s s M a r c e l , Socjologia s z a w a 1973, ss. 881. Troi hipotezy Biblioteka Socjologiczna, K. PWN, War­ A m b i t n e p l a n y r e d a k c j i B i b l i o t e k i Socjologicznej zaowocowały k o l e j n y m to­ m e m dzieł jednego z l u m i n a r z y n a u k o człowieku i k u l t u r z e . Otrzymaliśmy p r a c e będące w etnologii p o z y c j a m i k l a s y c z n y m i , dzięki którym M a u s s w y w a r ł s w e piętno i n t e l e k t u a l n e między i n n y m i n a S t e f a n i e C z a r n o w s k i m . T o m z a w i e r a słynny „Szkic o d a r z e " , n a p i s a n y wespół z H . H u b e r t e m „Zarys ogólnej t e o r i i m a g i i " , p r a ­ cę „Idea śmierci w p a j a n a przez zbiorowość i jej w p ł y w n a ciało j e d n o s t k i " , n o w a ­ t o r s k i e „Pojęcie o s o b y " i i n . A u t o r z y w y b o r u i tłumacze uzupełnili f r a n c u s k i e w y d a n i e dzieł d w o m a s z k i c a m i E . D u r k h e i m a i M . M a u s s a „O niektórych p i e r w o t ­ n y c h f o r m a c h k l a s y f i k a c j i " oraz „Fragment p l a n u ogólnej socjologii o p i s o w e j " . C a ­ łość poprzedzona jest wstępem k r y t y c z n y m C . Lévi-Straussa. R. Mrozek Islam Anna, a naród w Afryce. Somalia, Sudan, Libia, T. PWN, War­ s z a w a 1973, ss. 260. Niezależnie od zasadniczego cześnie j a k b y problemu polemiką z p o j m o w a n i e m wyznaczonego islamu jako nej r e l i g i i . N a przykładzie S o m a l i i , S u d a n u mu w n a procesy każdym narodotwórcze z krajów, dzięki odmiennie. Z a r a z e m w y d a j e łania islamu. pojmowaniu Islam islam najmniej dostarcza autorka analizuje wpływ I c h wybór etnicznemu, o w e zróżnicowany, sudański pograniczu tej r e l i g i i d l a w y d o b y c i a i Libii państwach. posiada wynika na jest kontynencie sferach d z i a ­ klasycznemu c e c h afrykańskich przykładu że przebiegają i „czarnej" A f r y k i . odrębności n a r o d o w e j isla­ z tego, procesy najbliższy najwięcej świata a r a b s k i e g o wyjątkowego własnej jedno­ i niezróżnicowa- się, że można mówić o t r z e c h t y p o w y c h tej religii. I s l a m somalijski tych zróżnicowaniu libijski, stępując n a k u l t u r o w y m w tytułem p r a c a jest jednorodnej wy­ Wreszcie zastosowania jedynego c h y b a w Afryce n a południe od S a h a r y państwa niezróżnicowanego etnicznie. M. Pawełczyńska w Polsce, Anna i T o m a s z e w s k a I n s t y t u t F i l o z o f i i i Socjologii J e s t to próba r a m o w e j w przeważającej Opinii Publicznej dzięki analizie procesów K. kultury 1972, ss. 296. n a d a n y c h e m p i r y c z n y c h pochodzących części z badań a n k i e t o w y c h p r o w a d z o n y c h przy P o l s k i m Radio A. Urbanizacja PAN, PWN, Warszawa syntezy opartej i Telewizji w później uzupełnionych. P r a c a daje k o m p l e k s o w e uwarunkowań Wanda, p r z e z Ośrodek Badania l a t a c h 1957-1964 i częściowo ujęcie procesów k u l t u r o w y c h i i c h urbanizacji przeprowadzonej na przykła- �265 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE dzie dużych dane jednostek są z j a w i s k a terytorialnych, mianowicie społeczne, demograficzne, województw. instytucje Rozważaniu lokalne, pod­ i c h kształtowanie się o r a z w p ł y w , j a k i mają n a zróżnicowanie u c z e s t n i c t w a ludności k r a j u w k u l t u r z e . M. Porębski Ikonosjera, Mieczysław, Biblioteka Myśli Współczesnej, A. K. PIW, War­ s z a w a 1972, ss. 297.' Praca wychodzi cywilizacji dostrzega groźbę n a temat pojęcia o b r a z u , pojęcia istotnego d l a dzięki rosnącemu z n a c z e n i u w i z u a l n y c h przekazów. „eksplozji niem obrazowych Upatruje o d rozważań współczesnej informacyjnej" wyrażających się i n t e n s y w n y m stereotypów, k o n w e n c j i i s y m b o l i n a s y s t e m r e c e p c y j n y w t y m niebezpieczeństwo z e r w a n i a Autor działa­ odbiorcy. z tradycją kulturową i działania n i e z n a n y c h jeszcze, n o w y c h p r a w k u l t u r y d n i a dzisiejszego. Otacza nas. zewsząd iikonosfera, i k o n i k i , należy j ą stworzyć. P r a c a matykę jakie obrazu zajmuje teoretyczny, od strony w życiu jak i nie m a j e d n a k jego s t r u k t u r y , ludzkim. — według autora — jest więc próbą ogólnego s p o j r z e n i a funkcji Rozważania metodologiczny, zmierzają kulturowej, n a t e n temat historii i mają do określenia ogólnej na proble­ miejsca, charakter tak ikonosfery w języku s e m a n t y k i logicznej. M. Teorie postaw, pod r e d . S. N o w a k a , P W N , W a r s z a w a 1973, s. 343. Książka jest z b i o r e m gracji" zorganizowanej materiałów z k o n f e r e n c j i w kwietniu zebranych artykułów w i e l o s t r o n n i e i wydanej swoje dużo pracy miejsca [...] — próba i n t e ­ Zespół Studiów nad Uniwersytetu Warszawskiego. naświetla problematykę p o s t a w poświęcając teoriom genezy w postaw. w swym Metodami Jedenaście jej aspekcie C e l konferencji j a s n o wyraził w e wstępie S t e f a n N o w a k : „Autorzy analizy z a pierwszy postaw „Teorie p o s t a w 1972 r. p r z e z Badań S o c j o l o g i c z n y c h I n s t y t u t u Socjologii teoretycznym, A. K. [...] uważają środowisku k r o k w k i e r u n k u i n t e g r a c j i teorii mając nadzieję, że s z k i c e t e pobudzić mogą i n n y c h b a d a c z y do zajęcia się tą fascynującą teoretycznie i doniosłą społecznie problematyką". R. "Współczesne przemiany wsi olsztyńskiej. Materiały seminariów T. w latach 1970-1971, W y d . P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1973, ss. 240. Od kilku organizuje nom l a t Ośrodek w s i olsztyńskiej praktyków — głównie dyscyplinę wiodącą — Niniejszy tom obejmuje gicznych kawa Badań Naukowych interesujące s e m i n a r i a k o m p l e k s o w e procesów forma i skupiające pracowników takimi były różnych administracji. w latach Kętrzyńskiego w poświęcone współczesnym przedstawicieli Coroczne dyscyplin przemia­ nauki spotkania 1970 demografia, Olsztynie śledzenia zjawisk Kaszub, Podhala oraz posiadają 1971 etnografia. 26 (12 plus. 14) artykułów, z których część dotyczy n a t e r e n a c h północnych bieżącego im. W. analo­ i Bieszczad. T a cie­ społeczno-kulturowych i łączenia nauki z praktyką w i n n a spotkać się z większą życzliwością w y d a w n i c t w a i d r u k a r n i , od których zależy skrócenie c y k l u w y d a w n i c z e g o . czekać Z zainteresowaniem należy n a t o m prezentujący tegoroczny dorobek s e m i n a r i u m . R. T. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58aaad1f1eed37dba63d68a4d289e153.pdf 4c85605a53e8c70f4e8ddb80b875e878 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:782 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.197-221 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 CZESŁAW ROBOTYCKI C Y W I L I Z A C J A WSPÓŁCZESNA A SPOŁECZNOŚCI PLEMIENNE W n u m e r z e c z w a r t y m z 1973 r. c z a s o p i s m a „Current A n t h r o p o l o g y " , w jego stałej r u b r y c e k o m e n t a r z y i r e c e n z j i odbyła się c i e k a w a d y s k u s j a o książce A n d r e a e a L o m m e l a Fortschritt ins Nichts (Postęp do nikąd)К W formie, z której często k o r z y s t a r e d a k c j a C A p r z e d s t a w i o n o c y k l r e c e n z j i autorów pochodzących z różnych ośrodków e t n o l o g i c z n y c h w świecie ( E u r o p a , A z j a , A m e r y k a , A u s t r a l i a ) . Treść i poglądy z a w a r t e w p r a c y L o m m e l a dotyczące, ogólnie mówiąc, s y t u a c j i współczesnych społeczności p l e m i e n n y c h w k o n t a k c i e z cywilizacją wzbudziły — w s w o i m c z a s i e — duże z a i n t e r e s o w a n i e , a j e j k o m e n t a t o r z y w C A z a p r e z e n t o w a l i p o s t a w y o d pełnej a p r o b a t y d o potępienia. M a m nadzieję, że p o p r z e z s k o m e n t o w a n i e tła t a k i c h p o s t a w wskażę n a sferę p r o b l e m a t y k i , j a k a p o w i n n a , m o i m z d a n i e m , towarzyszyć rozważaniom etnologów. M a m n a myśli p e w i e n t y p r e f l e k s j i filozoficznej, j a k i można by uprawiać w y k o r z y ­ stując osiągnięcia etnologii, umożliwiając t y m s a m y m pełniejsze włączenie się do d y s k u s j i toczących się współcześnie n a g r u n c i e antropologii filozoficznej, a dotyczą­ cej osobowości człowieka w w a r u n k a c h c y w i l i z a c j i technologicznej. Przyjmuję, że antropologia filozoficzna, m i m o n i e z b y t p r e c y z y j n i e i s z e r o k o zakreślonej p r o b l e m a t y k i , jest najogólniejszą nauką o człowieku . E t n o l o g , z r a c j i p r z e d m i o t u d y s c y p l i n y j a k i osiągnięć t e o r e t y c z n y c h , p o w i n i e n uczestniczyć w w y ­ jaśnianiu c y w i l i z a c y j n y c h niepokojów, j a k też w rozważaniach n a t u r y a k s j o l o g i c z n e j . 2 Myślę, że n i e o d b i e g a m y o d t e m a t u z a p r o p o n o w a n e g o w tytule, a l e n a d a j e m y m u określony w y m i a r . N i e c h o d z i t u o szczegółową i faktograficzną analizę k o n t a k t u c y w i l i z a c j a — społeczności p l e m i e n n e , a l e o pewną ogólniejszą refleksję z tego f a k t u wypływającą. Postęp do nikąd to r e z u l t a t badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w 1955 r. w północno-zachodniej A u s t r a l i i . Była to jego d r u g a , po s i e d e m n a s t u l a t a c h , w y p r a w a n a t e n s a m t e r e n , p o b a d a n i a c h p r o w a d z o n y c h w 1938 r. p r z e z I n s t y t u t F r o b e n i u s a w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . W obu w y p r a w a c h c e l e m p r a c t a m p r o w a d z o n y c h było s k o p i o w a n i e malowideł n a s k a l n y c h i p o z n a n i e i c h k o n t e k s t u Fortschritt ins Nichts, by Andreas Lommel, „Current A n t h r o p o l o g y " v o l . 14, no 4, O c t o b e r 1973, s. 455-560. W ś r ó d w i e l u p r a c f i l o z o f i c z n y c h najczęściej s p o t y k a m y tego t y p u definicję antropologii f i l o z o f i c z n e j : „...zajmuje się o n a teoretyczną refleksją n a d człowie­ k i e m , strukturą jego osobowości, m o t y w a m i i m e c h a n i z m a m i jego zachowań, m i e j ­ s c e m w świecie p r z y r o d y i h i s t o r i i , s e n s e m życia...", por. пр. Т. M . J a r o s z e w ­ s k i , Pojęcie praktyki w filozoficznej antropologii, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 8; 1973, s. 8. 1 2 �198 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E mitologicznego. R e z u l t a t e m drugiej było ponadto dokładne p o z n a n i e tubylców a u s t r a l i j s k i c h , a szczególnie wierzeń i w i d o w i s k obrzędowych j a k mówi L o m m e l , wyjątkowe m i e j s c e w i c h k u l t u r z e . życia g r u p y zajmujących, O b s e r w a c j e współczesnych f o r m życia tubylców, i c h s z t u k i i obrzędów, skłoniły a u t o r a do n a p i s a n i a książki, w której n a k a n w i e o p i s u k u l t u r y g r u p y s n u j e n a poły filozoficzne rozważania o d e s t r u k t y w n y m w p ł y w i e c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j n a s t r u k ­ turę psychiczną człowieka, ukształtowaną w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . "W k i l k u krótkich t e z a c h poglądy L o m m e l a można streścić następująco: 1. W życiu g r u p y p i e r w o t n e j s z t u k a i obrzęd zajmują m i e j s c e w y j ą t k o w e i t a k istotne d l a j e j i n t e g r a c j i , a także u t r z y m a n i a r ó w n o w a g i p s y c h i c z n e j j e d n o s t k i , j a k i e są niemożliwe w e współczesnym świecie. 2. B a d a n e p r z e z L o m m e l a obrzędy są t y p o w e d l a a r c h a i c z n y c h społeczności p l e ­ m i e n n y c h , a stany e m o c j o n a l n e towarzyszące twórczości a r t y s t y c z n e j odpowiadają przeżyciom l u d ó w e p o k i l o d o w c o w e j tworzącym r y s u n k i n a s k a l n e w j a s k i n i a c h południowej F r a n c j i . 3. N i e m a n a d z i e i n a to, a b y te s p e c y f i c z n e s t a n y p s y c h i c z n e mogły zachować się n a d a l współcześnie, t j . w epoce c y w i l i z a c j i i technologii. 4. W y n i k a to z destruktywnego w p ł y w u c y w i l i z a c j i n a społeczności plemienne. 5. K o n t a k t , b o w i e m , c y w i l i z a c j a — k u l t u r a p l e m i e n n a , p r o w a d z i do d e g e n e r a c j i i u t r a t y wartości. Z a w z r o s t e d u k a c j i , standardów m a t e r i a l n y c h i d o b r o b y t u płacą k u l t u r y p l e m i e n n e u p a d k i e m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i r o z p a d e m życia psychicznego. T a k więc, „postęp" d l a l u d z i „prymitywnych" to k o n i e c w s z y s t k i e g o poza fizyczną egzystencją. 6. K a ż d a c y w i l i z a c j a , oprócz m a t e r i a l n y c h , p o t r z e b u j e także p e w n y c h standardów d u c h o w y c h . W e d ł u g L o m m e l a c y w i l i z a c j a t e c h n i c z n a (zachodnia) n a s t a w i o n a t y l k o n a d o b r a m a t e r i a l n e , t a k i c h standardów d u c h o w y c h n i e w y t w a r z a . T y m c z a s e m p r z y ­ szłość ludzkości zależy od i n t e g r a c j i „mas trzeciego świata" z nowoczesną społecz­ nością industrialną. W y n i k i e m tej k o n i e c z n e j i n t e g r a c j i może być t y l k o p o w s t a n i e m a s y „proletariatu" pozbawionego w a r s t w y przeżyć p s y c h i c z n y c h , w y k o r z e n i o n e g o z t r a d y c j i , pełnego p o c z u c i a niższości, walczącego o p r a w o do dóbr m a t e r i a l n y c h , ale n i e potrafiącego wśród n i c h żyć. 7. Stąd L o m m e l wątpi w ideę postępu, naczelną d l a nowoczesnego świata o d czasów r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , stawiając tezę, że większość r e a l n y c h problemów współczesnego świata n i e d a się rozwiązać. Rozwijać się o n e będą zgodnie z właściwą sobie wewnętrzną logiką, a o p a n o w a n i e i c h leży poza l u d z k i m i możliwościami . 3 Artykuły r e c e n z y j n e , komentujące tezy L o m m e l a , można uporządkować w p e w ­ ne grupy, przyjmując z a k r y t e r i u m z a w a r t e w n i c h s t w i e r d z e n i a . J e d n e podtrzymują p r z e k o n a n i a autora, i n n e są i m p r z e c i w s t a w n e , t r z e c i e w r e s z c i e , n i e podważając zasadności tez, wskazują n a i n n e możliwe aspekty p r o b l e m u podniesionego przez L o m m e l a . W s u m i e p r z e d s t a w i o n e niżej poglądy uznać można z a c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a różnych środowisk etnografów, n a t a k ważki problem, j a k i s t a n o w i niewątpliwie r o z p a d k u l t u r t r a d y c y j n y c h i s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j człowieka pod w p ł y w e m c y w i l i ­ z a c j i technologicznej. Zasługą L o m m e l a jest podniesienie podkreślają niektórzy r e c e n z e n c i . tego p r o b l e m u , może zbyt impresyjne, co P r z y r e f e r o w a n i u w s p o m n i a n y c h poglądów p o m i j a m umyślnie te p a r t i e k r y t y k i , które dotyczą metodologicznych potknięć c z y też niektórych szczegółów życia t u b y l ­ ców a u s t r a l i j s k i c h . N i e stanowią o n e głównego p r z e d m i o t u m o i c h rozważań, a p r z y t y m zajęcie s t a n o w i s k a w o b e c n i c h wymagałoby szczegółowej znajomości książki. 3 , , C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " , v o l . 14 no 4, October 1973, s. 455. �199 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Racje przeciwstawiane twierdzeniom L o m m e l a podkreślają, że to właśnie tzw. „proletariat" trzeciego świata m a s z a n s e zaproponować światu n o w e ideały (H. J . M . C l a e s e n , H o l a n d i a ) . 4 N a t o m i a s t J . F r i d l (Ohio, U S A ) podkreśla, że w p ł y w ó w „zachodu" n i e d a się odłożyć n a później. J a k o u c z e s t n i c y c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j powinniśmy żałować t y c h p o d n i e s i o n y c h p r z e z L o m m e l a skutków e k s p a n s j i k u l t u r o w e j , a l e j a k o n a u k o w c y antropolodzy jesteśmy zobowiązani zaoferować l u d o m p l e m i e n n y m coś więcej niż n a s z e współczucie . 6 W p r z e k o n a n i u S. F u c h s a ( B o m b a j , I n d i e ) l o s tubylców a u s t r a l i j s k i c h n i e jest s y m p t o m a t y c z n y d l a w s z y s t k i c h społeczności p l e m i e n n y c h świata. J e s t wręcz u n i ­ k a l n y . A u s t r a l i j c z y c y w s w o i m r o z w o j u nigdy n i e w y s z l i p o z a s t a d i u m k u l t u r y z b i e racko-łowieckiej. N a i n n y c h o b s z a r a c h świata społeczności t a k i e istniały obok m n i e j l u b b a r d z i e j rozwiniętych k u l t u r r o l n i c z y c h , które były pośrednim e t a p e m -rozwoju w k i e r u n k u c y w i l i z a c j i . Stąd też proces a s y m i l a c j i przebiegał i n a c z e j . T u b y l c y a u s t r a ­ l i j s c y , p i s z e dalej F u c h s , n i e będąc w s t a n i e opanować środowiska, w y t w o r z y l i świat wierzeń i f a n t a z j i , który dał podstawę i c h k u l t u r o w e g o życia. A l e świat t e n stał się p o w o d e m s t a g n a c j i występującej już p r z e d p r z y b y c i e m Europejczyków. C y w i l i z a c j a n a t o m i a s t d a j e szansę przejścia z e świata urojeń do rzeczywistości . 6 Sprzeczność między mentalnością tradycyjną a nowoczesną, mówi k o l e j n y r e ­ c e n z e n t V . M a c o n i ( G e n u a , Włochy), n i e polega n a nieroaróżnianiu świata snów i wierzeń od rzeczywistości. R z e c z w t y m , że t r a d y c y j n a mentalność społeczności p l e m i e n n y c h r e a l i z u j e się w s p e c y f i c z n e j p o s t a w i e w o b e c Białych. P o l e g a o n a n a lęku i pogardzie, jaką przejawiają do n i c h , p r z y j e d n o c z e s n y m p r z e j m o w a n i u p e w ­ n y c h wartości m a t e r i a l n y c h ' . J . J e l i n e k (Brno, Czechosłowacja) gdzie i n d z i e j u p a t r u j e p r z y c z y n r o z p a d u systemów p l e m i e n n y c h . J e s t o n konsekwencją w y z y s k u i p r z e w a g i e k o n o m i c z n e j , która prowadzi- do rozdziałów społecznych i u t r a t y o w y c h wartości d u c h o w y c h . I s t n i e j e j e d n a k także p o z y t y w n a a l t e r n a t y w a : w t r a k c i e m o d e r n i z a c j i przemysłowej e l e m e n t y t r a d y c j i mogą ulegać przewartościowaniu, przekształcając się w f o l k l o r (np. t a k dzieje się w J a p o n i i , C h i n a c h , r a d z i e c k i e j S y b e r i i ) . 8 W e d ł u g F . R o s e ' a ( B e r l i n , N R D ) p r o b l e m y podnoszone p r z e z L o m m e l a są w y ­ n i k i e m n e o k o l o n i a l n e j i n d u s t r i a l i z a c j i i przeciwstawić i m można j a k o rozwiązanie np. politykę Z S R R w o b e c mniejszości n a r o d o w y c h . 9 P r z y t o c z o n e do tego m i e j s c a głosy mają c h a r a k t e r p o l e m i c z n y w o b e c t e z L o m ­ m e l a . A l e w w i e l u p u n k t a c h a u t o r z y r e c e n z j i zgadzają się z n i m podkreślając, że w y b i e g a o n p o z a g r a n i c e etnologii wprowadzając do niej e l e m e n t y filozoficzne i etyczne. Dotyczą o n e ważnych problemów współczesności, w t y m między i n n y m i , losów małych narodów w w a r u n k a c h c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j (V. B . K a b o , L e ­ ningrad) . 10 Postępów c y w i l i z a c j i n i e d a się zatrzymać, a „trzeci świat" n i e c h c e p o w r o t u do b u s z u . Wyłącznie więc m a t e r i a l n y rozwój, p o z b a w i o n y h u m a n i s t y c z n e j ideologii, n i e może wypełnić e m o c j o n a l n e j p u s t k i , j a k a p o w s t a j e po u t r a c i e k u l t u r y . P o d o b n e 4 5 6 7 8 9 10 Tamże, s. 455, 456. Tamże, s. 456. Tamże, s. 456, 457. Tamże, s. 458. Tamże, s. 457. Tamże, s. 459. Tamże, s. 457, 458. �200 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E zresztą p r o b l e m y obserwować można w kręgu s a m e j c y w i l i z a c j i ( z a n i e c z y s z c z e n i e środowiska, możliwość w o j n y biologicznej). "W niej też n i e narodził się żaden s y s t e m filozoficzny zasługujący n a m i a n o „weltanschaung", j a k piszą T . G . H . S t r e l h o w i S. F u c h s . 1 1 J a n J e l i n e k podkreśla natomiast, że współcześnie istniejąca k u l t u r a tubylców a u s t r a l i j s k i c h i l u s t r u j e szczególnie wyraźnie w s z y s t k i e k o n s e k w e n c j e kontaktów z cywilizacją. S t o i o n a n a j e d n y m z krańców całej g a m y k u l t u r z r o d z o n y c h i , do­ d a j m y od siebie, z n i s z c z o n y c h p r z e z dwudziestowieczną technikę . 12 R e c e n z e n c i p r a c y L o m m e l a n i e o g r a n i c z y l i się wyłącznie do p o l e m i k c z y p o d ­ t r z y m a n i a t e z autora. R e c e n z j e zawierają także s z e r e g interesujących przemyśleń dotyczących c h a r a k t e r u c y w i l i z a c j i i r o l i etnologii, jaką p o w i n n a o n a spełniać w kształtowaniu l u d z k i c h przekonań. H . J . M . C l a e s e n w s k a z u j e , że p o c z u c i e zmę­ c z e n i a i n i e p o k o j u w z r a s t a w naszej c y w i l i z a c j i . R u c h y „dzieci k w i a t ó w " , życie w k o m u n a c h , można interpretować j a k o w a l k ę o n o w e i d e a ł y . S . F u c h s odnosi wrażenie, że L o m m e l o d c z u w a wręcz masochistyczną satysfakcję obwiniając c y w i ­ lizację zachodnią o ruinę życia a u s t r a l i j s k i c h tubylców . T . G . S t r e l h o w w s k a z u j e z k o l e i n a potrzebę umiejętności emocjonalnego przeżycia i n n e j k u l t u r y , s u p o n u j e , że ludność k o l o r o w a mogłaby rozwinąć t e z e s w o i c h t r a d y c y j n y c h ideałów, które w e współczesnych w a r u n k a c h n i e straciły n a wartości, a poprowadziłyby cywilizację p o z a p u n k t oznaczający, j a k w i e l u się tego o b a w i a , k o n i e c j e j drogi ¥. 13 u W p r z e k o n a n i u V . B . K a b o postęp j e s t z w y k l e m i e r z o n y w k a t e g o r i a c h m a ­ t e r i a l n y c h , a t y m c z a s e m p o s i a d a o n n i e m n i e j ważny w y m i a r społeczny i d u c h o w y . S t a r e wartości zastępowane są n o w y m i n i e t y l k o wśród ludów „zacofanych", a l e w całym współczesnym świecie. W y n i k zaś kontaktów z cywilizacją może być o d ­ m i e n n y od w s k a z a n e g o p r z e z L o m m e l a . 16 Z a formę wstępnego uogólnienia p r z e d s t a w i o n y c h wyżej poglądów służyć mogą s t w i e r d z e n i a z a w a r t e w r e c e n z j i R . W a g n e r a ( E v a n s t o n , I l l i n . U S A ) . U w a ż a o n , że antropologia oddziałuje n a świadomość społeczną wyjaśniając w sposób r a c j o n a l n y „odmienne s t y l e życia". Różnorodność kulturową tłumaczy w o b i e k t y w n y c h n a u k o ­ w y c h k a t e g o r i a c h społecznie z d e t e r m i n o w a n y c h procesów i f u n k c j i . W społecznej p e r c e p c j i n i e p o d s u w a t y m s a m y m problemów budzących r e f l e k s j e i przemyślenia n a t u r y etycznej. A n t r o p o l o g i a jest nauką, a n i e j e s t mądrością w s e n s i e f i l o z o f i c z n y m . P o t r z e b n a j e s t j e j w i ę c s z e r s z a p e r s p e k t y w a pozwalająca dostrzec wartość człowieka jako takiego . 17 T e różnorodne, z r e f e r o w a n e wyżej poglądy posiadają s p e c y f i c z n y nastrój, w y ­ wołany już samą problematyką książki L o m m e l a , o d którego większość komentują­ c y c h n i e c h c e a l b o n i e potrafi się uwolnić. J e s t to p e w n e p o c z u c i e w i n y z a los, j a k i przyniosła społecznościom p l e m i e n n y m c y w i l i z a c j a . L o s , j a k chcą niektórzy, n i e u ­ c h r o n n y . T o niewątpliwie refleks p e w n e j ogólniejszej t r o s k i m o r a l n e j , j a k a t o w a ­ rzyszy naszej c y w i l i z a c j i lat ostatnich. Myślę, że g d y b y przyszło c y t o w a n y m a u t o r o m oceniać podobną książkę l a t t e m u dziesięć l u b piętnaście, t o n i c h w y p o w i e d z i byłby z a s a d n i c z o i n n y . C y w i l i z a c j a w n i c h jawiłaby się j a k o coś uporządkowanego i celowego, j e j p o w s z e c h n y rozwój 11 12 1 3 1 4 15 1 6 1 7 Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, s. 457, 459. s. 457. s. 456. s. 457. s. 459, 460. s. 458. s. 460. �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 201 i p a n o w a n i e miały przynieść ludzkości n i e t y l k o wygodę, a l e i szansę pełniejszego życia, wolność od przesądów, nową moralność itp. T a k i e o p t y m i s t y c z n e prognozy znajdowały u z a s a d n i e n i e w rozwijających się n i e z w y k l e d y n a m i c z n i e c y b e r n e t y c e , teorii i n f o r m a c j i , t e o r i i gier i i n n y c h n a u k a c h . T e , wyrosłe z p o g r a n i c z a w i e l u , d y s c y p l i n y w i e d z y z a s t o s o w a n e w n a u k a c h społecznych otwierały n o w e i i n n e p e r ­ s p e k t y w y b a d a w c z e . W p r z e k o n a n i u l i c z n y c h u c z o n y c h dzięki osiągnięciu t y m s a m y m wyższego s t o p n i a w i e d z y o społeczeństwie możliwe będzie m a k s y m a l n e n i m s t e r o ­ w a n i e . W p e r s p e k t y w i e więc także i antropologii można będzie przewidzieć i k i e r o ­ w a ć sytuacją n a s t y k u c y w i l i z a c j a —'społeczności p l e m i e n n e . P r z e k o n a n i a t a k i e można znaleźć w p r o p o n o w a n y c h wówczas niektórych t e o r e ­ t y c z n y c h k o n c e p c j a c h a n t r o p o l o g i c z n y c h dotyczących r o z w o j u k u l t u r y . N i e są o n e p r z y t y m explicite formułowane, a l e dadzą się z t y c h teorii wywieść. Dobrą i c h ilustracją mogą być formuły neoewolucjonistów. A u t o r z y i c h podejmują w s w o i c h rozważaniach różne wątki dawnego, a wciąż żywego pojęcia e w o l u c j i j a k o p a r a d y g ­ m a t u s y s t e m u teoretycznego, rozwijając j e n a p o d s t a w i e s t w i e r d z e n i a zaczerpniętego z f i z y k i teoretycznej, t e o r i i i n f o r m a c j i , c y b e r n e t y k i i t p . 1 8 W j e d n y m z w a r i a n t ó w n e o e w o l u c j o n i z m j a w i się n a m j a k o k o n c e p c j a u n i w e r s a l i s t y c z n a , przyjmująca z a k r y t e r i u m r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j j a k o całości c z y n n i k t e c h n o l o g i c z n o - e n e r g e t y c z n y ( L e s l i e A . W h i t e ) . A u t o r tej k o n c e p c j i przyjął z a p o d ­ stawę s w o i c h rozważań przeniesioną z f i z y k i teoretycznej I I zasadę t e r m o d y n a m i k i . W jego ujęciu k u l t u r a i o r g a n i z a c j a społeczna są funkcją najwyższej fazy o r g a n i ­ z a c j i m a t e r i i , jaką jest m a t e r i a o b d a r z o n a świadomością. W w y n i k u t a k i c h założeń k u l t u r a jest r o d z a j e m s y s t e m u t e r m o d y n a m i c z n e g o , którego z m i a n y zależą o d r e l a c j i między r o d z a j e m w y t w a r z a n e j energii i technologią. T e c h n o l o g i a d e c y d u j e też o p o ­ zostałych a s p e k t a c h k u l t u r y (ideologicznych, p s y c h o l o g i c z n y c h itp.). C e l e m p r z e ­ kształcania energii, p o z y s k i w a n e j z zasobów środowiska n a t u r a l n e g o , j e s t p o d t r z y ­ m a n i e i s t n i e n i a i r o z w o j u ludzkości. I n n a z w e r s j i n e o e w o l u c j o n i z m u zakłada wielokierunkowość e w o l u c j i ( J u l i a n H . S t e w a r d ) , a regularności r o z w o j u układają się w tej k o n c e p c j i w o g r a n i c z o n e teorie średniego zasięgu. Są o n e p o d b u d o w a n e teorią t z w . ekologii k u l t u r o w e j , sprowadzającej się do stwierdzeń o procesie stałej a d a p t a c j i k u l t u r y do w a r u n k ó w e k o l o g i c z n y c h . Ogólnie r z e c z biorąc, między w a r u n k a m i środowiska geograficznego a technologią z a c h o d z i sprzężenie z w r o t n e i o n o d e t e r m i n u j e potrzeby społeczeństwa i t y p k u l t u r y . I n n y m i słowy, k u l t u r a z m i e n i a środowisko, z m i e n i o n e środowisko w a ­ r u n k u j e p o w s t a n i e n o w e j technologii, dzięki której k u l t u r a m a s z a n s e p r z e t r w a n i a i r o z w o j u . N i e mają t y c h s z a n s k u l t u r y n i e z d o l n e do s z y b k i e j a d a p t a c j i , do w y t w o ­ r z e n i a n o w y c h technologii. T a k i m k u l t u r o m grozi s t a g n a c j a i upadek. W o b u k o n c e p c j a c h s i l n i e podkreśla się i to, że z m i a n o m t e c h n o l o g i c z n y m towarzyszą przekształcenia s t r u k t u r społecznych idące w k i e r u n k u różnicowania się społeczności i c e n t r a l i z a c j i ośrodków i n t e g r a c j i społecznej. Występuje w n i c h p r z e ­ świadczenie, że ludzkość zdąża w e w ł a ś c i w y m k i e r u n k u , czego d o w o d e m są z m i a n y technologiczne i wzrastające t e m p o r o z w o j u . W poglądach t y c h z a w a r ł a się też j e d n o z n a c z n a prognoza d l a społeczności p l e m i e n n y c h . Postęp j e s t n i e o d w r a c a l n y i dokonuje się p o p r z e z gwałtowne r e w o l u c j e technologiczne, które zmieniają i p r z y ­ spieszają aktywność gospodarczą człowieka. Prowadzić to m a do u n i f o r m i z a c j i egzystencji l u d z k i e j w s k a l i świata i p o w s t a n i a j e d n e g o globalnego s y s t e m u s p o ­ łecznego. E l e m e n t y myśli n e o e w o l u c j o n i s t y c z n e j referuję n a podstawie wnikliwego studium A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Odrodzenie ewolucjonizmu, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 15: 1971 z. 2, s. 103-134. 1 8 �202 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Poglądy neoewolucjonistów są niewątpliwie w y n i k i e m f a s c y n a c j i współczesną cywilizacją i w w i e l u m i e j s c a c h korespondują z rozwijającymi się równolegle do nich koncepcjami technokratycznymi. Ogólnie mówiąc t e c h n o k r a t y z m głosi, że d e c y z j e w społeczeństwie przemysło­ w y m p o w i n n y podejmować g r u p y f a c h o w y c h elit ( w t y m p r z e d e w s z y s t k i m t e c h ­ ników), ponieważ tego w y m a g a c h a r a k t e r n a s z e j c y w i l i z a c j i . Całą b o w i e m c y w i l i ­ zację industrialną łączą wspólne w y m o g i t e c h n i c z n o - e k o n o m i c z n e , stąd też p o t r z e b a powołania do życia w a r s t w y specjalistów — menagerów. W t a k i m świecie postę­ pującym t r e n d e m życia społecznego jest ustępowanie ideologii n a r z e c z i n f o r m a c j i i p r o g n o z o w a n i a społecznego, c o wynikać m a z większej wartości i n f o r m a c j i w o k r e ­ sie r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j . D o p r o w a d z i t o do p o w s t a n i a n o w e g o społeczeń­ s t w a , „naukowego", w którym naczelną rolę odgrywać będzie s t e r o w a n i e o c h a ­ r a k t e r z e t e c h n o l o g i c z n y m . N a m a r g i n e s i e w a r t o t u podkreślić, że tezy powyższe mają swój ideologiczny w y r a z w t z w . „teorii k o n w e r g e n c j i " ( u p o d o b n i a n i a się systemów) . w T y m c z a s e m osiągnięty k o l e j n y próg r o z w o j u c y w i l i z a c j i , z w a n y powszechnie rewolucją naukowo-techniczną, przyniósł z e sobą w i e l e n o w y c h problemów n a t u r y społecznej i e k o n o m i c z n e j , n i e rozwiązując, j a k się tego spodziewano, d o t y c h c z a ­ sowych. I n s t r u m e n t a l n e d e z y d e r a t y t e c h n o k r a t y c z n e odnoszące się do technologii (ener­ getyka, t r a n s p o r t itp.) pokrywały się w w i e l u m i e j s c a c h z o d d a w n a p o s t u l o w a n y m i p r z e z humanistów, a głównie p r z e z filozofów, z a s a d a m i współpracy ogólnoludzkiej. A l e p r z e c i w r e a l i z a c j i t y c h d o d a t n i c h aspektów technologii stanęły n i e z l i c z o n e a n t a g o n i z m y współczesnego świata. W y p ł y w a j ą c a z r o z w o j u technologii określona p o l i t y k a gospodarcza k r a j ó w i n ­ d u s t r i a l n y c h , oferując s z e r e g wartości m a t e r i a l n y c h , pozostawiła producentów s u r o w ­ ców, t j . „trzeci świat", w roli pariasów c y w i l i z a c j i . N i e m n i e j istotne j e s t i to, że w kręgu s a m e j c y w i l i z a c j i technologicznej dało się słyszeć głosy oznajrnujące światu apokaliptyczną wizję głodu s u r o w c o w e g o i trwałego n i e d o b o r u żywności. O d c z a s u słynnego „Raportu r z y m s k i e g o " pojawiło się w l i t e r a t u r z e e k o n o m i c z n e j pojęcie z e r o w e g o t e m p a w z r o s t u , oznaczające stagnację gospodarczą, jedyną alternatywę katastrofy grożącej światu w p r z y p a d k u u t r z y m a n i a się o b e c n y c h t e n d e n c j i r o z ­ wojowych. K o n f l i k t y gospodarczo-społeczne i p o l i t y c z n e , m n i e j l u b b a r d z i e j k o n i u n k t u r a l n e p r o g n o z y e k o n o m i c z n e , a także i i n n e n i e w y m i e n i o n e t u c z y n n i k i to źródło k l i ­ m a t u , w którym narodziły się o d m i e n n e od t y c h z l a t sześćdziesiątych p o s t a w y w o b e c c y w i l i z a c j i . W l i c z n y c h próbach c h a r a k t e r y s t y k i współczesnej c y w i l i z a c j i n i e d a się dziś oddzielić a n a l i z c z y s t o n a u k o w y c h od ocen i wartościowania. W y p o w i a d a j ą się p r z e d s t a w i c i e l e różnych d y s c y p l i n (głównie h u m a n i s t y k i ) , m e r y ­ t o r y c z n i e zaś i c h poglądy skupiają się wokół s z e r o k o r o z u m i a n e j antropologii f i l o ­ zoficznej. W sferze myśli filozoficznej z j a w i s k o r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j j e s t często s y n o n i m e m n o w y c h jakości w k u l t u r z e i b y w a w d w o j a k i sposób t r a k t o w a n e . R e ­ w o l u c j a n a u k o w o - t e c h n i c z n a może podlegać ocenie m o r a l n e j j a k o źródło p r z e m i a n c y w i l i z a c y j n y c h albo można analizować j e j w p ł y w n a s t o s u n k i międzyludzkie c z y osobowość w z a s a d z i e b e z o c e n y m o r a l n e j . T a d r u g a możliwość zakłada n i e o d w r a ­ calność przeobrażeń, j a k i e niesie c y w i l i z a c j a związana z p r o g r a m e m modelowania przyszłych z j a w i s k społecznych. J . B a ń k a , Wprowadzenie n r 7: 1973, s. 71-83. 19 w model technokratyzmu, „Studia F i l o z o f i c z n e " , �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 203 O c e n y r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j , m i m o że są f o r m a l n i e nieprawomocne, mają b a r d z o bogatą tradycję. Podstawą i c h jest najczęściej s t a r e p r z e c i w s t a w i e n i e n a t u r a — c y w i l i z a c j a , p r z y c z y m z góry przesądza się ocenę negatywną członowi przeciwległemu do tego, z a którym d e k l a r u j e się d a n y autor. O c e n a t a najczęściej niekorzystnie wypada dla cywilizacji . 20 Współczesnym w y r a z e m t a k i e g o s t a n o w i s k a może być k o n c e p c j a „nowej a n t r o ­ p o l o g i i " H . Marcusego. W jego p r z e k o n a n i u epoka c y w i l i z a c j i technologicznej rozwiązała p r o b l e m potrzeb d o t y c h c z a s w k u l t u r z e dominujących, tzn. p r o b l e m głodu, a występujące j e s z c z e w świecie jego o b s z a r y wynikają z niewłaściwego podziału dóbr m a t e r i a l n y c h . Naczelną n a t o m i a s t potrzebą człowieka stała się współ­ cześnie p o t r z e b a wolności. D a się o n a osiągnąć p r z e z „rewolucję e s t e t y c z n o - e r o tyczną", której c e l e m m a być z m i a n a obyczajów, s t y l u życia, wartości m o r a l n y c h i e s t e t y c z n y c h . J e s t to j e d y n a d r o g a do ukształtowania n o w e j , głębszej osobowości człowieka. P o s t u l a t y r e w o l u c j i M a r c u s e g o w y m i e r z o n e są przede w s z y s t k i m p r z e c i w s t y l o w i życia przyjętemu w p o s t i n d u s t r i a l n y c h „państwach dobrobytu", kształtu­ jących t z w . „jednowymiarową osobowość". W y r a ż a się o n a w k o n f o r m i s t y c z n y m typie człowieka, akceptującym s f e t y s z y z o w a n y c h a r a k t e r dóbr m a t e r i a l n y c h , k o n f o r m i s t y c z n y t y p myślenia, podporządkowanie i podległość. Człowiek t a k i a f i r m u j e więc cywilizację, której manifestacją jest k o n k u r e n c y j n a gospodarka, n i s z c z e n i e zasobów i środowiska naturalnego, t r w o n i e n i e energii l u d z k i e j i doprowadzanie w i e l o r a k i m i sposobami p s y c h i k i człowieka d o napięć do g r a n i c wytrzymałości. W s u m i e c y w i l i z a c j a ta, s p r z e c z n a w każdym w y m i a r z e z n a t u r a l n y m i skłonno­ ściami człowieka, p r o w a d z i do n e r w i c , lęków i f r u s t r a c j i . Rozwiązaniem tej s y t u a c j i może być, powtórzmy, w s p o m n i a n a „rewolucja e s t e t y c z n o - e r o t y c z n a " prowadząca do u k o n s t y t u o w a n i a n o w e j osobowości „wielowymiarowej", której odpowiadałby s t y l życia p r o p o n o w a n y p r z e z M a r c u s e g o j a k o „egzystencja u s p o k o j o n a " . N a c z e l n y m j e j założeniem może być hasło życia spokojniejszego i zgodnego z naturą, r e z y g n a c j i z l u k s u s u n a r z e c z p e w n e j skromności i z d r o w i a . 2 1 Poglądy M a r c u s e g o (widać w n i c h wątki zaczerpnięte z F r e u d a , M a r k s a , H e g l a ) t r u d n e są do oceny. N i e d a się p r z y t y m w pełni i c h zaakceptować a n i obalić. N i e można i m j e d n a k odmówić zasługi w s k a z a n i a n a z a c h w i a n i e wartości d o k o n u ­ jące się w c y w i l i z a c j i , gdzie z a c h o d z i proces r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j , a o g a r ­ niające większość sfer stosunków międzyludzkich. Oddziaływanie n a u k i i t e c h n i k i n a s t o s u n k i społeczne i osobowość j e s t d z i s i a j n i e u n i k n i o n e , a dzięki n a u c e możemy n i m i sterować, to n a c z e l n a t e z a c i e k a w y c h , a n t r o p o l o g i c z n y c h ,i a k s j o l o g i c z n y c h p r o p o z y c j i J . F o u r a s t i e . 22 C z a s y , w których żyjemy — pisze a u t o r — zmieniły s y s t e m u z n a w a n y c h p r z e z n a s wartości. J e s t . to r e z u l t a t ogromnego w z r o s t u stopy życiowej. Z a s a d y d o t y c h ­ c z a s o w e j moralności to n o r m y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a społeczeństwa rolniczego. O p i e ­ rają się n a r o d z i n i e j a k o p o d s t a w o w e j grupie społecznej. Współczesne w a r u n k i życia w m i a s t a c h rozluźniły d a w n y s y s t e m więzi doprowadzając do k r y z y s u r o d z i n y i moralności. S a m a zaś moralność oparła była n a z a c h o w a n i a c h i n s t y n k t o w n y c h . N o w a moralność m a s z a n s e oprzeć się n a i n f o r m a c j i n a u k o w e j . I n s t y n k t o w n e p o c z u - H . P r o m i e ń s k a , Rewolucja naukowo-techniczna a etyka, „Studia F i l o ­ z o f i c z n e " , n r 7: 1973, s. 120-121. S z k i c o w e j p r e z e n t a c j i poglądów H . M a r c u s e g o dokonałem na podstawie E . i F . R y s z k o w i e , Między zwątpieniem a utopią, W a r s z a w a 1970; J . В ogrosz, Homo novus Herberta Marcusego, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 5: 1973; s. 91-108. J . F o u r a s t i e , Myśli przewodnie, W a r s z a w a 1972. 2 0 2 1 2 2 �204 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E cie zła i d o b r a j a k o n a c z e l n y c h n o r m m o r a l n y c h będzie można zastąpić pojęciem błędu w z n a c z e n i u n a u k o w y m . O d tego r n o m e n t u moralność zależy od zespołu p o s i a d a n y c h i n f o r m a c j i , a jeżeli n i e jest o n pełny, d o k o n u j e m y m a k s y m a l n i e ś w i a ­ domego w y b o r u . W y b ó r m o r a l n y s t a j e się ,świadomą reakcją łagodzącą b r a k l u b niedostatek i n f o r m a c j i . Moralność byłaby więc z b i o r e m i n f o r m a c j i nieszczegółowych, które zastępują człowiekowi podejmującemu decyzję ogół brakujących i n f o r m a c j i szczegółowych" . I s t n i e j e .szansa, że dzięki współczesnym możliwościom i n f o r m a ­ c y j n y m rozstrzygnięcia w s z e l k i e będą m o t y w o w a n e n a u k o w o . W y t w o r z y się n o w a „mentalność n a u k o w a " , różna od mentalności t r a d y c y j n e j . P o z w o l i o n a człowiekowi n a postęp t e c h n i c z n y , automatyzację itp., a l e p o z b a w i go p e w n e j s f e r y e m o c j o n a l n e j życia, którą F o u r a s t i e n a z y w a „życiem żarliwym". Stąd płynie jego n a c z e l n y p o s t u ­ l a t d l a antropologii filozoficznej: t r z e b a znaleźć n o w e wartości i p o s t a w y , zgodne z nauką, a które chroniłyby l u d z i p r z e d utratą o w e j s f e r y „życia ż a r l i w e g o " . n A 24 25 P r z e d s t a w i o n e d w i e , różne bardzo, c h a r a k t e r y s t y k i współczesnej c y w i l i z a c j i w r a z z i c h k o n s e k w e n c j a m i d l a człowieka sygnalizują z a l e d w i e złożoność o c e n i o c e ­ n i a n y c h s y t u a c j i . P r o j e k c j e n o w e g o świata z t y c h a n a l i z w y p ł y w a j ą c e zawierają a k c e n t y z n a n e etnologowi. A b y j e uwypuklić posłużę się j a k o przykładem j e s z c z e inną wizją społeczeństwa — t z w . „wychowującego" albo „edukacyjnego". M ó w i się w n i e j , że k o n s u m p c y j n a o r i e n t a c j a życia współczesnego okazała się a n t y k u l t u r a l n a , antyspołeczna i a n t y p e r s o n a l i s t y c z n a . M i m o u w o l n i e n i a człowieka z w i ę z ó w nędzy, w y n i e s i e n i a go w s f e r y dobrobytu, pogłębiła się a l i e n a c j a , pozo­ stawiając go w pustce bez wartości. K o n c e p c j a „społeczeństwa e d u k a c y j n e g o " m a wyprowadzić człowieka z zaułka k o n s u m p c y j n e g o . Zachowując w r a c j o n a l n y c h g r a ­ n i c a c h obowiązki p r o d u k c y j n e i k o n s u m p c y j n e w s k a z u j e o n a n a f o r m y i n t e n s y w n e j działalności służącej r o z w o j o w i osobowości. Działaniem t y m p o w i n n o stać się b e z ­ i n t e r e s o w n e kształcenie. P o w i n n o ono p r z y t y m posiadać c h a r a k t e r ciągły. R o z b u ­ dzenie tego r o d z a j u potrzeb w człowieku jest w a r u n k i e m k o n i e c z n y m r e a l i z a c j i „społeczeństwa e d u k a c y j n e g o " . J e d n y m z celów takiego społeczeństwa m a być przywrócenie p o c z u c i a więzi z i n n y m i , pogłębienie autentyczności przeżyć, p o s z u ­ k i w a n i e n o w y c h f o r m wspólnot, gdzie najpełniej wyrażać może się o s o b o w o ś ć . 2S G d y b y uogólnić p r z y t o c z o n e koncepcje, to w n i o s k i e m , j a k i się n a s u n i e , będzie s t w i e r d z e n i e , że współczesna c y w i l i z a c j a p r o w a d z i do z a p o z n a n i a w s z e l k i c h t y c h wartości osobowości, j a k i e p r z e z w i e k i uchodziły z a n a c z e l n e w kręgu k u l t u r y e u r o p e j s k i e j . Próby r a t o w a n i a h u m a n i s t y c z n y c h aspektów l u d z k i e j e g z y s t e n c j i w z u n i f o r m i z o w a n y m i m a s o w y m społeczeństwie mają c h a r a k t e r różnorodny i znajdują o d b i c i e w r o z l i c z n y c h ideologiach, a często z ideologii w y p ł y w a j ą . Z a d a n i e m h u m a ­ n i s t y k i p o w i n n o być w s k a z y w a n i e wartości i p o d e j m o w a n i e p r o b l e m a t y k i , dzięki której będzie można przezwyciężyć t e t e n d e n c j e c y w i l i z a c j i , które prowadzą do technokratyzmu i uniformizmu kulturowego. 27 Szczegółowa d y s c y p l i n a h u m a n i s t y c z n a , jaką j e s t etnologia, d z i e l i z i n n y m i n a u k a m i o człowieku podobne niepokoje, n i e m n i e j posiadają one s p e c y f i c z n y d l a niej charakter. F o u r a s t i e , op. cit, s. 128 n . F o u r a s t i e , op. cit, s. 145, 146. F o u r a s t i e , op. cit., s. 152. B. S u c h o d o l s k i , Człowiek w perspektywach społeczeństwa konsump­ cyjnego i społeczeństwa wychowującego, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 5: 1973, s. 5-17. Zauważmy, że w i e l e stwierdzeń M a r c u s e g o stało się hasłami „rewolucji s t u ­ d e n c k i e j " w Paryżu z m a j a 1968 г., s a m zresztą M a r c u s e występował p u b l i c z n i e n a w i e c a c h w U S A . Z k o l e i t e c h n o k r a t y z m w y k o r z y s t u j e m . i n , ideologiczną tezę o u p o d o b n i a n i u się systemów. W r e s z c i e różne są s z a n s e r e a l i z a c j i ( w zależności właśnie od u s t r o j u ) k o n c e p c j i społeczeństwa e d u k a c y j n e g o . 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 205 Z a u w a ż o n a została p r z e z recenzentów L o m m e l a , a n i e t y l k o od n i c h przecież z n a n a , d w u z n a c z n a r o l a technologii, która z i m p e t e m działa w kręgu k u l t u r „trzeciego świata". Realizujące się w i n n y c h w y m i a r a c h niż c y w i l i z a c j a k u l t u r y łatwo w k o n t a k c i e z nią ulegają r o z p a d o w i . G w a ł t o w n e w p ł y w y c y w i l i z a c y j n e d o ­ konać mogą wśród n i c h etycznego s p u s t o s z e n i a , ponieważ m e c h a n i z m y a d a p t a c y j n e n o r m i obyczaju, z natury powolniejsze, za z m i a n a m i technologicznymi nie n a ­ dążają. W y d a j e m i się, że etnolodzy znając powyższy k u l t u r o w y m e c h a n i z m , w o c e ­ n a c h s y t u a c j i l u d ó w p l e m i e n n y c h projektują własne w y n i e s i o n e z kręgu c y w i l i ­ z a c j i t r o s k i i n i e p o k o j e . W określonych s z a n s a c h p r z e t r w a n i a c z y sposobach a s y ­ m i l a c j i k u l t u r o w e j widzą możliwość u r a t o w a n i a niektórych p r z y n a j m n i e j z t y c h wartości, j a k i e s a m i zagubiliśmy w r o z w o j u c y w i l i z a c y j n y m . T o właśnie w kręgu etnologii powstały albo do niej się odwołują tezy o p e w ­ n y c h n i e z m i e n n y c h , m i m o o l b r z y m i e j plastyczności, c e c h a c h n a t u r y l u d z k i e j c z y n i e z w y k l e trwałych n a w y k a c h k u l t u r o w y c h . Z a c h o w a n e w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , a ukształtowane w d a w n y c h f o r m a c h k u l t u r o w y c h n a w y k i , zostały z zachowań l u d z k i c h p r z e z cywilizację w y r u g o w a n e l u b zepchnięte n a , w y d a w a ł o b y się, n i e znaczący m a r g i n e s . T y m c z a s e m o k a z u j e się, że d l a właściwego funkcjonowania l u d z k i e j p s y c h i k i są one j e s z c z e ciągle ważne. F u n k c j o n o w a n i e w obrębie c y w i l i z a c j i mitów, archetypów, elementów a g o n a l ­ n y c h i z a b a w o w y c h c z y j e s z c z e i n n y c h n a w y k ó w , o których głośno w n a j n o w s z e j l i t e r a t u r z e n i e t y l k o c z y s t o e t n o g r a f i c z n e j , w s k a z u j e n a niektóre t r w a l e ukształ­ t o w a n e p r z e z kulturę c e c h y l u d z k i e j n a t u r y . G d y więc p r z y c h o d z i do f i l o z o f i c z n y c h d y s k u s j i o n a t u r z e człowieka, możli­ wościach kształtowania osobowości i prób p r o g r a m o w a n i a (czy j a k się c z a s e m m ó w i t e c h n o l o g i i e t y k i ) , etnolog p o w i n i e n w s k a z y w a ć n a p o d n i e s i e n i e wyżej c e c h y , podkreślając t y m s a m y m dodatnie wartości d a w n y c h systemów k u l t u r o w y c h . C z y ­ n i to n i e dlatego, że w świat odchodzący j e s t z a p a t r z o n y , j a k to sugerują niektórzy socjolodzy. P r z e k o n a n y j e s t e m o ciągle istotnej r o l i etnologa w s t u d i a c h n a d czło­ w i e k i e m współczesnym, w b r e w p r z e k o n a n i o m M . Czerwińskiego, który uważa w s p o m n i a n e p r z e z e m n i e „archaiczne" s f e r y p s y c h i k i l u d z k i e j z a m a r g i n a l n e l u b g r u n t o w n i e przekształcone p r z e z współczesne f o r m y życia. W y w o d z i z tego tezę o c o r a z m n i e j s z e j przydatności n a u k e t n o l o g i c z n y c h w b a d a n i a c h n a d współczes­ n y m człowiekiem i jego k u l t u r ą . 28 W rozważaniach o r o l i i m i e j s c u człowieka w h i s t o r i i i świecie p o w s z e c h n i e p r z y j m u j e się p r z e k o n a n i e o nieuchronności i nieodwracalności c y w i l i z a c j i . N i e m a w n i e j m i e j s c a d l a społeczności p l e m i e n n y c h . W p r o g n o z a c h p r z y j m u j e się i c h z a n i k . E t n o l o d z y w d y s k u s j a c h t y c h propagują z a c h o w a n i e p e w n y c h i c h f o r m w imię r a t o w a n i a różnorodności k u l t u r o w e j j a k o źródła trwałej o d n o w y wartości. P r a k t y c z n y c h dróg r e a l i z a c j i t y c h h u m a n i s t y c z n y c h postulatów n i e znaleziono. T o j e s z c z e j e d e n z niepokojów wyrosłych n a g r u n c i e porównywania k u l t u r y w s p ó ł ­ c z e s n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h i c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n y c h . K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J G r o d z k a 52, 31-044 K r a k ó w 2 8 M. C z e r w i ń s k i , Magia, mit, fikcja, W a r s z a w a 1973. �LESZEK DZIĘGIEL Z P R O B L E M A T Y K I WSPÓŁCZESNEGO AFGANISTANU Są k r a j e , które p o m i m o s w o j e g o o d d a l e n i a od centrów n a u k o w y c h i c y w i l i ­ z a c y j n y c h posiadają s t o s u n k o w o obszerną literaturę. Są i n n e , które m i m o r o z w o j u g l o b a l n y c h systemów k o m u n i k a c y j n y c h i p r z e k a z y w a n i a i n f o r m a c j i do d n i a d z i ­ siejszego pozostają n i e j a k o n a u b o c z u głównego n u r t u zainteresowań różnych d y s ­ c y p l i n w i e d z y . D o tej drugiej g r u p y należy — j a k się w y d a j e — w d a l s z y m ciągu A f g a n i s t a n , m i m o że w o s t a t n i c h l a t a c h n a jego o b s z a r a c h rozwinęła się dość o s o b l i w a k a t e g o r i a t u r y s t y k i i że r a z po r a z r e l a c j e z t a m t y c h terenów stają się p r z e d m i o t e m sprawozdań w y p r a w a l p i n i s t y c z n y c h . W s z e l k i e te b o w i e m relacje mają j e d n o s t r o n n y , podróżniczy — w t y m t r a d y c y j n y m z n a c z e n i u — c h a r a k t e r , a w y p r a w y wysokogórskie operują z konieczności w b e z l u d n y c h , m a r g i n a l n y c h d l a r e s z t y k r a j u m a s y w a c h . W każdym r a z i e z u w a g i n a skąpość i w y r y w k o w y c h a r a k t e r dostępnej w P o l s c e l i t e r a t u r y n a u k o w e j n a t e m a t A f g a n i s t a n u należy c h y b a s k r u p u l a t n i e sygnalizować każdą pozycję, j a k a z n a j d u j e się w n a s z y c h b i b l i o t e k a c h n a u k o w y c h . D o n i c h zaliczyłbym więc pracę uczonego amerykań­ skiego R . N e w e l l a Polityka Afganistanu j a k o książkę s t o s u n k o w o nową i dającą s z e r e g interesujących i n f o r m a c j i zarówno d l a zajmujących się p r o b l e m a m i p o l i t y c z n o - g o s p o d a r c z y m i , j a k i d l a etnografa i socjologa studiującego p r o b l e m y t r z e ­ ciego świata. 1 P r o f e s o r R i c h a r d S . N e w e l l w y k ł a d a historię A z j i Południowej n a U n i w e r s y ­ tecie Północnej I o w y . W połowie l a t sześćdziesiątych badał s k u t k i r e f o r m y r o l n e j w I n d i a c h północnych. W o k r e s i e od r o k u 1966 do 1967 był p r z e d s t a w i c i e l e m A s i a F o u n d a t i o n w o p i s y w a n y m p r z e z siebie A f g a n i s t a n i e . J e g o i n f o r m a c j e , j a k wspomnieliśmy, są s t o s u n k o w o n o w e , a c z już pod s z e ­ regiem względów zdeaktualizowane, przede w s z y s t k i m jednak w dziedzinie z j a ­ w i s k u s t r o j o w y c h . N i e b a w e m po w y d a n i u książki opisującej A f g a n i s t a n ostrożnie ewoluująca k u m o n a r c h i i k o n s t y t u c y j n e j a r m i a przejęła rządy, obaliła nieobecnego w t e d y w k r a j u króla Z a h i r a S z a c h a , a n a c z e l e państwa stanął p r e z y d e n t M u h a m m e d D a u d , e n e r g i c z n y p o l i t y k , k u z y n obalonego m o n a r c h y , odznaczający się doświadczeniem w działalności p o l i t y c z n e j już w l a t a c h p o p r z e d n i c h . T y m n i e m n i e j należy wątpić, ażeby i n f o r m a c j e dotyczące układu sił w obrębie p l e m i o n zamieszkujących A f g a n i s t a n , i c h problemów k u l t u r o w y c h , s p r a w awansu c y w i l i z a c y j n e g o całego społeczeństwa i trudności, j a k i e n i e s i e konieczność m o d e r ­ n i z a c j i z a w a r t e w książce A m e r i k a n i n a stały się n i e a k t u a l n e . Spróbujmy z a t e m R . S . N e w e l l , The Politics of Afghanistan, I t h a c a a n d L o n d o n 1972, C o r n e l l U n i v e r s i t y P r e s s . W a r t o nadmienić, że zarówno o m a w i a n a t u książka, j a k i w y m i e ­ nione w d a l s z y c h p r z y p i s a c h p o z y c j e dostępne są w bibliotece I n s t y t u t u R o l n i c t w a i Leśnictwa K r a j ó w T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i R o l n i c z e j w K r a ­ kowie. 1 �207 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E zatrzymać się nieco dłużej p r z y t y c h częściach książki, które mogłyby szczególnie pożyteczne d l a b a d a c z y że będzie tematu. nią Na końcowy pozór rozdział, bibliografia zjawisk kulturowych omawiający ta jest Afganistanu. szczegółowo bogatsza, niż to i N e w e l l pisze, że s a m y c h .pozycji n a t e m a t A f g a n i s t a n u źródła się w się okazać Wydaje i powszechnie uważa języku r o s y j s k i m w y ­ m i e n i a n i e m n i e j j a k 56®0 w y d a n a w r o k u 1965 p r a c a r a d z i e c k a Bibliografia nistanu. N a ogół j e d n a k krajach i najcenniejsze p r a c e te r o z s i a n e są p o różnych b i b l i o t e k a c h , źródła, p i s a n e po p e r s k u , w Się, bibliografię Afga­ rozmaitych języku p u s z t u , a r a b s k i m c z y t u r e c k i m zalegają nieuporządkowane a r c h i w a państwowe w K a b u l u . T y m pożytecz­ n i e j s z e z a t e m są wskazówki a u t o r a o m a w i a n e j t u książki. E t n o g r a f a zainteresują p r z e d e w s z y s t k i m początkowe rozdziały p r a c y , traktujące 0 l u d a c h zamieszkujących A f g a n i s t a n , i c h p o c h o d z e n i u , języku a l e także i i c h p o z y c j i we współczesnym t y m państwie środkowoazjatyckim. Nader ciekawe i zasługujące n a z a s t a n o w i e n i e są jego u w a g i o e w o l u c j i c y w i l i z a c y j n e j , jaką przeszły t e o b s z a r y po s p u s t o s z e n i u i c h w układów średniowieczu p r z e z a r m i e Dżyngis C h a n a i po z n i s z c z e n i u nawodnieniowych kierunku głównych n a rzekach. Regres szlaków kulturowy komunikacyjnych w Azji w y w o ł a ł a także z m i a n a Środkowej i przerzucenie p u n k t u ciężkości h a n d l u a z j a t y c k i e g o z dróg lądowych n a m o r s k i e . A l e c h y b a słusz­ nie autor w s k a z u j e także n a z j a w i s k o s t o p n i o w e g o zacieśniania horyzontów czności zamieszkujących Trwająca Afganistan do rozmiarów własnej przez setki l a t a n a r c h i a polityczna w wyższego potrzeb mie niż ród społe­ i rodziny. tej części A z j i , u s t a w i c z n i e niające się układy p o l i t y c z n e i m i l i t a r n e , z a w s z e t y c h , które były poprzednio, wioski, rodu zmie­ niemal radykalnie odmienne od doprowadziły do z a n i k u j a k i e j k o l w i e k więzi społecznej i rodzina szczebla. integracyjnych zjawisko do czasów o s t a t n i c h w T o groźne z punktu d a się zaobserwować w Afganistanie, widzenia dzisiejszych szczególnie j a s k r a w e j l e c z występowało i występuje for­ również 1 w w i e l u i n n y c h częściach świata. Innym z kolei elementem jest o p i s y w a n e przez Newella rzemieślniczo-kupieckiej. kulturowym, zjawisko Osobliwa jaki słabości symbioza, w zainteresowałby c h y b a c z y t e l n i k a , miast afgańskich jakiej ludność i ich miast warstwy żyła przez całe p o k o l e n i a z otaczającymi ją p a s t e r s k i m i n o m a d a m i , w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u prowadziła do w z a j e m n e j wymiany nowości kulturowych. Wojowniczy koczownik, stojący n a ogół z n a c z n i e niżej o d mieszkańca m i a s t , uważał się równocześnie z a coś lepszego i f a k t y c z n i e to o n s p r a w o w a ł władzę, miał w s w o i m ręku siłę. N i e k o r z y s t n y układ e t n i c z n y m i a s t a i w s i sprawiał, że władali t y m i o b s z a r a m i w ę d r o w n i p a s t e r z e podporządkowując sobie rolników i kupców, co n i e sprzyjało b y n a j m n i e j Tragiczne skutki z punktu widzenia rozwoju rywalizacji o wpływy w monarchii z jednej Z drugiej n i m Rosjan i Anglików w strony zapewniał n o m i n a l n i e s t r o n y skłaniał w ł a d c ó w afgańskich rozwojowi. k r a j u miał d l a A f g a n i s t a n u X I X wieku. Status (i to n i e z a w s z e ) fakt buforowej niezależny byt. do bojaźliwego, s e l e k t y w n e g o korzy­ s t a n i a z w p ł y w ó w c y w i l i z a c y j n y c h . W s z y s t k o , c o prowadziło do szerszej m o d e r n i z a c j i ówczesnego A f g a n i s t a n u , stwa z jednej stawiało p o d z n a k i e m z a p y t a n i a r e s z t k i suwerenności p a ń ­ strony, a z drugiej działało j a k o siła dezintegrująca. Elementy naj­ b a r d z i e j z a c h o w a w c z e , a więc b a r d z o k o n s e r w a t y w n y k l e r muzułmański i f a n a t y c z n a starszyzna plemienna, R. N e w e l l daje Afganistanu olbrzymią stawały stanęli w rolę o d g r y w a t y m zagadnieniom się z konieczności gwarantami jedności n a m cały w a c h l a r z p r z y c z y n , d l a których twórcy obliczu trudności ubóstwo k r a j u niemal n i e do p o k o n a n i a . kraju. nowoczesnego Wśród i jego n i e k o r z y s t n e ukształtowanie. poświęca sporą część książki. Może m n i e j będzie szczegółowa a n a l i z a s y t u a c j i p r a w n o - p o l i t y c z n e j ważna d l a nich Autor etnografa poszczególnych grup władzy �208 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E w A f g a n i s t a n i e l a t p o w o j e n n y c h zważywszy, że p o o s t a t n i m p r z e w r o c i e w o j s k o w y m s y t u a c j a uległa d a l s z y m z m i a n o m . T u j e d n a k wypadałoby zwrócić uwagę n a p r o b l e m kształcenia n o w y c h k a d r f a c h o w e j i n t e l i g e n c j i i właściwego o b s a d z a n i a s t a n o w i s k t y m i f a c h o w c a m i . T u , j a k w z w i e r c i a d l e , odbijają się niedomogi współczesnego życia p u b l i c z n e g o n i e t y l k o t a k ubogiego k r a j u , j a k A f g a n i s t a n , a l e i w i e l u i n n y c h , b o ­ g a t s z y c h i znajdujących się w o w i e l e l e p s z y m położeniu k r a j ó w trzeciego świata . Odstępowanie od t r a d y c y j n e g o n e p o t y z m u r o d o w e g o czy p l e m i e n n e g o , f a w o r y z o w a n i a s w o i c h kandydatów b e z względu n a i c h zdolności i k w a l i f i k a c j e d o p i e r o s o b i e t o ­ r u j e drogę w p r a k t y c e życia codziennego t y c h społeczeństw. Z drugiej s t r o n y n i s k i p o z i o m p r z y s w a j a n e j sobie w i e d z y , mała intensywność studiów i niezgodna często z potrzebami k r a j u moda n a pewne k i e r u n k i i dyscypliny przy pomijaniu i n n y c h — ciążą n a d edukacją współczesnego A f g a n i s t a n u . 2 Pozostawiając szczegółowe a n a l i z y dziewiętnastowiecznego państwa buforowego h i s t o r y k o m A z j i R . N e w e l l daje przegląd zaangażowania się gospodarczego w A f g a ­ n i s t a n i e A m e r y k i , E u r o p y Z a c h o d n i e j i Związku R a d z i e c k i e g o . Wyjaśnia p r z y c z y n y , d l a których k r a j t e n uzależniony j e s t absolutnie o d p o m o c y z zewnątrz i s t a r a się o b i e k t y w n i e scharakteryzować p o c z y n a n i a poszczególnych rządów. Ogólnie biorąc, książka N e w e l l a n i e j e s t ściśle pracą etnograficzną c z y socjologiczną, l e c z s t a n o w i rodzaj w p r o w a d z e n i a w problematykę afgańską. Już chociażby z tego tytułu w a r t o polecić ją każdemu, k t o i n t e r e s u j e się Azją Środkową w ogóle, a A f g a n i s t a n e m w szczególności . 3 Akademia Rolnicza I n s t y t u t R o l n i c t w a i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i Subtropikalnych A l . M i c k i e w i c z a 21 31-120 K r a k ó w Zobacz, co pisze o młodej e l i c i e i n t e l i g e n c k i e j A f g a n i s t a n u współczesnego o r a z o źródłach siły roboczej d l a powstającego przemysłu socjolog i h i s t o r y k n i e ­ m i e c k i e g o p o c h o d z e n i a , W o l f r a m E b e r h a r d , prowadzący b a d a n i a w t y m k r a j u w l a t a c h 1957 i I960 (Settlement and Social Change in Asia, H o n g K o n g 1967, H o n g K o n g U n i v . P r e s s , s. 39T-438). Z a o b s e r w o w a n e p r z e N e w e l l a i E b e r h a r d a z j a w i s k a w środowisku studentów afgańskich zostały w sposób ogólny p r z e a n a l i ­ z o w a n e d l a całej A z j i Południowej p r z e z G u n n a r a M y r d a l a w jego Dramacie Azji (Asian Drama, H a r m o n d s w o r t h 1968, P e n g u i n B o o k s ) . A k t u a l n e p r o b l e m y A f g a n i s t a n u w d z i e d z i n i e p o l i t y k i międzynarodowej, jego s t a n o w i s k o w o b e c idei „Pusztunistanu" i jego spór z P a k i s t a n e m o r a z I r a n e m p r z e d ­ stawiają wyciągi z p r a s y f r a n c u s k i e j z a m i e s z c z o n e w t y g o d n i k u „Forum" n r 7 (463) z 14 I I 1 9 7 4 , s. 12-13. 2 3 �DOROTA SIERAWSKA WIELKIE ODKRYCIA A STAROPOLSKA MENTALNOŚĆ S t o s u n k i e u r o p e j s k i e przełomu X V i X V I w . należy rozpatrywać p o d kątem w z r o s t u aktywności s z l a c h t y w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia, a szczególnie w s f e ­ r z e e k o n o m i c z n e j . O f e n s y w a s z l a c h e c k a przybierała różnorodne f o r m y : o d p r z e d ­ sięwzięć t y p u w c z e s n o k a p i t a l i s t y c z n e g o w A n g l i i , p o p r z e z a k t y w n y udział w e k s p a n ­ s j i k o l o n i a l n e j ( H i s z p a n i a , P o r t u g a l i a ) , skończywszy n a t r y u m f i e g o s p o d a r k i f o l warczno-pańszczyźnianej w P o l s c e i r o z s z e r z e n i u j e j w p ł y w u n a W s c h o d z i e . T r u d n o j e d n a k przypuszczać, a b y w i e l k i e o d k r y c i a geograficzne miały d l a R z e c z y ­ pospolitej S z l a c h e c k i e j (położonej z d a l a o d i c h e p i c e n t r u m ) z n a c z e n i e p i e r w s z o ­ rzędne. E k s p a n s j a k o l o n i a l n a rzeczywiście p r z y s p i e s z a zarysowujący się o d d a w n a podział gospodarczy E u r o p y ; d y n a m i z u j e gospodarkę R z e c z y p o s p o l i t e j w z a k r e s i e e k s p o r t u artykułów r o l n y c h powodując k o r z y s t n y d l a niej w z r o s t c e n n a zboże. D o Gdańska napływają o g r o m n e ilości złota, l e c z — j a k słusznie podkreśla a u t o r — nie należy przeceniać g o s p o d a r c z y c h skutków odkryć, gdyż ówczesna potęga gospo­ d a r c z a P o l s k i jest p o z o r n a ; bogaty s z l a c h c i c n a t y c h m i a s t w y d a j e pieniądze w ręce zagranicznego kupca. Paralelným s k u t k i e m k o n i u n k t u r y jest zwiększenie w y m i a r u pańszczyzny, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do r o z w o j u procesów r e f e u d a l i z a c y j n y c h n a w s i o r a z do „zawężenia s p o j r z e n i a n a rozwój gospodarczy k r a j u do e k s p o r t u zboża". J a n u s z T a z b i r jednak w swej beletrystycznej (aczkolwiek nie pozbawionej n a u ­ kowości) p r a c y , z d e c y d o w a n i e więcej u w a g i poświęca w p ł y w o w i w i e l k i c h odkryć n a zmianę staropolskiej mentalności, co ściśle w i ą ż e się z ogólnym t r e n d e m jego badań *. Analizę s w ą p r z e p r o w a d z a opierając się n a s z e r o k i m m a t e r i a l e p o r ó w n a w ­ c z y m , c o jest z k o l e i nieuniknioną konsekwencją pośredniczącej roli, jaką odgrywały państwa z a c h o d n i e w p r z e k a z y w a n i u n a m i n f o r m a c j i o z a m o r s k i c h k r a j a c h . W n a j ­ b a r d z i e j i s t o t n y m o k r e s i e bezpośrednie k o n t a k t y P o l a k ó w z> n o w o o d k r y t y m i l ą ­ d a m i — z wyjątkiem mieszkańców p o r t o w y c h m i a s t , którzy zaciągali się do m a r y ­ n a r k i h o l e n d e r s k i e j o r a z m i s j o n a r z y , szczególnie p r o t e s t a n c k i c h , których działalność związana była z emigracją wyznaniową — były n i e w i e l k i e . Większość kupców p o l ­ s k i c h wyżej ceniła gwarancję s w e g o bezpieczeństwa, niż n i e p e w n e z y s k i ; s z l a c h t a zaś dostrzegała możliwość szybkiego w z b o g a c e n i a się p o p r z e z s k o l o n i z o w a n i e leżą­ c y c h n a w s c h o d z i e D z i k i c h Pól. O g r o m n e z n a c z e n i e miały w tej s y t u a c j i podróże P o l a k ó w do Niderlandów, Włoch, H i s z p a n i i c z y F r a n c j i , dające możliwość k o n t a k t u z u c z e s t n i k a m i w y p r a w m o r s k i c h ; stwarzające okazję do oglądania statków wypełnionych korzeniami J. Tazbir, Rzeczpospolita szlachecka 1973, W i e d z a P o w s z e c h n a , S e r i a O m e g a . 1 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 wobec wielkich odkryć, Warszawa �210 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i k r u s z c e m . N a podkreślenie zasługuje fakt, że c h a r a k t e r d o s t a r c z a n y c h informacji uzależniony był w dużej m i e r z e o d zainteresowań s a m y c h informatorów: t a k więc lakoniczne raporty kupców — składane radzie miejskiej — wyrażały b o g a c t w przywożonych z N o w e g o Świata; m e d y c y ' i b o t a n i c y z d a w a l i podziw dla relacje o od­ k r y t y c h t a m środkach l e c z n i c z y c h ; Kościół zaś — przekazywał i n f o r m a c j e dotyczące p r o b l e m u s z e r z e n i a w i a r y n a n o w o o d k r y t y c h t e r e n a c h i n a w r a c a n i a i c h mieszkań­ ców. Zresztą terenie o rola, Europy, jaką odgrywała stwarzała instytucja szczególnie Kościoła dogodne o b c y c h lądach i i c h mieszkańcach, t y m b a r d z i e j wyłącznie do wszelkiego przekazywania rodzaju informacji pisanych, sztychów ukazujących Rzymsko-Katolickiego ramy kształtowania że Kościół a l e także n i e ograniczał wizualnych: s c e n y c h r z t u c z y męczeństwa; wień o c h a r a k t e r z e t e a t r a l n y m , gdzie w y k o r z y s t y w a n o w z o r y na wyobrażeń a się więc przedsta­ eksponatów przywożo­ n y c h z j e z u i c k i c h placówek m i s y j n y c h . Kształtowanie się o b r a z u N o w e g o Świata (w świadomości mieszkańców ówczes­ nej P o l s k i ) oraz związanych z t y m wartościowań, uzależnione było od środowiska społecznego i dominujących w n i m t e n d e n c j i ; i n a c z e j w y g l ą d a ł o n więc w oczach m i e s z c z a n , l u d u c z y s z l a c h t y , d l a której p o z a g r a n i c a m i j e j własnego k r a j u świat obcy, rządzący się odrębnymi panujące w prawami. Odmienne kołach k a t o l i c k i c h i różnowierczych — poglądy istniał n a t e n temat były o d b i c i e m stosunków — spo­ łecznych i p o l i t y c z n y c h ówczesnej E u r o p y . Zbiegnięcie się w c z a s i e w i e l k i c h odkryć geograficznych 'i r o z w o j u reformacji — j a k również początków k o n t r r e f o r m a c j i prowadziło d o istotnego podziału o p i n i i w towali hiszpańskie zdobycze n a półkuli z a c h o d n i e j nagrodę z a wypędzenie muzułmanów z a s t r a t y , j a k i e poniósł Kościół w kontekście pełne nialne oraz j a k o zrządzenie Opatrzności z Półwyspu Iberyjskiego w y n i k u przewrotnej usprawiedliwienie w oczach znajdujący się w opozycji oraz zyskiwały wobec — rekompensatę działalności L u t r a . W katolików osoba c e s a r z a , p o d sztandarami" którego Kościół poganom. P r o t e s t a n c i — — środowiskach r e l i g i j n y c h : k a t o l i c y t r a k ­ tym podboje narzucał kolo­ swą wiarę cesarza i Hiszpanii — k w e s t i o n o w a l i i c h p r a w a d o podbojów. T o , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a z a c h o d n i e j E u r o p y zróżnicowanie o p i n i i n a t e m a t kolonizacji i działalności misyjnej, znajdowało w pewnym stopniu oddźwięk w R z e c z y p o s p o l i t e j . Z u w a g i j e d n a k n a panującą u n a s tolerancję o r a z ze względu na fakt, skich że w wojnach Litwinów i z Krzyżakami Tatarów, część szukaliśmy opinii polskiej sprzymierzeńców potępiła wśród przymus w pogań­ sprawach w i a r y o r a z s t o s o w a n i e p r z e m o c y w o b e c pogan. O b r a z mieszkańców N o w e g o był więc ,w odbiorze mieszkańca polskiego Siłą r z e c z y j e d n a k f r a g m e n t a r y c z n i e o nowych kańców w szlacheckiej n a kształtowanie się o b r a z u Polski. Tazbir stara się ukazać o b r a z u , począwszy o d t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o e t a p u p o z n a n i a , j a k nieznanych marginalnych elementów „dziwów n a t u r y " . P i e r w s z e obcej subiektywne kultury, spojrzenie Świata zobiektywizowany. docierające do P o l s k i (do X V I I I k o n t y n e n t a c h w p ł y w a ć musiały umysłach -nieco bardziej „śmiesznych w.) dane ich miesz­ ewolucję tego wychwytywanie obyczajów" n a obcą kulturę, czy przypadkowe z e s t a w i e n i e d a n y c h — w p ł y w a ł o poważnie n a kształtowanie się s t e r e o t y p u mieszkań­ ca A m e r y k i czy Afryki. Niewielka tyczny wizerunek początkowo ilość d a n y c h ukształtowała s c h e m a ­ I n d i a n i n a ubranego w pióra i spódniczki, w „płaszczu bogatym z e szczerego złota"; M u r z y n a — w b a r a n i c h skórach ze strzałami w ręku. O b y d w a j o n i w i d z i a n i b y l i od strony c z y s t o zewnętrznych k o n t r a s t o w y c h c e c h (tak j a k o d n a j ­ dujemy macji i c h opisy powoduje biektywny: oto w w X I X - i XX-wiecznej jednak konieczność Europie zachodniej pieśni l u d o w e j ) . zmiany obrazu Dalszy n a również, kształtuje Się o b r a z przyrost co p r a w d a , infor­ su­ „dobrego d z i k u s a " , któ- �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E regó c h a r a k t e r y z u j e w r o d z o n a do e w a n g e l i c z n y c h cnót. szlachetność, prostota, nieuświadomiona 211 skłonność W P o l s c e f u n k c j o n u j e początkowo — j a k już w s p o m n i a n o — m i t „egzotycznego barbarzyńcy", a b y w X V I I I w. w o b l i c z u zagrożenia z zewnątrz, a następnie klęsk p o l i t y c z n y c h możliwe było dostrzeżenie a n a l o g i i pomiędzy Rzecząpospolitą a upadły­ m i c y w i l i z a c j a m i amerykańskimi. O i l e j e s z c z e w X V I I w . wyraźnie zazdrościmy k o n k w i s t a d o r o m — w i e k X V I I I p r z y n o s i potępienie C o r t e z a , P i z a r r a ; napiętnowa­ n i e w s z e l k i e j a g r e s j i niezależnie od j e j m o t y w a c j i . Postać I n d i a n i n a s t a j e się u n a s s y m b o l e m w a l k i o niepodległość, podczas gdy n a Z a c h o d z i e a n a l o g i c z n a z m i a n a w u s t o s u n k o w a n i u się do mieszkańców N o w e g o Świata p r o w a d z i do p o s t a w i e n i a I n d i a n i n a w r o l i oceniającego s t o s u n k i p o l i t y c z n e i społeczne E u r o p y . Z a p u n k t wyjścia — u k a z a n e g o e w o l u c y j n i e p r o c e s u kształtowania się p o s t a w e u r o p e j s k i c h w s t o s u n k u do N o w e g o Świata — u w a ż a T a z b i r fakt, iż to właśnie E u r o p e j c z y c y d o k o n a l i o d k r y c i a n o w y c h lądów, poszerzając t y m s a m y m krąg z n a ­ nej sobie k u l t u r y . T o , że d o k o n a l i tego b e z s p e c j a l n y c h trudności, stało się d l a n i c h podstawą p r z e k o n a n i a o własnej wyższości. Z b y t mały zasób w i e d z y o i n n y c h k o n ­ t y n e n t a c h powodował zaś określanie i k l a s y f i k o w a n i e i c h k u l t u r n a p o d s t a w i e k r y ­ t e r i u m podobieństwa do k u l t u r y e u r o p e j s k i e j . Zwiększanie się z b i o r u wiadomości 0 i n n y c h c y w i l i z a c j a c h pociągnęło z a sobą u z n a n i e i c h r z e c z y w i s t e j wartości; p o ­ j a w i e n i e się pojęcia s w o i s t e g o u n i w e r s a l i z m u czyniącego z E u r o p e j c z y k a o b y w a t e l a Z i e m i . Konsekwencją a k c e p t a c j i o b c y c h c y w i l i z a c j i (szczególnie w P o l s c e ) był z w r o t w z a i n t e r e s o w a n i a c h w ł a s n y m k r a j e m , c o dało p o d s t a w y i o r o z w o j u f o l k l o ­ r y s t y k i i w dalszej k o n s e k w e n c j i — etnografii. Skądinąd w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a z a m o r s k i m i k r a j a m i wiązał się też w dużej m i e r z e z k o n k r e t n y m i korzyściami n a t u r y m a t e r i a l n e j — z napływem t o w a r ó w k o l o n i a l n y c h , których R z e c z p o s p o l i t a s t a j e się j e d n y m z poważniejszych odbiorców. N a Z a c h o d z i e u p a t r u j e się wręcz przyczynę słabości u s t r o j o w e j P o l s k i w „zaraźliwej skłonności do z b y t k u " . S z y b k o postępujący u n a s i m p o r t z a m o r s k i c h towarów n a przełomie X V I 1 X V I I w . s t a j e się ze względów i d e o l o g i c z n y c h i e k o n o m i c z n y c h przyczyną z a n i e ­ p o k o j e n i a w ś r ó d kaznodziejów, ekonomistów, l e k a r z y — c o powoduje, że z a m o r s k i e specjały s z y b k o obrastają w n e g a t y w n e m i t y . D l a przykładu: późne p o j a w i e n i e się w P o l s c e k o n s u m p c j i h e r b a t y s p o w o d o w a n e było j e j rzekomą szkodliwością d l a z d r o w i a . D o p i e r o wejście w s t o s u n k i h a n d l o w e z A n g l i ą i w z o r o w a n i e się n a p a ­ nującej t a m m o d z i e zmieniło opinię l e k a r z y — h e r b a t a weszła w p o w s z e c h n i e j s z e użycie, a l e z e względu n a wysoką cenę i k o s z t o w n y sposób j e j przyrządzenia t r a k ­ t o w a n a była w w i e l u środowiskach j a k o l e k a r s t w o i t r z y m a n a w d o m o w y c h a p t e c z ­ k a c h . W y s o k i e c e n y s p r o w a d z a n y c h towarów sprawiały, że niżej stojące społecznie w a r s t w y — wzorując się n a a r y s t o k r a c j i i bogatej s z l a c h c i e — pijały k a w ę c z y herbatę, jadały czekoladę — a l e j a k z a p e w n i a a u t o r — p r o d u k t y te n i e miały z a u t e n t y c z n y m i p r z y s m a k a m i „nic wspólnego z wyjątkiem n a z w y " . P o d o b n y p r z y ­ kład: o d c i n a n i e się górnych w a r s t w społecznych od związków z niżej p o s t a w i o ­ n y m i znajdywało w y r a z w t z w . „społecznej d e k l a s a c j i k a r t o f l a " : s p r o w a d z o n y — h o d o w a n y był początkowo j a k o roślina o z d o b n a ; później t r a k t o w a n y j a k o z a m o r s k i p r z y s m a k , z chwilą u p o w s z e c h n i e n i a się jego u p r a w y — p r z e s t a j e być ozdobą p a ń ­ s k i c h stołów. O b r a z w p ł y w u w i e l k i c h geograficznych odkryć n a Rzeczpospolitą u k a z a n y jest więc wielopłaszczyznowo; zarówno o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w o powstałych i d e i , j a k i skutków p o j a w i e n i a się n a r y n k u z a m o r s k i c h towarów. Dzięki t e m u p r a c a T a z b i r a o k a z u j e się z b i o r e m wiadomości, które mogą posiadać n i e j e d n o k r o t n i e sporą wartość etnograficzną. A u t o r u k a z u j e wszakże wyobrażenia mieszkańców Starego �212 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Świata o d w e w n ą t r z : n a t l e epoki, w której żyją, później dopiero uwzględniając historyczną perspektywę. Próbuje pokazać kształtowanie się p i e r w s z y c h prób k l a s y ­ f i k a c j i o b c y c h k u l t u r w świadomości ówczesnego E u r o p e j c z y k a (podział w s z y s t k i c h mieszkańców N o w e g o Świata n a t r z y r o d z a j e barbarzyńców o d b y w a ł się w o p a r c i u o „ich b r a k w i e d z y o B o g u , nieznajomość r o l n i c t w a , u p r a w i a n i e k a n i b a l i z m u o r a z o b y w a n i e się bez j a k i c h k o l w i e k f o r m społecznej o r g a n i z a c j i " ) . W p ł y w y o b c y c h k u l t u r zaznaczały s w ą obecność w obrzędach i odświeżały n i e c o d a w n e wyobrażenia: pojawiają się w P o l s c e w c z a s i e zapustów murzyńskie i i n ­ diańskie m a s k i ; c o r a z częściej — począwszy o d połowy X V w i e k u — j e d e n z t r z e c h króli oddających pokłon C h r y s t u s o w i w bożonarodzeniowej s z o p c e — p r z e d s t a w i a n y j e s t % ciemną twarzą. I m p o r t e g z o t y c z n y c h roślin w z b o g a c a słownictwo c z e r p a n e pośrednio z języka p i e r w o t n y c h mieszkańców N o w e g o Świata p o p r z e z k r a j e E u r o p y Z a c h o d n i e j : n p . t a k p o p u l a r n e w tej c h w i l i słowo c z e k o l a d a pochodzi z włoskiego cioccolata, hiszpań­ s k i e g o chocolate, a p o w s t a n i e jego w y w o d z i się z języka Azteków, w którym w y r a z t e n brzmiał c h o c o l a t l . Książka p i s a n a w l e k k i sposób z a w i e r a w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h , n i e przytła­ czając p r z y t y m c z y t e l n i k a nużącym s p o s o b e m n a r r a c j i . Z e względu n a c h a r a k t e r p o d a w a n y c h i n f o r m a c j i o r a z zważywszy fakt, iż j e s t to j e d n a z p i e r w s z y c h p r a c s y n t e t y c z n i e ujmująca p r o b l e m s t o s u n k u R z e c z y p o s p o l i t e j s z l a c h e c k i e j do w i e l k i c h odkryć, może być p o l e c a n a zarówno a m a t o r o m , j a k również z n a w c o m tego o k r e s u w historii. Katedra Etnografii N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a UW J . Ś M I A Ł O W S K I , Zarobkowanie w latach pozarolnicze przeduwlaszczeniowych (1815-1864), ludności rolniczej w królestwie Łódź 1973, W y d . U Ł Polskim powiel. F a k t w y k o n y w a n i a p r z e z ludność chłopską r o z m a i t y c h p r a c n i e r o l n i c z y c h w e p o ­ ce feudalnej a później kapitalistycznej wręcz, gdyż spośród l u d u w i e j s k i e g o historykom, oczywisty r e k r u t o w a l i się różni rzemieślnicy był dobrze znany pracujący n a usługi i n n y c h chłopów i i c h panów, r e k r u t o w a l i się r o b o t n i c y palń, hut, flisacy i inni. W epoce c o r a z l i c z n i e j s z y c h robotników gospodarki, kapitalistycznej proletariat dla budownictwa, l e c z i chłopi posiadający manufaktur, wiejski przemysłu i 'pozostałych gospodarstwa podejmowali ko­ dostarczał się p r a c działów zarobko­ w y c h . Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e stawało się koniecznością d l a c o r a z l i c z n i e j s z y c h r o d z i n chłopskich dysponujących małymi g o s p o d a r s t w a m i . Stało się o n o z j a w i s k i e m m a s o w y m n a przełomie X I X i X X w . zwłaszcza w b. G a l i c j i (głównie p o p r z e z emi­ grację zarobkową do N i e m i e c i A m e r y k i ) , p o t e m uległo p o I w o j n i e światowej z a ­ hamowaniu, dawniej w a p o r a z drugi rozpowszechniło się n a n i e spotykaną dużej części P o l s k i w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w y z w o l e n i u , a zwłaszcza w skalę okresie r e a l i z a c j i p l a n u 6-letniegO. W l a t a c h pięćdziesiątych i później w i e l u u c z o n y c h , n i e mówiąc o p u b l i c y s t a c h , potraktowało to z j a w i s k o j a k o zupełnie n o w y , u b o c z n y s k u t e k s z y b k o postępującego uprzemysłowienia k r a j u . N a p i s a n o n a t e n t e m a t s e t k i p u b l i k a c j i , l e c z dopiero �213 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 2 książki: M . D z i e w i c k i e j i R . T u r s k i e g o , ogłoszone w l a t a c h .1963 i 1965 dały p e w n e g o r o d z a j u całościowy pogląd n a p r o b l e m chłopów-robotników, wyjaśniły s p o r o nieporozumień, n a w e t mitów. T u r s k i był też p i e r w s z y m a u t o r e m , który sięgnął bliżej do h i s t o r i i z j a w i s k a i przedstawił w s w e j książce krótki z a r y s p r z e ­ obrażeń s t r u k t u r y społeczno-zawodowej chłopów-robotników n a z i e m i a c h p o l s k i c h w epoce k a p i t a l i s t y c z n e j i u schyłku f e u d a l i z m u . Z a r y s t e n , choć t r a f n i e ujęty, n i e może zastąpić brakujących opracowań szczegółowych, o p a r t y c h n a źródłach . T e m a t p o z a r o l n i c z e j p r a c y chłopów występował w p r a c a c h s a m y c h historyków r z a d k o i m a r ­ g i n a l n i e (głównie w związku z b a d a n i a m i n a d kształtowaniem się r y n k u p r a c y o r a z k l a s y robotniczej), dlatego zwłaszcza e k o n o m i s t o m i socjologom badającym w s p ó ł ­ czesność brakowało z w y k l e potrzebnej p e r s p e k t y w y h i s t o r y c z n e j d l a właściwego ujęcia p r o b l e m a t y k i chłopów-robotników. Także n a początku naszego s t u l e c i a , gdy wejście chłopów n a poząrolniczy r y n e k p r a c y stało się m a s o w e i długotrwałe, z a ­ brakło b a d a c z a , który b y t e n p r o b l e m w P o l s c e ukazał tak, j a k to uczynił L e n i n d l a R o S j i , K a u t s k y zaś „dla N i e m i e c i A u s t r i i . 1 2 3 B a d a n i a n a d pozarolniczą pracą p o l s k i c h chłopów w przeszłości posiadają d w o ­ j a k i e , poważne z n a c z e n i e . J e d n o z n i c h wiąże się z samą potrzebą p o z n a n i a f o r m , rozmiarów i z n a c z e n i a p r a c y chłopów w y k o n y w a n e j p o z a r o l n i c t w e m w epoce kształ­ t o w a n i a się i r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h , drugie zaś w y n i k a z e w s p o m n i a n e j potrzeby p o z n a n i a h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń z j a w i s k , które współcześnie zachodzą. S t u d i u m o z a r o b k o w a n i u p o z a r o l n i c z y m ludności chłopskiej w Królestwie P o l ­ s k i m w o k r e s i e przeduwłaszczeniowym, oparte w całości n a źródłach a r c h i w a l n y c h , a p o m o c n i c z o n a d a w n y c h p u b l i k a c j a c h , jest pierwszą samodzielną rozprawą p o ­ święconą t e m u z a g a d n i e n i u . J e j autor, docent U L Józef Smiałowski, dotarł do b a r d z o l i c z n y c h dostępnych źródeł, w których były z a w a r t e jakieś istotne i n f o r m a ­ cje na opracowywany temat, zwłaszcza do rękopiśmiennych a k t z g r o m a d z o n y c h w 17 a r c h i w a c h , w t y m a r c h i w a c h h i s t o r y c z n y c h M o s k w y i L e n i n g r a d u . Zawartość t y c h źródeł j e s t b a r d z o różna, w i e l e z n i c h wniosło t y l k o i n f o r m a c j e f r a g m e n t a ­ r y c z n e l u b pośrednie. Zasadniczą podstawę do o p r a c o w a n i a stanowią t z w . tabele p r e s t a c y j n e , sporządzone w 1846 r. w związku z regulacją s p r a w użytkowania i własności gospodarstw chłopskich w d o b r a c h p r y w a t n y c h . Zachowało się o d 50 do 100°/o tabel d l a 14 południowych i środkowych p o w i a t ó w Królestwa, n a j b a r ­ dziej uprzemysłowionych. D a n y c h d l a w s i z dóbr rządowych dostarczyły a k t a k o ­ m i s j i rządowych K . P . i d y r e k c j i górniczych. P r z e d m i o t e m b a d a n i a uczynił a u t o r chłopów zarobkujących p o z a r o l n i c t w e m , którzy użytkowali g o s p o d a r s t w a o p o w i e r z c h n i c o n a j m n i e j 3 morgów, a więc r o l ­ ników, d l a których własna z i e m i a miała p o d s t a w o w e l u b p r z y n a j m n i e j ważne z n a ­ c z e n i e gospodarcze. Cała k a t e g o r i a zarobkujących chłopów składała się z w i e j s k i c h rzemieślników i h a n d l a r z y o r a z z n a c z n i e b a r d z i e j l i c z n y c h t y c h , którzy p r a c o w a l i p r z y b u d o w i e dróg, k o l e i i fabryk, w zakładach przemysłowych, p r z y w y r ę b i e lasów o r a z t r u d n i l i się t r a n s p o r t e m materiałów, głównie j a k o f u r m a n i i flisacy. W p r o g r a m i e s w y c h badań uwzględnił a u t o r w s z y s t k i e p o d s t a w o w e p y t a n i a , j a ­ k i e s t a w i a się p r z y b a d a n i u współcześnie p o z a r o l n i c t w e m pracujących chłopów, wysunąwszy j e d n a k n a czoło „poszukiwanie o d p o w i e d z i n a p y t a n i e : jaką rolę o d e - M. D z i e w i с к a, Chłopi-robotnicy. Wyniki badań ankietowych przeprowa­ dzonych przez IER, W a r s z a w a 1963. R. T u r s k i , Między miastem a wsią. Struktura społeczno-zawodowa chło­ pów-robotników w Polsce, W a r s z a w a 1965. Por. recenzję książki T u r s k i e g o w „Studiach H i s t o r y c z n y c h " , z. 1-2: 1967. 1 2 3 �214 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E grało z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e chłopów w p r o c e s i e kształtowania się k a p i t a l i z m u w Królestwie P o l s k i m i j a k i e było jego z n a c z e n i e w t a k i c h p r o c e s a c h , j a k 'upieniężnienie gospodarki w i e j s k i e j , kształtowanie się r y n k u siły roboczej, świadomości społecznej i w z a k r e s i e z m i a n w s t r u k t u r z e wewnętrznej w s i " (s. 15). P o d z i e l o n a n a t r z y części r o z p r a w a składa się z 5 rozdziałów, wstępu i zakoń­ c z e n i a o r a z 15 m a p . Treść rozdziałów: 1. R o d z a j e i f o r m y z a r o b k o w a n i a p o z a r o l n i czego; 2. P r ó b a c h a r a k t e r y s t y k i gospodarstw, których właściciele l u b użytkownicy z a r o b k o w a l i p o z a r o l n i c z o ; 3. Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e w o p i n i i chłopów, w ł a d z a d m i n i s t r a c y j n y c h , ziemiaństwa i przedsiębiorców; 4. Z n a c z e n i e z a r o b k o w a n i a p o z a rolniczego d l a gospodarki chłopskiej; 5. P r o b l e m y świadomości. Z omawianą r o z ­ p r a w ą j e s t związany ściśle artykuł o płacach i z a r o b k a c h p o z a r o l n i c z y c h chłopów, ogłoszony p r z e z a u t o r a w „Przeglądzie H i s t o r y c z n y m " . 4 C h a r a k t e r źródeł, n i e j e d n o l i t y c h i niepełnych, narzucił do p e w n e g o s t o p n i a a u t o r o w i metodę o p r a c o w a n i a , którą o n s a m określił j a k o tradycyjną, opisową (s. 13). W y k o r z y s t a n e zostały też p e w n e e l e m e n t y m e t o d y porównawczej t a k w a s ­ pekcie czasowym, j a k i terytorialnym. Opracowanie jest drobiazgowo udokumento­ w a n e , pełne szczegółów. N a p o d s t a w i e tej d o k u m e n t a c j i stwierdził autor, że z a ­ angażowanie chłopów w p r a c e p o z a r o l n i c t w e m , w y w o ł a n e p r z e z narastający rozwój i n w e s t y c j i k a p i t a l i s t y c z n y c h w Królestwie P o l s k i m , przybrało już w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w. s z e r o k i e r o z m i a r y . W z a r o b k o w a n i u pozarólniczym u c z e s t n i c z y l i chło­ p i r o l n i c y z przeszło 31°/o w s i okręgu włókienniczego i ok. 6 0 % w s i okręgu górni­ czego, a także z l i c z n y c h w s i rejonów r o l n i c z y c h . A u t o r zebrał dane d l a 1995 w s i , które stanowiły n i e więcej niż kilkanaście procent w s z y s t k i c h w s i Królestwa, l e c z z a c h o w a n e źródła dotyczą właśnie przeważnie w s i okręgów wówczas uprzemysło­ w i o n y c h l u b uprzemysławianych. Z a r o b k o w a n i a p o z a r o l n i c t w e m podejmowały się różne k a t e g o r i e chłopów, p r z y c z y m n a j l i c z n i e j występowali chłopi pańszczyźniani, których było najwięcej. P a ń ­ s z c z y z n a , choć utrudniała p o d e j m o w a n i e p r a c z a r o b k o w y c h , n i e uniemożliwiała go przecież. Największy udział zarobkujących występował j e d n a k w k a t e g o r i i chłopów o c z y n s z o w a n y c h o r a z posiadających g o s p o d a r s t w a z a k u p n e , którzy potrzebowali więcej pieniędzy, a m i e l i też więcej s w o b o d y w d y s p o n o w a n i u c z a s e m . Mając do w y b o r u z a r o b k o w a n i e p r z y p r a c a c h r o l n i c z y c h w f o l w a r k a c h o r a z inną możność z a r o b k o w a n i a , p o z a r o l n i c t w e m , w y b i e r a l i chłopi z reguły tę drugą. Dokonując t a k i e j d e c y z j i podejmować m u s i e l i t e n rodzaj zajęcia, który i m się nadarzał n a i c h terenie, przeważnie bez możliwości dalszego w y b o r u . Całe w s i e wykonywały więc przeważnie j e d e n l u b 2-3 r o d z a j e zajęć p o z a r o l n i c z y c h , zwłaszcza w okręgach przemysłowych. W ś r ó d n a j l i c z n i e j występujących ok. 1846 r. f o r m z a r o b k o w a n i a w Królestwie P o l s k i m , które a u t o r zestawił w tab. 7, n a p i e r w s z y m m i e j s c u znalazło się f u r m a ­ nienie i flisactwo: 532 spośród 1416 uwzględnionych w s i (37,5%), następnie w y r ą b d r z e w a w l a s a c h (457 w s i — 32,3%), z a r o b k o w a n i e w m i a s t a c h (275 w s i ) i n a końcu z a r o b k o w a n i e w zakładach przemysłowych: 218 w s i (15,4%). W ś r ó d 371 w s i w okręgach górniczo-hutniczych, w y m i e n i o n y c h w tab. 2, n a j l i c z n i e j występowała j a k o zajęcie główne p r a c a d l a kopalń i h u t — w 95 w s i a c h , ponadto w kamienioło­ m a c h i w a p i e n n i k a c h — 6 wsi, w c u k r o w n i a c h — 6 w s i i w papierni — 3 wsie. R a z e m 110 w s i , t j . p r a w i e 3 0 % , było związanych z pracą bezpośrednio w przemyśle. N a 473 w s i e w okręgu włókienniczym (tab. 4) 48 wykazało pracę w f a b r y k a c h włókienniczych, 23 w c u k r o w n i a c h (w t a b e l i j e s t m y l n i e 16), 15 w kamieniołomach 4 skim J . S m i a ł o w s k i , P r a c e i zarobki pozarolnicze (1831-1864), „Przegląd H i s t o r y c z n y " , z. 2 : 1973. chłopów w Królestwie Pol­ �215 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i wapiennikach, 8 w h u c i e szkła, r a z e m 94 w s i e , 123 w s i e (;23,8°/o) wykazało ogólnie z a r o b k o w a n i e czyli 20°/o, a prawie ponadto w m i a s t a c h . N a 1151 w s i w okrę­ gach r o l n i c z y c h (tab. 6) 88 (7,в°/о) wykazało pracę w różnych zakładach przemysło­ w y c h . Ogółem więc mieszkańcy 292 w s i (a więc o 74 więcej, niż a u t o r uwzględnił w końcowym z e s t a w i e n i u ) związanych było bezpośrednio z pracą w przemyśle. Najbardziej rozpowszechnionym użyciu własnego sprzężaju. gdyż chłopi w y n a j m o w a l i a wyjątkowo umowy przeciąg w charakterze materiałów pełniejsze w było f u r m a n i e n i e ścisłym z n a c z e n i u przedsiębiorców czy towarów c z a s u . Chłopi p o d e j m o w a l i ogół lżejsza o d różnych f o r m na zarobkowania przy najemna, się do tego r o d z a j u p r a c z własnymi środkami t r a n s p o r t u , występowali o transport sposobem N i e była to więc p r a c a się tej p r a c y pracy ręcznej wykorzystanie posiadanych przewozowych. podejmowały całe w s i e chętnie, ponieważ (zwłaszcza środków w lasach) transportowych była oraz i Często n a dłuższy ona n a pozwalała zwierząt po­ ciągowych. "W związku pracowali z t y m pozostaje zarobkowo poza doniosłe s t w i e r d z e n i e rolnictwem chłopi autora, posiadający a n a w e t duże, niż małe. Właściciele n a j m n i e j s z y c h nadziałów gów) nie mieli niecznością z reguły odrabiania wynajmowania się własnych zaprzęgów, obciążeni znacznej ilości na folwarkach. С pieszej zaś pańszczyzny, biedni chłopi że b a r d z i e j gospodarstwa licznie średnie, (od 3 do ok. 7 m o r ­ byli przeważnie k o ­ a także znajdowali zmuszani poza do rolnictwem d o r y w c z e z a r o b k i w m i a s t a c h , c u k r o w n i a c h c z y kamieniołomach, p o d c z a s gdy p o s i a ­ dający sprzężaj wynajmowali się do usług t r a n s p o r t o w y c h d l a przemysłu i górni­ c t w a , d l a d o s t a w y t o w a r ó w do m i a s t itp. O z a p o t r z e b o w a n i u świadczy m . i n . fakt, Łodzi i z Łodzi rów potrzeba wozów że p r z e z kilkadziesiąt były transportowane konno. było d l a tego m i a s t a Ok. 1850 r. c o n a j m n i e j furmanki. Przedsiębiorstwa chłopski dostarczane Sądząc z ilości przewożonych k o n n y c h , których z n a c z n a część, l u b może chłopskie n a transport łat w s z y s t k i e t o w a r y k i l k a s e t tysięcy k u r s ó w nawet przemysłowe, w do towa­ większość, t y m należące wykonywały do ziemian, chętnie korzystały z chłopskiego t r a n s p o r t u , gdyż w t e n sposób n i e ponosiły r y z y k a z a z n i s z c z e n i e własnego sprzętu i u b y t e k zwierząt, co p r z y ówczesnym s t a n i e dróg i żywienia następowało dosyć s z y b k o . N a p o d s t a w i e p r z y t o c z o n y c h źródeł J . Smiałowski stwierdził, że r o z m i a r y chłop­ skiego zarobkowania stąd dochody p o z a r o l n i c t w e m p r z e d z n i e s i e n i e m pańszczyzny o r a z u z y s k a n e były z n a c z n i e wyższe, niż d o t y c h c z a s sądzono. W p r a w d z i e tyczące płac są t y l k o b a r d z o co do s k a l i zarobków fragmentaryczne, indywidualnych l e c z pozwalają i ogólnych. S e z o n z a r o b k o w a n i a czego t r w a ł d l a chłopa-rolnika około 100 d n i w korzystanych. W połowie X I X w. n a ok. 2 m i l i o n y zarobków wynosiła tendencję narastającą. Autor (a więc i aktualnych c e n — kilka korcy usługi t r a n s p o r t o w e wykonane tylko w d l a górnictwa i h u t ­ kilku złotych rocznie, tj. ok. 350 tys. r u b l i . zapewne 5 kilka m a niewątpliwie rację chłopi p r a w i e pozarolni- b a r d z o l i c h a , kosztowała ponadto t y l k o 6 r u ­ bli. Sumę zarobków chłopskich z a s a m e autor do­ t y m czasie, j a k stwierdził autor, zarabiał chłop przeciętnie około zboża l u b parę świń; k r o w a , z a p e w n e w dane orientację r o k u , r a c z e j częściowo t y l k o w y ­ 20 r u b l i , z a c o mógł kupić — zależnie od potrzeby nictwa n a ogólną milionów stwierdzając, wyłącznie n a z a s p o k a j a n i e zł w całym że z a r o b i o n e doraźnych potrzeb, powiatach) ocenił Suma wszystkich Królestwie, * wykazując pieniądze p r z e z n a c z a l i n a płacenie czynszów i podatków, którymi o b a r c z e n i b y l i chłopi t a k c z y n s z o w i , j a k i pańszczyźniani, n a s Smiałowski, op. cit., s. 318-320. �216 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E z a k u p sprzętu transportowego, budowę n o w y c h d o m ó w w m i e j s c e z n i s z c z o n y c h , z a k u p żywności w c z a s i e głodu itp., a s t o s u n k o w o b a r d z o r z a d k o n a d r o b n e i n w e ­ s t y c j e i z a k u p z i e m i . D o w y j ą t k ó w należało i n d y w i d u a l n e bogacenie się chłopów n a h a n d l u l u b p o d e j m o w a n i u m a s o w y c h przewozów. A u t o r p r z y t a c z a o p i n i e w s p ó ł ­ czesne, że d o m y chłopów zarobkujących w okręgach górniczych wyglądały b a r d z i e j k o r z y s t n i e niż t r a d y c y j n e domy chłopskie. W a r t o w r e s z c i e przytoczyć końcowe w n i o s k i autora, w y p r o w a d z o n e z analizy s y t u a c j i odległej o d n a s o około 120 lat. Chłopskie z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c t w e m : a) drenowało podaż siły roboczej w r o l n i c t w i e , w p ł y w a j ą c n a kształtowanie się zwyżkowej t e n d e n c j i c e n n a j m u ; b) przygotowywało chłopów do podjęcia, w p r z y p a d k u 'potrzeby l u b k o n i e c z n o ­ ści, stałej p r a c y z a w o d o w e j p o z a r o l n i c t w e m , stanowiąc n i e j e d n o k r o t n i e „szkołę zawodu"; c) często przyśpieszało decyzję o p o r z u c e n i u gospodarstwa i emigracji do m i a ­ sta; d) w wyjątkowych p r z y p a d k a c h mogło stanowić podstawę do rozwinięcia p r z e z chłopa s a m o d z i e l n e j działalności h a n d l o w e j l u b przemysłowej; e) pozwalało chłopom n a g r o m a d z e n i e p e w n y c h r e z e r w pieniężnych, służących do p o r a t o w a n i a gospodarstwa w w y p a d k u klęsk l o s o w y c h l u b do p r z e p r o w a d z e n i a i n w e s t y c j i w sprzyjających okolicznościach; f) przedsiębiorstwom pozwalało oszczędzać n a nakładach i n w e s t y c y j n y c h i f u n ­ d u s z u płac, prowadząc t y m s a m y m do obniżki kosztów p r o d u k c j i ; g) w y w i e r a ł o poważny w p ł y w n a upieniężnienie gospodarki w i e j s k i e j , rozwój p r o d u k c j i t o w a r o w e j i stosunków r y n k o w y c h . W t y m c z a s i e właśnie chłopski t r a n s ­ port pełnił rolę (choć n i e zaspokajając w t y m z a k r e s i e potrzeb) c z y n n i k a scalające­ go r y n e k Królestwa P o l s k i e g o ; h) w p ł y w z a r o b k o w a n i a n a świadomość zarobkujących chłopów był r a c z e j n i e ­ w i e l k i , przejawiał się zwłaszcza w s o l i d a r n y c h wystąpieniach chłopów domagają­ c y c h się l e p s z y c h w a r u n k ó w płac i p r a c y , m . i n . p r z e z s o l i d a r n e b o j k o t o w a n i e n i e ­ których rodzajów p r a c (s. 261-262). Czytając te s t w i e r d z e n i a można sobie zadać pytanie, c z y a u t o r n i e zasugerował się trochę wiedzą o społecznych a s p e k t a c h p o z a r o l n i c z e j p r a c y chłopów w c z a s a c h współczesnych, a l e p r z y t o c z o n y materiał d o w o d o w y j e s t wystarczająco mocnym a r g u m e n t e m , by t a k i e p o d e j r z e n i e odsunąć. Zbieżność t y c h wniosków z oceną, którą by można odnieść do s y t u a c j i z ostatniego ćwierćwiecza j e s t w niektórych s z c z e ­ gółach rzeczywiście uderzająca, l e c z n i e p o w i n n a zadziwiać. O s t a t e c z n i e dopiero r e w o l u c j a s o c j a l i s t y c z n a przekształciła n a s z e społeczeństwo z przeważnie r o l n i c z e g o i t r a d y c y j n i e w i e j s k i e g o w społeczeństwo o d o m i n a c j i z a w o d ó w n i e r o l n i c z y c h , a t y ­ siące zubożałych chłopów pracowało p r z y b u d o w i e zakładów przemysłowych i m i a s t , w których l i c z n i z n i c h stali się p r a c o w n i k a m i i mieszkańcami. C e n n y m uzupełnieniem r o z p r a w y J . Smiałowskiego j e s t z e s t a w 15 m a p p r z e d ­ stawiających zróżnicowanie f o r m z a r o b k o w a n i a pozarolniezego w 14 p o w i a t a c h i w całym Królestwie P o l s k i m . Porównanie r o z m i e s z c z e n i a zarobkujących wówczas w s i ze współcześnie występującymi s k u p i s k a m i w i e j s k i e j ludności n i e r o l n i c z e j d o ­ s t a r c z a c e n n y c h d a n y c h d l a s t w i e r d z e n i a dawności i ciągłości p r a c y p o z a r o l n i c z e j w różnych r e j o n a c h w o j e w ó d z t w c e n t r a l n y c h . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e można znaleźć trochę szczegółowych ujęć d y s k u s y j n y c h c z y n a w e t wątpliwych, l e c z t e n i e rzutują u j e m n i e n a całość w y w o d ó w i wniosków a u t o r a . W s p o m n i a n i n a s. 32 robotnicy z a t r u d n i e n i p r z y b u d o w i e zakładów s t a r a ­ c h o w i c k i c h r e k r u t o w a l i się r a c z e j z p r o l e t a r i a t u w i e j s k i e g o niż z chłopów-rolników. S t w i e r d z e n i e , że zarobkujący p r z y b u d o w i e fortec pochodzili z najbliższych w s i �217 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (s. 83) n i e z b y t się z g a d z a z zasięgiem tego z a r o b k o w a n i a o z n a c z o n y m n a m a p a c h . N a s. 55 w a r t o było przeliczyć s z a c u n k o w o ilości przewożonych t o w a r ó w n a ilość f u r m a n e k p o t r z e b n y c h d l a p r z e w i e z i e n i a t y c h towarów. Parę fragmentów można było przenieść n a i n n e m i e j s c e , b a r d z i e j ujednolicić wypadało s y g n a t u r y n a m a p a c h s t o s o w n i e do określonych g r u p zajęć. R o z p r a w a została n a p i s a n a r a c z e j ostrożnie, a u t o r unikał s z e r o k i c h porównań, a l e n i e zrezygnował z n i c h całkiem. Nawiązując do uogólnień L e n i n a i K a u t s k y ' e g o udowodnił, że i c h s t w i e r d z e n i a dotyczące m a s o w e g o p o d e j m o w a n i a p r a c y p o z a r o l ­ n i c t w e m p r z e z p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e mogą być odniesione do stosunków p o l s k i c h w o k r e s i e n a r o d z i n p r o d u k c j i f a b r y c z n e j u schyłku u s t r o j u feudalnego. W y d a j e się, że p r z y s z e r s z y m uwzględnieniu r o l i pieniądza w życiu chłopów o m a w i a n e g o o k r e s u , sposobów z d o b y w a n i a go i w y d a t k o w a n i a n a t l e r u c h u c e n , r o z p r a w a J . Ś m i a ł o w s k i e g o mogłaby się stać szczególnie c e n n a także j a k o źródło o r a z p u n k t o d n i e s i e n i a d l a o d p o w i e d n i c h badań porównawczych, w t y m także w y k o n y w a n y c h p r z e z e t n o ­ grafów i socjologów. W a r t o pomyśleć o t y m p r z y książkowym w y d a n i u tej r o z p r a w y , a p r z y n a j m n i e j o k o n t y n u o w a n i u badań w t y m k i e r u n k u i o s o b n e i c h o p r a c o w a n i e . N a przełomie b o w i e m e p o k i f e u d a l n e j i k a p i t a l i s t y c z n e j nastąpiły duże z m i a n y w s t r u k t u r z e c e n , ważne d l a gospodarki chłopskiej (m. i n . w z r o s t c e n z i e m i , d r z e ­ w a itp.), które wpłynęły poważnie n a s z e r e g c e c h chłopskiego życia i gospodaro­ wania. i' Edward GRUZINSKOJE NARODNOJE POETICZESKOJE E . Wirsaladze, K . Sicharulidze, M. Czikowaniego), Pietraszek TWORCZESTWO (pod red. Akademija Nauk Gruzinskoj S S R , I n s t i t u t I s t o r i i G r u z i n s k o j L i t i e r a t u r y i m . S z . R u s t a w e l i , w y d . „Merani", T b i l i s i 1972, s. 550. Omawiana monografia tycznym opracowaniem rosyjskim jest pierwszym podstawowych Przygotowana w radzieckiej problemów folkloru folklorystyce gruzińskiego systema­ w języku została p r z e z zespół pracowników Działu F o l k l o r u I n s t y ­ t u t u L i t e r a t u r y Gruzińskiej i stanowi podsumowanie dotychczasowych badań nad gruzińską literaturą l u d o w ą . Przekładu n a język r o s y j s k i dokonano z d w u t o m o w e g o 2 w y d a n i a gruzińskiego o p u b l i k o w a n e g o w l a t a c h 1960-1968. Z a n i m przejdę do r e f l e k s j i , które n a s u w a l e k t u r a tego obszernego b y m pokrótce omówić jego treść i układ. t o m u , chciał­ W krótkim w p r o w a d z e n i u omówione zostały w z a j e m n e związki między f o l k l o ­ r e m a literaturą, r o l a f o l k l o r u w r o z w o j u l i t e r a t u r y gruzińskiej o r a z niektóre z a ­ g a d n i e n i a metodologiczne badań f o l k l o r y s t y c z n y c h z e szczególnym podkreśleniem konieczności historycznego t r a k t o w a n i a p r z e d m i o t u badań. Rozdział I , Ludowa twór­ czość poetycka, pióra z n a n e g o gruzińskiego folklorysty, prof. M . C z i k o w a n i e g o , p o ­ święcony został twórcom i n o s i c i e l o m ustnej twórczości l u d o w e j — pieśniarzom i b a j a r z o m . Rozdziały I I i I I I , tego samego autora, zawierają przegląd wiadomości 1 nowa 1895. P i e r w s z a w języku r o s y j s k i m próba takiego o p r a c o w a n i a t o : A . Chacha( C h a c h a n a s z w i l i ) , Oczerki po istorii gruzinskoj słowiesnosti, t. I , M o s k w a W e współczesnej f o l k l o r y s t y c e r a d z i e c k i e j t e r m i n e m "folklor' o b e j m u j e się j e d y n i e ludową twórczość literacką, por. Słownik folkloru polskiego, pod r e d . J . K r z y ­ żanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 106. 2 �218 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E o gruzińskiej l i t e r a t u r z e l u d o w e j w n a j s t a r s z y c h źródłach p i s a n y c h o r a z krótką historię badań f o l k l o r y s t y c z n y c h w G r u z j i . Następne rozdziały poświęcone zostały poszczególnym g a t u n k o m gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j : pieśniom śpiewanym p r z y p r a c y (T. O k r o s z i d z e ) , przysłowiom ( K . S i c h a r u l i d z e ) , z a g a d k o m (M. C z i k o w a n i ) , m i t o m ( E . W i r s a l a d z e ) , b a j k o m ( E . W i r s a l a d z e ) , eposowi (M. C z i k o w a n i ) , pieśniom b o h a t e r s k i m ( K . S i c h a r u l i d z e ) , b a l l a d o m (M. C z i k o w a n i ) , u t w o r o m o t e m a t y c e h i s t o ­ rycznej (K. Sicharulidze), liryce (E. Wirsaladze), utworom o charakterze religijnym (A. C a n a w a ) , d r a m a t o w i l u d o w e m u (M. C z i k o w a n i ) , f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u (A. C a nawa). T a k a różnorodność gatunków l i t e r a c k i c h w y k l u c z a oczywiście możliwość o m a ­ w i a n i a i c h p r z e z poszczególnych autorów według jednego, ustalonego d l a całego o p r a c o w a n i a s c h e m a t u . W większości j e d n a k rozdziałów z n a j d u j e m y oprócz t e o r e ­ t y c z n y c h rozważań n a t e m a t g a t u n k u , z a s a d y k l a s y f i k a c j i utworów w jego obrębie, analizę i c h f o r m y i treści, a często również przeglądu d o t y c h c z a s o w y c h badań w tej dziedzinie. T e n b a r d z o pobieżny przegląd gatunków n i e u k a z u j e oczywiście całego b o g a c t w a f o r m i o d m i a n występujących w i c h obrębie, daje j e d n a k p e w n e wyobrażenie o róż­ norodności gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j . Z b o g a c t w e m gatunków i f o r m l i t e r a c k i c h wiąże się też różnorodność sposobów i c h p r z e k a z y w a n i a . Oprócz pieśniarzy i b a ­ j a r z y amatorów, a z t a k i m i przeważnie m a m y do c z y n i e n i a w chłopskich k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h środkowej E u r o p y , i s t n i e l i w G r u z j i , podobnie j a k i w i n n y c h k r a ­ j a c h A z j i i w A f r y c e , o d w c z e s n e g o średniowiecza aż p o w i e k X I X pieśniarze traktujący swą sztukę p r o f e s j o n a l n i e l u b półprofesjonalnie. Pieśniarzy t a k i c h w z a ­ leżności o d r e p e r t u a r u , a także i n s t r u m e n t u , n a którym sobie a k o m p a n i o w a l i , o k r e ­ ślano różnymi t e r m i n a m i . J e d n y m z n a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n y c h , s p o t y k a n y c h już w źródłach z X w i e k u był t e r m i n mgosani. Mgasani t o z a w o d o w i pieśniarze, n a których r e p e r t u a r składały się pieśni i poezja l i r y c z n a i l i r y c z n o - e p i c k a . B y l i o n i n i e t y l k o odtwórcami, l e c z przeważnie również i a u t o r a m i z n a c z n e j części w y ­ k o n y w a n e g o r e p e r t u a r u . ' Występowali podczas w s z y s t k i c h n i e m a l l u d o w y c h u r o c z y ­ stości, recytacją, pieśniami i grą n a i n s t r u m e n t a c h ściągając tłumy słuchaczy. N a przełomie X i X I w i e k u , choć chrześcijaństwo w G r u z j i miało już wówczas kilkuwiekową tradycję, d a w n e przedchrześcijańskie w i e r z e n i a pozostawały n a d a l żywotne. J e d n y m z czynników podtrzymujących d a w n e w i e r z e n i a była t r a d y c y j n a poezja l u d o w a , której n o s i c i e l a m i b y l i mgosani. Stąd też w z m i a n k i w d o k u m e n t a c h c e r k i e w n y c h z tego o k r e s u , świadczące n i e t y l k o o w r o g i m s t o s u n k u wyższego d u ­ chowieństwa do o w y c h l u d o w y c h pieśniarzy, l e c z również o prześladowaniach t y c h , którzy szczególnie u p o r c z y w i e t r w a l i w d a w n y c h w i e r z e n i a c h . M i m o wyraźnie w r o ­ giego s t o s u n k u gruzińskiego duchowieństwa do mgosani, i c h popularność w e w s z y s t ­ k i c h w a r s t w a c h społeczeństwa była o g r o m n a : występowali zarówno n a t a r g o w i s k a c h , j a k i n a d w o r z e królowej T a m a r , S z o t a R u s t a w e l i zaś n i e wyobrażał sobie u c z t y bez i c h pieśni. A ż do X I X w i e k u b y l i mgosani n a j b a r d z i e j p o p u l a r n y m i , choć n i e j e d y n y m i odtwórcami l u d o w e j poezji. Dużą popularnością c i e s z y l i się również t z w . chumari (zarówno z a w o d o w i , j a k i a m a t o r z y ) , specjalizujący się w u t w o r a c h o c h a r a k t e r z e s a t y r y c z n y m — anegdotach, przysłowiach, k a l a m b u r a c h , baśniach; muszaiti (akrobaci) wykonujący utwory, którym towarzyszyły popisy taneczne, o r a z mestwire (kobziarze), których m u z y k a i pieśni towarzyszyły w e w s i gruzińskiej obrzędom d o ­ rocznym i rodzinnym. D a w n y m , średniowiecznym j e s z c z e t e r m i n e m mepandure określano pieśniarza grającego n a i n s t r u m e n c i e panduri. Z n a c z n i e późniejsza, bo X V I I I - w i e c z n e g o p o ­ chodzenia, jest n a z w a meczongure, wywodząca się o d rozpowszechnionego w G r u z j i �219 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i n s t r u m e n t u s t r u n o w e g o czonguri. ważnie pieśni obrzędowe. Zarówno jedni, j a k i drudzy wykonywali prze­ Z w p ł y w a m i k u l t u r y mahometańskiego W s c h o d u związane jest r o z p o w s z e c h n i e ­ n i e poezji t z w . aszugów. N a j w y b i t n i e j s z y m a s z u g i e m X V I I I w i e k u był n a d w o r n y poeta króla H e r a k l i u s z a I I — S a j a t N o w a , którego u t w o r y weszły do k l a s y k i g r u ­ zińskiej poezji l i r y c z n e j . W e wstępie do o m a w i a n e g o t o m u znaleźć można m. i n . s t w i e r d z e n i e , że l i t e r a ­ t u r a l u d o w a jest p r z e k a z y w a n y m w a r t y s t y c z n e j f o r m i e o d z w i e r c i e d l e n i e m r z e c z y ­ wistości. S t w i e r d z e n i e to n i e t y l k o n i e jest nowe, l e c z b r z m i wręcz b a n a l n i e . D o ­ piero w z e s t a w i e n i u z p r z e d s t a w i o n y m w o p r a c o w a n i u materiałem n a b i e r a ono żywszej treści: w pieśniach, przysłowiach, b a j k a c h , eposie c z y l i r y c e z n a j d u j e o d ­ b i c i e cała s p e c y f i k a k u l t u r y l u d o w e j G r u z j i . Z a przykład 'posłużyć mogą pieśni śpie­ w a n e p r z y p r a c y (rozdział V ) . Duża i c h różnorodność jest o d z w i e r c i e d l e n i e m w i e l o kierunkowości gospodarki w i e j s k i e j w G r u z j i . W ś r ó d pieśni t y c h szczególnie bogato r e p r e z e n t o w a n e i n a j b a r d z i e j różnorodne są t z w . gutnuri (dosłownie „pieśni pługa"), śpiewane p r z y orce. N a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e były t e pieśni d l a W s c h o d n i e j G r u z j i , gdzie o r k a stanowiła zajęcie zespołowe. Ciężkie t a m t e j s z e gleby w y m a g a ł y b o w i e m s t o s o w a n i a pługa z siłą pociągową składającą się p r z y n a j m n i e j z 6 p a r wołów i obsługiwanego p r z e z k i l k u l u d z i : 4-5 p o g a n i a c z y o r a z gutnis deda — o r a c z a prowadzącego pług i kierującego całym zespołem. W pieśniach gutnuri znajduje odbicie o r g a n i z a c j a o r k i i w s z y s t k i e j e j r e a l i a . Opiewają one m . i n . umiejętności gutnis deda, jego uprzywilejowaną pozycję w społeczności w i o s k o w e j , mówią o r o l i poganiaczy d z i e n n y c h i n o c n y c h i sposobie i c h w y n a g r a d z a n i a , o c o d z i e n n y m życiu o r a c z y i i c h świecie wewnętrznym, o z a l e t a c h zwierząt pociągowych i narzędzi. P o w s z e c h n e m u w G r u z j i o d w i e k ó w z w y c z a j o w i p o m o c y w z a j e m n e j p r z y orce. s i e w i e , żniwach, w i n o b r a n i u , z b i o r z e k u k u r y d z y t z w . nadi, towarzyszyły pieśni naduri. C e l e m i c h było złączenie pracujących w z w a r t y zespół roboczy, r y t r n i z a c j a r u ­ chów, p o b u d z a n i e e n e r g i i . Pieśni te wyznaczały też r y t m d n i a roboczego. J e d n e z n i c h śpiewano p r z y rozpoczęciu p r a c y , i n n e gdy zbliżało się południe, j e s z c z e i n n e zwiastowały k o n i e c p r a c y . Odrębną grupę stanowiły pieśni śpiewane p r z y łuskaniu kukurydzy — tzw. chwelchwawi. Charakterystyczną rytmikę i wzrastające tempo posiadały r o z p o w s z e c h n i o n e n i e ­ m a l w całej G r u z j i pieśni żniwne. Było t y c h pleśni k i l k a rodzajów: j e d n e t o w a r z y ­ szyły żęciu zboża, i n n e o s t r z e n i u sierpów c z y młócce z a pomocą t r i b u l u m . Pieśni śpiewane p r z y s i a n o k o s a c h — mtibluri, r o z p o w s z e c h n i o n e były przede w s z y s t k i m w górskich r e j o n a c h G r u z j i , gdzie h o d o w l a o d g r y w a w gospodarce d o ­ minującą rolę. Pieśni związane z u p r a w ą winorośli śpiewane były n i e m a l w całej G r u z j i . P r z y p r a c a c h w w i n n i c y i tłoczeniu w i n a w y k o n y w a n o j e przeważnie chóralnie, p r z y m y c i u zaś o g r o m n y c h k i l k u s e t l i t r o w y e h w k o p a n y c h w ziemię dzbanów do p r z e ­ c h o w y w a n i a w i n a kwewri — solowo. Szczególne m i e j s c e wśród pieśni śpiewanych p r z y p r a c y zajmują t z w . urmuli, pieśni woźniców. P o z b a w i o n e r y t m u , mają zróżnicowaną tematykę. Nastrojowe, smętne urmuli odznaczają się szczególnie piękną melodyką. Częstym i c h t e m a t e m były trwające n i e r a z po k i l k a d n i podróże po sól. D l a b e z w o d n y c h rejonów G r u z j i c h a r a k t e r y s t y c z n e były pieśni kobiet idących po wodę. W gruzińskiej obrzędowości dorocznej (por. rozdział V o poezji obrzędowej K . S i c h a r u l i d z e i T . O k r o s z i d z e ) szczególne m i e j s c e zajmują obchodzone w k w i e t n i u i listopadzie uroczystości k u c z c i św. Giorgiego. Popularność tego świętego w G r u z j i w y b i t n y h i s t o r y k gruziński J . Dżawachiszwili wiąże z f a k t e m , iż jego k u l t s t a n o w i chrześcijańską transformację d a w n e g o k u l t u księżyca. Uroczystości Giorgoba, choć �220 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E obchodzone p o w s z e c h n i e w całej G r u z j i , największą rolę odgrywały w r e j o n a c h górskich. S y s t e m r e l i g i j n y gruzińskich górali łączył w sobie e l e m e n t y wierzeń p r z e d ­ chrześcijańskich, prawosławia o r a z p e w n e w p ł y w y i s l a m u . T e n s y n k r e t y z m r e l i g i j n y z n a j d u j e wyraźne o d b i c i e w pieśniach śpiewanych w T u s z e t i i podczas Giorgoba, zawierających n i e k i e d y szczegółowy opis rytuału tej uroczystości. W przeszłości p o g r a n i c z n e r e j o n y G r u z j i — T u s z e t i a , P s z a w - C h e w s u r e t i a , C h e w i , były n i e j a k o tarczą chroniącą k r a j p r z e d ciągłymi n a j a z d a m i niechrześcijańskich p l e m i o n północnokaukaskich. Zachowały o n e aż do początków X I X w i e k u d a l e k o idącą autonomię wewnętrzną, a p o m o c w o j s k o w a , w y s o k o zresztą c e n i o n a p r z e z w ł a d c ó w G r u z j i , b y ł a p r a k t y c z n i e j e d y n y m i c h obowiązkiem w o b e c państwa. D l a P s z a w a , C h e w s u r a c z y T u s z y n a udział w w y p r a w i e w o j e n n e j był m o r a l n y m obo­ wiązkiem, a śmierć n a p l a c u b o j u — z a s z c z y t e m . W e w z o r c u o s o b o w y m gruzińskie­ go górala wybijały się n a czoło t a k i e c e c h y , j a k o d w a g a , wierność d a n e m u słowu, poczucie h o n o r u i godności osobistej. T e r y c e r s k i e ideały, t a k b l i s k i e k o d e k s o w i r y c e r s k i e m u średniowiecznej E u r o p y , znajdowały swój w y r a z n i e t y l k o w pieśniach b o h a t e r s k i c h i u t w o r a c h o treści h i s t o r y c z n e j (por. rozdziały X I i X I I I , K . S i c h a ­ r u l i d z e ) , l e c z n a w e t w obrzędowości w e s e l n e j . W C h e w i np. podniosły, wielogłosowy h y m n Dżwwruti („krzyżowy") śpiewano j e d y n i e p o d c z a s w o j n y , p r z y w y n o s z e n i u ze świątyni sztandarów b o j o w y c h o r a z w c z a s i e obrzędów w e s e l n y c h . D o n a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n y c h gatunków w l i t e r a t u r z e l u d o w e j , n i e t y l k o zresztą gruzińskiej, należą przysłowia, z a g a d k i i b a j k i . W społeczeństwach chłop­ s k i c h utrzymujących i przekazujących s w ą kulturę p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e t r a n s m i s j i ustnej istnieją s w o i s t e narzędzia pomagające zabezpieczać w sposób w i e r ­ n i e j s z y i t r w a l s z y niż zwykłe p o u c z e n i a i p o k a z y działania, u t r z y m y w a n i e potrzebnej w i e d z y o świecie i życiu. T a k i m i narzędziami są zwięzłe, często r y m o w a n e s f o r m u ­ łowania zawierające nagromadzone . przez pokolenia doświadczenia praktyczne i w s k a z a n i a r e l i g i j n o - m o r a l n e . Większość t y c h sformułowań należy do kategorii przysłów. W bajce, t r a k t o w a n e j j a k o narzędzie t r a n s m i s j i społecznej, n a czoło w y ­ suwają się w s k a z a n i a o c h a r a k t e r z e m o r a l n y m . W przysłowiach i b a j k a c h w n a j ­ większym bodajże s t o p n i u z n a j d u j e m y o d b i c i e elementów c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a każdego społeczeństwa s y s t e m u wartości. T a k np. w b a j k a c h gruzińskich do n a j ­ częstszych m o t y w ó w p r z e w o d n i c h należą p o s z u k i w a n i a u k o c h a n e j , z a g i n i o n e j l u b p o r w a n e j p r z e z złego deivu, b o h a t e r s t w o i ofiarność w n i e s i e n i u p o m o c y osobie, z którą łączy b o h a t e r a b a j k i p o b r a t y m s t w o . N i e jest p r z y p a d k i e m , że w z a s a d z i e n a t y c h d w u m o t y w a c h o p i e r a się największe arcydzieło l i t e r a t u r y gruzińskiej — Witeź w tygrysiej skórze Szoty R u s t a w e l e g o . W gruzińskich b a j k a c h szczególnym p o ­ ważaniem i s z a c u n k i e m otoczeni są z a w s z e rodzice, p r z e d e w s z y s t k i m zaś m a t k a . W s p o m i n a n i e m a t k i , z w r a c a n i e się do n i e j w myślach, często o c a l a b o h a t e r o w i życie. Częstym m o t y w e m w b a j k a c h i t e m a t e m l i c z n y c h przysłów j e s t gościnność. 3 Dokładne o m a w i a n i e treści całego o p r a c o w a n i a n i e j e s t c e l e m n i n i e j s z e j r e ­ cenzji. J e d y n i e d l a przykładu omówiłem n i e c o szerzej niektóre g a t u n k i l i t e r a t u r y ustnej, w których s p e c y f i k a gruzińskiej k u l t u r y l u d o w e j znalazła najwyraźniejsze odbicie. Przykładów t a k i c h gatunków można b y dać zresztą więcej, należą do riich p r z e d e w s z y s t k i m epos i m i t . Rozdział I X , poświęcony m i t o m ( E . W i r s a l a d z e ) z a ­ w i e r a m . i n . nieco wiadomości o przedchrześcijańskich w i e r z e n i a c h p l e m i o n g r u - S z o t a R u s t a w e l i , Witeź w tygrysiej skórze, przekł. I . S k i r y c k i e g o , W a r ­ s z a w a 1961 (podstawę przekładu stanowiło r o s y j s k i e w y d a n i e d l a młodzieży); n i e ­ pełny j e s t także n o w s z y przekład J . Zagórskiego p t : Wiciądz w tygrysiej skórze, K r a k ó w 1966. I s t n i e j e również ХГХ -wieezne tłumaczenie K . Łapczyńskiego, p t : Skóra tygrysia, „Biblioteka W a r s z a w s k a " , 1863. 3 �221 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E żińskich i współczesnym (a właściwie X I X - w i e c z n y m ) s y s t e m i e r e l i g i j n y m gruziń­ s k i c h górali. Wiadomości te, t y m bardziej cenne, że większość d o t y c h c z a s o w y c h , n i e z b y t zresztą l i c z n y c h opracowań n a t e n t e m a t w y d a n a została w języku gruziń­ s k i m , p o w i n n y zostać w w y d a n i u r o s y j s k i m rozszerzone. P o d o b n e u w a g i narzucają się również w s t o s u n k u do rozdziału poświęconego h i s t o r i i badań f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h (M. C z i k o w a n i ) . Biorąc pod uwagę b r a k w języku r o s y j s k i m (a o i l e m i w i a d o m o również i w gruzińskim) większych opracowań dotyczących h i s t o r i i e t n o ­ grafii i f o l k l o r y s t y k i w p r z e d r e w o l u c y j n e j G r u z j i , rozdział t e n mógłby być s z c z e ­ gólnie c e n n y . Jednakże z a w a r t y w n i m materiał p r z e d s t a w i o n y został w sposób dosyć s c h e m a t y c z n y . A u t o r o m a w i a k o l e j n o s y l w e t k i poszczególnych folklorystów i z b i e r a c z y f o l k l o r u bez szerszego u k a z a n i a w a r u n k ó w i p r z y c z y n , które legły u p o d ­ łoża r o z w o j u zainteresowań l u d o z n a w c z y c h w G r u z j i I połowy X I X w i e k u . Przekłady gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j n a język p o l s k i są b a r d z o n i e l i c z n e . N a p i e r w s z y m m i e j s c u należy wymienić t o m i k zawierający oprócz f o l k l o r u ormiań­ skiego w y b ó r .gruzińskich przysłów, b a j e k i zagadek przełożonych z oryginału p r z e z j e d y n e g o bodajże polskiego k a r t w e l o l o g a , doe. J a n a B r a u n a . Kilkanaście utworów reprezentujących różne g a t u n k i gruzińskiej poezji l u d o w e j , tłumaczonych z języka rosyjskiego, z a w i e r a w y d a n a p r z e d k i l k u n a s t u l a t y Antologia poezji gruzińskiej . Przekładem z języka r o s y j s k i e g o j e s t również zbiór baśni o p a r t y c h w części n a wątkach gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j pt. O mądrości rzeczy zmyślonych, S u l c h a n - S a b y Orbelianiego, znanego gruzińskiego p i s a r z a i działacza politycznego z przełomu X V I I i X V I I I w i e k u . P o j e d y n c z e b a j k i gruzińskie w y d a w a n e też były w różnych Z b i o r a c h b a j e k narodów Związku R a d z i e c k i e g o . 4 5 6 Andrzej Woźniak Pod Araratem i Kazbekiem. Przysłowia, bajki, zagadki, w y b r a l i i przełożyli z oryginałów ormiańskich i gruzińskich K . R o s z k o , J . B r a u n , W a r s z a w a 1962. Antologia poezji gruzińskiej, pod r e d . L . L e w i n a , W a r s z a w a 1961,. Już po n a ­ p i s a n i u n i n i e j s z e j r e c e n z j i w y d a n a została p r z e z P I W p o d r e d . L . L e w i n a , w w y ­ borze gruzińskiego poety M i c h y K w l i w i d z e antologia p t : D a w n a poezja gruzińska ( W a r s z a w a 1974), zawierająca m . i n . p o n a d 30 pieśni l u d o w y c h . S. Orbeliani, O mądrości rzeczy zmyślonych, przeł. T . M o n g i r d , W a r s z a ­ w a 1954. 4 5 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da07b272ea67384da097a72094d1e6d.pdf 1f8d384efe5ca2e7f7acda8370b17065 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1071 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:984 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.307-317 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK KULTUROWY KONTEKST S. C. Varma, The Bhil Kills, ZBRODNI D e l h i 1978, K u n j Publishing House, ss. 386 S. C. V a r m a jako główny sekretarz P r o w i n c j i Madhya Pradesh, dawnej Centralnej P r o w i n c j i I n d i i , w której skupia się największa liczba plemion p i e r ­ w o t n y c h zamieszkujących t e n k r a j , miał okazję z pozycji administratora za­ poznać się z życiem tubylców. Książka jego dotyczy p r o b l e m a t y k i zabójstw, jakie współcześnie występują na t e r y t o r i u m plemienia Bhilów w Madhya Pradesh, największym stanie w Re­ publice I n d i i . B h i l o w i e stanowią drugą co do wielkości grupę plemienną I n d i i ; t y l k o Gondowie przewyższają i c h liczebnością. Są plemieniem b a r w n y m , dziel­ n y m i odważnym, wyróżniającym się k u l t u r o w o i antropologicznie na t l e i n n y c h g r u p plemiennych I n d i i . W trzech okręgach składających się na teren Bhilów przeciętnie zdarza się 273 zabójstw rocznie, co oznacza, że co 32 godziny jeden człowiek t r a c i życie. „Bhilowie zabijają się bez drgnienia p o w i e k i , nie można i c h jednak określić jako l u d z i dzikich i nieludzkich. Nie mordują z pobudek k r y m i n a l n y c h , lecz z za­ zdrości, pasji, szybkich, gwałtownych i niekontrolowanych reakcji, czy też w obro­ nie własnego honoru i godności" — te słowa zaczerpnięte ze wstępu w p r o w a ­ dzają nas ogólnie w atmosferę książki, nie dotykając jednak istoty problemu, który autor stara się w t o k u swoich dalszych wywodów wyjaśnić. Książka za­ wierająca również szczegółowy, etnograficzny obraz k u l t u r y Bhilów stanowi b a r ­ dzo szczegółowe s t u d i u m z zakresu pierwotnego prawa. Daje drobiazgowy opis motywów, przebiegu i sposoby rozstrzygnięcia sprawy 100 zabójstw, jakie w l a ­ tach 1971-1975 zdarzyły się wśród Bhilów. Zabójstwa te opisane są szczegółowo w kontekście całej społecznej sytuacji, w j a k i e j nastąpiły, przez co autor starał się wykazać, że nie są one po prostu przejawem bezmyślnego okrucieństwa, ale osadzone są mocno w realiach społecznego, kulturowego i magiczno-religijnego życia tubylców. Jest sprawą niezmiernie interesującą prześledzenie przyczyn, d l a których zabójstwa w t a k dużej skali utrzymują się po dziś dzień wśród Bhilów. Książkę swą dedykuje autor p i e r w o t n y m plemionom świata, l u d o m , które wciąż jeszcze kultywują wartości dawno już zarzucone przez tzw. społeczeństwa cywilizowane. Problematyka pierwotnego prawa jest niewątpliwie j e d n y m z n a j t r u d n i e j ­ szych działów antropologii społecznej. Zdawał sobie z tego sprawę Bronisław M a l i n o w s k i , który — b y ukazać mechanizm funkcjonowania prawa w społeczeń­ stwach plemiennych — zmuszony był zburzyć dotychczasowe koncepcje na t e n temat i zaproponować nowe socjologiczne podejście do zagadnienia. Błędy przedfunkcjonalnych t e o r i i wynikały w przeważającej mierze z f a k t u , że d a w n i etno- �308 RECENZJE grafowie koncentrowali swe wysiłki badawcze głównie na w y k r y w a n i u widocz­ n y c h przejawów łamania reguł oraz sankcji t y p u negatywnego zbliżonych do naszego p r a w a karnego, których częsty b r a k prowadził do wysuwania jałowych z poznawczego p u n k t u widzenia koncepcji o bezładzie i wszechogarniającej anar­ chii, w j a k i e j pogrążone są te społeczeństwa, czy też odwrotnie — o bezmyślnym posłuszeństwie wobec t r a d y c y j n y c h reguł, jakie m a je cechować. S. C. V a r m a pisze (str. 77): „Istnieje wiele poglądów na postawy plemion p i e r w o t n y c h wobec zbrodni. Niektóre z nich głoszą, że plemiona te są »okrutne« i »barbarzyńskie«, że nie tolerują żadnych l u d z i z zewnątrz, że nawet między sobą walczą nieustannie. O niektórych plemionach mówi się, że są łowcami głów i sądzi się, że nie robią nic innego, j a k t y l k o szukają okazji, aby dodać jeszcze jedno t r o f e u m do naszyjnika z czaszek, j a k i posiadają. P r y m i t y w i z m kojarzy się w i e l u ludziom z absurdalnymi, o k r u t n y m i i ekscentrycznymi p r a k t y k a m i , z d z i ­ wacznymi przesądami, z niczym nie skrępowaną swobodą seksualną, polowaniem na głowy, kanibalizmem i t p . Wszystko to m a być przejawem niższości dzikiego, którego umieszcza się gdzieś pomiędzy istotą zwierzęcą a ludzką, t r a k t u j e z drwiną, litością l u b jako obiekt muzealny". Abstrahując od t a k i c h poglądów można niewątpliwie powiedzieć, że postawy plemion wobec zbrodni różnią się w zależności od plemienia i miejsca, że nawet w obrębie t e j samej społeczności plemiennej każda rodzina — co więcej — każda jednostka ma na ten temat inne wyobrażenia. Chcąc jednak przedstawić kompleksowo złożoną problematykę pierwotnego prawa, autor dokonuje swej ana­ lizy w m a k r o - a nie m i k r o s k a l i , t z n . w odniesieniu do całych społeczności p l e ­ miennych czy n a w e t całych okręgów. Jest to również niezbyt szczęśliwe z p r a k ­ tycznego p u n k t u widzenia podejście władz rządowych, które regulowały dawniej spory i sprawy k r y m i n a l n e bez uwzględnienia całego złożonego i zróżnicowanego podłoża społecznego i kontekstu sytuacyjnego. Koncepcja zbrodni i k a r y , prawa i sprawiedliwości, i cały mechanizm j e j egzekwowania, jednym słowem cały system pierwotnego prawa wyłaniają się z różnorodnych doświadczeń: prób i błędów w przystosowaniu do wymogów etosu kulturowego danego ludu. A b y odkryć istnienie pierwotnego prawa, n a ­ leży rozpocząć analizę od badania t a k i c h zjawisk społecznych, j a k rodzina, mał­ żeństwo, rytuał i wierzenie, instytucje gospodarcze i prawne, słowem zaczynać należy od badania wszelkich zinstytucjonalizowanych f o r m ludzkiego zachowa­ nia. Takie było podejście pierwszych antropologów funkcjonalistów, przede wszy­ s t k i m Bronisława Malinowskiego. Stał on na stanowisku, że analiza socjolo­ giczna k o n k r e t n y c h stosunków społecznych w i n n a zawsze wyprzedzać podejście ściśle prawnicze. Należy badać wszelkie siły i c z y n n i k i zapewniające k o n f o r m i z m wobec obowiązujących reguł (a nie t y l k o te sankcje, które skierowane są prze­ c i w k o samym wykroczeniom). T y l k o w t e n sposób można doprowadzić do w y ­ krycia mechanizmu działania prawa w społeczeństwie p i e r w o t n y m (prawa r o z u ­ mianego szeroko jako system n o r m a t y w n y w ogóle, a nie t y l k o >prawo karne). I Wszystkie społeczeństwa pierwotne mają wypracowany system nagród i k a r , który — j a k pisze autor — w w i e l u wypadkach okazuje się bardziej dynamiczny i efektywny w porównaniu z naszym systemem p r a w n y m . Władza sądownicza i wykonawcza nie jest na ogół ściśle ustalona. W większości wypadków głównym sędzią jest naczelnik wioskowy, w w i e l u jednak sporach dotyczących spraw r e l i ­ gijnych, czarownictwa, złamania t a b u i t p . przejmuje przewodnictwo kapłan l u b czarownik. W y r o k nie jest nigdy podejmowany większością głosów, lecz obowią­ zuje t a m zasada jednomyślnej decyzji. W y m i a r k a r y pozostaje zawsze w związku z całą socjo-ekonomiczną sytuacją przestępcy. Pierwotne prawo nie uznaje róż­ nicy pomiędzy zbrodnią i szkodą, wszystkie złe czyny są w równym stopniu skie- �RECENZJE 309 rowane przeciwko społeczności. Badanie systemu zbrodni i k a r y w społeczeń­ stwie p r y m i t y w n y m wskazuje, że jest ono zawsze związane z całym systemem wartości przeważającym w danym społeczeństwie. W i e l u antropologów i socjo­ logów zwraca uwagę na nieadekwatność i nieodpowiedniość naszych p r a w do sądzenia zbrodni w społeczeństwie plemiennym. Plemieńcy nie są na ogół żądni k r w i z n a t u r y , natomiast o wiele łatwiej można u nich wywołać agresywne i wojownicze reakcje, a i n t e l e k t u a l n y mechanizm przewidywania, osądu i samo­ k o n t r o l i działa na pewno m n i e j sprawnie i m n i e j silnie — łatwo wchłonięty b y w a przez instynktowne, niekontrolowane impulsy. Czy w takiej sytuacji u p r a w ­ nione jest forsowanie w stosunku do t y c h ludów naszej idei zbrodni z premedy­ tacją? Wiadomo, że wiele tubylczych zabójstw nastręcza olbrzymie trudności w śledztwie, ponieważ z p u n k t u widzenia n o r m i wartości uznawanych przez plemieńców są one w pełni usprawiedliwione. A u t o r udowadnia, że postulowanie bezprawia jako charakterystycznej cechy społeczeństw p i e r w o t n y c h jest generalnie niesłuszne. Większość zachowań t u b y l ­ ców podporządkowana jest t r a d y c j i wyznaczającej porządek społeczny. Prawa tubylcze dalekie są od sztywności, absolutności czy wyznaczenia boskiego. W y ­ znaczają je siły społeczne rozumiane jako racjonalne i konieczne, elastyczne i zdolne do m o d y f i k a c j i . Prawa nie są t y l k o publiczną czy grupową sprawą, uwzględniają również interes jednostkowy, i n d y w i d u a l n y . Można powiedzieć, że postawy tubylców wobec przywilejów i obowiązków podobne są do naszych. Stosunki społeczne na każdym szczeblu regulowane są przez określoną liczbę zasad. Są to reguły określające sukcesję pozycji społecznej, władzy i godności, dziedziczenia mienia, prawo do ziemi, do zajmowania określonego t e r y t o r i u m , do członkostwa w k l a n i e totemicznym. T e n system reguł oparty jest na m i t o ­ logii i wierzeniach magiczno-religijnych, przenikających wszelkie zwyczaje p l e ­ mienne. Strukturę społeczności wioskowej, pozycję naczelnika w wiosce czy wodza w klanie, przywileje i obowiązki maga wioskowego — wszystko to u j m o ­ wać można jako niezależne systemy. Ponieważ p r y m i t y w n e prawo nie jest ściśle określone, wyłania się problem, j a k t e n złożony kompleks systemów działa pod naciskiem różnych okoliczności prowadzących do odejścia od t r a d y c j i , aiamania tabu czy zaakceptowanych n o r m zachowania, j a k ono działa, gdy równowaga spo­ łeczna zostaje zachwiana? P r z y j r z y j m y się bliżej sytuacjom, w których rodzą się przesłanki psycholo­ giczne do łamania obowiązujących reguł i norm? A u t o r w y m i e n i a i c h wiele. U Bhilów, podobnie j a k w w i e l u i n n y c h plemionach, obowiązuje egzogamia k l a ­ nowa. Wszelkie próby flirtów czy związków pomiędzy chłopcem i dziewczyną, należącymi do tego samego k l a n u , odczuwane są zawsze jako coś wysoce n i e ­ stosownego, jako zagrożenie dla solidarności klanowej. Wszyscy członkowie k l a n u są „braćmi" i „siostrami" i wszelkie seksualne związki między n i m i uważane są za niewłaściwe. W o p i n i i w i e l u tubylców jest t o wręcz niewybaczalna zbrodnia. Oczywiście jednak zdarzają się wykroczenia przeciwko tej regule. Wywołują one na ogół panikę, prowadzącą niejednokrotnie do tragicznych skutków — aż do popełnienia samobójstwa włącznie. Źródłem w i e l u zbrodni są czarownictwo i czary p r a k t y k o w a n e w obrębie społeczności. Czarownik uważany jest najczęściej za osobę groźną i straszną a potencjalna ofiara czasami sama, czasami wspomagana przez k r e w n y c h czy nawet całą społeczność wioskową usiłuje często usunąć czarownika z życia wioskowego. W badanym plemieniu zanotowano wiele t a k i c h przypadków. Cza­ r o w n i k ma rozliczne sposoby oddziaływania na swoją ofiarę .— może wystrzelić jakąś szkodliwą substancję w jej k i e r u n k u , rzucić czary na jej pożywienie przez wypowiedzenie określonych zaklęć czy przez uroczne spojrzenie. Może się wcielić �310 RECENZJE w drapieżne zwierzą i pożreć ofiarą, może działać za pośrednictwem bóstw i de­ monów. Obawa przed działaniem czarów zmusza człowieka do przeciwdziałania. W pierwszym etapie jest to przeciwmagia, w y k o n y w a n a na specjalne zamówie­ nie przez -dobrego maga. Gdy jednak to nie skutkuje, ofiara zaczyna uciekać się do ataków fizycznych na czarownika. Prowadzi to często do popełnienia przez niego samobójstwa, które przez społeczność wioskową nie jest oceniane jako rezultat zbrodni. Wręcz przeciwnie, w całej społeczności daje się odczuć odprę­ żenie i uczucie u l g i z powodu w y e l i m i n o w a n i a z i c h życia groźnej osoby. W niektórych jednak społeczeństwach czarna magia działa jako swoisty rodzaj sankcji p r a w n e j zapewniającej porządek społeczny, a czarownik otaczany jest czcią. Czarownictwo jest z reguły uprawiane przez ludzi o nieprzeciętnej inteligencji i osobowości, jest sztuką wymagającą opanowania złożonego systemu reguł i p r a k t y k magicznych oraz spełniania szeregu i n n y c h t r u d n y c h warunków. Czarownik często pomaga w o d k r y c i u przyczyn choroby zadanej przez innego czarownika. Jest to więc instytucja, która ma również swoje pozytywy i może przynosić korzyści. Zwyczaj stosowania k r w i l u d z k i e j celem naprawienia, przyspieszenia czy w ogóle powołania do życia pewnych zjawisk może być również źródłem w i e l u zbrodni w społeczeństwie p i e r w o t n y m . W I n d i i p r z y p a d k i zabójstw na t y m tle były raczej rzadkie, ale — co szczególnie zdumiewające — notowane były nawet w ostatnich latach w naszym stuleciu. Ostatni t a k i przypadek zdarzył się w Madhya Pradesh w 1975 r. Policja zauważyła w pobliżu jednej z wiosek, pły­ wające w rzece ciało bez głowy. Śledztwo wykazało, że było to morderstwo r y t u ­ alne dokonane przez jednego z tubylców na p r z y p a d k o w y m współplemieńcu ce­ lem zapewnienia męskiego potomstwa którejś z dwóch żon, j a k i e posiadał prze­ stępca. Morderca uciekał się uprzednio do różnych sposobów — m o d l i t w , p r a k ­ t y k magicznych i czarów, lecz gdy to nie pomogło, za namową przyjaciela spróbował niezawodnego sposobu l u d z k i e j ofiary. Wybór był przypadkowy, m o r ­ derstwo dokonane zostało z zachowaniem pełnego rytuału. Obcięto ofierze gło­ wę, odprawiono n a d nią w domu skomplikowane p r a k t y k i magiczne, ciało w r z u ­ cono do rzeki. T a k i rodzaj ofiar w ludziach n i e należał do rzadkości w Madhya Pradesh. W i a r a w magiczną siłę ludzkiej k r w i jest powszechna na całym świecie od dawien dawna. W Europie średniowiecznej k r e w ludzka była niezawodnym l e k a r ­ s t w e m na trąd (w bajkach G r i m m a trąd zostaje uleczony przez kąpiel w świeżej k r w i n i e w i n n y c h dziewcząt). K r e w ludzka uznawana jest również wśród w i e l u ludów p i e r w o t n y c h jako szczególnie cenny składnik wzbogacający ziemię. Praktykowaną metodą jest w y ­ p r a w a do odległej w i o s k i i ranienie nożem l u b strzałą śpiącej kobiety. Broń tę następnie, po powrocie do domu myje się w wodzie i wodą tą zmieszaną z krwią polewa się ziemię przed siewem. Ofiary z k r w i l u d z k i e j , a nawet z ludzi składane są bogini ziemi, aby zapewnić pomyślne żniwa i bogate plony. Znany antropolog E. Westemarck pisze na ten temat: „Porównawcze badanie p r a k t y k i ofiar w ludziach wykazuje, że składane są one często w okresie wojen, przed walką i w czasie oblężenia. Służą też p o w s t r z y m a n i u grożącej epidemii, zapobieżeniu klęsce głodowej czy klęsce posuchy. Mają na celu odwrócenie groź­ by powodzi, uchronienie od śmierci jakiejś ważnej osoby, głównie wodza czy króla. Ze wszystkich t y c h faktów wysunąć można, j a k sądzę, u p r a w n i o n y w n i o ­ sek, że ofiary w ludziach stanowią w większości wypadków m e t o d ę z a b e z ­ pieczenia ż y c i a l u d z k i e g o [!] o p a r t ą n a i d e i s u b s t y t u c j i . . . " (s. 93). We wszystkich społeczeństwach plemiennych cudzołóstwo uważane jest za �RECENZJE 311 poważne wykroczenie. Istnieje t a m na ogół duża swoboda seksualna przed mał­ żeństwem, jednakże z chwilą, gdy dziewczyna wkroczy w związek małżeński, obowiązuje ją już bezwzględna wierność mężowi. Istnieje bardzo silne wierzenie, że cudzołóstwo przynosi hańbę rodzinie, ponieważ naraża ją na gniew i zemstę boga klanowego i na opuszczenie przez duchy przodków. Niezależnie od tego przekonania, plemieńcy są po prostu zazdrośni i posiadają wybujały tempera­ ment. Są gwałtownymi kochankami i zawsze starają się separować swoje żony od osób, które mogłyby zwrócić i c h uwagę. Cudzołóstwo, dalej, zgodnie z t u b y l ­ czymi w i e r z e n i a m i może spowodować nagłą śmierć bydła czy innego i n w e n t a ­ rza. Osoba, która dopuściła się tego wykroczenia, może oślepnąć, może też n a ­ stąpić śmierć w rodzinie. Jeśli mąż udaje się na polowanie, a żona w t y m cza­ sie popełnia cudzołóstwo, spowoduje to skalanie ziemi i polowanie nie uda się. Wierzy się, że osobę cudzołożącą spotka k a r a nadprzyrodzona. Jej wymierzenie przypisuje się na ogół bogowi k l a n o w e m u i duchom przodków, które w takich wypadkach opuszczają wioskę. Mogą one nawet przybrać postać zwierzęcia i za­ mordować ofiarę. Historie tego t y p u to w opiniach tubylców nie bajki, lecz część ich życia — wierzą w n i e głęboko i boleśnie odczuwają. Nic więc dziwnego, że zdradzony mąż wyposażony w t a k i oręż wierzeń i wartości oraz własne pasje i namiętności często sam wymierza żonie sprawiedliwość i zabija ją. Najczęściej ofiarą pada właśnie ona, a nie j e j kochanek. We współczesnej c y w i l i z a c j i znaczna większość zabójstw dokonywana jest z pobudek materialnych. Wśród tubylców natomiast m o t y w zysku materialnego nie jest często spotykaną przyczyną zbrodni. Zabójstwa związane z własnością, które i t u t a j się zdarzają, wynikają raczej ze sporów na temat p r a w i p r z y w i ­ lejów dotyczących podziału i użytkowania mienia w obrębie aktualnie gospoda­ rującej rodziny. Jeśli chodzi o morderstwa, to są one raczej rezultatem g n i e w u i niezadowolenia wyrastającego na t y m t l e aniżeli samej rządzy zysku czy po­ siadania. W k i l k u wypadkach morderstwa były wyrazem samoobrony przed pró­ bą zagarnięcia przez kogoś ziemi czy też innej własności tubylca. W t y m kontekście w a r t o jednak zaznaczyć, że B h i l o w i e utrzymują się głów­ nie z p r y m i t y w n e g o r o l n i c t w a i zbieractwa płodów leśnych. Przewaga samo­ wystarczalnej gospodarki stanowi podłoże, na którego t l e wiele przestępstw staje się bardziej zrozumiałych. Chodzi t u zwłaszcza o kradzież i grabieże. Przez długi czas plemiona te były eksploatowane i ciemiężone przez rząd, który nakładał liczne ograniczenia na i c h p r a w a do ziemi i p r o d u k c j i leśnej. Jest rzeczą n a t u ­ ralną, że w tej sytuacji wytworzyło się coś w rodzaju goryczy i cynizmu w całej postawie tubylców wobec życia i społeczeństwa. W „chudych" miesiącach wiele tubylczych r o d z i n zmuszonych jest żywić się korzeniami, b u l w a m i dzikich roślin, owocami leśnymi, grzybami i wszelkimi rodzajami małych stworzeń i owadów. Życie jest szczególnie ciężkie, zwłaszcza w początkach sezonu deszczowego, kiedy zapasy zbóż są zupełnie wyczerpane, a las niewiele również może dostarczać o tej porze r o k u . W tej sytuacji plemiona stają się szczególnie n o n k o n f o r m i styczne wobec p r a w a i zwyczaju. Człowiek, który gotów jest zrobić wszystko, aby wyżywić żonę i dzieci, nie troszczy się o konsekwencje swoich działań. Skrajne ubóstwo, nędza, choroby i całkowity b r a k j a k i c h k o l w i e k ułatwień, które uczyniłyby życie bardziej znośnym — wszystkie te c z y n n i k i współdziałają w znacznym umniejszeniu wartości ludzkiego życia. Dalsze z l i s t y motywów zbrodni to urażona godność, zraniona duma czy wreszcie zwykła irytacja. Należy zaznaczyć, że powody, wokół których w y r a ­ stają kłótnie wśród tubylców, wydają się n a m czasami groteskowo śmieszne. Nigdy jednak nie możemy przykładać naszych standardów do wartości uznawa­ nych przez nich. �312 RECENZJE Na koniec wspomnieć należy o całej szeroko pojętej sferze stosunków r o ­ dzinnych, które w życiu tubylców odgrywają rolę bardzo ważną. Ludzie żyją razem w grupach rodzinnych i krewniaczych, kontrolują się, wpływają na siebie wzajemnie. Małżeństwo jest t u partnerstwem w rzeczywistym tego słowa zna­ czeniu, a nie t y l k o związkiem powołanym do płodzenia dzieci. Mąż i żona dzielą wiele ważnych spraw życiowych, łączą i c h silne więzy emocjonalne. Ta szczę­ śliwa, zjednoczona rodzina zagrożona jest jednak przez k i l k a czynników. Jed­ n y m z nich, -o czym mówiliśmy już poprzednio, jest wejście pomiędzy małżon­ ków osoby trzeciej. I n n y m jest obecność w gospodarstwie młodszego brata męża, który posiada szereg przywilejów w stosunku do żony swego starszego b r a t a . Jeszcze i n n y m jest szeroko rozpowszechniony zwyczaj pozwalający zamężnej dziewczynie na częste odwiedzanie domu swojej m a t k i . Dalszym są wciąż nie­ nasycone skłonności małżonka do eksperymentowania w dziedzinie życia domo­ wego i wikłania się w różne pozamałżeńskie układy. Wszystkie te c z y n n i k i s t w a ­ rzają sytuację, które mogą się istać przesłankami do popełnienia czynów prze­ stępczych. Udaremnione pragnienia seksualne, zazdrość związana z uczuciem współmałżonki do swojej m a t k i , dalej głód i zmęczenie — wszystko to może doprowadzić zirytowanego męża do czynów gwałtownych, aż do zabójstwa włącz­ nie. Powiedzmy, że wraca on po całodziennej, ciężkiej pracy w polu czy w lesie głodny i zmęczony. Okazuje się, że żona n i e przygotowała m u posiłku. To samo powtarza się następnego dnia rano. Gdy mąż indaguje żonę dlaczego nie podaje m u posiłku, ona odpowiada, że nie m a nic do ugotowania i że jeśli chce, może poszukać sobie innej żony. To doprowadza męża do f u r i i . Irytację jego potęguje jeszcze płacz głodnych dzieci W końcu t r a c i nad sobą kontrolę i uderza żonę siekierą, leżącą z w y k l e pod ręką. Zabija też dzieci. Zrozpaczony swoim postęp­ k i e m , rozgłasza sąsiadom o t y m co zrobił, poczem ucieka i wiesza się na po­ b l i s k i m drzewie. W y p a d k i takie notowane były w Madhya Pradesh. Czasami żona z różnych powodów odmawia mężowi usług seksualnych. Jest jednak zazdrosna o męża i gdy t e n zaczyna rozglądać się za inną kobietą, za­ czyna go śledzić. Gdy śledztwo potwierdza j e j przypuszczenia, często atakuje swoją rywalkę fizycznie i może ją nawet zabić. Jeśli jednak chodzi o poligamiczne układy, to napięcia i stressy wypływa­ jące z nich nie prowadzą jednak do tragedii t a k często, j a k należałoby tego oczekiwać. Kłótnie między żonami zdarzają się często, mogą w końcu w y p r o ­ wadzić męża z równowagi — może on uciekać się w t a k i c h przypadkach do rękoczynów, które wywołują z k o l e i chęć odwetu, ale na ogół rzadko prowadzi to do tragedii. Pomiędzy starszym b r a t e m i żoną jego młodszego brata istnieje absolutny zakaz stosunków seksualnych, t u b y l c o m t r u d n o jest nawet wyobrazić sobie moż­ liwość złamania tej reguły. Natomiast młodszy brat posiada szereg daleko idą­ cych przywilejów w stosunku do żony swojego starszego b r a t a . Może z nią f l i r ­ tować, pozwalać sobie na niewinne żarty, może wreszcie zostać jej kochankiem. Po śmierci j e j męża ma prawo pierwszeństwa do poślubienia j e j ; jeśli wyjdzie ona za mąż za kogo innego, ma prawo żądać 'odszkodowania. Jest rzeczą n a t u ­ ralną, że wśród tubylców, gdzie bracia żyją razem, dzieląc wspólny dom i gos­ podarstwo, gdzie istnieje zazdrość i namiętne pragnienia seksualne, tradycja t a k a prowadzić może niekiedy do poważnych kłopotów. I n n y m bardzo częstym źródłem domowych napięć i starć jest zwyczaj po­ zwalający zamężnej dziewczynie na odwiedzanie domu swojej m a t k i . W i z y t y te dla każdej tubylczej dziewczyny są źródłem w i e l k i e j radości i ekscytacji, sta­ nowią ważny składnik j e j życia. D o m rodzinny pozostaje zawsze w pamięci jako miejsce, do którego chętnie się wraca, zapomina się o wszystkich trudnościach, �RECENZJE kłopotach i kłótniach, a pozostają t y l k o uczucia czułości i miłości w stosunku do rodziców i miłe wspomnienia, które porównuje się z ciągłymi niesnaskami w nowo założonym domu. Dziewczęta udając się do swojego domu rodzinnego z okazji różnych uroczystości (narodziny dziecka, małżeństwo, pogrzeb) zostają, t a m często czas dłuższy, pomagając w pracach polowych i domowych. Mąż t r a c i na pewien czas ręce do pracy. Gdy w i z y t y stają się zbyt częste, zaczyna podej­ rzewać, że powodem i c h jest jakiś f l i r t , że jest po prostu zdradzany. Atmosfera się zaostrza, gdy żona nie k r y j e s*wojego entuzjazmu w opowiadaniach o domu. Może też odmówić p o w r o t u . Prowadzi to niekiedy do tragicznych wydarzeń z sa­ mobójstwem i zabójstwem włącznie. Te i t y m podobne c z y n n i k i (warto t u wspomnieć jeszcze o alkoholizmie,, zjawisku dość powszechnym wśród Bhilów, mającym również tragiczne następ­ stwa) stwarzają przesłanki sprzyjające wszelkiego rodzaju wykroczeniom prze­ c i w k o obowiązującym regułom. Jest t o zarazem ów plemienny kontekst zbrodni, przedstawiony zresztą przez autora w sposób przekonujący i interesujący. W dalszych p a r t i a c h książki S. C. V a r m a przechodzi do niezwykle drobiaz­ gowej analizy bezpośrednich motywów, przebiegu zbrodni oraz ukazania całego szeregu zmiennych współdziałających w k o n k r e t n y c h przypadkach zabójstw do­ konanych w poszczególnych okręgach: w Madhya Pradesh, "w okręgu Jhabua,. w okręgu Dhar. Są to w m o i m przekonaniu analizy niewiele już ciekawegownoszące z p u n k t u widzenia oświetlenia samej istoty problemu. Weźmy dla przykładu jedną z tabel: M o t y w y zabójstw W 100 przypadkach, jakie zaistniały w Madhya Pradesh Motyw Osobista wrogość Nagła prowokacja Spory o własność Seks Przesądy Inne m o t y w y Razem Liczba zabójstw 32 28 15 8 1 16 100 Okazuje się, że 60V» zabójstw w y n i k a z osobistej nienawiści czy nagłej p r o ­ wokacji. Spory dotyczące własności są przyczyną zabójstw w lo°/o, seks jest czynnikiem w 8"/o. Stwierdzenie, że u podstaw 60°/» zabójstw leży nienawiść i nagła prowokacja, nie jest żadnym wyjaśnieniem. Wiemy bowiem, chociażby z wyżej przytoczonych wywodów, j a k i wpływ na zachowanie człowieka mają wartości uznawane przez społeczeństwo, w którym żyje, wartości, które potrafią przecież znacznie ograni­ czyć l u b wzmocnić uczucia i zachowania wypływające z nienawiści, zazdrości i t p . Dalsze tabele zamieszczone w książce ukazują n a m podział przestępców i ofiar ze względu na płeć (zarówno napastnikami, j a k i ofiarami bywają nieporówna­ nie częściej mężczyźni niż kobiety — 148:2 i 86:14), mówią n a m o b r o n i n a j ­ częściej używanej przy zabójstwach (łuk i strzały), o w i e k u przestępców i ofiar (największa liczba zabójców — 111 i ofiar — 6Й, mieści się w przedziale w i e k u od 21-41 lat, t y l k o w 18 przypadkach w i e k zabójców przekraczał 41 lat, a w 21 przypadkach był niższy niż 21 lat). Dalsze analizy wykazują, że zbrodnie są popełniane główna wieczorem i w nocy, że i c h nasilenie przypada na określone miesiące w r o k u . �314 R E C E N Z J E Jakie jest stanowisko władz rządowych wobec w y k r y t y c h i zarejestrowanych przypadków zabójstw? Orzeczeniem sądu rzadko bywa w y r o k śmierci. W p r a w ­ dzie zabójstwa te bywają czasami bardzo brutalne, jednakże nawet w t a k i c h przypadkach rząd skazuje winowajcę na dożywotnie więzienie, uzasadniając to często argumentem, że przestępca jest plemieńcem i jako t a k i nie jest w pełni świadomy wszystkich i m p l i k a c j i swojego czynu. A r g u m e n t ten bywa w y s u w a n y nawet w w y p a d k u rozmyślnego zabójstwa. Uważa się to często za postępowanie niekorzystne z p u n k t u widzenia odstraszenia od przyszłych potencjalnych za­ bójstw. Żadne szczególne piętno nie ciąży na zabójcy po jego powrocie do plemie­ nia. Jest przyjmowany do obozu znajdującego się poza granicami wioski. Przed wkroczeniem do w s i odprawiona zostaje specjalna ceremonia, musi on też urzą­ dzić ucztę dla starszyzny plemiennej i k i l k u i n n y c h osób. Po wypełnieniu t y c h powinności były przestępca zostaje ponownie włączony do społeczności i za­ czyna wieść normalne życie. Nie okazuje m u się żadnego lekceważenia, nie jest narażony na żadne upokorzenia, nie ulega piętnu niższej pozycji społecznej. Rzadko l u b też prawie wcale się zdarza, b y usiłował popełnić ponownie m o r d e r ­ stwo. B h i l o w i e nie są profesjonalnymi zabójcami. W rozważaniach autora, choć zajął się on w swej pracy problemem p i e r ­ wotnej zbrodni i kary, przestępstwami, które w naszym prawodawstwie uważa się za k r y m i n a l n e , przebija w i e l k a sympatia dla t y c h ludów, inteligentne w n i k ­ nięcie w cały k u l t u r o w y kontekst problemu, głębokie zrozumienie warunków, w j a k i c h żyją ci ludzie, i — j a k sam pisze — „ich dziecięcej n a t u r y " . „Nie­ zależnie od tego, j a k i e aberacje wykazują Bhilowie, wynikają one nie z tchó­ rzostwa czy słabości charakteru, przeciwnie wiele z nich to symptomy w i g o r u , męstwa i pobudliwości. [...] I być może kiedyś w przejawach k u l t u r y t a k i c h plemion zaczniemy dopatrywać się oznak twórczego geniuszu, pozytywnych i po­ stępowych i d e i " (s. 359). Otrzymaliśmy więc nową, interesującą pozycję z dziedziny bardzo w a n t r o ­ pologii społecznej zaniedbanej, a mogącej przecież dostarczyć klucza do zrozu­ mienia w i e l u podstawowych problemów ludzkiej egzystencji. J . Š T I K A , Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 Współczesne zainteresowania etnograficzne pożywieniem l u d o w y m na terenie Czechosłowacji wiążą się przede wszystkim z t a k i m i nazwiskami, j a k M . Ludví­ kova, M . M a r k u s , J . Šťastná i R. Stoličná'. Ostatnio bibliografia ta została p o ­ szerzona o nazwisko J . S t i k i , które zwykliśmy łączyć z badaniami nad szałaśn i c t w e m i r o l n i c t w e m oraz Valašskim Muzeum v Přírodě w Rožnovie pod R a d ­ hostem, którego jest długoletnim dyrektorem. J . Štika, autor najnowszej mono­ g r a f i i pożywienia ludowego, stanowiącej po U ' wojnie światowej już trzecią regionalną monografię z tego z a k r e s u , związany jest długoletnimi badaniami, 2 Zob. m . i n . : M . L u d v í k o v a , Lidová strava na Brněnsku, „Časopis M o ­ ravského Muzea", R. 46: 1961, s. 83-126; M . M a r k u š , Súčasný stav badania o 1'udovej stravě na Slovensku, „Slovenský Národopis", R. 17: 1969, z. 4, s. 493548; J . Š ť a s t n á , Změny v tradiční lidové stravě a její stav v současnosti, „Česky l i d " , R. 49: 1962, n r 1, s. 1-9; R. S t o l i č n á , Zemiakové jedlá v 1'udovej stravě, „Slovenský Národopis", R. 26: 1978, n r 3, s. 471-480. M a r k u š , op. cit.; M . Ú l e h l o v á - T i l s c h o v á , Česká strava lidová, Praha 1945. i 8 �315 RECENZJE pracą i miejscem urodzenia z Wołoszczyzną Morawską, będącą przedmiotem omawianej t u monografii. J . Štika jest również organizatorem k i l k u konferencji poświęconych badaniom k u l t u r y ludowej w K a r p a t a c h . Z jego też i n i c j a t y w y odbyła się w 1980 r. konferencja na temat pożywienia l u d o w e g o . Założeniem j e j — było z jednej stron ukazanie t r a d y c y j n y c h p o t r a w ludowych, a z drugiej możliwości wykorzystania i c h w wyżywieniu współczesnego społeczeństwa cze­ chosłowackiego. Dodać należy, że konferencji tej towarzyszył pokaz przyrządzania tradycyjnych p o t r a w oraz racjonalnego i c h wykorzystania . Doskonała znajomość Wołoszczyzny Morawskiej, osobiste zaangażowanie i emocjonalny stosunek autora do ziemi rodzinnej dały b a r w n y obraz nie t y l k o pożywienia regionalnego, ale i k u l t u r y ludowej mieszkańców tego regionu. Celem bowiem autora było ukazanie zróżnicowanego i zmieniającego się pożywienia na tle szerszych zjawisk k u l t u r o w y c h i stosunków społeczno-gospodarczych tej ziemi. Dużą zasługą autora było wykorzystanie różnorodnych źródeł, nie t y l k o z l i t e r a ­ t u r y i badań terenowych, ale także archiwalnych, w t y m danych dotyczących jadłospisów siedmiu wałaskich rodzin z l a t .1843-1845. Wiele materiału przyniosły odpowiedzi na ankiety skierowane do gospodyń wiejskich, a także zorganizowane dla n i c h spotkania towarzyskie wraz z biesiadami l u d o w y m i , w czasie których padało wiele uwag na temat spoisobu przygotowania podawanych wówczas t r a ­ dycyjnych p o t r a w wałaskich, j a k i społecznych aspektów pożywienia. Wszystko to oraz przejrzysty układ pracy — zarówno merytoryczny, j a k i graficzny •— sprawiło, że otrzymaliśmy cenną monografię pożywienia ludowego jednego z cie­ kawszych regionów etnograficznych Czechosłowacji. Wołoszczyzna Morawska zajmuje wschodnią część ziem czeskich, górzysty t e r e n położony nad granicą słowacką. Najstarszymi osadnikami t y c h ziem był l u d rolniczy narodowości czeskiej, który od X I I I do X V I w . zajął urodzajne gleby położone w dolinach. W górzystej części regionu osiedlili się w X V I i X V I I w . koloniści wołoscy, których k u l t u r a z l i c z n y m i wpływami rumuńskimi, polskimi, ukraińskimi i słowackimi wycisnęła szczególne piętno na życiu i k u l ­ turze mieszkańców tego regionu, odróżniając je znacznie od pozostałych ziem czeskich. Ukształtowanie terenu Wołoszczyzny Morawskiej przyczyniło się do u t r z y m y w a n i a się przez długi czas zróżnicowania k u l t u r y pomiędzy nizinną i górzystą częścią tego regionu. W pożywieniu różnice te przejawiały się między i n n y m i w zestawie u p r a w i a n y c h zbóż, rodzajach p o t r a w i jadłospisach. W ciągu X I X w. różnice te stopniowo malały. Pszenica zaczęła pojawiać się również w górach, wypierając grykę i inne rodzaje zbóż. Również szałaśnictwo znalazło się w regresie. Wzrosła natomiast znacznie hodowla trzody chlewnej. A u t o r omawia różnice w pożywieniu nie t y l k o pomiędzy dwoma w s p o m n i a n y m i częś­ c i a m i Wołoszczyzny, ale także terenami sąsiednimi (zwłaszcza Hana i Słowacko). Nieurodzajność gleby i nędza l u d u spowodowały opóźnienie się rozwoju gospo­ darczego i k u l t u r o w e g o tego regionu w stosunku do bogatych części M o r a w . Z opóźnieniem przejmowano nowe rodzaje artykułów spożywczych i nowe recep­ t u r y . Stosunkowo późno doszło t a m do modernizacji paleniska. Temu ostatnie­ m u autor poświęcił wiele uwagi, wykorzystując cenne materiały z ankiet ze3 4 5 Były to m . i n . konferencje: „Agricultura carpatica" I i I I , zorganizowane w 1973 i 1979 r. „Konferenci o lidové stravě", 8-9 X 1980 г., Valašské Muzeum v Přirodě, Rožnov pod Radhoštěm. Warto t u przypomnieć, iż w 1968 r. w Polsce odbył się k o n k u r s na t r a d y ­ cyjne p o t r a w y ludowe regionu K a r p a t , którego i n i c j a t o r e m i organizatorem była d y r e k t o r Muzeum i m . W. Orkana w Rabce, m g r M . Lechowska-Bujak. Myślą przewodnią k o n k u r s u była chęć wykorzystania prezentowanych p o t r a w w m i e j ­ scowej gastronomii. 8 4 5 �316 RECENZJE branych na ten temat przez Valašské Muzeum v Přírodě. Z o t w a r t y m p a l e n i ­ skiem, na którym przygotowywano pożywienie, wiązał się cały jadłospis i sposób jedzenia potraw. Wraz ze zmianą .paleniska nastąpić mogły dopiero dalsze zmia­ n y w technice przyrządzania i sposobie spożywania potraw. Praca podzielona jest na 4 rozdziały: 1. Osadnictwo i produkcja r o l n a ; 2. Rozwój ludowego pożywienia; 3. Przyrządzanie jedzenia; gotowanie, pieczenie, spożycie; 4. Jadłospis codzienny i świąteczny. W kolejnych rozdziałach autor omawia poszczególne p r o d u k t y żywnościowe, i c h przetwórstwo i wykorzystanie, różnego rodzaju p o t r a w y i i c h miejsce w t r a d y c y j n y m i współczesnym jadło­ spisie, podział pracy między mężczyzną, kobietą i dziećmi, uroczystości rodzinne i doroczne i t p . Zakres czasu objętego pracą przedstawia się jednolicie. Niekiedy autor sięga wstecz nawet do X V I I I w., o ile pozwalają na t o posiadane przez niego materiały. Dużo miejsca poświęcił autor ukazaniu t r u d u kobiety w i e j ­ skiej, spędzającej większość swego czasu w k u c h n i i gospodarstwie. Liczba godzin poświęconych przez nią na przyrządzenie jedzenia wzrastała dodatkowo jeszcze podczas pieczenia chleba, świniobicia, świąt dorocznych i rodzinnych. Toteż w uznaniu i c h pracy autor zadedykował swą monografię „prostym wałas k i m gospodyniom, które t a k dzielnie i zwyczajnie znosiły swój ciężki los". Praca licząca 170 stron posiada bibliografię, słownik wyrazów gwarowych, indeks nazwisk i miejscowości, streszczenia obcojęzyczne (rosyjskie, polskie, n i e ­ mieckie i angielskie), liczne fotografie oraz wybór przepisów t r a d y c y j n y c h p o ­ t r a w wałaskich. Zofia Szromba-Rysowa NÉPRAJZ, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája, 1945-1974, oprać. Zoltán Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, ss. 135 W 1971 r. ukazała się na Węgrzech B i b l i o g r a f i a Etnograficzna, opracowana przez Istvána Sandora. W obejmującej 739 stronic pracy pomieszczono przede wszystkim d r u k i zwarte oraz artykuły drukowane na łamach czasopism i perio­ dyków, j a k i e ukazały się w latach 1955-1960. Abstrahując od f a k t u , iż pozycja ta w c h w i l i obecnej jest już niewystarczająca, należy zwrócić uwagę n a to, że poza polem penetracji bibliograficznej znalazła się duża grupa p u b l i k a c j i etno­ graficznych, pomieszczonych w miesięcznikach, k w a r t a l n i k a c h i rocznikach w y ­ dawanych staraniem węgierskich muzeów, przede wszystkim regionalnych. Lukę tę właśnie postanowiono wypełnić Ministerstwo K u l t u r y , zlecając Muzeum i m . Deriego w Debreczynie opracowanie b i b l i o g r a f i i zawartości węgierskich perio­ dyków muzealnych, w t y m materiałów etnograficznych. Efektem k i l k u l e t n i e j pracy współpracowników Muzeum w Debreczynie (Z. Héthyego, I . Т. Horvátha i L. Ormosiego) była opublikowana w 1976 г. bibliografia materiałów etnograficznych, jakie w latach 1945-1974 znalazły się na łamach 44 czasopism i roczników muzealnych. Materiał bibliograficzny po­ dzielono na 34 działy: Bibliografie i leksykony, H i s t o r i a n a u k i , Badania etno­ graficzne, L u d y , Tereny i g r u p y narodowościowe, Etnogeneza, K o n t a k t y etniczne, Atlasy i mapy, Zbieractwo, Rybołówstwo, Myślistwo i pszczelarstwo, Hodowla, Rolnictwo, Odżywianie, Osadnictwo, Sztuka ludowa, K o m u n i k a c j a i transport, Technologia ludowa, Handel, Społeczność, Przyrodoznawstwo, Świat wierzeń, Obyczaje, Prawo, Poezja ludowa, M u z y k a , Taniec, Zabawa i inscenizacja, Re­ cenzje książkowe. Całość, rozbita dodatkowo na podgrupy, obejmuje łącznie 1455 pozycji bibliograficznych. Pamiętając o niezwykle b u j n i e rozwijających się �317 RECENZJE o s t a t n i m i czasy badaniach komparatystycznych wydawca, Centralny Ośrodek Konserwacji i Metodologii Muzealnej, zaopatrzył pozycje, tę we wstęp i schemat k l a s y f i k a c j i materiału w językach: węgierskim, angielskim, f r a n c u s k i m , niemiec­ k i m i rosyjskim. Artykuły posiadające streszczenia w językach obcych .(przede wszystkim w niemieckim) zaopatrzono dodatkowo w tytuły tłumaczone na te języki. W aneksie znalazły się indeksy nazwisk autorów, muzeów, o zbiorach których pojawiły się publikacje, oraz indeks nazw geograficznych. Mając świadomość f a k t u , iż bibliografia jedynie wówczas może dobrze w y ­ pełniać swoją funkcję służebną wobec n a u k i , gdy systematycznie jest uzupeł­ niana o nowe publikacje, postanowiono zamieszczać materiały etnograficzne we wspólnej b i b l i o g r a f i i zawartości węgierskich w y d a w n i c t w muzealnych, która — będąc podsumowaniem rocznego dorobku naukowego pracowników muzealni­ ctwa — ukazuje się każdego r o k u we wrześniu, węgierskim Miesiącu Muzeów. Ważkość i n i c j a t y w y węgierskiego M i n i s t e r s t w a K u l t u r y zdaje się u s p r a w i e d ­ liwiać fakt, iż przedstawiamy ją m i m o pewnego opóźnienia. W k r a j u naszym w 1974 r. ukazała się Bibliografia zawartości wydawnictw muzeów w Polsce za lata 1945-1972, opracowana przez M . Laskowską i B. Pawłowską-Wilde. Od tego czasu, zamiast uzupełniania tej pracy, w 1978 r. otrzymaliśmy j e j drugie w y ­ danie. Jest natomiast sprawą oczywistą, że jedynie bibliografia stale uzupeł­ niana n o w y m i pozycjami prawidłowo może służyć r o z w o j o w i n a u k i . Koncepcja b i b l i o g r a f i i węgierskiej zdaje się zbliżać k u ideałowi. Leszek Hensel �Á � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26b502529fe4598badab5e420e9af4fb.pdf b5a6e3994e4b9d5515897947375b8298 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1094 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.269-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 KRZYSZTOF KU.ilAK P R Z Y P O M N I A N Y ŚWIAT SRÓDZIEMIA. PRÓBA E T N O L O G I C Z N E G O O D C Z Y T A N I A W Ł A D C Y PIERŚCIENI J . R. R. T O L K I E N A 1 „ N i e każde złoto j a s n o błyszczy, N i e każdy błądzi, k t o w ę d r u j e , N i e każdą siłę starość n i s z c z y , K o r z e n i w głębi lód n i e s k u j e , Z popiołów strzelą z n ó w o g n i s k a , A m r o k rozświetlą błyskawice, Z ł a m a n y m i e c z swą m o c o d z y s k a , K r ó l tułacz w r ó c i n a stolicę". Choć T o l k i e n umieścił t e n , choć t y l k o w czytelnikom, inny swój wiersz jako motto n i e w i e l k i m s t o p n i u mówi o a k c j i zawiera bowiem esencjonalny opis trylogii, w y d a j e książki, b a r d z i e j problematyki tego się, że podobał dzieła się i tak b a r d z o potrzebną w m o m e n c i e u k a z y w a n i a się książki (przełom 1981 i 1982 r) d a w ­ kę o p t y m i z m u i w i a r y w v i c t o r i e wartości n a c z e l n y c h . M i m o iż j e s t to już d r u g i e w y d a n i e tego u t w o r u , zdecydowałem się je p r z e d ­ stawić, gdyż podobnie j a k p r z y p i e r w s z y m w y d a n i u i dość dużym ják n a nasze w a ­ runki nakładzie etnografa (40 000 e g z e m p l a r z y ) , znów okazało książka t a jest szczególnie interesująca todę a n a l i z y . Z a w a r t y ewolucjonizmu, się to niewystarczające. Dla bez względu n a stosowaną m e ­ w n i e j materiał s t a n o w i wystarczającą bazę d l a w y z n a w c ó w p r z e d s t w i c i e l i szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , f u n k c j o n a l i z m , struk­ t u r a l i z m u i k i l k u j e s z c z e i n n y c h „izmów". Chciałbym Nie upieram ograniczała przedstawić się, b y inne kilka możliwości a n a l i z y etnologicznej zaprezentowana punkty dzenie. T e m a t y k a książki widzenia, przeze mnie a powinna próba właściwie pracy spojrzenia pobudzić Tolkiena. n a to dzieło ich wypowie­ jest mitologiczna, baśniowa, chciałoby się powiedzieć n a ­ w e t o d w i e c z n a . J e s t o n a w t a k i m stopniu f i k c y j n a i odżegnująca się od w s z e l k i c h k o n e k s j i ze współczesnością, że aż n a m a c a l n i e współczesna, a l u z y j n a i prawie publicystyczna. Naturalnie tują różny jest odbiór Władcy Pierścieni; momentami jedni t r a k ­ ją j a k baśń d l a d z i e c i l u b dorosłych, i n n i j a k zbeletryzowaną mitologię, a są i tacy, co patrzą n a to dzieło j a k n a t r a k t a t filozoficzny (w r ó w n y m s t o p n i u h i s t o ­ r y c z n y co f u t u r y s t y c z n y ) l u b j a k n a ujętą w literackiej formie rozprawę socjolo­ giczną c z y kronikę historyczną. P o p r o s t u każdy znajdzie t u coś d l a siebie, n a t o m i a s t niewątpliwą zaletą książki jest j e j niezwykły c z a r sprawiający, że c z y t e l n i k jest nie t y l k o odbiorcą opowieści T o l k i e n a , a l e i j e j współuczestnikiem, słowem p r z e n o s i się w świat jego baśni. T r z e b a powiedzieć, że nie jest to j e d y n a książka T o l k i e n a wydana 1 Króla, w P o l s c e . Wcześniej ukazał się Hobbit, r z e c z o t y l e ważna, choć klasą n i e J . R . R. Dwie Tolkien, Wieże), Władca Pierścieni t. 1-3, W a r s z a w a 1981. (trylogia — t o m y : Wyprawa, Powrót �270 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E dorównująca t r y l o g i i , że jest to f a b u l a r n y się o w y d a n i u kolejnej wstęp do n i e j . T r z e b a też dodać, że m ó w i p r a c y T o l k i e n a Silmarilliona — książki ułatwiającej n i e h i s t o r i i i geografii Sródziemia ( k r a i n y , gdzie t o c z y się a k c j a Władcy pozna­ Pierścieni), a także p o s t a c i i rekiwzytów mających w p ł y w n a późniejszy kształt społeczny, p o ­ l i t y c z n y i dalszą historię tego t e r y t o r i u m . Profesor badacz J . R . R . T o l k i e n (zm. 1973) z U n i w e r s y t e t u najstarszej dynawskiej i islandzkiej) manuskrypty danych na opisywane literatury angielskiej zawierające półkuli trafił, przez T o l k i e n a j a k twierdzi Teresa k r o n i k i Sródziemia — północnej. Epoka w Oxfordzie, i północnoeuropejskiej Kieniewicz , skan­ n a nie г znane- k r a i n y leżącej w e d ł u g w s z y s t k i c h historyczna, wydarzenia, znakomity (irlandzkiej, w której miałyby n i e jest i d e n t y f i k o w a l n a toczyć się n a podstawie za­ p r e z e n t o w a n e g o p r z e z niego materiału. Ó w t o n traktujący dzieło T o l k i e n a nie j a k o pracę literacką, ale j a k o s p o p u l a r y z o w a n e charakterystyczny dla wszystkich (przetłumaczone?) dzieło h i s t o r y c z n e , j e s t pasjonatów tego w w i e l u k r a j a c h z a c h o d u (nie mylić z z a c h o d e m dobieństw jest w i e l e ) w księgarniach sprzedaje autora. powiedzieć, że się m a p y Sródziemia z różnych jego epok, p l a n y k o l e j n y c h m a r s z r u t bohaterów, i l u s t r o w a n e k a m i z różnych książek tego a u t o r a . P a k t e m Dość w ujęciu t o l k i e n o w s k i m , choć p o ­ kalendarze ścienne ze s c e n ­ jest, że powstało stale powiększające się grono l u d z i , którzy (podobnie j a k Wańkowicz S i e n k i e w i c z e m ) z a f a s c y n o w a n i egzegezą T o l k i e n a , s p r a w d z a n i e m terminologii dencji znajomości t e k s t u , r o z u m i e n i e m h i s t o r y c z n e j i geograficznej, jest w y d a n a przez prof. T y l e r a zastąpioną pomocą d l a b a d a c z y T o l k i e n a j a k o źródło n a u k o w e , logii bezwzględnej sobie pozwolić Etnografowi daje tolkienowska" to książka T y l e r a będzie n a u k o w y m źródła n i e pozwalają potraktowanie tych ten­ będąca 8 samą nie­ pracę wkładem „tol- h i s t o r i i i k u l t u r y Sródziemia. Przyjmując, (podobnie rzecz się na poważnym e f e k t e m Sródziemia. Jeśli z a t e m p o t r a k t u j e m y kienologów" w poważne t r a k t o w a n i e dotychczas u j a w n i o n e itd. Bardzo „encyklopedia przy analizie n a zastosowanie ma z wymiarem opowieści to możliwość w k r o c z e n i a o ze s w o i m jako warsztatem mitu że chrono­ geograficznym) Sródziemiu są jego p r z e b o g a t e j możemy c z y baśni. analizy (i z a t u ­ s z o w a n i a w t e n sposób wątpliwości co do o k a l e c z a n i a i n n y c h w a l o r ó w tego dzieła). „Nieuważny i spieszący niestworzonych, szego p o z n a n i a się fantastycznych czytelnik przygód może potraktować czterech hobbitów t e j niezwykłej c y w i l i z a c j i . T y m j e d n a k , z i e m i a , prostota, mądrość i poczucie dzenie l u d z i i elfów, grube t o m y trudności w poznaniu graficznych, imion humoru dzieło hobbitów, wielkość, u p a d e k k r o n i k i stawiają w n i e z n a n y c h językach. [...] faktów wymagania historycznych, Orientację historie z bliż­ których urzekł c z a r całej p r a w d y . T e k s t b o w i e m najeżony własnych, jako i zrezygnować i nastręczają wiele jest masą n a z w legend, dodatkowo utrudnia Sród­ i odro­ opowieści, geo­ cytatów wielość i m i o n i nazw używanych p r z e z różne l u d y Sródziemia n a określenie t y c h s a m y c h osób c z y m i e j s c . Typowym przykładem jest Gandalf Szary, czyli Szary Pielgrzym, którego elfy zwą M i t h r a n d i r , K r a s n o l u d y - T h a r k u n , a który z a młodu nosił imię O l o r i n . Równiewiele i m i o n nosił w ciągu życia A r a g o r n — E s t e l z a d z i e c i n n y c h l a t w RievendelL później D u n a d a n , w B r e e z n a n y j a k o Obieżyświat l u b Strażnik, w G o n d o r z e ny Kamieniem Elfów choć n i e z a w s z e , maczenie jednej panował jako Król E l e s s a r . Wielość n a z w w y n i k i e m posługiwania się k i l k o m a językami, stanowią W języku S z a r y c h Elfów określenie samo, co w e Wspólnej M o w i e — ludzie z W e s t e r n e s s e , Kieniewicz, Zapomniany świat Dunedaini nazwa­ przeważnie, myśli, oddają t e n s a m sens i dlatego też autor k r o n i k i się n i m i w y m i e n n i e . * T. jest one t ł u ­ posługuje znaczy tyle- t e n zaś z k o l e i t e r m i n j e s t Sródziemia, „Literatura n a Świecie", n r 11: 1977, s. 321. ' J . E . A. T y l e r , Kieniewicz, The Tolkien op. cit., s. 321-326. Companion, London 1976; omówienie tej p r a c y : �RECENZJE tłumaczeniem z języka Quenya 271 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (Elfów Wysokiego Rodu) słowa Numenorejczycy, ludzie z Z a c h o d u " . 4 Tłumaczką książki Lewik. Wydaje jest Maria się, że p o p r a w k i Skibniewska, wiersze tłumaczył Włodzimierz w tłumaczeniu w i e r s z y w s t o s u n k u do pierwszego w y d a n i a n i e były najszczęśliwszym pomysłem. Powieść Hobbit byciu pierścienia, z a z n a j a m i a n a s z częścią bohaterów t r y l o g i i i o p o w i a d a o z d o ­ o jego dziwnych nięwidzialność. Z Wyprawy czuwający właściwościach dowiadujemy n a d bezpieczeństwem zapewniających się j a k G a n d a l f Sródziemia, szukający posiadaczowi Szary, dobry czarodziej sygnałów rosnącej w tęgę Siły Zła i współpracujący z w s z e l k i m i i s t o t a m i dobrej w o l i o d k r y w a , ścień będący w posiadaniu hobbita Froda jest J e d y n y m Pierścieniem, wszystkimi Pierścieniami Władzy. W s z y s t k i e są posiadaniu już w Nieprzyjaciela. n a r a z i e j e s z c z e szykującym doru, wszechwieczne F r o d a stają się p r z e d m i o t a m i wity tryb życia małych, szami z S h i r e ' u udaje w go swym wschodnim n a d światem. poszukiwań zapewniłoby Kraj hobbitów rządzącym tego siłom jednego, ciemności, królewstwie Mor- Shire osoba oraz obu stron. Zakłóca to spokojny, sympatycznych, jowialnych niziłkami) istot a n t r o p o i d a l n y c h , odeń owłosionych. F r o d o Zdobycie się do w o j n y panowanie pozostałe, z wyjątkiem hobbitów z hobbickiego praco­ (zwanych inaczej choć m n i e j s z y c h od człowieka i o w i e l e rezygnuje po­ że p i e r ­ sybarytyzmu i wraz bardziej z towarzy­ się do k r a i n y elfów R i v e n d e l l , gdzie odbyła się W i e l k a n a której postanowiono zniszczyć k l e j n o t . Najświatlejsi uczestnicy R a d y w i e d z i e l i , że p o s i a d a n i e i k o r z y s t a n i e z Pierścienia W ł a d z y z a t r u w a Rada, doskonale duszę właści­ c i e l a złem i żądzą władzy, a więc próba w y k o r z y s t a n i a p r z e z n i c h Pierścienia p r z e ­ ciw Nieprzyjacielowi doprowadzi do tego, że s a m i staną się do niego podobni. następnych wskazuje wieka, kart naszej trylogii n a niebezpieczeństwo społeczeństw, państw przez n a d m i a r n i e l i c z e n i e się z o p i n i a m i i n n y c h w Pierścienia. A b y dopomóc m u w spośród w s z y s t k i c h p l e m i o n władzy, b e z p r a w n e jej sprawowaniu. spełnieniu misji zamieszkujących się w n i e j 4 h o b b i c i ( F r o d o , S a m , M e r r y w i Pippin), Aragorn Powiernikiem uczestników t r z e c i e j erze i wreszcie Boromir — s y n właldcy G o n d o r u , wyprawy Sródziemie. i Gandalf Znaleźli Szary, Legó­ l a s — s y n króla elfów i doskonały łucznik, G i m l i — k r a s n o l u d i w i r t u o z topora czło­ j e j zgarnięcie c z y F r o d o zostaje wybrano Wiele deprawacji bojowego p r z e d s t a w i c i e l Dużych L u d z i . F r o d o i S a m m i m o w i e l u przeciwieństw docierają do s z c z e l i n Zagłady, a b y u n i c e s t ­ wić Pierścień. W t y m s a m y m czasie w o j s k a Gondoru i sprzymierzonego h a n u odnoszą ostateczne zwycięstwo n a d władcą M o r d o r u , Hobbici dokonują cudów o d w a g i i w o s t a t n i c h m o m e n t a c h w y r y w a n i śmierci. O s t a t n i a część książki o p o w i a d a , j a k drużyna z nim Ro- S a u r o n e m i jego armią. są z r a m i o n hobbitów w r a c a do swego- k r a j u , b y k u s w e m u przerażeniu i z d u m i e n i u zastać t a m ustrój a u t o r y t a r n y , z n i s z ­ c z o n y k r a j o b r a z , l u d z i żyjących bez n a d z i e i , biurokrację — słowem to w s z y s t k o , c o s p r z e c z n e było z naturą i kulturą hobbitów. Następuje p o w s t a n i e ( r e w o l u c j a ) z a c z y n a wracać do d a w n e j i Shire doświadczonych człon­ k ó w drużyny. Opowieść kończy się odejściem drużyny do k r a i n y elfów. N a końcu autor zamieszcza bardzo ziemia, genealogiom świetności pod p r z e w o d n i c t w e m starannie opracowane najważniejszych n y m i l i n g w i s t y c z n y m . R o b i to z a p e w n e filologicznych wątpliwy. i w i historycznych, a wpływ S a m Tolkien twierdzi, dodatki postaci, niektórym poświęcone historii Sród­ problemom etnogenetycz- równie poważnie, j a k i w s w y c h p r a c a c h jego profesji że zarówno przy jest w doborze tej literaturze nazw własnych, nie­ jak i n n y c h k w e s t i a c h czerpał z t r a d y c j i s t a r o a n g i e l s k i e j , j a k również z m o t y w ó w gockich 4 i frankońskich. Kieniewicz, Wydaje się być rzeczą niewątpliwą, op. cit., s. 323-324; f r a g m e n t książki T y l e r a , ale równie t e n odnosi że i n s p i r o w a n y się co p r a w d a dobrze możemy użyć go do o m a w i a n i a był do prac Tolkiena.. �Tabela I MORDOR SRODZIEMIE „szlachetnej postawy", zazwyczaj jasno­ istoty antropoidalne, włosi, zielono- lub blękitnoocy. Istoty formowane. Szkaradni, często skośnoocy, antropoidalne monstrualni, o nieprzyjemnym zapachu. o dużej frekwencji cech lecz szalenie zde­ Twarze ciemne, nawet czarne. Bezduszne z dominantą pozytywną automaty selekcjonowane na dokładne wykonywanie rozkazów, pozbawione j a ­ kichkolwiek skrupułów etos rycerski w życiu i w wojnie. W naj­ przedmiotowe traktowanie innych nawet gorszym razie zamknięci w sobie nie swoich krajan. szkodzą innym. Poczucie odpowiedzial­ sownie źli i okrutni. Opętani żądzą pięcia Potrafią ności za innych cechuje nie tylko po­ się po drabinie szczególne jednostki, ale w miarę rozwoju walni" — zatruci złem być władzy. bezintere­ „Niereformo- wydarzeń także całe społeczności demokratyczne [sic!], oświecone, mo­ dyktatura, totalitaryzm. Obywatel mechanizmem wości autorealizacji. Państwo jest akcep­ którego celem jest narzucenie tego sys- towane przez ogół obywateli. Władcy aparatu jest narchie. Jednostka posiada liczne możli­ państwowego, całemu Śródziemiu. Środkiem do tego cieszą się szacunkiem, są wyrozumiali jest ucisk i pozbawienie i sprawiedliwi. Instytucje społeczne są alnych plemion wyrazem potrzeb społecznych i posza­ nych jego nowania tradycji urzędnicy są dyktatorami. Kontrolę nad nimi obywateli. może ich indywidu­ M o r d o m i poszczegól­ Władca sprawować tylko i jego wyższy rangą. O stopniu akceptacji takiej władzy trudno w ogóle mówić wobec własnowolnienia społeczeństwa. ubez­ Trudno mówić o społeczeństwie w ogóle. Społe­ czeństwo jest straszliwie shierarchizowane. Aparat policyjny bardzo rozbudowany zwyczajny, zarówno w skali doby jak bezczas, czas wypłaszczony i roku, oraz epok historycznych. Jest to teraz w skali dnia i roku. Jest niewy­ — wielkie czas wymierny. Poszczególne jego jed­ mierny (można mierzyć go tylko, ze Sród­ nostki są łatwo ziemia). identyflkowalne Orientacja w porze dnia czy roku niemożliwa. Posiada jednak skie­ rowanie w przeszłość i przyszłość. W Mordorze ważniejsze jest jednak pojęcie przyszłości zachodni i południowy przynoszą świe­ wschodni żość i otuchę, rozwiewają ciemne chmury raża, odbiera nadzieję — odurza, paraliżuje, prze­ unoszące się nad światem duże różnice zarówno w krajobrazie na­ obszar zatruty, wyludniony, turalnym, jak i kulturowym. Krajobraz Sielskie łąki i pola. Jasne lasy. Przyjaźnie wyglą­ spopielony. wulkaniczny, mroczny. Bu­ dowle na ogół zrujnowane i opuszczone. dające góry. W krajobrazie widać har­ Populacja Mordoru zamieszkuje monijne współżycie człowieka (lub in­ tyczne miasta- puebla pełne machin za­ nych istot) i przyrody truwających środowisko. Jest to bra? „podobny do siebie", gigan­ krajo- monotonny w swej szpetocie i smutku. Trudno w nim znaleźć punkty charakterystyczne, uła­ twiające orientację biel, srebrny, zieleń, złoto słońca. Czerń czerń, czerwień, żółty i wszelkie odcienie używana jako kontur lub tło dla tym ciemne i posępne większego podkreślenia jasności barw �RECENZJE w równym stopniu odnajdujemy przez 273 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E tradycją celtycką, j a k i skandynawską. chociażby w opozycji w s c h ó d — z a c h ó d organizującej 5 Siad pierwszej geografię i h i s ­ torię Sródziemia, w p ł y w d r u g i e j w n a z w a c h t a k i c h istot, j a k troll, o r k , c z y w p e w ­ n y c h pomysłach f a b u l a r n y c h konstrukcji opowieści i w genealogiach ków układ pokrewnych przypominającej sagom i s l a n d z k i m , c z y w r e s z c i e w zarówno w części wydawniczy. Tolkien wypiera c z y c h wątkach odnaleźć możemy j e d n a k Okrągłego Stołu, Pieśni się związków książki najazdów pobrzmiewają Tatarów, wojen tycznych i szpiegowskich Sądzę, że b a r d z i e j motywy o Rolandzie, Joanny d'Arc czy idei Zjednoczonej kart jak i s u p l e m e n t a c h właśnie sagi i przyjęty p r z e z filologów i h i s t o r y ­ z jakąkolwiek inną dycją, negliżuje również w p ł y w ówczesnej rzeczywistości n a s w e dzieło. W rzach samej wprowadzającej, echa o królu A r t u r z e i R y c e ­ o Robin Hoodzie, biografii E u r o p y w okresie K a r o l a Wielkiego. wędrówek napoleońskich, oraz legend opowieści ludów, wojny tra­ pojedyn­ alpejskiego krymskiej rajdu Z innych Hannibala, c z y epizodów wynalazków t e c h n i c z n y c h I i I I w o j n y batalis­ światowej. uważny c z y t e l n i k mógłby p r z y n a j m n i e j podwoić listę t y c h s z c z e ­ gółowych motywów. Zajmiemy się t e r a z topografią jest o n a z o r g a n i z o w a n a najmniej 3 krainy, wokół Sródziemia. P o w i e d z i a n e zostało poprzednio, że osi wschód—zachód. Występują d l a których przeciwstawienie istotny. G d y b y ś m y p r z e d s t a w i l i j e n a j e d n e j Krotna Elfrfw t u jednakże wschód—zachód przy­ walor osi, wyglądałyby o n e następująco: Srodziemie N (daleko na zachodzie, za morzem I posiada Mordor r-j (wschód) [•-] (zwane również zachodem) H i s t o r y c z n i e S r o d z i e m i e podlegało e k s p a n s j o m zarówno z e w s c h o d u , j a k i z z a ­ c h o d u . Jednakże w I I I erze, w której toczy się a k c j a książki, k i e r u n e k „ W ę d r ó w k i ludów" może Oczywiście być t y l k o Mordor jeden: przyciąga Mordor-vSródziemie^-Daleki również terenów n a d g r a n i c z n y c h , a l e k i e r u n e k m i g r a c j i strugą w porównaniu opowiada boju z nawałnicą, o odwróceniu kierunku Zachód, istoty ze Sródziemia, jaką Sródziemie->-Mordor przewiduje zakładanej przez doktryna Saurona Nie m a tu jednak zwycięskie n i e zajmują ścisłego odwrócenia Saurona. tzn. wojska n a likwidacji a r m i i p r z e c i w n i k a i z n i s z c z e n i u jego g r a n i c z n y c h f o r t y f k a c j i . Wejście rantannie. Skażenie tej krainy jest * Por. np. J . G ą s s o w s k i , w mitach iryjskich ważnie więc zachodniego zapewne oceanu, Celtów, czyli lub wysp Atlantyku, były w mniemaniu z kwa­ jakiemu 1978, s. 153: „raj a n i n a niebie, l e c z r,a z a c h o d n i m oceanie Iryjczyków, [...] prze­ Wyspy lecz także i n n y c h mieszkańców c e l t y c k i e g o Z a c h o d u , z a m i e s z k a n e p r z e z bóstwa, d u ­ c h y zmarłych k r ó l ó w i bohaterów"; s. 154: „ w mitologii wyspy ze skażeniem, Warszawa n i e mieści się a n i w p o d z i e m i a c h , m a postać m i t y c z n e j w y s p y do M o r d o r u dopiero po długotrwałej porównywalne Mitologia Książka Do pod­ się n a obszarze kierunków, M o r d o r u , k r a i n y skażonej złem. Poprzestają i k o l o n i z a c j a tego o b s z a r u będzie możliwa z a p e w n e też k i l k a jest niewielką „migracji". Sródziemia n i e dochodzi. B a t a l i s t y c z n i e r z e c z cała r o z g r y w a przygranicznym. z a morzem. opanowuje Zachodu, których nie zawsze Celtów, Warszawa telnych herosów) c e l t y c k i e j o w e szczęśliwe z a m i e s z k a n e p r z e z d u c h y zmarłych są c e l e m w y p r a w i podróży, się w r a c a . " P o r . też J . R o s e n - P r z e w o r s k a , Religie 1971, s. 137: „ M a g m e l l albo m a g m e l d ( k r a i n a bogów, nieśmier­ jest też „słodką równiną", „krainą rozkoszy", wiecznie zieloną, pełną k w i a t ó w i łąk, gdzie w w i e c z n e j szczęśliwości bytują h e r o s i - ucztują, patrzą na tańczące dziewczęta, świata". 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . 28/2 słuchają pieśni. M a g mell leży po zachodniej stronie �274 RECENZJE podlega każdy posiadacz I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Pierścienia Władzy. Człowiek usiłujący zawładnąć t y m t e r y t o r i u m stałby się więc z a t r u t y złem, t a k j a k istoty żyjące t a m nieco wcześniej. Horyzontalia obydwu k r a i n — Sródziemia i M o r d o r u d l a l e p s z e j czytelności w tabelce I . N i e w y c z e r p u j e liwości przeciwstawień, ale już te z a p r e z e n t o w a n e — zostały ona zapewne przedstawione w s z y s t k i c h moż­ w n i e j budzą u uważnego c z y ­ t e l n i k a bądź z n a w c y T o l k i e n a p e w n e wątpliwości. Co do bardziej zapowiadanych widoczną wokół której wątpliwości, niekonsekwencją zorganizowane wschód. T y m c z a s e m wśród j a k i c h doświadczy jest p o j a w i e n i e są wartości M o r d o r u wiatrów czytelnik tabelki, się w i a t r u naj­ południowego. Oś, i Sródziemia, t o l i n i a zachód— pozytywnych o i d e n t y c z n y c h właściwościach, co w i a t r z a c h o d n i , występuje w i a t r południowy. N i e j e s t to j e d n a k p r z y p a d e k czy nieuwaga autora. Musimy odwołać się w t y m miejscu do Sródziemia, h i s t o r i i , której n a s z a opowieść jest t y l k o kolejną przedniej erze o d p o w i e d n i k i e m położone w później w północnej Mordorze. mierzone Mordoru siły tego państwa t e r y t o r i a południowe ze śródziemnym królewstwem N u m e n o r u . Umbar Zatem historii wersją. Otóż w było czarnoksięskie królewstwo części Sródziemia. C i e m n e Natomiast wcześniejszej odrodziły i Harad były l i n i a podziału siłami przypływa n a odsiecz n a zdobytych południowy w wymiar zatem nie tylko w historię. Z Angmar królewstwu Aragorn. na piratach U m b a r u wieje czasu, w ciwstawienie swemu — jednej Numenor), o śmiałym r a j d z i e A r a g o r n a okrętach Armia przebie­ rzeką władcy Przenosi Wiatr on nas więc s t r o n y jest j e j p r z y p o m n i e n i e m z drugiej zaś j e j zapowiedzią i odzyskaniu przez Gondor z po­ Gondoru z południa. p r z e s t r z e n i geograficznej. się sprzy­ gała wówczas n a osi północ—południe. P o n a d t o właśnie z południa p r z y b y w a kaźnymi po­ Angmaru (prze­ (przepowiednia u t r a c o n y c h obszarów p o ­ łudnia). Opisanie problemami tego jednego, jakże d r o b n e g o szczegółu p o z w a l a z e t k n i e się b a d a c z zrozumieć, z j a k i m i Sródziemia. M a m więc nadzieję, że c z y t e l n i c y w y ­ baczą m i pominięcie w i e l u i n n y c h , n i e k i e d y b a r d z i e j i s t o t n y c h wątpliwości, których wyjaśnianie wymagałoby ciągłego porzucania głównego wątku w t a k krótkim tekście ( j a k t e n artykuł) więcej z a m i e s z a n i a niż K o l e j n y m paradoksem związanego z M o r d o r e m , wydaje i n n y m i słowy mówiąc p r z y p o m i n a Sródziemia. Czerń występuje t a m mediacyjnym graniczne bądź w przyłączenia używają cały czas p r z e d rynsztunku bojowym c z y ubiorze Mamy Mordor to k r a j mechanicznej zła, jest z dobrem, ciemności, — po słabszej sił zła. W r e s z c i e jako nie­ emblematem są to obszary stronie czerń (np. A r a g o r n , dobra stosowana Frodo) jest charakteru. o p o z y c y j n y m i światami, z których Sród- jasnością, kłamstwa c y w i l i z a c j i podporządkowanej tego świata są zarówno przedmioty, barwach niektórych p o s t a c i t u z a t e m do c z y n i e n i a z d w o m a utożsamiane swych pozostania zwycięstwa dystynkcją i c h podwójnego, m e d i a c y j n e g o ziemie czerń jest więc także jej w wyborem: się do p e w n y c h zastosowanej Sródziemia, może być o d c z y t y w a n y z nim. T a k traktowana terytoriów, które stojące t y l k o i s t n i e n i e c z e r n i w ogóle; o i s t n i e n i u zła. F a k t , iż dzięki t a k są j a s n e k o l o r y zgoda n a złó i w a l k a wprowadziłoby się być występowanie c z e r n i , k o l o r u t a k mocno w zestawach b a r w n y c h głównie j a k o k o n t u r l u b tło. T a k a czerń p o t w i e r d z a czerni uwydatniane i wyjaśnienia. prawdą, szlachetnością, i n i s k i c h instynktów, idei zawładnięcia natomiast kraj nieludzkiej światem. Produktem j a k i ludzie, w r e s z c i e cała p r z y r o d a , Mordor ze s w y m i k r z y w y m i s z a b l a m i p r o w a d z i wojnę totalną niszcząc, paląc i tnąc w s z y s t ­ k o n a s w e j drodze. Zachód żyje w d o s t a t k u i t y l k o n i e w i e l k a część jego mieszkań­ ców zdaje sobie sprawę ze wzrastającego człowiek (lub i n n a istota) żyjący zagrożenia potęgą wschodu. bądź prześwietlonych lasów niechętnie myśli o możliwości u t r a t y s w e j S k o r o myśl t a k a jest o d r z u c a n a , n i e powstają oczywiście żadne a k c j e Rolę tę przejmują Przeciętny wśród s i e l s k i c h łąk, pól przynoszących dostatek stabilizacji. prewencyjne. n a siebie n i e l i c z n e , odcięte od r e s z t y Sródziemia s z c z e p y i osoby, �RECENZJE które t r a k t o w a n e są potrosze 275 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E j a k istoty z innego świata, niepotrzebnie wprowadza­ jące niepokój w powszedność s p o k o j n y c h d n i . M o r d o r n a t o m i a s t p r z e d m i o t o w o tuje zarówno własnego żołnierza, j a k i własne t e r y t o r i u m , n i e w a h a trak­ się unicestwić s w o i c h , gdy w y m a g a V go wyższa konieczność, c z y l i „dobro państwa i i d e i " . nierze Mordoru potrafią być bezinteresownie koniecznością pięcia się po d r a b i n i e nia Sródziemia. wykonywanie podjęcia Fakt, iż pewnych do M o r d o r u lewstwie Saurona i okrutni. Wszyscy Żoł­ opętani są władzy, N a m i e s t n i k Z ł a dąży zaś do o p a n o w a ­ mieszkańcy Wschodu są tresowani, programowani na zadań s p r a w i a , że gubią się, gdy s y t u a c j a w y m a g a od n i c h d e c y z j i — są więcej niż b e z d u s z n y m i wejściu źli t r a c i poczucie nie jest czasu odczuwany Pierścienia po p r z e k r o c z e n i u granic automatami. O s o b a z zewnątrz po i p r z e s t r z e n i . Zwłaszcza przez Mordoru przybyszów z czas zewnątrz. „nie mógł zorientować w Kró- Powiernik się w porze d n i a ; przypuszczał, że jest noc, a l e n a w e t r a c h u n e k d n i mylił m u się t e r a z . W t y m kraju ciemności gubiło się d n i , t a k j a k g u b i ł się każdy, k t o t u t a j d z i ł " *. C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t t u ostatnie słowo T o l k i e n a — nie się", ,trafił", użył on wyrażenia Mordoru mieszczą „dotarł", się w e słowem zawierają w sobie „przedarł wspólnym mianowniku gdyż „obłędu", zabłą­ „zabłądził',, C e l o w o wszystkie „błędu", wartości „błądzenia", antytetyczną inność w s t o s u n k u do wartości rządzących światem Sródziemia niezależnie od tego, c z y będą one dotyczyły czasu, p r z e s t r z e n i , e t y k i , p o l i t y k i , c z y i n n y c h wymiarów. Odczuwanie czasu i dokonywanie jego p o ­ m i a r u w sposób choćby n a t u r a l n y n i e jest więc n a t e r y t o r i u m M o r d o r u podobnie j a k n i e sposób jest zorientować się dokładnie w jego topografii. możliwe, Zewnętrz- ność M o r d o r u s t a r a się s a m a narzucić p r z y b y s z o m (czy r a c z e j „zabłąkanym"), w c h ł o ­ nąć i c h w siebie, doprowadzić do tego, b y s t a l i się p o d o b n i i n n y m tego państwa. C z a s toczy się w e d l e przyjętych w mieszkańcom poza Mordorem, Sródziemiu. D l a M o r d o r u czas n i e m a z n a c z e n i a , gdyż n i e o d c z u w a się go t a m i n i e poddaje się on p o m i a r o m . Napisałem w m i a r n a obszarze tabelce, że może o n być mierzony z t e r e n u Sródziemia, a l e t y l k o dlatego, że do M o r d o r u „zabłądziło" dwóch hobbitów (Sam W i F r o d o ) , przenosząc j a k b y rzeczywistości więc p o m i a r część wartości Sródziemia n a z a t r u t e ów dotyczy terytorium. j e d y n i e c z a s u Sródziemia, który dzięki hobbitom „znalazł" się n a t e r y t o r i u m p r z e c i w n i k a . A z a t e m to S a m i F r o d o wpro­ wadzają czas Sródziemia n a t e r e n M o r d o r u . Gdyby fiction, science- chcieć t a k j a k niektórzy potraktować tę powieść j a k o literaturę obydwa światy musiałyby być odrębnymi galaktykami. Gwoli ścisłości należałoby powiedzieć, że n a o p i s y w a n y c h t e r e n a c h istnieją t r z y różne t y p y r z e c z y ­ wistości społecznych. przedstawicielami Leśni L u d z i e Pierwszą są choćby c z y pająk P r z e z w i e k i żyli w tworzy entowie Szeloba. świat — natury czy raczej Strażnicy D r z e w , Oni tworzyli wzorzec prenatury. Jego T o m Bombadil, w Dzicy pierwowieku przyrody. i z o l a c j i , zdała od e m o c j i , bez konie||pości w y b o r u dobra czy zła. M i m o t e j r z e c b y można „neutralności" większość istot świata n a t u r y pod k o ­ niec I I I e r y bierze tem jest rzeszą Wojnie o Pierścień po n a s z e j stronie. D r u g i m rzeczywistość kultury tajemniczych protoplastów różnych krasnoludy, dor; udział w zachód — l u d z i e , hobbici). Wreszcie i „humanistycznej" rzemiosł, sztuk i cywilizacji wszystko zwrócony i p r z e c i w k o inne sprawia, (elfy, trzecią rzeczywistość społeczną t w o r z y Mor­ że w y k r e o w a n y boko wszech­ z t y c h pragnień świat społeczeństwom i p r z e c i w k o całej p r z y r o d z i e (trolle, źli ludzie). Główne całą umiejętności k r a i n a zarówno a n t y k u l t u r y , j a k i a n t y n a t u r y . Dążność do z d o b y c i a władzy p o n a d świa­ z jest orkowie, " • wartości w zanurzone w świecie Sródziemia rozmieszczone czasie (historii). O d p o w i a d a t e m u czy e t n i c z n y c h . I choć oś S r o d z i e m i e — M o r d o r Tolkien, op. cit., t. 3, s. 219. są h o r y z o n t a l n i e s i a t k a powikłań i głę­ społecznych jest granicą światów o p r z e c i w n y c h �276 RECENZJE wartościach, I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E n i e z n a c z y to, że n a t e r y t o r i u m Sródziemia skażone, o p a n o w a n e p r z e z zło. I znów, b y wyjaśnić n i e występują obszary i c h położenie, należałoby o d ­ wołać się do h i s t o r i i , czego t y m r a z e m n i e zrobię n i e chcąc w p r o w a d z a n i a niezbyt i s t o t n y c h szczegółów. rejony skażone: n a granicy Gościńcu W s c h o d n i m , występującyh Na obszarze Shire'u kopalnie epizodycznie. Sródziemia Stary Morii w Jednakże pojawiają L a s i Kurhany, Górach M g l i s t y c h każde z nich się wielu, następujące Siedziby Trolli przy i k i l k a innych miejsc posiada swój antyteren, na którym mieszkają istoty walczące ze złem, co przez długi czas pozwalało zachować, jeśli n i e przewagę, to swego r o d z a j u lokalnym Trolli kontrolerem byłyby terenu neutralizowane równowagę byłby dla przez elfy n a obszarze Starego Lasu z Rivendell, Sródziemia. T o m Bobmadil, natomiast Takim Siedziby wpływom istot z M o r i i przeciwstawiałaby się działalność elfów z k r a i n y L o r i e n . O Mordorze wiemy punktów wewnątrz bardzo n i e w i e l e ; częściowo opisane są jego g r a n i c e i k i l k a k r a j u . I t u również w s t o s u n k u do h i s t o r y c z n i e utrwalonych s t r e f w p ł y w ó w w Sródziemiu m a się wrażenie, że M o r d o r p r z e d s t a w i a obraz cha­ osu, jest t e r y t o r i u m n i e z b a d a n y m . Perspektywa omawianych przez l i z o w a n a , co może d l a r o z w o j u zrozumienia rzeczywistości n a s obszarów jest jednakże lekko zwertyka- a k c j i n i e mieć pierwszorzędnego z n a c z e n i a , a l e d l a Sródziemia warto ją opisać. P o d z i e l m y przestrzeń tej k r a i n y n a pionowe strefy: dalsze niebo : domena Nazguli, Upiorów Pierścienia [—] niebo „nadziemne" : teren Gwaihira i białych orłów — awiatycznych sprzy­ [+] mierzeńców Sródziemia : miejsce najintensywniejszego Śródziemie [ + ] i [—] nych podziemie Tej : krasnoludy [+] „korzenie gór" pewne odmiany orków, trolli i innej szkarady [—] przestrzennej Sródziemia ścierania się przeciwstaw­ światów przez zło k o n s t r u k c j i wskazującej odpowiada pogląd n a opanowanie Tolkiena pionów y c h o przedwieczności zła, granic którego n i e d a się zlikwidować n a z a w s z e , t r z e b a z n i m walczyć s y s t e m a t y c z n i e , pamięta­ jąc, że gdy w a r u n k i będą m u sprzyjać niepostrzeżenie wzrośnie w potęgę, b y bywać panowanie n a d światem. M ó w i o t y m G a n d a l f wskazując zdo­ sens w a l k i r y c e ­ r z o m z a c h o d u i przestrzegając p r z e d przedwczesną radością: „inne złe siły mogą się pojawić, bo S a u r o n też jest t y l k o sługą i wysłannikiem. A l e n i e do n a s należy p a ­ nowanie nad wszystkimi falami przepływającymi p r z e z t e n świat; m y m a m y za z a d a n i e zrobić co w n a s z l i mocy, d l a t e j epoki, w której żyjemy, wytrzebić chwas­ t y ze znanego upraw,. n a m pola, a b y przekazać następcom rolę czystą, gotową do J a k a i m będzie sprzyjała pogoda, to już n i e n a s z a r z e c z i ma to n i e możemy mieć wpływu" . 7 I s t n i e j e podobieństwo w jednak czas, istniejąc. Jest odbiorze tam krajobraz, ale bez o d c z u w a l n y c h jednostek c z a s u i topografii ale bez punktów pomiaru, Mordoru. N i e istnieją one c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , jest choć zdaje się posiadać pojęcia: teraz, przyszłość i przeszłość. ze Sród- z i e m i e m j e s t s w o i s t y m s t a n e m równowagi, o t y l e p i o n o w e s f e r y tego o b s z a r u O ile zależność pomiędzy poszczególnymi terytoriami ogra­ niczone są p r z e z zło. Z i l u s t r u j e n a m to następujący 7 Tolkien, op. cit., s. 196. wykres: związanymi �RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E И 1 „dalsze niebo" „niebo nadziemne" M IV.-3 Sredziemie podziemia M H « „korzenie -ger" r -iDaleki Zachód' w t Mordor [-] ! Istoty z krańców t e j osi, m i m o swego p r z y p i s a n i a do p e w n y c h obszarów, mogą •uprawiać działalność n a obszarze Sródziemia, t z n . że choć n p . „dalsze n i e b o " jest sferą osiąganą t y l k o przez Nazgule, to mogą one przemieszczać się n a niższe p o ­ ziomy. Podobnie jest gór" do p o w i e r z c h n i z podziemnymi trollami, Sródziemia. I d e n t y c z n e z i o m y m ; c z y l i n p . D a l e k i Zachód to k r a j pod granicami Mordoru. Istoty stref które mogą dochodzić z „korzeni możliwości istnieją w wymiarze po­ elfów, a l e istoty te s p o t y k a n e są n a w e t krańcowych n i e mogą jednak docierać do p r z e c i w n e g o krańca osiг np. p r z e d s t a w i c i e l M o r d o r u n i e może dotrzeć do Z a c h o d n i e j K r a i n y Elfów. Z fabuły książki w y n i k a , że największe możliwości p r z e m i e s z c z a n i a posiadają istoty ze Sródziemia, Horyzontalność i to zarówno Sródziemia o g r a n i c z o n a w pionie, jak i jest n e g a t y w n y m w poziomie. pierwiastkiem czaso­ w y m , t z n . zło według opinii G a n d a l f a jest w i e c z n e zarówno w z n a c z e n i u przeszłości, j a k i przyszłości. N i e można go całkowicie pokonać, można j e t y l k o — j a k b y p o ­ wiedział lekarz — „zaleczyć". O w o ograniczenie Sródziemia wyglądałoby" zatem następująco: Czas i Daleki [•] Zachdd Mordor И Oś c z a s u p r z e d s t a w i o n a została w formie drogi, której p r a w e ograniczenie ( o d ­ p o w i e d n i k i e m p r z e s t r z e n n y m jest t u s t r o n a w s c h o d n i a ) jest u j e m n e ; l e w a , z a c h o d ­ n i a krawędź jest zaś dodatnia. K r z y w a wewnątrz p o k a z u j e h i s t o r y c z n e możliwości {ograniczenia) r o z w o j u Sródziemia. W e d ł u g słów G a n d a l f a oraz n a podstawie z n a n e j n a m już h i s t o r i i Sródziemia można stwierdzić, że zło występuje j a k o j e d n a z moż­ liwości, d l a r e a l i z a c j i której k o n i e c z n e są p e w n e w a r u n k i . K o s m o g o n i a T o l k i e n a j e s t z a t e m n a wskroś d u a l i s t y c z n a . Stąd zresztą bierze się popularność tej książki o d c z y t y w a n e j j a k o opowieść o w a l c e D o b r a ze Złem. Zło występuje w dwóch p o s t a ­ c i a c h : zewnętrznej — j a k o k o n s t r u k t geograficzno-społeczny określony o b s z a r e m i g r u p a m i istot, które m u się zaprzedały oraz wewnętrznej — j a k o s u b s t a n c j a p r z e ­ nikająca w głąb poszczególnych jednostek, z a pomocą drążących j e p a s j i i słabości. O f i a r a m i zła wewnętrznego padają: G o l l u m (ex właściciel Pierścienia), F r o d o ( z r a ­ n i o n y s z t y l e t e m N a z g u l a , z a t r u t y żądłem S z e l o b y i stopniowo opętywany chorobą w ł a d z y emitowaną przez Pierścień), S a r u m a n , Denethor, częściowo B o r o m i r . W s z e ­ l a k o t a k z n a k o m i c i e l i t e r a c k o s k o n s t r u o w a n e przykłady zła rozwijającego się w czło­ w i e k u wskazują n a m , że to jednakże n i e s a m człowiek jest p r o d u c e n t e m zła. Nieco w b r e w t e m u , co p o w i e d z i a n e zostało poprzednio, człowiek ( n i e k i e d y i n n a istota) s z a w a 1974, s. 34 �278 RECENZJE może stworzyć w sobie I ARTYKUŁY RECENZYJNE możliwość z a i s t n i e n i a , r o z w o j u zła, może też go uniknąć. Zło jest k o n s t r u k t e m zewnętrznym w s t o s u n k u do człowieka i b y zaistnieć w jego wnętrzu wymaga pośrednictwa c z y to i n n y c h , z d e p r a w o w a n y c h już istot, c z y też i istot, i używanych p r z e z nie rekwizytów. Taką iniekcją zła jest z r a n i e n i e zatrutym sztyletem Nazgula c z y . żądłem Szeloby. wodującym tę chorobę n a t u r y l u d z k i e j (Bilbo, F r o d o , G o l l u m ) . P a l a n t i r y jasnowidzenia), pośrednikami których Zła. używają zarówno Najskuteczniej Denethdr, opiera się Froda Pierścień też jest środkiem jak i mu zdrowy Saruman rozsądek, po­ (kryształy, są właśnie stały system wartości, bezkompromisowość i dobroduszność S a m a , który posiadając może najniż­ szy stopień świadomości spośród członków Drużyny w y c h o d z i poszkodowany, z zagrożeń najmniej choć też z m i e n i o n y i dużo d o j r z a l s z y . U większości t y c h postaci k o n t a k t ze złem o d b y w a się stopniowo, wsącza się o n o w niewielkich dawkach. staje p r z e d koniecz­ nością w y b o r u drogi dobra l u b zła. Możemy więc spojrzeć n a te p r o c e s y jako n a swego r o d z a j u P o każdym t a k i m „zabiegu" bohater akty inicjacji. Bohaterowie ce i micie, p o d d a w a n i są przeróżnym w n a s i , podobnie j a k to m a m i e j s c e w próbom. baj­ I c h przeżycia dadzą się opisać języku obrzędów Przejścia. Wyodrębniając c e c h y i n i c j a c y j n e ograniczyłem je d o członków Drużyny Pierścienia, choć mogłyby książki. Poprzestańmy być w i e l e byśmy więc z b r a k u t u znaleźć się i inne miejsca na uwadze, z kart i wprowadziłyby one niepotrzebną do t y c h rozważań komplikację. wówczas do czynienia z licznymi wariantami inicjacji. wymienić choć k i l k a spośród t y c h osób. A z a t e m E o w i n a Nazguli z trudem w y r w a n a gółem tego epizodu występowała w byłby fakt, że jego b o h a t e r k a przebraniu męskim walcząc Mieli­ jednakże ciężko r a n n a p r z y ataku do c h w i l i dcenniemanego pod z m i e n i o n y m g a c h R o h a n u , b y w końcu 3 e r y zostać żoną udzielnego jest S a r u m a n imieniem piastujący Sharkey. Warto została z r a m i o n śmierci. C i e k a w y m i n i c j a c y j n y m s z c z e ­ kładem odwórconej i n i c j a c j i później osoby że osób t a k i c h mogłoby Onegdaj do r o l i tchórzliwego dyktatora, zabitego szere­ S h i r e ' u występujący godność w w zgonu, w księcia k r a i n y I t i l i e n . P r z y ­ jako dyktator najwyższą imieniem końcu Białej przez Radzie własnego pod spadł służą­ cego. Można b y mówić o F a r a o m i r z e , o częściowych i n i c j a c j a c h l u b j e j o d w r ó c o ­ nych wariantach weny. Można w przypadku by wreszcie kształcenia m o d e l u inicjacji dząc do t o l k i e n o w s k i e g o Theodena, n a podstawie Boromira, materiału indywidualnej Denethora, na schemat rozumienia zasad rozwoju Eomera inicjacji społecznej są b e z d o m n i w obywatelstwie prze­ docho­ społecznego. Członkowie Drużyny Pierścienia są n a długi czas wyłączni ze s w y c h ności. N i e k i e d y czy A r - z t e j książki próbować społecz­ ( A r a g o r n ) l u b bezdomność i c h polega n a u c z e s t n i c t w i e świata ( G a n d a l f ) . W s z y s c y przebywają n a n i e z n a n y c h sobie w c z e ś ­ n i e j t e r y t o r i a c h . Kontaktują się z n i e b e z p i e c z n y m i i s t o t a m i , które często mają c e c h y demoniczne. Odkrywają i s t n i e n i e nie z n a n y c h sobie E n t o w i e , D z i c y Leśni L u d z i e , T o m B o m b a d i l ) . i większości świata istot ( n p . Wszyscy przechodzą próbę śmierci. W t r a k c i e t r w a n i a w t a j e m n i c z e n i a l u b po jego zakończeniu większość z n i c h o t r z y ­ muje nowe przydomki, ważne, pełne Meriadok, imiona tytuły l u b wręcz i m i o n a . T r z e j h o b b i c i ze szkodą Pippin—Peregrin, dla używanych Sam-Samwise). poprzednio Członkowie odzyskują s w e p o ­ zdrobnień Drużyny (Merry— Pierścienia są p o d d a w a n i najprzeróżniejszym próbom, np. odporności zarówno f i z y c z n e j j a k i p s y ­ chicznej, odwagi, odpowiedzialności, dojrzałości indywidualnej i społecznej, w o l i itp. P o zakończeniu i n i c j a c j i stają się j a k g d y b y i n n y m i osobami nymi do pełnienia zainteresowanie trzem, S a m — sprawny w historią swych społecznościach i bibliofilstwem, wspaniały b u r m i s t r z zarządca B u k l a n d u , mują odwieczną i odnowiciel Peregrin j e d e n z n a j l e p s z y c h królów G o n d o r u , nowych przez krótki ról (Frodo czas ogrodnictwa jest siły przygotowa­ zapoczątkowuje również burmis­ Shire'u, Meriadok — -than, czyli namiestnik Shire'u, Aragorn — G i m l i i Lególas dzięki s w e j przyjaźni p r z e ł a ­ nienawiść krasnoludów i elfów). Jedyną osobą, która nie m a n i - �RECENZJE czego nowego do spełnienia, jest Gandałf, Morze. To zdobywa właśnie najwyższy wygrania bywają on wojny jest pułap mistrzem wtajemniczenia. o c z y s z c z e n i e i wracają „części, z i n n y m s t a t u s e m " . A Jego bractwo z grupą elfów odpływa z a inicjacyjnej, dzięki rola się kończy której więc z inicjacyjne o członkach Drużyny: odbywające obrzęd w t a j e m n i c z e n i a wspólnie n i ­ J a k o p i e r w s i inicjację rozpoczynają H o b b i c i , oni też ją kończą, co jest baśń p o w i n n a zakończenia Hobbici w S h i r e i reformują gestia, że efekt Pierścień, swoje inicjacji tymczasem pewnym skończyć się w dokonują jeszcze chwili rewolucji państwo. Byłaby więc w t a k i m u s t a w i e n i u książki s u ­ jest ważny n i e t y l k o w s k a l i całego świata lecz również w s k a l i i n d y w i d u a l n e j Gandalf, jego Pier­ Krzywickiego d y s o n a n s e m w k o n s t r u k c j i książki. N o r m a l n a o „od­ do „społeczności", t y l e , że do i n n e j c z y m „pułk jednego w i e k u " w g t e r m i n o l o g i i wojny sam chwilą z a t e m możemy śmiało potraktować Drużynę 8 ścienia j a k o który w r a z ceremonii o Pierścień. Mieletyński powiedziałby rytualne 279 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (Sródziemia) i w s k a l i swego społeczeństwa. Dlatego właśnie którego s k a l a działań dotyczy całego świata, o p u s z c z a Hobbitów n a gra­ n i c y S h i r e ' u , b y c i m o g l i s a m o d z i e l n i e wykorzystać nabytą wiedzę. I n i c j a c j a Robbitów jest wielką podróżą zarówno w sensie m e t a f o r y c z n y m , j a k i dosłownym. O d początku przebywają gdzie n a n i e z n a n y c h sobie od r a z u z a c z y n a się d l a n i c h s t o p n i o w a n i e wierzba, kurhany, atak Nazguli na Wichrowym wcześniej t e r y t o r i a c h , k o n t a k t u ze śmiercią (np. s t a r a C z u b i e , n i e w o l a u orków, z r a n i e n i e przez Szelobę ltd). Zwycięsko przechodzą przez te próby dzięki o d w a d z e , wierności przyjaciołom i solidarności. Lęk, egoizm, u c i e c z k a , wątpliwości p r z y dokonywaniu w y b o r u powodują n i e z a l i c z e n i e próby (casus F r o d a podczas a t a k u Nazguli). przejście pewnych śmiercią. Dokonują czy Aragorn, przypisywane okolic może być traktowane tego np. S a m i F r o d o G i m l i i Lególas pokonując dotychczas jedynie nięcia d o d a t k o w y c h duchom komplikacji problemu jako metaforyczne przeprawiając się przez M a r t w e Ścieżkę Umarłych zmarłych. Z Również zetknięcie braku — obydwa ze Bagno terytoria miejsca i dla u n i k ­ p o m i n i e m y t u kwestię l a s u , odludzi c z y szerzej „obcej" p r z e s t r z e n i j a k o m i e j s c a , w którym d o k o n y w a n o obrzędów inicja­ c y j n y c h . Z t y c h s a m y c h p o w o d ó w p o m i n i e m y również sprawę m r o k u , , c i e n i a , n o c y , które to pojęcia także p o w i n n y znaleźć się w pełnej a n a l i z i e obrzędów czenia. przyjmiemy, Na użytek tej „obcych" t e r y t o r i a c h analizy oraz i c h zetknięcie jest m e t o n i m i a ś m i e r c i . P o w i n i e n e m 10 że fakt przebywania wtajemni­ bohaterów z c i e n i e m , m r o k i e m / nocą lub na czernią również zasygnalizować fakt, iż a n a l i z a z n a ­ c z e n i a śmierci, p r z e z o g r a n i c z e n i e j e do członków Drużyny Pierścienia (choć z tego tylko powodu), jest niepełna. Należałoby s a m y c h członków Drużyny p o s i a d a właściwie pokazać, jakie znaczenie śmierć i n n y c h ^ jest to przecież w dla dramaturgii obrzędu w t a j e m n i c z a n i e i c h s a m y c h w śmierć. O t o " t a b e l k a ilustrująca c e c h y i n i c j a ­ c y j n e poszczególnych członków Drużyny: Spośród 9 członków Drużyny Pierścienia j e d e n ginie podczas i n i c j a c j i ( B o r o m i r ) , • E . M i e l e t i n s k i , Poetyka mitu, W a r s z a w a 1981, s. 281-282: „tak więc, i n i ­ c j a c j a i przejście z jednego s t a n u w d r u g i t r a k t o w a n e są j a k o zniesienie starego s t a t u s u i u s t a n o w i e n i e nowego, j a k o śmierć i p o n o w n e n a r o d z i n y , które nieściśle byłoby uważać z a „zmartwychwstanie". L . K r z y w i c k i , Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1957, s. 232. Ilustrację związku c i e n i a ze śmiercią z n a j d z i e m y w tomie 3, s. 170: „ostat­ n i o wszakże s z t u k a u z d r o w i c i e l i zawodziła, szerzyła się b o w i e m n o w a choroba, n a którą n i e z n a n o r a d y . N a z w a n o j ą C z a r n y m C i e n i e m , ponieważ j e j s p r a w c a m i b y ł y N a z g u l e . Dotknięci nią c h o r z y z a p a d a l i stopniowo w coraz głębszy s e n , p o t e m m i l k l i i śmiertelny chłód ogarniał i c h ciała, w końcu u m i e r a l i . „Niektóre w r o g i e t e r y t o r i a , przez które przejście jest niebezpieczne, posiadają e l e m e n t c i e n i a , c z e r n i w swej nazwie, np. Mroczna Puszcza, Góry C i e n i a w Moidorze. S 10 �Tabela I I Funkcje społeczne „Stan cywilny" Członkowie Drużyny Pierścienia Frodo Bezpo­ średni przed inicjacją (-) po przed po inicjacji inicjacją inicjacji kontakt ze śmier­ cią Pobyt Nowe akcesoria: na obcych Nowe imię, przy­ strój, oręż, ranytery­ domek Frodo Dziewolny wolny (+) (+) nowe Uzyskanie nie­ śmiertelności umiejętności toriach burmistrz i kronikarz blizny + (+) (+) więciopalcy o Wojny o Pier­ ścień S3 N ^ 7 krotny burmistrz Sam żonaty z Różą wolny (+) (+) Cotton (-•) Samwise (jego (+) (+) — wzmian­ prawdziwe ka przypisywa­ imię — bez na Elanor, 'cór­ zdrobnienia) ce Sama, że jako ostatni Po­ wiernik Pierście­ nia odpłynął za Morze Pippin (-) — gwardzista wolny Gondoru żonaty z Perłą (+) (+) T u k — zyskuje prawo do no­ z Long Cleeve (+) (-) ka, Peregrin I Wielki Podczaszy Merry (-) Marchii — zarządca Bucklandu ? wzmianka na wolny początku książ­ ki, że stał się głową licznej rodziny. N i e potwierdzona w genealogiach (+) (+) Meriadok „Wspaniały" > я H и с я м n н a N << «ч н szenia nazwis­ — T h a n Shire'u - M '(+) (-) �Gandalf Aragorn zwykły czło­ przewodni­ nek Białej R a ­ czący B i a ­ dy, czarodziej łej R a d y bezdomny Król Gondoru Gandalf Biały wolny wolny wolny żonaty z Arwe- strażnik ną z plemienia (+) (+) (poprzednio Szary) (+) (+) Elessar, Nasz elfów Król, Telkon- (+) (+) (+) (-) (+) (+) tar, Envinyatar Gimli wolny wolny (+) (+) Gimli Przyjaciel Elfów Lególas wolny wolny (+) (+) M (-) (+) (+) ( + ) o z n a c z a wystąpienie c e c h y (czsto ęwlelokkrotnie); (—) — o z n a c z a nlewystąpienie c e c h y ; — (?) — o z n a c z a b r a k d a n y c h . Niektóre i n f o r m a c j e p o d a n e w t a b e l c e mogą okazać się nieścisłe. C h o d z i szczególnie o t e , które dotyczą niewystąpienia c e c h y l u b b r a k u d a n y c h . T a b e l a o p r a c o w a n a została n a p o d s t a w i e t r y l o g i i W ł a d c a P l e r i c i e n i — b y ć może w i ę c w i n n y c h książkach T o l k i e n a znalazłyby się i n f o r m a ­ c j e uzupełniające niektóre d a n e . M o и N > to н к! Я С г> «! Я М О и N .>< Cl а и to CO 4 �282 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i n n i zwycięsko przechodzą próbę śmierci, a część n a w e t Bohaterowie wane w jako muśnięcie śmierci. W y b i e r z m y sposób o c z y w i s t y mieszczą się w kontaktu uzyskuje nieśmiertelność. podlegają w i e l u próbom śmierci. Każde s p o t k a n i e ze złem jest t r a k t o ­ realnego, żenie. Rezygnuję w te rodzaje modelu k o n t a k t u ze śmiercią, i n i c j a c y j n y m . Będą to z a t e m których śmierć występuje j a k o r z e c z y w i s t e , cielesne więc z i l u s t r o w a n i a tego, co poprzednio nazwaliśmy które sytuacje zagro­ stopniowaniem k o n t a k t u ze śmiercią, gdyż są to p r z y p a d k i m n i e j czyste, a s a m a śmierć z a m a s k o ­ wana jest tam metaforą. Dla poszczególnych członków Drużyny t e n najbliższy k o n t a k t ze śmiercią, w w y n i k u którego u z n a n i zostają co daje i m okazję do symbolicznego narodzenia Pierścienia z a zmarłych, się n a nowo, przedstawiałby się następująco: uznany za zmarłego Gandalf gdy niknie w przepaściach Morji zmagając się z Balrogiem Pippin po przywaleniu przez olbrzymiego trolla Merry ciężko ranny w Walce z Wodzem Nazguli Aragorn przechodzą Ścieżkę Umarłych, drogę, której nikomu z żywych nie udało się Gimli dotychczas pokonać Lególas Sam po uznaniu przez siebie samych i przez wszystkich pozostałych swej śmierci Frodo zostają ocaleni z centrum Mordoru przez orły Część członków Lególas, gdyż Drużyny plemię Pierścienia to z n a t u r y swej zyskuje nieśmiertelność. P o s i a d a , ją jest nieśmiertelne. Z d o b y w a ją posiadający b a r d z o w y s o k i stopień w t a j e m n i c z e n i a już n a początku w y p r a w y . K r a s n o l u d jest nią n a g r o d z o n y j a k i m było zaprzyjaźnienie elf Gandalf Gimli m. i n . z a niebywały w y c z y n w d z i e j a c h Sródziemia, się z elfem. Nieśmiertelnymi zostają także Pierścienia, którzy n i e u l e g l i jego w p ł y w o w i , a więc B i l b o (bohater F r o d o i S a m . Próby, p r z e z j a k i e przechodzą, wymagają Powiernicy książki Hobbit), od n i c h w c o r a z większym s t o p n i u p r z e k r a c z a n i a g r a n i c s a m y c h siebie. K a ż d y k o l e j n y etap umożliwia osiąg­ nięcie wyższego s t o p n i a doskonałości, ale też r o d z i n o w e trudności. K o l e j n y m r y s e m i n i c j a c y j n y m jest p r a w i e zupełny b r a k kobiet w pierwszych p a r t i a c h t r y l o g i i l u b z n i k o m a i c h rola, p o d c z a s g d y końcowe części zaczynają z a ­ wierać wątki n i e m a l r o m a n s o w e . D o w i a d u j e m y i skonfederowanych z Drużyną) więc następujące p a r y : A r a g o r n s?ę, że d l a części bohaterów ( w t y m jest to po części i n i c j a c j a małżeńska. Powstają i A r w e n a , E o w i n a i F a r a m i r , S a m i Róża, P e r e g r i n i Perełka z L o n g C l e v e . P o n a d t o G i m l i zostaje r y c e r s k i m , p l a t o n i c z n y m miłośnikiem Galadrieli, a Eomer (król R o h a n u ) Arweny. Wątki romansowo-małżeńskae m i c i e paralelizują się z p o w r a c a n i e m krajów i społeczeństw do bezpiecznego kojnego O i spo­ życia. wielkiej przemianie F r o d o : „może n a w e t bo j a j e s t e m następuje inny" również bohaterów będącej wynikiem przebytej inicjacji mówi dojadę do S h i r e ' u , ale n i c już n i e będzie t a k i e , j a k d a w n i e j , 1 1 Hobbici jesienią; są n a swą to więc wyprawę miary udają się jesienią. P o w r ó t i c h zamkniętego j a k o p i e r w s i członkowie swego p l e m i e n i a wyruszają W znako­ cyklu c z a s u . O n i to w t a k daleką i długą podróż. rzeczywistości jest to d l a n i c h podróż do i n n y c h światów. T a m też przechodzą zwycięsko wiedzę, przez mądrość. " T o l k i e n , wszystkie Próba próby. Z podróży mądrości op. cit., s. 342. jest w owe więc inne „galaktyki" ostatnią, przed przywożą jaką muszą �RECENZJE 283 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E stanąć, próba najcięższa i n a j b a r d z i e j s a m o d z i e l n a . Do n i e j prowadziła cała d o t y c h ­ czasowa i n i c j a c j a . G a n d a l f odprowadzający hobbitów do i c h k r a i k u , j a w i się j a k o n a u c z y c i e l i m i s t r z c e r e m o n i i i n i c j a c y j n e j , który nia. Mówi o n : „nie pojadę tego właśnie Mój czas minął, n i e j e s t już m o i m nawet od dawna doskonale pomaganie zdaje sobie sprawę z celów do S h i r e ' u . S a m i m u s i c i e swoje was przygotowywałem. Czy jeszczeście zadaniem wprowadzanie i n n y m , gdy się do tego zabierają. W y wtajemnicza­ sprawy załatwić, do nie zrozumieli? ładu n a świecie a n i zresztą, p r z y j a c i e l e , już n i e potrzebujecie pomocy. Wyrośliście, wyrośliście bardzo w y s o k o , dosięgliście n a j ­ większych, o w a s w s z y s t k i c h już mogę być s p o k o j n y " . Podobnie z w r a c a 1 2 nich poczciwy karczmarz Butterbur S h i r e ' u : „co p r a w d a , prowadzący swą gospodę tuż pod się do granicami jeśli w o l n o mówić s z c z e r z e , przyjechaliście z tej podróży t a c y odmienieni, że z jpewnością dacie sobie radę ze w s z y s t k i m i kłopotami. N i e wątpię, że prędko z a p r o w a d z i c i e u siebie porządek!" *. e 1 Hobbici wkraczają do S h i r e ' u . Zastają kraj pogrążony w czerni autorytarnej d y k t a t u r y z w s z e l k i m i j e j k o n s e k w e n c j a m i . I t u m u s i m y porzucić n a chwilę r o z ­ ważania n a t e m a t i n i c j a c j i i zająć się t o l k i e n o w s k i m o b r a z e m totalitarnego państwa oraz koncepcją c z y r a c z e j w i z e r u n k i e m p o w s t a n i a w S h i r e . W a r t o będzie posłużyć się t u k i l k o m a c y t a t a m i . H o b b i c i z a r a z po p r z e k r o c z e n i u g r a n i c y orientują się, że n i e j e s t to t a k i s a m k r a i k , j a k t e n , który liczebność a p a r a t u ucisku — dawniej opuszczali. P r z e d e porządek „teraz jest p a r u s e t szeryfów i werbują utrzymywało w s z y s t k i m wzrosła k i l k u szeryfów, i c h jeszcze więcej, b o wyszły n o w e gdy prze­ pisy. Większość służy w b r e w w o l i , a l e n i e w s z y s c y " . A p a r a t u c i s k u i pochodząca 1 4 z importu grupa rządząca otacza się p r z y w i l e j a m i spychając n a poziom e g z y s t e n c j i zwierzęco-niewolniczej. Zło a p l i k o w a n e b e z i n t e r e s o w n y . „Ziela do f a j e k przeciętnego hobbita j e s t często w sposób n i k t n i e miał prócz L u d z i W o d z a ; W ó d z n i e l u b i p i w a , więc go hobbitom odmówił, pozwalając pić t y l k o s w o i m l u d z i o m ; w s z y s t k i e g o było coraz m n i e j , t y l k o przepisów c o r a z więcej, żeby n i k t n i e mógł n i c z własnego dobra zachować, gdy zbiry plądrowały d o m niby to dokonując rozdzialu»; w rzeczywistości b r a l i w s z y s t k o d l a siebie, a hobbitom prócz r e s z t e k , które można nabyć w domach «sprawiedliwego nie dawali nic, szeryfów, ale to p a s k u d z t w o n i e do s t r a w i e n i a " . Z a t e m g r u p a rządząca w państwach tego t y p u t r a k t o w a n a j e s t p r z e z 1S Tolkiena jako (okradzenie) organizacja społeczeństwa przestępcza, z własności której jednym prywatnej, z z celów poczucia jest pozbwienie społecznej inte­ g r a c j i , b y ostatecznie odebrać wszelką nadzieję i t y m łatwiej n i m rządzić. S z a r y hobbit m u s i ná wydając coraz co dzień czuć „autorytet" władzy. Próbuje to n o w e ustawy odbierające, zakazujące o n a osiągnąć t e n c e l l u b ograniczające. Mon­ s t r u a l n i e rozrośnięta b i u r o k r a c j a u c i n a n i e m a l myśli o możliwości p o k o n a n i a d y k t a ­ tury. Gospodarka S h i r e ' u nie posiada żadnych p o d s t a w ekonomicznych. Widz p a ­ trzący n a nią jest p e w n y , że. obliczono ją t a k , b y m a t e r i a l n i e 'zniszczyć społeczeń­ stwo. Wizję t a k i e g o i r r a c j o n a l n e g o , s p r z e c z n e g o z tradycją S h i r e ' u przedsięwzięcia p r z e d s t a w i a hobbitom n i e j a k i C o t t o n : „posłuchajcie j a k było z młynem S a n d y m a n a . " T o l k i e n , ' op. cit., s. 351. T r z e b a j e d n a k zauważyć, że w dość długich n i e k i e d y o k r e s a c h c z a s u r o l a m i s t r z a i n i c j a c j i j e s t w i n n y c h rękach. M u s i m y p a ­ miętać, że p r a w i e każda n o w a s y t u a c j a t w o r z y t u n o w y w a r i a n t , w którym role ulegają z m i a n i e (np. n a początku w y p r a w y inicjację p r o w a d z i A r a g o r n , p o t e m G a n d a l f , gdy drużyna j e s t r o z b i t a a S a n i i F r o d o podążają do M o r d o r u rolę taką spełnia F r o d o b y w p e w n y m m o m e n c i e oddać ją S a m o w i , który zwrócił m u ją pod k o n i e c książki). " T o l k i e n , op. cit., s. 350. Tolkien, op. cit., s. 359. 14 " T o l k i e n , op. cit., s. 372-373. �28á RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Pypeć. go zburzył, j a k t y l k o sprowadził się do B a g E n d . P o t e m sprowadził Dużych L u d z i , z m i n a m i zbójów, żeby z b u d o w a l i nych nowy bandę młyn, większy i pełen r ó ż ­ z a g r a n i c z n y c h wynalazków. Pypeć zapowiadał, że w jego młynie będzie się mełło więcej i s z y b c i e j . M a t a k i c h młynów k i l k a . A l e żeby mleć, t r z e b a mieć z i a r ­ no, a do n o w e g o młyna n i e dostarczano go więcej niż do starego. Odkąd Sharkey p a n u j e , w ogóle n i e m a co mleć. Wciąż t y l k o słychać łoskot, d y m b u c h a z k o m i n a , smród z a p o w i e t r z a okolicę, a w w wylewają nocy. Umyślnie Hobbitonie jakieś nikt nie zazna spokoju brudy, zapaskudzili nimi w za dnia a n i dolnym biegu W o d ę i całe to p l u g a s t w o spływa do B r a n d y w i n y . Jeśli i m o to chodzi, żeby S h i r e zamienić w pustynię, to w y b r a l i dobrą drogę" . w Tak tylko w więc odgórne n i e usuwają „reformy" despoty chcącego d o t y c h c z a s o w y c h " kłopotów jeszcze dalsze zaułki a b s u r d u z a t r u c i e ^ środowiska i brak uchodzić z a oświeconego e k o n o m i c z n y c h , ale wpędzają ekonomicznego, a ich efektem j a k i c h k o l w i e k sukcesów rzeczą, o której w a r t o wspomnieć p r z y opisie jest gospodarczych. dyktatury nie kraj wiekopomne J e s z c z e jedną S h i r e ' u , jest e s t e t y k a . D y k t a ­ t u r a n i e l u b i przejawów wolności w i n d y w i d u a l n e j k r e a c j i l u d z k i e j , więc s t a r a się uniformizować wszelkie formy zewnętrzne. T o m a g i c z n e działanie m a pobudzić n a zasadzie s y m p a t i i podobny proces w e wnętrzu człowieka, m a doprowadzić do z g l a j szlachtowania mają jego obowiązywać świadomości. jako Dyktator j e d y n e . Oddają ustanawia nowe hobbici n i e mogą poznać swego rodzinnego krajobrazu: brakowało. Niektóre, j a k się zdawało, spłonęły. W aż n a brzeg, były zapuszczone p r z e d t e m droga do H o b b i t o n u nowych budowli. „wielu z n a j o m y c h tym wszystkim muszą szumiały drzewa. 17 oddali byłoby doraźnym celem t a m , gdzie Dziś w s z y t k i e sobie hobbici. są więc Oczywiście importowani; i c h do r e w o l u c j i ; w inicjacji. zniknęły. . poradzić Przywódcy p r z e s z k o l e n i e przygotowujące Nad w y s o k i k o m i n z cegły. P l u ł społeczeństwo S h i r e ' u jest p r z e c i w n e d y k t a t u r z e , n i e m a j e d n a k o d p o w i e d n i c h leaderów stanąć n a czele p o w s t a n i a . domów zbiegające b a r w n y m k o ­ chwastów. C o gorsza stronę B a g E n d u j r z e l i w c z a r n y m d y m e m pod w i e c z o r n e n i e b o " Z i pełne odtąd Powracający ciągnęła się tuż n a d s t a w e m , wyrósł rząd s z p e t n y c h Niegdyś wzdłuż drogi Patrząc z rozpaczą w które północnym s t o k u wzgórza Wodą, miłe h o b b i c k i e n o r k i opustoszały; ogródki, d a w n i e j biercem formy, one świetnie d u c h a reżimu. Problemem optyce etnologicznej jest jednak mogących z a granicą p r z e s z l i przekonanie to właśnie lękliwego i biernego tłumu, który, choć p r z e c i w n y d y k t a t u r z e , p r z e z t y l e c z a s u j e d n a k s z p i k o ­ wany j e j językiem, nie m a o d w a g i odwołują nego r o d u władzy zacząć w a l k i . H o b b i c i z Drużyny Pierścienia się do m i e j s c o w y c h opozycjonistów, przede w s z y s t k i m do a r y s t o k r a t y c z ­ Tuków dyktatora z Wielkich S m a j a l i , j e d y n y c h , którzy n i e podporządkowali zachowując pod s w y m panowaniem część wolnego S h i r e ' u . O n i to w r a z z k i l k o m a niezależnymi i prześladowanymi p r z e z reżim m i stanowią a r g u m e n t wraz z hobbitami — się terytorium osoba­ d l a społeczeństwa, że można riepocząć p o w s t a n i e , i oni też emigrantami j e organizują. N i e m a ono c h a r a k t e r u z e m s t y . Nie dochodzi do k a r a n i a i samosądów n a k o l a b o r a n t a c h , n a w e t d y k t a t o r zastaje z a ­ b i t y n i e p r z e z hobbitów, a przez swego sługę. Próby, j a k i m p o d d a w a n i są w części i n i c j a c j i bohaterowie, polegają n a p o w s t r z y m y w a n i u się od z a d a w a n i a ci. H o b b i c i są w i e l k o d u s z n i . Występują to oni są d l a swego społeczeństwa przecież w r o l i „magicznych tej śmier­ pomocników"; nauczycielami i mistrzami wielkiej, społecznej c e r e m o n i i i n i c j a c y j n e j . K r a j z a c z y n a odnawiać się. Już w następnym r o k u wiosna jest n i e z w y k l e piękna, łato zapisuje się w y j ą t k o w y m przed­ # tem przyroda grować, wspomaga krajobraz odnowionego odzyskuje piękno. I urodzajem. człowieka. Społeczeństwo jest to c h y b a Niszczona z a c z y n a się i n t e ­ największa próba, z j a k i e j hobbici również wychodzą zwycięsko, próba polegająca n a z b u d o w a n i u Tolkien, op. cit., s. 373. " T o l k i e n , op. cit., s. 361. 16 dostatniego �RECENZJE i ' szczęśliwego społeczeństwa 285 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E nie na kapitale kradzionych, cudzych własnej p r a c y , przemyślności i d a r a c h o d d a n y c h dóbr, ale na. przyjaciół. T a k więc próba mądrości r o z b i t a n a szereg stopni (danie l u d z i o m w i a r y w moż­ liwość z m i a n , r e w o l u c j a , powstrzymanie się od z a d a w a n i a logicznych skutków d y k t a t u r y , u s t a n o w i e n i e śmierci, l i k w i d a c j a praworządnego eko­ państwa, itd.) kończy się s u k c e s e m hobbitów. Ó w e l e m e n t ostatecznej próby i n i c j a c y j n e j , próby mądrości, pojawia się zresztą wcześniej i n i e d o t y c z y on wyłącznie członków Drużyny ścienia, l e c z także i i c h sprzymierzeńców w zostają nierozłączni j e s z c z e p r z e z walce z Sauronem. Wszyscy około pół r o k u po zakończeniu w o j n y Pier­ oni p o ­ i w tym czasie odwiedzają różne k r a j e , w których z a w s z e jest coś do p o p r a w i e n i a i uporząd­ kowania. I c h wspólna p r a c a potwierdza i t r o s k a o dobro k o l e j n y c h społeczeństw jeszcze r a z możliwość t r a k t o w a n i a uczestników w y p r a w y jako grupy pobratymstwa zawiązanego podczas i n i c j a c j i . T u również zauważyć można różnicę między zwykłą baśnią, która p o w i n n a kończyć się w momencie pokonania sił zła, a trylogią Tol­ D l a hobbitów p r z y b y c i e do S h i r e ' u opanowanego przez zło jest j a k g d y b y dal­ kiena, która p o z w a l a n a m śledzić dalsze próby bohterów. s z y m ciągiem podróży; przybywają przecież do zupełnie i n n e j k r a i n y niż t a , którą opuszczali. S tracji a f n i zresztą są i n n i — mądrzy i tę mądrość potrafią zastosować. I l u s ­ zastosowania nabytej mądrości służy n i e t y l k o ścisły t e k s t książki. Wszak" jest to baśń „ n a u k o w a " zrobiona przez h i s t o r y k a specjalistę i również a n e k s y o p o ­ wiadają o d a l s z y c h d z i e j a c h różnych ludów, k r a i n i z n a n y c h n a m p o s t a c i . I jak­ k o l w i e k n i e jest to już w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u l i t e r a t u r a , z jaką mieliśmy do c z y n i e n i a poprzednio, n i e sądzę j e d n a k , b y znalazł się c z y t e l n i k , który p o w s t r z y ­ małby się p r z e d wrażenie, że p r z e c z y t a n i e m również wszystkie opisywane i t y c h fragmentów, wydarzenia dzjały się dających kiedyś dodatkowo- i gdzieś n a- pra wdę. Książka t a jest wielką opowieścią o w a l c e dobra ze złem. O b y d w i e te wartości występują kultury pod różnymi p o s t a c i a m i i kryją metafory. Książka ziemia. B o h a t e r a m i Dlaczego pokazuje j e j są e p i g o n i czas je p r z e j r z y s t e d l a n a s z e j wielkiego przełomu w europejskiej dziejach I I I ery i zarazem prekursorzy j e d n a k T o l k i e n - n a u k o w i e c zdecydował się napisać to l i t e r a c k i e dzieło,, wykorzystując w n i m zresztą swoje umiejętności p r o f e s j o n a l n e ? O s t a t n i m i czasy- 1 8 słyszy się coraz częściej o n a u k o w c a c h z a n g i e l s k i c h c z y amerykańskich n y c h uniwersytetów porzucających łalnością b a r d z i e j tego z j a w i s k a , swoim s w e h u m a n i s t y c z n e profesje, konkretną. W y d a j e choć k i e r u n e k zawodem, mało tego renomowa­ b y zająć się d z i a ­ się, że T o l k i e n jest j e d n y m z prekursorów jego u c i e c z k i jest i n n y . N i e z r y w a on przecież ze — w literackiej pracy wykorzystuje swe naukowe umiejętności. N i e jest to z a t e m u c i e c z k a „ o d " tego c z y m żył do c h w i l i działalności l i t e r a c k i e j . J e s t to r a c z e j u c i e c z k a , „do" w y k r e o w a n e g o rającego e l e m e n t y z n a n y c h n a m światów i epok rzeczywistości Drudzy traktują jedynie l e k k i kamuflaż, W książce ucieczka barwne pozwala ucieczkę zawie­ od realiów w n i m świat naszej bajkowej, współczesności. dzieło T o l k i e n a j a k o historyczną scenografię uważając, że jest to zatem podczas spełnione od rzeczywistości opowiadanie n i a c h t a k bardzo na podjęcia świata, h i s t o r y c z n y c h . P o d o b n i e r z e c z się m a z c z y t e l n i k a m i tego dzieła. D l a j e d n y c h p r z e d s t a w i o n y mitycznej Sród­ I V ery. są gdy naprawdę dwa naszego właśnie jest to książka zapotrzebowania c z a s u i p r z e n i e s i e n i e się o współczesności, o współczesności. współczesnego w człowieka: świat baśni o konfliktach, pasjach i albo zagroże­ dotyczących współczesnego człowieka i u b r a n y c h j e d y n i e w kos­ t i u m baśni c z y m i t y c z n e j h i s t o r i i . O k o l e j a c h p i s a n i a Władcy Pierścieni, przyjęciu dzieła, i n t e r p r e t a c j a c h por.:. A. Z i ó ł k o w s k a , J.R.R. Tolkien, albo baśń zrehabilitowana, „Znak", R . 1983; n r 9, s. 1479-1490. 1 8 �.286 RECENZJE „ROCZNIK P O L O N I J N Y " , D l a badacza I ARTYKUŁY RECENZYJNE n r 2: 1981, ss. 217 zajmującego się problematyką polonijną p o w s t a n i e pisma specjalistycznego n i a artykułów z tego z a k r e s u . W p r z y p a d k u ' kolejnego, Polonijnego", nowego czaso­ s t w a r z a możliwości p o s z e r z e n i a płaszczyzny do w y d a w a n e g o przez Polonijne Centrum publikowa­ t j . drugiego, t o m u „Rocznika Kulturalno-Oświatowe UMCS w L u b l i n i e , m a m y wyraźny dowód potwierdzający tę tezę. B o oto z a przyczyną tego nowego czasopisma wspomnianym blikacjach jest do szerszego zamieszczonych wprawdzie szanse p u b l i k o w a n i a łamach bieżącego zamknięte numeru Pismo d l a autorów z i n n y c h ośrodków ba3awcze nie badawwiększe Centrum i p r z e d e w s z y s t k i m r e z u l t a t y t y c h badań p u b l i ­ kolejności. T a k jest w przypadku o m a w i a n e g o t u „Rocz­ n a łamach którego publikują przede w s z y s t k i m a u t o r z y związani z P o l o n i j n y m C e n t r u m Kulturalno-Oświatowym U M C S D r u g i zeszyt „Rocznika" — p i e r w s z y s k i e j " , t. 26: 1982 — o t w i e r a się skupiska „Rocznika". we w pu­ zrozumiała, że d l a t z w . autorów własnych istnieją pierwszej n i k a Polonijnego", polskiej prowadzone aniżeli d l a t y c h z zewnątrz. N i c w t y m zdrożnego, b o w i e m m a własne p l a n y są w na hermetycznie -czyoh, r z e c z to j e d n a k kowane obiegu społecznego weszły p r a c e powyżej C e n t r u m , a także i c h r e z u l t a t y mające swój w y r a z polonijnego emigracji w Lublinie. był n a łamach „Etnografii artykuł K r z y s z t o f a G r o n i o w s k i e g o w Buffalo do omawiany Buffalo. (USA), s. 5-24. O m a w i a Tworzyli ją wychodźcy Pol­ Ukształtowanie pt. w n i m autor polityczni początki doby powstań, n a t o m i a s t większa f a l a e m i g r a c j i z a r o b k o w e j przybyła t u w o s t a t n i m ćwierćwieczu X I X s t u l e c i a z t e r e n u całej r o z b i o r o w e j P o l s k i . Ludność tę wchłonął przede wszyst­ k i m przemysł amerykański. Z c z a s e m j e d n a k wyłoniła się z n i e j mała g r u p a , mująca się h a n d l e m i rzemiosłem n a s t a w i o n y m przede zaj­ w s z y s t k i m n a obsługę p o l - •skiej społeczności. Dużą rolę w życiu tej ludności odegrał Kościół k a t o l i c k i . N i e m a l •od początku e m i g r a c j i w j e j składzie z n a j d o w a l i ności d u s z p a s t e r s k i c h z a j m o w a l i nych sferach życia. O się księża, którzy oprócz sprawach t y c h pisze wyczerpująco artykuł jest c i e k a w y m przeglądem złożonych s p r a w Polonii i stanowi wartościowe powin­ isię także działalnością społecznie użyteczną w i n ­ dopełnienie Groniowski. W sumie dziejących się wśród t e j g r u p y ogólnej w i e d z y o j e j życiu w Stanach Zjednoczonych. Równie c i e k a w y jest artykuł W ł a d y s ł a w a K u c h a r s k i e g o i rozmieszczenie Temat w to polskiej rzadko grupy dotychczas etnicznej poruszany okresie o s t a t n i c h dwóch s t u l e c i — zatytułowany w Austrii w XIX w literaturze naszej г XX wieku, Wielkość s. 25-46. polonijnej, chociaż co słusznie podkreśla autor — A u s t r i a j e d n y m z ważnych odszarów napływu emigrantów p o l s k i c h . Już n a wstępie nuje była doko­ K u c h a r s k i p e w n e j k l a s y f i k a c j i tego wychodźstwa. D z i e l i j e n a osiadłe i c z a ­ sowe, a także kreśli historię tej e m i g r a c j i , w której w y d z i e l a sześć okresów. T r u d n o "tutaj wdaje w szczegółowo się autor „rdzennej nych charakteryzować w tematykę rozważania t e r m i n o l o g i c z n e A u s t r i i można określić t e r m i n e m instytucjach Polaków. P o n a d t o monarchii austriackiej artykułu. W pewnych i teoretyczne Polak". pełniło swe jego p a r t i a c h dotyczące tego, kogo W i e m y b o w i e m , że w obowiązki służbowe róż­ wielu cały zabór a u s t r i a c k i t a k silnie związany był z monarchią, że przez t e r e n A u s t r i i przewijało się w o w y m o k r e s i e w i e l u kupców, studentów, urzęd­ ników, pracowników różnych f i r m p o l s k o - a u s t r i a c k i c h itp. Konkretyzując, u c z e s t n i ­ czyli Polacy w wielu rzuconej i m zaborami s f e r a c h życia społecznego, gospodarczego i k u l t u r a l n e g o , m o n a r c h i i . Później, w l a t a c h po I w o j n i e t a uległa z n a c z n e j z m i a n i e . W i e l u P o l a k ó w wróciło do w o l n e j na­ światowej, s y t u a c j a Polski, wielu jednak osiadło w A u s t r i i n a stałe, a i c h l i c z b a w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h wynosiła ok. 25 t y ­ sięcy. S t a n u tego dopełnili wychodźcy P o l s c y z 1939 г., a po k a p i t u l a c j i Niemiec h i t l e r o w s k i c h n a t e r e n i e A u s t r i i znajdowało się ok. 80 tysięcy Polaków. L i c z b a t a �RECENZJE I ARTYKUŁY •w latach 1945-1948 z n a c z n i e zmalała. A k t u a l n i e kowych z 1980 г., w 287 RECENZYJNE natomiast, według d a n y c h A u s t r i i m i e s z k a ok. 11 tysięcy Polaków. którzy posiadają już dzisiaj t y l k o świadomość polskiego pochodzenia, sięga nie m n i e j niż 40 tysięcy. Z d a n i e m są to A u s t r i a c y Kucharskiego szacun­ Są j e d n a k i tacy, a liczba ich trzeciego i następnych pokoleń p o l s k i c h emigrantów. Uzupełniając d a n e zaczerpnięte z a r t y ­ kułu wspomnieć należy, że autor p o r u s z a w n i m szereg s p r a w rodnych form tytuły instytucjonalnego czasopism, kreśli w naczelnych organach życia tej P o l o n i i . W y m i e n i a główne skupiska „Dorn Polski" w powszechnie polonijne, charakteryzuje i c h udział polonijnego. Tyjlisie teresujący artykuł n a łamach n u m e r u dzieje mało z n a n e j i a d m i n i s t r a c j i a u s t r i a c k i e j itp. W s u m i e jest to wartościowy artykuł dotyczący w y b r a n e g o p r o b l e m u Stowarzyszenie Polaków dotyczących różno­ organizacje polskiej (1907-1914), s. 47-62, to k o l e j n y i n ­ „Rocznika", w którym M a r e k i n s t y t u c j i kulturalno-oświatowej wiadomą z n a s z e j historii, że obszar w Mądzik kreśli G r u z j i . J e s t rzeczą K a u k a z u stanowił również sce zsyłek Polaków, którzy w a l c z y l i z c a r a t e m . W pojęcie t z w . „gorącego S y b i r u " , c z y l i K a u k a z u , który był przeciwieństwem właściwej, n a s z p i k o w a n e j przedmiotu wiemy przez cały w i e k X I X zesłańcami z P o l s k i . Z aktywności polskiego Prowadzili oraz p r a c o w a l i gospodarczych. Syberii literatury dokładnie, j a k dobrze przysłużyli się P o l a c y S y b e r i i . o n i b o w i e m n a j e j o b s z a r a c h rozległe b a d a n i a n a u k o w e instytucjach administracyjnych i jednostkach miej­ historiografii p o l s k i e j z n a n e j e s t w różnych J e d n y m z przejawów żywiołu było zakładanie w różnych częściach r o s y j s k i e g o i m ­ p e r i u m placówek kulturalno-oświatowych pod nazwą „Dom P o l s k i " . W placówkach tego t y p u ogniskowało się życie p o l s k i e w R o s j i . Prowadziły one działalność oświa­ tową, kulturalną, dobroczynną itp. O w s z y s t k i c h t y c h s p r a w a c h w s w o i m a r t y k u l e , przybliżając n a m mało z n a n e dzieje Kolejnym problemem dzieci polskich z Niemiec pióra H e n r y k a n a łamach „Rocznika" są Kolonie Polski Chałupczaka, i n f o r m u j e n y c h związków z k r a j e m obszarze omawianym na terenie w latach letnie o niebagatelnej sprawie utrzymania o potrzeb realnej kulturalno-oświatowych. Powstały w (1922) w działalności s w o j e j charakterze narodowym. pomocy Berlinie powstaje szereg przeciwności. Zrodziły stronie n i e m i e c k i e j , j a k też i p o l o n i j n e j . czaka, w wakacyjne którym omówiono także w za­ Związek kładł główny n a c i s k n a w y c h o ­ Wychowaniu jakie organizowano d l a dzieci polskich z Niemiec. akcjach pew­ po zakończeniu p r o c e s u kształtowania g r a n i c p o l - w a n i e dzieci i młodzieży w d u c h u p o l s k i m , b y podjąć następnie s z e r o k o działalność dla d l a około półtora m i l i o n a ludności p o l s k i e j pozostałej n a Republiki Weimarskiej Polaków w N i e m c z e c h Mądzik 1923-1938, s. 63-82. A r t y k u ł ten, s k o - n i e m i e c k i c h . Ludność t a oczekiwała od R z e c z y p o s p o l i t e j kresie r e a l i z o w a n i a informuje Polonii tyfliskiej. temu służyły J a k zwykle zakrojoną kolonie letnie, p r z y tego rodzaju się one i t u t a j , i to zarówno po O s p r a w a c h t y c h t r a k t u j e artykuł C h a ł u p ­ kwestie zasad do P o l s k i , zasięg a k c j i k o l o n i j n e j , kwalifikacji rozmieszczenie dzieci n a wyjazdy turnusów n a t e r e n i e P o l s k i , s t o s u n e k władz n i e m i e c k i c h do tej a k c j i , działalność finansową z nią z w i ą ­ zaną i w r e s z c i e jej rezultaty. Organizowana w latach 1923-1938 działalność kolo­ n i j n a d l a d z i e c i p o l s k i c h z N i e m i e c , Górnego Śląska, O p o l s z c z y z n y i Gdańska była Pod względem wielkości jedną z najważniejszych przez Drugą dzieci z i to obyczaje dobrze Rzeczpospolitą. Niemiec miało W kontakt efekcie a k c j i społecznych t e j działalności, z krajem rodzinnym. Poznawały n a r o d o w e , język, uczyły się p o l s k i c h tańców i piosenek. zorganizowana akcja ukierunkowana prowadzonych ok. 120 tysięcy n a zachowanie one W polskich zwyczaje sumie odrębności d o w e j P o l a k ó w w N i e m c z e c h , umożliwiająca p a t r i o t y c z n e w y c h o w a n i e była naro­ młodego p o ­ kolenia. w Mało z n a n a jest również w e współczesnej l i t e r a t u r z e polonijnej p e w n y m s t o p n i u przybliżą n a m T a d e u s z R a d z i k - w a r t y k u l e t e m a t y k a , którą pt. Szkolnictwo �288 RECENZJE polskie Po w Wielkiej zakończeniu Brytanii I I wojny I ARTYKUŁY w latach światowej RECENZYJNE 1945-1954. Instytucje n a terenie i organizacje, Wielkiej s. 83-113. B r y t a n i i znalazło się o k . 250 tysięcy Polaków. B y l i to n i e t y l k o l u d z i e dorośli, ale również d z i e c i i młodzież. Z każdym r o k i e m przybywało też n o w y c h o b y w a t e l i polskiego pochodzenia, potom­ k ó w osiadłej t a m e m i g r a c j i . Zaistniała więc p i l n a konieczność z o r g a n i z o w a n i a szkol­ nictwa wojny i w polskiego, a właściwie związku ze zmianą jego zakończeniu przez rząd brytyjski Rządu Jedności N a r o d o w e j , który powstał w wy­ Polsce. Działalność ta obejmowała s z k o l n i c t w o p o d s t a w o w e , średnie i wyższe. Regulowało ją s z e r e g ustaleń z rządem a n g i e l s k i m , p r z y b r y t y j s k i m Polish wstała po stosunków p o l i t y c z n y c h po u z n a n i u (w l i p c u 1954 r.) T y m c z a s o w e g o zwolonej przeorganizowania section, w której koncentrowały d l a młodzieży p o l s k i e j . P r z e d m i o t o w y pozwala n a szersze poznanie m i n i s t e r s t w i e oświaty p o ­ się s p r a w y związane artykuł o bogatej w a r s t w i e ze szkołami dokumentacyjnej złożonych problemów s z k o l n i c t w a polskiego w k i e j B r y t a n i i . S z k o l n i c t w o to i związane ¡z n i m różne i n s t y t u c j e polonijne teryzowało się dużą sprawnością organizacyjną, a jego zasługi w Wiel­ charak­ kreowaniu pol­ s k i e j i n t e l i g e n c j i w t y m k r a j u były ' z n a m i e n n e . Interesującej stwo problematyki zachodnioniemieckie Federalnej Niemiec, dotyczy wobec artykuł działalności s. 114-135. D a n e Grzegorza środowisk Społeczeń­ J a n u s z a pt. polonijnych o liczbie P o l a k ó w w w Republice Niemczech Zachodnich są dość zróżnicowane. P o d a w a n e są d w i e l i c z b y : p i e r w s z a ok. 80 tysięcy oraz d r u g a ok. 130-150 tysięcy. F a k t e m niewątpliwym jest, że P o l o n i a z różnych okresów n a s z e j h i s t o r i i , a s z a c u n k o w o tutejsza wywodzi się ok. 52 tysięcy to c i , którzy w y ­ w i e z i e n i n a roboty do byłej t r z e c i e j R z e s z y , pozostali t a m po I I w o j n i e światowej. P o n a d t o do P o l o n i i t e j zaliczyć należy również t y c h , którzy znaleźli się n a t e r e n i e RFN w ramach zdaniem a k c j i łączenia rodzin lub na innych Suma zasadach. sumarum, a u t o r a , wielkość P o l o n i i n a t e r e n i e R F N należy szacować n a 200 tysięcy osób. Dopełniając i n f o r m a c j i o zawartości o m a w i a n e g o „Rocznika" wspomnieć j e s z c z e należy o interesującym a r t y k u l e pt. Korespondencja skiej i Azjatyckiej z Towarzystwem Achmatowicz-Otok, zastosowania Andrzej teorii dyfuzji „Polonia", Polonii Lisowski i Andrzej innowacji Australijskiej, s. 136-159. A u t o r z y Kowalczyk, podjęli do badań n a d Polonią. W Afrykań­ artykułu, w Anna n i m próbę s u m i e j e s t to i n ­ teresujące s p o j r z e n i e n a zbiorowość polonijną odbiegające od jakże częstego jeszcze w n a s z e j l i t e r a t u r z e wyłączenia historyczengo omawiania Specjaliści zajmujący się artykuł J a c k a Serwańskiego w latach Chicago formy w oświatą polonijną pt. Niektóre z zagadnienia nauczania siedemdziesiątych, s. 160-171. W s k a z u j e tego n a u c z a n i a , i to zarówno w sensie p e d a g o g i c z n y m , n y m . N a w s z y s t k i c h poziomach nauczania odczuwa pomocy naukowych i podręczników, angielskojęzycznych. wiele tematyki oczekując Nie wchodząc zwłaszcza w rodzi od P o l o n i i , t a k mało j e j d a j e m y ? się przeczytają języka on n a polskiego różnorodność jak i instytucjonal­ się d o t k l i w y pomyślanych meritum, polonijnej. zainteresowaniem brak odpowiednich specjalnie pytanie: A l e to już s p r a w a dla osób dlaczego tak n i e do r o z ­ trząsania t u t a j . Omawiany sa polska sięgają 1948 г., szyńskiego", ona „Rocznik" kończy artykuł Stanisława Z a h r a d n i k a w Czechosłowacji ważną rolę publicystyczną. narodowoobronny, początkowo W numer „Tygodnika C i e ­ przeważającej przeciw p r z e c i w c z e c h i z a c j i . W y d a w a ł y ją różne u g r u p o w a n i a ne, słowem oddziaływała germanizacji, mierze miała później zaś społeczne, r e l i g i j n e i p o l i t y c z ­ ona n a w s z y s t k i e n u r t y życia ludności p o l s k i e j w g r a n i c a c h państwa czeskiego. Pra­ zatytułowany 1920-1980, s. 173-179. P r a s a t a , której początki k i e d y to pojawił się w C i e s z y n i e p i e r w s z y spełniała charakter w latach osiadłej �RECENZJE Tematykę 289 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E „Rocznika" dopełniają recenzje i dział „Kroniki". G o d z i wspomnieć o s t a r a n n e j r e d a k c j i tego k o l e j n e g o numeru pisma. W się j e s z c z e sumie otrzyma­ liśmy t e k s t y n a p r a w d ę bogate i n f o r m a c y j n i e , r z e t e l n e i k o m p e t e n t n e . K a ż d y z z a p r e z n t o w a n y c h artykułów w y m a g a szczegółowego z n a w s t w a t e m a t u , stąd też p r z e d ­ stawione omówienie traktować należy jako refleksje czytelnika, a nie uwagi r e ­ cenzenta. Antoni JANINĘ Wydawniczy, I DOMINIQUE Warszawa Cywilizacja SOURDEL, islamu, Państwowy i zagadnienia związane z tą najmłodszą religią uwagę w i e l u l u d z i n a u k i pochodzących z europejskiego łego na tradycji jest to r e l i g i a wciąż chrześcijańskiej. nadal bardzo jeszcze posiadająca Zainteresowanie dynamiczna wielką siłę i — pomimo ekspansywną, się, i s l a m tradycji, niejednokrotnie wchłaniał (i bibliografie monoteiczną absorbują kręgu k u l t u r o w e g o islamem dalej wyros­ jest t y m większe, że okresowych kryzysów co jest szczególnie w w i e l u współczesnych k r a j a c h C z a r n e j A f r y k i i A z j i Rozprzestrzeniając Instytut 1980, ss. 671, 148 i l u s t r a c j i czarno-białych, 16 i l u s t r . k o l o ­ r o w y c h , 65 rysunków, t a b l i c i m a p w tekście, 5 m a p l u z e m , Islam Kuczyński Południowo-Wschodniej. to czyni) wiele narodowych b a r d z o o d m i e n n y c h od t y c h , z których t a r e l i g i a wyrosła, n p . a r a b s k i c h beduinów. Jednakże dzięki p r o s t e m u i przystępnemu k o d e k s o w i wiązań i n d y w i d u a l n y c h nych czy n a r o d o w y c h ukształtować s w o i c h kulturowego — widoczne i społecznych oraz zastąpieniu więzi k l a n o w y c h , obowiązkiem wyznawców wyciskając n a nich braterstwa niezależnie swoje muzułmanów, od p o c h o d z e n i a religia zobo­ plemien­ ta potrafiła narodowego c z y też c h a r a k t e r y s t y c z n e piętno, które do d z i s i a j s t a n o w i o s w o i s t e j odmienności muzułmanów. Celem pracy sformułowanej małżeństwa Sourdel n a założeniach proroka M u h a m m a d a jest u k a z a n i e prawno-religijnych cywilizacji islamu, cywilizacji opartych n a ogłoszonym przez O b j a w i e n i u , t j . od V I I w. aż do r o z b i c i a i m p e r i u m muzułmań­ skiego p r z e z n a j a z d y T u r k ó w i Mongołów. Książka t a zasługuje nie m a zbyt w i e l u n a uznanie z kilku powodó^ Po pierwsze studiów s y n t e t y c z n y c h dotyczących p r z e d s t a w i o n e j dlatego, przez r ó w p r o b l e m a t y k i ; po drugie, że może o n a służyć — j a k się wyraził w że auto­ przedmowie R a y m o n d B l o c h — z a d o b r y przykład z a s t o s o w a n i a m e t o d y h i s t o r y c z n e j , a po t r z e ­ cie, że z a w i e r a ogromną ilość materiałów f a k t o g r a f i c z n y c h , dzięki którym można ją traktować niemalże j a k o podręcznik h i s t o r i i (dotyczy to zwłaszcza części p i e r w s z e j ) . P r a c a składa się z t r z e c h części obejmujących n a j b a r d z i e j istotne t e m a t y dotyczące zarówno h i s t o r i i , r e l i g i i , j a k i aspektów społecznych oraz g o s p o d a r c z y c h imperium muzułmańskiego. Część p i e r w s z a p r z e d s t a w i a n a r o d z i n y i r o z p a d i m p e r i u m . Z a w a r t e działy informują o początkach 750), l o s a c h władzy padzie imperium latach 622- (750-936) i ośrodkach p r o w i n c j o n a l n y c h oraz o r o z ­ tło g e o g r a f i c z n o - h i s t o r y c z n e przedmuzułmańskiej, a u t o r z y przedstawiają wspaniały s u k c e s t e j r e l i g i i był m i a s t k u p i e c k i c h niepokój w niej roz­ (w (900-1260). Naświetlając «konomiczne A r a b i i i centralnej c y w i l i z a c j i arabsko-muzułmańskiej jakby odpowiedzią i społeczno- tezę, że n a nurtujący powstania społeczeństwo i powsta­ n i e m b o g a t y c h rodów k u p i e c k i c h . Z a tą tezą przemawiają l i c z n e c y t a t y z Objawie­ nia d a l s z y c h rozdziałach autorzy Muhammada związany z rozkładem s y s t e m u p l e m i e n n e g o przedstawione w części d r u g i e j . W zapoznają czytelników z d z i e j a m i podbojów a r a b s k i c h , w a l k o władzę w tworzącym się imperium, z których Í9 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . 28/2 wyłoniła się p i e r w s z a dynastia kalifów — Umajjadów, �290 RECENZJE I ARTYKUŁY RECENZYJNE a następnie d r u g a — Abbasydów. W a l k a o władzę doprowadziła już n a początku p o w s t a n i a i m p e r i u m a r a b s k i e g o do rozłamów, a n a w e t w a l k wewnętrznych. Podział muzułmanów n a sunnitów, szyitów i chacydżytów osłabiał n i e t y l k o władzę c e n ­ tralną, a l e i spójność nowo powstałego świata muzułmańskiego. N i e można z a ­ pominać, że podbite n a r o d y , n i e j e d n o k r o t n i e o w i e l o w i e k o w y c h t r a d y c j a c h , n p . Mezopotamia, P e r s j a c z y E g i p t , korzystając z o w y c h n i e s n a s e k starały się uzyskać niezależność polityczną. P o d k o n i e c i s t n i e n i a władzy kalifów a b b a s y d z k i c h c o r a z większe z n a c z e n i e uzyskują w o j s k o w i n a j e m n i c y t u r e c c y , którzy zdobywając — n i e j e d n o k r o t n i e siłą — urząd e m i r a , d o p r o w a d z i l i w końcu do o g r a n i c z e n i a t e j władzy, właściwie t y l k o do wypełniania f u n k c j i r e l i g i j n y c h . N a j a z d y t u r e c k i c h , a p o t e m m o n g o l s k i c h koczowników dokończyły dzieła p o l i t y c z n e j d e s t r u k c j i i m ­ p e r i u m a r a b s k i c h kalifów. Materiał f a k t o g r a f i c z n y tej części jest z w a r t y t e m a ­ t y c z n i e i chronologicznie, co umożliwia c z y t e l n i k o w i dokładne prześledzenie d z i e ­ jów p o l i t y c z n y c h i m p e r i u m muzułmańskiego od jego początków aż do u p a d k u . Część d r u g a z a w i e r a n a t o m i a s t rozdziały mówiące o r e l i g i i i społeczeństwie. W części t e j p r z e d s t a w i o n e są rozdziały ukazujące główne e l e m e n t y Objawienia M u h a m m a d a i i c h rozwój ( V I I - V I I I w.), kształtowanie się d o k t r y n i ruchów r e l i ­ g i j n y c h ( I X - X I I ) , a także p r a w o , i n s t y t u c j e p o l i t y c z n e i moralność. D o w i a d u j e m y się, j a k i e to e l e m e n t y zawierało O b j a w i e n i e P r o r o k a i j a k przedstawiał się i c h rozwój i i n t e r p r e t a c j a n a p r z e s t r z e n i dziejów. I s t n i e j e w i e l e i n t e r p r e t a c j i i rozbież­ ności w z g r o m a d z o n y c h t e k s t a c h Koranu. G ł ó w n y m p o w o d e m było to, że i c h z a p i s u dokonano dopiero po śmierci M u h a m m a d a . Trudności przysparzał także s a m język a r a b s k i posiadający wieloznaczność słów i p e w n y c h l i t e r p i s m a w p r z y p a d k u , gdy b r a k i m znaków d i a k r y t y c z n y c h . T a k niedoskonały zbiór stał się oczywiście źródłem a n a l i z y i i n t e r p r e t a c j i , których w y n i k i doprowadziły do p o w s t a w a n i a d o k ­ t r y n i ruchów r e l i g i j n y c h , , które p o z n a j e m y w t e j p r a c y . D y s k u s j e i s p o r y n a d Koranem i sunną, c z y l i tradycją, legły u p o d s t a w b u j n i e rozkwitającej filozofii muzułmańskiej. Z filozofią były natomiast ściśle związane n a u k i p r z y r o d n i c z e z a ­ pożyczone od c y w i l i z a c j i a n t y c z n e j . D a l e j p o z n a j e m y historię r o z w o j u p r a w a muzułmańskiego, które od początku miało c h a r a k t e r obowiązujący, zwłaszcza w s t o s u n k u do aktów o c h a r a k t e r z e k u l ­ t o w y m , do których ograniczała się istota r e l i g i i , t z n . r e c y t o w a n i a w y z n a n i a w i a r y , m o d l i t w y , postu, p i e l g r z y m k i i jałmużny. Z obowiązków k u l t o w y c h wynikały również p r a w a l u d z i , których reguły opierały się oczywiście n a w e r s e t a c h Koranu i s u n n i e . Dotyczyły one głównie k a r a n i a przestępstw, o r g a n i z o w a n i a życia r o d z i n ­ nego oraz p r a w własności i dziedziczenia. O c h r o n a z a s a d n i c z y c h p r a w każdej j e d ­ n o s t k i znajdowała w y r a z w i n s t y t u c j a c h p u b l i c z n y c h związanych z władzą. N a c z e l e t e j władzy stał k a l i f , początkowo j a k o w y k o n a w c a p r a w a i s l a m i c z n e g o u s t a n o ­ wionego przez P r o r o k a , a potem już t y l k o strażnika dogmatu. K a l i f przekazywał niektóre s w e u p r a w n i e n i a p o m o c n i k o m zajmującym się sądownictwem, a d m i n i s ­ tracją c z y s p r a w a m i w o j s k o w y m i . Niektórzy z n i c h , j a k n p . kadiowie-sędziowie, m u s i e l i znać p r a w o religijne, c z y l i szari'e. Z b i e g i e m l a t r o z b u d o w a n y do p r a w i e a b s u r d a l n y c h g r a n i c a p a r a t b i u r o k r a t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y coraz b a r d z i e j hamo­ w a ł rozwój społeczno-ekonomiczny i m p e r i u m , a ponadto stał się s i e d l i s k i e m n e ­ p o t y z m u i k o r u p c j i . I d e e m o r a l n e związane z c n o t a m i męskimi, c z y l i muruwwa, a pochodzące od beduinów A r a h i i przedmuzułmańskiej, coraz b a r d z i e j były m o ­ d y f i k o w a n e p r z e z z a s a d y moralności irańskiej bądź też indo-irańskiej, tracąc t y m s a m y m swoją surowość opartą n a szlachetności, o d w a d z e i d u m i e wojownika-zdobywcy. Część d r u g a n i e jest już t a k k o h e r e n t n a , j a k część p i e r w s z a . P o interesująco p r z e d s t a w i o n y c h p o d s t a w a c h d o k t r y n a l n y c h i s l a m u , a także k o m p o z y c j i ' i t e m a t y k i niektórych s u r , c z y l i wersetów Koranu, autorzy zapoznają c z y t e l n i k a z d o k t r y n a m i i r u c h a m i r e l i g i j n y m i u k a z a n y m i w porządku c h r o n o l o g i c z n y m . P o z n a j e m y tutaj �RECENZJE głównych przedstawicieli tych I ARTYKUŁY doktryn 291 RECENZYJNE c z y ruchów, i c h poglądy filozoficzno-reli- gijne, obce w p ł y w y i t d . Bardzo rzy się p r z e d e prawowiernego kazu p r a w o muzułmańskie, c z y l i szari'a. krótko zostało p o t r a k t o w a n e ograniczyli w s z y s t k i m do muzułmanina recytowania wyznania przedstawienia podstawowych wiary, „filarów" modlitwy, i jałmużny. Zupełnie skrótowo p o t r a k t o w a n o rodzinnego, pozycji kobiety Zupełnie b r a k informacji była (i jest n a d a l ) moralności, do Mekki w o d n i e s i e n i u do życia w społeczeństwie, d z i e c i c z y też służby i niewolników. w y z n a w c ó w , c z y l i umma. podstawowej kończy omówienie każdego t j . wypełniania n a ­ pielgrzymki zakres p r a w a bazy społecznej j e d n o s t k i społecznej, Uderza żeństwa S o u r d e l nieuwzględnianie p r z y o m a w i a n i u i wiary, poszczenia, dotyczących r o l i p o d s t a w o w e j gmina Auto­ obowiązujących prawa imperium jaką również w p r a c y mał­ muzułmańskiego, j a k też — chłopstwa. Część moralności i e t y k i i s l a m u , które ograniczono prawie drugą wyłącznie do rozważań teologów i filozofów. Część t r z e c i a d o t y c z y życia gospodarczego i środowiska społecznego. Rozdziały zawarte w t e j części przedstawiają panoramę i m p e r i u m i jego zasoby, pałac i o t o ­ czenie władcy, a także m i a s t o i środowisko m i e j s k i e . W z życiem gospodarczym Cywilizacja i s l a m u była i środowiskiem cywilizacją społecznym miejską części tej z a p o z n a j e m y imperium regionów p u s t y n n y c h , a więc w s z y s t k i m terenów, których życie zależało od w o d y i n a w a d n i a n i a . kie z n a c z e n i e wiają szereg przypisywano rozwijaniu nie p u b l i k o w a n y c h rysunków archeologa ki pustynne", pustyni, których r u i n y n i e były odkrywane rezydencjami J . Sauvageta na wiel­ przedsta­ ukazujących udowodnił, że t z w . „zam­ są n a p o g r a n i c z u przeznaczonymi przede Stąd też systemów i r y g a c y j n y c h . A u t o r z y sieci i s y s t e m y kanałów nawadniających. Tenże archeolog się muzułmańskiego. lub nawet odpoczynek i w centrum rozrywki mu­ zułmańskich możnowładców, l e c z c e n t r a m i ośrodków r o l n i c z y c h o p a r t y c h n a d o p r o ­ wadzonym do p e r f e k c j i rolnej, rodzajach o systemie irygacyjnym. Dalej dowiadujemy u p r a w , hodowli, wykonywanych rzemiosłach. bogactwach się o gospodarce n a t u r a l n y c h i i c h .przeróbce, a także Gospodarka merkantylna przeważała m i a s t a c h muzułmańskich i o n a też legła u p o d s t a w bujnego r o z w o j u w dużych h a n d u , które­ go s z l a k i lądowe i m o r s k i e obejmowały n i e t y l k o z i e m i e i m p e r i u m , ale p r a w i e ówcześnie z n a n y świat. K u p c y docierający brymi propagatorami Następna wszelkie czyli państwa o pałacu i o t o c z e n i u architektoniczną do­ idei islamu. część t r a k t u j e dochody cały do odległych zakątków świata b y l i o miejscu i z którego uprzywilejowanym, emanowały władcy. Z a p o z n a j e m y i wyglądem zewnętrznym k u któremu wszelkie objawy się z l o k a l i z a c j a m i , pałaców spływały jego potęgi, konstrukcją i zespołów pałacowych, które powstawały w m i e j s c a c h krzyżowania się szlaków h a n d l o w y c h , b a r d z o często w p o ­ bliżu r z e k l u b i n n y c h źródeł w o d y . Wznoszono j e z k a m i e n i a , z w y p a l a n e j wypalanej wewnętrzny układ opierał się n a c e n t r a l n y m dziedzińcu z portykami, przez znaczną liczbę pomieszczeń. W r a z z r o z b u d o w y w a n i e m pleksu otoczonym się pałacowego kom­ dochodziły do niego jeszcze meczet, łaźnie, sady, ogrody i p a r k i ze zwie­ rzyńcami. T e ostatnie i c h po śmierci w setki i nie- cegły, zwieńczano potężnymi wieżami i otaczano w y s o k i m i m u r a m i . I c h niewolników, służby, .rzemieślników służb i f u n k c j i . O p i s y i n t r y g , wspaniałych dworzan oddają miały przypominać w i e r n y m r a j u . N a d całością i sprawną pałacowego ten j e s t n a p i s a n y i atmosferę bardzo barwnie dworzan, czekającycb tego zespołu wszyscy podzieleni czuwały według życia, h i e r a r c h i i , w y g l ą d u l u d z i i pomieszczeń, ceremonii i parad, charakter i o wspaniałościach organizacją a także c o d z i e n n y c h zajęć k a l i f a i i n n y c h siedziby władcy muzułmańskiego. Rozdział i interesująco. Uwzględniono w n i m h i s t o r y c z n y rozwój a r c h i t e k t u r y pałacowej, wyglądu i f u n k c j i d w o r z a n , a także indywidualnych upodobań s a m y c h władców. Część ostatnia dostarcza czytelnikowi wiadomości dotyczących drugiego waż- �292 RECENZJE riego składnika społeczeństwa I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E muzułmańskiego — m i a s t a i środowiska miejskiego. Można je, idąc z a a u t o r a m i książki, określić j a k o „centrum p o l i t y c z n e , e k o n o m i c z ­ ne, r e l i g i j n e i a r t y s t y c z n e , gdzie mógł żyć w idealnym namiestnika, tam kupcy "tam odprawiano tam opracowywano spokoju. rytualną muzułmanin, dzięki k o m f o r t o w i Stąd w y k o n y w a n a prowadzili swoje modlitwę, interesy, jedyny szczegóły p r a w a , byłą i bezpieczeństwu, władza książęca l u b jego tam pracowali widoczny znak t a m pisano, w z n o s z o n o rzemieślnicy, jedności wspólnoty, budowle, dekorowano j e , t a m było pod d o s t a t k i e m w o d y bieżącej i dóbr k o n s u m p c y j n y c h , t a m w r e s z c i e znajdowały się cele p i e l g r z y m e k i o b i e k t y k u l t u , n a których b a r d z o się l e g e n d a r n y n y zarówno s a m y c h miast, j a k i jego głównych b u d o w l i czetów. P o z n a j e m y turę Opisy obrazu mieszczańskich, co n i e tego m i a s t a . W i a d o m o przecież, że większość m i a s t s t a n o w i l i prości ludzie — struk­ życia mieszkańców m i a s t a , które jego atmosferę, dotyczą głównie średnich w a r s t w pełnego — przede w s z y s t k i m m e ­ także hierarchię a d m i n i s t r a c j i , urzędów, zawodów, c z y l i spoełczno-polityczno-religijną. ciedla często opierał i r e l i g i j n y prestiż m i a s t a " (s. 358). O b r a z t e n uzupełniają l i c z n e p l a ­ rzemieślnicy, uliczni sprzedawcy, oddają odzwier­ mieszkańców robotnicy war­ sztatów c z y też służba i n i e w o l n i c y . Czytelnika, uderza który całkowity •struktury przeczytał brak dokładnie informacji wszystkie części o w s i muzułmańskiej. przestrzenno-urbanistycznej, j a k i zasad oraz Cywilizacji islamu, Dotyczy to zarówno jej sposobów współżycia jej mieszkańców. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze sferą życia rodzinnego, zwłaszcza uboższych w a r s t w ludności, a także z kształtowaniem się obyczajowości. Braki w swojej utrudniającymi pracy dostrzegają s a m i autorzy, dokładne p r z e s t u d i o w a n i e tłumacząc się przeszkodami k u l t u r y muzułmańskiej, a zwłaszcza k u m e n t a c j i . „Tak n a przykład — piszą w e wstępie do s w o j e j książki — społeczeństwa, w którym t a k u l t u r a wyrosła i rozprzestrzeniała się, źródła lub dokumentalne ukazują jedynie arystokrację oraz intelektualistów, do­ z całego opisowe pozostawia­ j ą c przeważnie w c i e n i u l u d pracujący" (s. 23). Pomimo wielkich warto wspomnianych erudytów, powyżej jest głębokim braków praca i subtelnym dwojga studium francuskich uczonych, cywilizacji islamu, i należy przeczytać, jeśli się c h c e zapoznać z bogatą i interesującą które kulturą muzułmańską. To obszerne naukowych, studium uzupełnia,.^ dodając mu szczególnych j a k i p o p u l a r y z a t o r s k i c h , słownik osób, n a z w wartości zarówno geograficznych i termi­ nów, który właściwie jest małą encyklopedią k u l t u r y świata muzułmańskiego. P o ­ nadto wskazówki formacyjnych, bibliograficzne dotyczące wydawnictw periodycznych, a także dzieł o c h a r a k t e r z e ogólnym, umożliwiają dzieł i n ­ pogłębianie wie­ dzy. W y k a z t a b l i c c h r o n o l o g i c z n y c h oraz k o m p l e t m a p pozwalają prześledzić rozwój i s t o t n i e j s z y c h wydarzeń i faktów ze świata i s l a m u n i e t y l k o n a tle poszczególnych części i m p e r i u m , ale także n a tle wydarzeń E u r o p y Z a c h o d n i e j , Wschodniej. ficznych Całość z a m y k a i n d e k s osób, d y n a s t i i i p l e m i o n , oraz indeks rzeczowy. Dodatkowo s z a t a i l u s t r a c j i czarno-białych i k o l o r o w y c h , wzbogaca tę Bizancjum i Azji indeks nazw cenną pozycję r y s u n k i , tablice i mapy Andrzej geogra­ bogata w tekście. Romanowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58db87a9682cf9172bc99912af6979c8.pdf f9b1acea91c1fe1592106fbf067ee009 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4021 Title A name given to the resource Recenzje i drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.146-160 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONFERENCJA W JADWlSlNlE Aktualne zagadnienia plastyki ludotuej BOHDAN Zorganizowana w Jadwisinie przez P a ń s t w o w y I n ­ stytut bziuki w dniach 13, 14 i 15 maja br. Konferen­ cja poświęcona aktualnym zagadnieniom plastyki ludodowej była nawiązaniem do obrad Sekcji Sztuki L u ­ dowej krakowskiej Konferencji w Sprawia Badań Nad Sztuką. Znaczenia Konferencji Krakowskiej, wchodzącej w skład prac naukowych związanych z Kongresem Nauiii, polega na gruntownym przeanalizowaniu proble­ matyki naukowej wszystkich dziedzin sztuki. Dyskusja przeprowadzona w szerokim zespole twórców, teore­ tyków i historyków sztuki, dotyczyła przede wszyst­ kim podstawowych założeń metodologicznych i ideo­ logicznych, dokonała krytycznego przeglądu i oceny nauki polskiej w zakresie badań nad sztuką, wytycza­ jąc nowe kierunkF prac teoretycznych i histoiycznych. Konferencja przeprowadziła również podsumowanie dotychczasowego dorobku ideologicznego i metodolo­ gicznego, k t ó i y wyrastał w walce o realizm socjali­ styczny w polskiej sztuce, a hierarchię i kolejność prac naukowych podyktowały przecie "wszystkim wy­ mogi twórczego warsztatu sztuki polskiej. Konferencja Krakowska stanowiła przejście do nowego etapu ze­ społowych p i a ć naukowych, do rozwiązywania pro­ blematyki płynącej z leninowskiej teorii odbicia, jak również w n i o s k ó w w y n i k a j ą c y c h ze stalinowskiej teo­ rii narodu i narodowej kultury, a zwłaszcza ostatnich prac Stalina związanych z zagadnieniami językoznaw­ stwa. Zasadniczy problem kształtowania nowej sztuki polskiej socjalistycznej w treści i narodowej w for­ mie, określa problematykę sztuki ludowej Konfe­ rencja Krakowska wytyczając program prac nau­ kowych, mając na celu gruntowne przebadanie dziedzicta polskiej sztuki, zaakcentowała sprawę przera­ stania „ludowości" w ogólnonarodową twórczość artystyczną. "W dziedzictwie bowiem narodowego folkloru, w rozległych doświadczeniach ludu, wyrosłych z jego pracy i walki, z jego sytuacji klasowej, z radości ludu i z jego smutków, tkwią wielkie skarby mądroś­ ci i doświadczeń, sięgające tradycjami niekiedy we wczesnodziejową przeszłość narodu. W dziedzictwie tym tkwią zarazem i przesłanki narodowej formy. Zachodzi więc pytanie, w jaki sposób zamierzamy obecnie, w oparciu o analizę naszego dorobku sztuki warstw elitar­ nych i twórczości ludowej, przy pomocy czynnika nau­ kowego, zapewnić poszanowanie artystycznego dzie­ dzictwa sztuki ludowej, zapewnić pełne poznanie, prze­ badanie i wykorzystanie doświadczeń twórczych i war­ sztatowych, przy jednoczesnym włączeniu jej ż y w y c h sił twórczych w szeroki nurt rozwojowy współczesnej sztuki polskiej. Dyskusje krakowskie wykazały z jednej strony, du­ że bogactwo dorobku faktograficznego, szerokiego za­ sięgu badań terenowych, — z drugiej strony istniejące duże zaniedbania w zakresie prac teoretycznych, syn­ tetycznych, ujmujących całokształt zagadnienia twór­ czości ludu. 146 URBANOWICZ Tak w i ę c przed Konferencją Jadwisińską zarysowały Bię następujące zagadnienia: a) problem definicji, isto­ ty i zakresu sztuki ludowej, w oświetleniu materializ­ mu dialektycznego i historycznego; b) problem klasowości sztuki ludowej, jej stosunek do sztuki warstw elitarnych; c) wykrycie postępowych nurtów sztuki l u ­ dowej, jak również e l e m e n t ó w ludowości w sztuce warstw elitarnych, d) analiza i ocena dotychcza­ sowych metod opieki nad sztuką wsi polskiej (pra­ ce teoretyczne i krytyczne); e) zagadnienie tzw. twór­ czości amatorskiej; f) rola sztuki ludowej w kształto­ waniu jednolitej ludowej socjalistycznej kultury narodu polskiego; g) zagadnienie rzemiosła i przemysłu, me­ tody korzystania z dorobku ludowego, strona gospo­ darcza i kulturalna tego zagadnienia; h) problem kształcenia twórców ludowych i metody przyswajania dorobku ludowego w naszym szkolnictwie artystycznym oraz sprawa kadr pracowników naukowych. Streszczając, Konferencja Jadwisińską stanęła przed trzema zasadniczymi zagadnieniami: 1) określenie sto­ sunku do dorobku plastyki ludowej, 2) analiza aktual­ nej sytuacji, 3) przerastanie twórczości ludowej w sztu­ kę ogólnonarodową epoki realizmu socjalistycznego. Ogrom tych zagadnień przekraczał oczywista możli­ wości jednej parodniowej konferencji. Konferencja zgromadziła zespół etnografów, historyków sztuki, pla­ styków zawodowych i ludowych, jak również działaczy i organizatorów, oraz przedstawicieli instytucji gospo­ darczych, gdzie problematyka kultury ludowej posiada szczególne znaczenie. Konferencja miała charakter roboczy, pizy czym wy­ stąpienia poszczególnych uczestników nie posiadały charakteru wypowiedzi oficjalnych, reprezentujących stanowiska tej czy innej instytucji. Na obradach za­ ciążyła zbyt duża ilość referatów i przygotowanych wypowiedzi, co z jednej strony w p ł y n ę ł o na w a g ę kon­ ferencji, z drugiej strony skracało czas, przeznaczony na dyskusję. N i e w ą t p l i w y m brakiem była niedostateczna ilość referatów poruszających ogólne zagadnienia teorii sztuki i estetyki. Celem niniejszej pracy, jest wypunktowanie pro­ blematyki konferencji, omówienie szkicowe zasad­ niczych tez referatów i dyskusji oraz podanie w cyta­ tach istotniejszych sformułowań. Biorąc pod u w a g ę fakt publikowania przez „Polską Sztukę Ludową" sze­ regu referatów i wypowiedzi, nie zachowujemy właści­ wych proporcji przy omawianiu poszczególnych refe­ ratów i wystąpień, pomijając lub określając szkicowo wypowiedzi, niejednokrotnie wartościowe, które jed­ nak bądź stały na uboczu zasadniczej problematyki konferencji, bądź w y m a g a j ą szczególnych omówień. P o d s t a w o w ą wypowiedź, określającą stosunek do do­ robku plastyki ludowej, stanowi referat prof, dr К. P i w o c k i e g o pt. „ N u r t ludowo-narodowy w s z t u c e p o l s k i e j " . Cytujemy z refe­ ratu zasadnicze, uogólniające sformułowania, pomijając całą bogatą dokumentację historyczną tez referatu. �„Ujmowanie sztuki ludowej w jej historycznym roz­ woju napotyKaio i napotyka na znaczne trudności, — każdemu badaczowi rzuca się przecie wszysdom w oczy jej Konserwatyzm, przywiązanie ao form i procederów technicznym przecnoazącycn tradycyjnie z pokolenia na poKoieme. wszyscy uczeni wysuwali na czoio swych iOiwazLii Wiasrue zachowawczość tej sztuki — stad po­ jawiła się w nauce tendencja by przy pomocy nie­ zmiennych i jakoby wiecznotrwałych cech sztuki l u ­ dowej rekonstruować zaginione ogniwa naszej przesz­ łości artystyczntj. bkierowanie uwagi badaczy na eraay cyjność s a u k i ludowej przesłoniło im zrozumienie, ze jak wszytUio mne w zjawiskach społecznych, roz­ wija się ona, zmienia, usycha w niektóry cii swoich gaięziacn, że sztuka ludowa przecie wszystkim jest kate­ gorią historyczną. Pozorna niezmienność lorai sztuki ludowej, kusiła nas ao formułowania ogólnych prawideł twórczości ludowej, do zacieśniania zagadnień tej twór­ czości, do zjawisk najuporczywiej trwałych niezmien­ ny cń i prymitywnych. Tendencje te eliminują z zakre­ su badań ogromne działy przeszłości artystycznej. Inną trudnością w traktowaniu sztuki ludowej w aspekcie historycznym jest brak materiału zabytkowego sięga­ jącego głębiej niż wiek X V I I I " . Prof. I-iwocki stwier­ dza dalej, „ogromne połacie naszej spuścizny arty­ stycznej możemy uważać za nurt ludowy w sztuce pol­ skiej. Czy można go jednak nazwać narodowym? We­ dle klasycznego sformułowania Lenina, w każdym spo­ łeczeństwie klasowym płyną dwa równoległe nurty kultury, jeden służący interesom klas posiadających, drugi wyrażający potrzebę mas ludowych. Prądy te w ciągu dziejów niejednokrotnie się ze sobą splatają i krzyżują, gdyż niezorganizowana, ale żywiołowa siła tych mas, odgrywa w życiu każdego społeczeństwa de­ cydującą rolę. Odnosi się to także, oczywiście, do zja­ wisk artystycznych. Stąd pierwiastki ludowe przenika­ ją z reguły do najbardziej zdawałoby się ekskluzywnej sztuki, służącej potrzebom najwyższej elity społeczeń­ stwa klasowego. Tak należy, sądzę, rozumieć dialek­ tyczną jedność kultury mimo istnienia w niej dwóch antagonistycznych nurtów. Wspólnota kultury jest prze­ cież obok języka, terytorium, życia ekonomicznego i układu psychicznego — jedną z cech narodu w rozumie­ niu definicji Stalina. Wspólnota układu psychicznego i kultury objawiają się w sztuce przez narodową for­ mę sztuki, mająca w stosunku do szybko zmieniających się ich treści ideologicznych, służących każdorazowej nadbudowie — charakter bardziej statyczny, w y r a ż a ­ jący się w pewnych tradycyjnych nawykach przedsta­ wiania rzeczywistości, jej widzenia i odbijania. W tym sensie nurt ludowy sztuki polskiej, którego cecha, jest przecież kształtowanie obrazu plastycznego, w oparciu o tradycyjną formę, jest równocześnie nurtem narodo­ wym. Stąd waga badań nad sztuką ludową dzisiaj, gdy mamy praktycznie budować nową, bezklasową, jedno­ litą kulturę, narodową w formie, o nowej socjalistycz­ nej treści. Badania te nie są właściwie rozpoczęte. Ucze­ ni zajmujący się sztuką ludową ograniczali się niemal wyłącznie do twórczości X I X wieku, zrzadka cofając się w wiek poprzedni. Wartościowanie sztuki, oparte o obce wzory, nie pozwoliły nam na zwrócenie uwagi na niezmierne bogactwo polskiej tzw. prowincjolnej sztuki oraz na jej cechy wyróżniające ją od współcze­ snych dzieł na zachodzie Europy. Jej odrębna od wzor­ ców, swoistość form piętnowana była nazwą barbaryzmów". Prof. К. Piwocki konkluduje tezy swego referatu: „głównym celem była próba udowodnienia, że współ­ czesna sztuka ludowa posiada s w ą historię, swój nie­ przerwany rozwój od najdawniejszych czasów i że bezpośrednimi poprzednikami ludowych twórców była prowincjonalna sztuka" i że „sztuka prowincjonalna w swej istocie była równocześnie głównym nurtem sxtuki narodowej w formie". Prof. Stanisław S z c z o t k a , dając w swym re­ feracie obszerny zarys politycznej i gospodarczej hi­ storii wsi polskiej, zwraca u w a g ę na możliwości prze­ sunięcia głęboko wstecz badań na szaika. ludową, przy odpowiednim wykorzystaniu archiwaliów w postaci sądowych ksiąg wiejskich, zapisów testamentowych itp. Mgr. Zbigniew R e w s k i, polemizując z szereS-Kiri w y w o d ó w prof. Piwockiego, podkreślił w swej wypowiedzi konieczność przeprowadzenia dodatkowycn badań dla potwierdzenia szeregu uogólnień referatu. Wskazał on na ciągłość tradycji cechowej, przedstawił szereg przykładów „majstersztyków" krakowskiego cechu budowniczych i kamieniarzy, w których rzucają SxQ w oczy pewne odstępstwa od kanonów poprawności architektonicznego komponowania. Posiada to dla nas doniosłe znaczenie, gdyż jak stwierdza mgr. Z. Rewski omawiana sztuka prowincjonalna stanowi najsilniej wyczuwalną i wizualnie zrozumiałą grupą sztuki na­ rodowej. Jeśli chodzi o sztukę ściśle chłopską uważa on za możliwe (mimo braku bezpośrednich przekazów źródłowych) przyjęcie znacznie szerszego zakresu twór­ czości, od tego jaki zarysował się w referacie prof. P i ­ wockiego. Na marginesie tematyki konferencji, mgr. Rewski przedstawił nowe naświetlenie genezy architektury późnorenesansowej, określanej dotąd terminem lubelsko-kaiiskiej, a zawężanej do pewnej części architek­ tury kościelnej. Referent rozszerza zasięg tego typu do granic historycznej Małopolski z Krakowem na czele. Architektura ta występująca w szeregu miast prowin­ cjonalnych jak: Pińczów, Kielce, Sandomierz, l u b l i n , Tarnów, Jarosław, wiąże się z ówczesnym ż y w y m r u ­ chem budowlanym, rozwijającym się pod patronatem magnackich rodów małopolskich. Obejmuje ona zarów­ no zabytki budownictwa kościelnego jak i świeck.ego oraz cały zespół form plastyki architektonicznej. Mgr. Kazimierz P i e t k i e w i c z podkreśli ko­ nieczność uzupełnienia problematyki referatu pref. P i wockiego zagadnieniami rzemiosła wiejskiego, a w szczególności ceramiki, tkactwa itp. Badania prowa­ dzone w tym kierunku niewątpliwie poszerzyłyby znacznie zakres naszych wiadomości o twórczości ludu wiejskiego. Dr Roman R e i n f u s s w swej wypowiedzi, idzie po linii w y w o d ó w referatu, podkreślając między inny­ mi, iż badania sztuki ludowej dotąd szły zasadniczo w kierunku szukania istoty sztuki ludowej, pojmowa­ nia jej jako swoistego „ludowego stylu", w zasadzie swej niezmiennego, ponadklasowego i wspólnego wszy­ stkim ludom świata. Wynikiem tego były coraz bar­ dziej precyzyjnie rozbudowane określenia ludowego stylu, oparte na analizie cech formalnych wiejskiej twórczości artystycznej. Jako sztukę prawdziwie ludo­ wą uznawano sztukę „samorodną' wsi, przekazywaną z pokolenia na pokolenie w drodze tradycji ustnej i warsztatowej. Dr Reinfuss stwierdza, iż rozważanie 147 �rozwoju sztuki ludowej w płaszczyźnie wyłącznie for­ malnej, jest z gruntu ahistoryczne, nie ujmuje istoty zróżnicowania twórczości artystycznej na ludową i nieludową. Kryterium formalne powoduje zawężanie obrazu sztuki ludowej, eliminując z tych badań całe ich dziedziny. Warunki historyczne przyczyniały się do powstania odrębnej szluki ludowej determinując jej rozwój. O sztuce ludowej jako twórczości artystycznej, wyodrębnionej od innej nieludowej, można mówić do­ piero wówczas, gdy istnieje sam „lud", pojmowany j a ­ ko klasa społeczna; — w społeczeństwie żyjącym w warunkach wspólnoty pierwotnej nie ma wyodrębnio­ nej sztuki ludowej. Przejaw świadomości klasowej w twórczości ludowej dostrzega dr Reinfuss w tematy­ ce zbójnickiej obrazów na szkle i satyrze społecznoobyczajowej, zawartej w niektórych utworach ludo­ wej literatury. Prot'. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i podkreśla w dotychczasowych badaniach jednostronność zainte­ resowań sprawami zdobnictwa i ornametyki („zbie­ ractwa motywów"). ,,I to co w badaniach winno być opracowane na końcu, stało się podstawą do określeń i charakterystyki sztuki ludowej". Konsekwencje tych tendencji odczuwamy szczególnie silnie w praktyce przez sprowadzanie całej problematyki sztuki ludowej do zagadnień zdobiny, motywu, ornamentu, gubiąc w ten sposób cały złożony charakter tego zagadnienia. Prof, dr Juliusz Starzyński, podsumowując pierwsze wyniki dyskusji, akcentuje znaczenie i wartość prac prof. Niedosziwina oraz Fiedorowa Dawidowa piętnu­ jącego, między innymi, tendencje niektórych history­ ków sztuki „błędnie usiłujących z różnych dzieł prze­ szłości w y ł a w i a ć jakieś drobne aspekty i w nich w i ­ dzieć wyraz ludowości, — w ten sposób akcentowano przy analizie dzieła zjawiska drugorzędne, urzekając się faktem zniekształceń wzorów i apoteozując to, u patrywano w prymitywizmie cechy ludowości". Referat Aleksandra V/ o j C i e c h o w s k i e g o , publikowany w niniejszym numerze, był jakby k o n t y ­ nuacją referatu prof. Piwockiego; referent sumuje i wartościuje sformułowania teoretyków, traktujące 0 sztuce ludowej, omawia sposoby popierania twórczo­ ści ludowej i opieki nad istniejącymi ośrodkami tej sztuki w wieku X I X i X X , jak również formy łącze­ nia sztuki ludowej z rzemiosłem i przemysłem arty­ stycznym. Mgr. Mieczysław P o r ę b s k i (nawiązując do zagadnienia dziedzictwa przeszłości) starał się w swej wypowiedzi dać odpowiedź na pytanie: „co z tego do­ robku i w jaki sposób przejąć ma współczesne nadze malarstwo, rzeźba, grafika, architektura, rzemiosło 1 przemysł, dalej, jaki rna być stosunek sztuki ludo­ wej do tradycji artystycznych sztuki uprzywilejowa­ nej". Zadaniem historyków i t e o i e t y k ó w oraz badaczy kultury ludowej jest szukać odpowiedzi na te p y t a ­ nia, w oparciu o konkretny materiał faktów i o ogól­ ne zasady teorii materializmu dialektycznego i histo­ rycznego. Fakty przytoczone przez prof. Piwockiego przyczyniają się do zerwania legendy rzekomej „nie­ zmienności", „pierwiastkowości" i izolacji naszej sztuki ludowej, wykazując jej dialektyczne przemiany na przestrzeni dziejów, jej stałe zazębianie się ze sztuką służącą potrzebom kościoła, dworu, szlachty czy mie­ szczaństwa. Autor referatu rewindykuje w ten spo­ sób dla pojęcia sztuki ludowej czy ludowości nowe 14H obszary pogranicza, wskazuje nowe kierunki, w k t ó ­ rych powinny iść dalsze badania jej dziejów i dorob­ ku. Ale ta wymiana wartości pomiędzy szeroko histo­ rycznie pojętym podłożem ludowym, a kulturą i sztu­ ką warstw uprzywilejowanych, ten ruch podwójny występujący i zstępujący urywa się. W X I X wieku mamy już do czynienia właściwie tylko z ruchem „zstępującym". Wypieram przez konkurencję przemysłowo-kapitalistyczną rzemieślnicy cechowi wycofują się na wieś, pracują dla odbiorcy wiejskiego — który w tym okresie uzyskuje szersze możliwości kulturalnoartystycznego rozwoju. Sztuka cechowa przekazuje wsi szereg swoich zdobyczy, form i umiejętności, ulegając z kolei twórczemu przeobrażeniu i przystosowaniu — w dalszej walce z kapitalistycznym rynkiem, ta sztu­ ka ludu stopniowo traci pozycję po pozycji. Poprze­ stanie na tym obrazie, określałoby nasze wnioski r a ­ czej pesymistycznie — inaczej to będzie wyglądać, gdy uwzględnimy drugą nieodłączną cechę dialektycznego procesu „ruch wstępujący". Są to zjawiska związane bezpośrednio z siłami ludowego chłopskiego czy m a ł o ­ miasteczkowego podłoża, zjawiska pierwszego rewo­ lucyjnego wystąpienia sił ludowych — wyrażające się w zapoczątkowaniu naszej wielkiej ogólnonarodowej linii malarstwa historycznego i rodzajowego. Przecho­ dzenie do sztuki ogólnonarodowej jednostek twórczych na tym właśnie podłożu wyrosłych, z nim bezpośrednio związanych, lub tkwiących w jego problematyce, stwa­ rza właśnie ó w ruch „wstępujący" przenoszenia pro­ blematyki ludowej, jej realistycznego widzenia i k l a ­ sowego stanowiska na grunt sztuki ogólnonarodowej. Fakty te świadczą, że lud w okresie, o którym mowa, nie był już bynajmniej bierną izolowaną żyjącą w ł a s ­ nym tylko życiem masą — że stawał się coraz dobit­ niej żywą częścią narodu. Nurt ludowy w sztuce ó w ­ czesnej, nie płynął jakimś odosobnionym korytem sztu­ ki ludowej w sensie ścisłym, ale przelewał się w ogólny nurt sztuki polskiej, wnosząc w e ń najbardziej istotne i cenne wartości. Kol. Wojciechowski w referacie swym przypomniał nam jak to Norwid chciał podnosić „ludo­ we" do „narodowego". W tym wypadku Norwid kwito­ wał proces, który był warunkowany samą logiką dialektyki dziejowej. Ref. kol. Wojciechowskiego miał r ó w ­ nież w y d ź w i ę k i pesymistyczne. Przez cały długi okres „zajmowania się sztuką ludową nie umiano zrobić z nią nic rozsądnego i dziś — problemom nie widać końca". Zajmowanie się sztuką ludową nie mogło dać p e ł n i e j ­ szych rezultatów, to jasne, i to wynika wyraźnie z kla­ sowego uwarunkowania tego zjawiska. Istotnym jest jednak fakt, że od połowy X I X wieku żywa i zdolna do przemian sztuka ludowa jest ciągle aktualnym pro­ blemem, że jej istnienie będące wyrazem wzmożonej prężności sił chłopskich — zmuszało ideologów panu­ jącego systemu do takiego czy innego zajmowania dla niej miejsca w klasowej antagonistycznej strukturze społeczeństwa, a w gruncie rzeczy szukania ratunku wobec jałowości i bezpłodności takich w y k w i t ó w kul­ tur kapitalistycznych jak „style historyczne", secesja cz.y modernistyczny funkcjonalizm. Dziś cały ten pro­ blem dla nas nie istnieje. Nie chodzi już o znalezienie miejsca dla sztuki ludowej, ale o pełne rozwinięcie jej i przetworzenie w jednolitą już socjalistyczną w treści, sztukę całego narodu. Kamieniem probierczym w ca­ łym procesie nawiązywania i wytyczną przejmowania kultury ludowej jest kryterium realizmu. Kryterium �to będzie dla nas decydujące w określeniu przydatno­ ści poszczególnych elementów dziedzictwa dla tworzo­ nej przez nas sztuki realizmu socjalistycznego''. „Nie będę się tu zatrzymywał przy zagadnieniach fi­ guralnego malarstwa i rzeźby. Sztuka ludowa ma tu praktycznie stosunkowo mniejszą rolę do spełnienia, a dzisiejsza twórczość ludowa w tym zakresie wiąże się już raczej ze skomplikowanym problemem twór­ czości amatorskiej. Natomiast w zakresie rzemiosła i przemysłu zagadnienie dziedzictwa sztuki ludowej jest b e z w ą p i e n i a zagadnieniem centralnym, stanowiąc tutaj główne i podstawowe dziedzictwo naszej przesz­ łości. Rozumiejąc przez realizm prawdziwe odbicie rzeczywistości społecznej swojego czasu w jej istotnych cechach, uważamy za istotne przy tym cechy walki i wzrostu, wzmagania się i potężnienia postępowych sił społecznych — walki o awans klasowy, gospodar­ czy i kulturalny". ( Prof. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i w wypowie­ dzi swojej podzielił się z uczestnikami Konferencji do­ świadczeniami nabytymi w wieloletniej pracy w „War­ sztatach Krakowskich" i „Ładzie". Obszernej jego wy­ powiedzi na tym miejscu streszczać nie będziemy, gdyż ukaże się ona w całości w jednym z najbliższych nu­ merów Polskiej Sztuki Ludowej. Analizę metod opieki nad twórcami i ośrodkami sztuki ludowej otwiera wypowiedź mgr. K . P i e t ­ k i e w i c z a . Scharakteryzował on działalność R e ­ feratu Sztuki Ludowej, Min. Kultury i Sztuki w l a ­ tach 1945 — 1951. Referat Sztuki Ludowej, który rea­ lizował swe prace w zakresie opieki nad samorodną twórczością ludową na trzech odcinkach: 1) opieka n&d twórcą i twórczością, 2) oddziaływania na jej treść i formę w sensie artystycznym i ideologicznym, 3) upowszechniania wartości sztuki ludowej. W prak­ tyce akcja ta polegała na zakupie prac, udzielaniu za­ pomóg i stypendiów talentom samorodnym, przezna­ czonych na dokształcenie, pracę twórczą, narzędzia, materiały, umożliwianiu zdolnej młodzieży dostępu do szkół artystycznych, jak również organizowaniu kon­ kursów, krótkich próbnych kursów, opracowywaniu wzorców, reaktywowaniu wartościowych, a zanikają­ cych dziedzin sztuki i oddziaływaniu tą drogą na treść i formę sztuki ludowej i dostosowywaniu jej do potrzeb życia współczesnego. Po za tym zajmowano się upo­ wszechnieniem i naświetlaniem istotnych wartości twór­ czości ludowej przez planowe wystawy krajowe (regio­ nalne i objazdowe) i zagraniczne, prelekcje, wydawnic­ twa, dalej przez wprowadzanie plastyki ludowej do og­ nisk zbiorowego życia społecznego i kulturalnego (świe­ tlice, domy kultury, szkoły, zespoły amatorskie). Wpro­ wadzanie konkursów i wystaw z nagrodami ujawniało szereg talentów, zapoczątkowało proces ożywienia roz­ woju kulturalnego wsi. Twórcy ludowi zaczęli sobie uświadamiać swoją rolę i znaczenie uprawianej przez nich sztuki. Wiele młodzieży ze zaktywizowanych ośrod­ ków, skierowano do szkół artystycznych, rozpoczęła się akcja zakładania spółdzielni oraz zespołów artystycz­ nych i chałupniczych. Planowość akcji pozwalała na coraz silniejsze kształtowanie artystyczne ludowej na­ leciałości, z okresów rabunkowej eksploatacji przez spe­ kulantów z czasów kapitalistycznych, oraz przystoso­ wanie dawnych i cennych form sztuki do nowych wy­ mogów życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego. W latach 1945—1950 zorganizowano 45 konkursów, (1406 uczestników, 6876 eksponatów), 55 wystaw — 2860 uczestników, z 9241 eksponatami). Zorganizowano kilka wystaw objazdowych i 5 wystaw zagranicznych (Mo­ skwa, Kijów, Budapeszt, Paryż, Amsterdam, Londyn, Włochy, Austria, Szwajcaria, Meksyk, Stany Zjedno­ czone). W ostatnich latach sztuka ludowa uzyskuje co­ raz w większym stopniu zastosowanie w przemyśle (wzory druków na tkaninach, fajanse), dokąd dociera dzięki współpracy artystów ludowych zorganizowa­ nych w kolektywy z zawodowymi artystami plasty­ kami. Przemiany, zachodzące w życiu Polski Ludowej wy­ wierają swój w p ł y w na artystę ludowego. W jego twórczości zaczyna coraz wyraźniej odbijać się nowa rzeczywistość socjalistyczna, w tematyce uwidaczniają się zagadnienia pracy, walki o pokój, przemiany eko­ nomiczne i gospodarcze (wycinanka, malarstwo, rzeź­ ba). Przy rozwiązywaniu tych złożonych zagadnień pię­ trzą się przed praktykami trudności, wynikające z niesprecyzowania dotąd szeregu zagadnień teoretycznonaukowych. Dotychczasowe prace instytucji nauko­ wych ograniczały się do dokumentacji i inwentaryza­ cji faktów — pozostawiając praktykę procesom ż y w i o ­ łowego rozwoju. „Przed P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki i innymi pla­ cówkami naukowymi stoi obecnie pilne zadanie sfor­ mułowania założeń teoretycznych, oparta na nauce i estetyce marksistowskiej, które stanowiłyby wytycz­ ne w dalszej akcji ochrony ludowej sztuki. Teoria bo­ wiem winna wyprzedzać praktykę. Dotychczasowe de­ finicje w okresie szybkich przemian rewolucyjnych wsi i miasta, nie są już wystarczające. Sztuka ludowa żywiołowo wychodzi poza ramy środowiska chłopskie­ go, przy czym w tym środowisku przestaje pełnić do­ tychczasową funkcję. Następuje proces zbliżenia się twórczości chłopa do twórczości amatorskiej robotni­ ka. Stąd nasuwają się następujące zagadnienia do opracowania: 1) określenie pojęcia zakresu sztuki ludo­ wej ; 2) określenie wartości pozytywnych dorobku twórczości ludowej, istotnych dla kultury narodowej; 3) wypracowanie metod i form postępowania w zakre­ sie opieki, organizacji i oddziaływania ideologicznego na twórczość ludową. W dalszym ciągu mgr. Pietkiewicz stwierdza, iż no­ wa tematyka w p ł y w a na zmianę dotychczasowych tra­ dycyjnych form wypowiadania się plastycznego twórcy ludowego. Na odcinku tym obserwujemy dziś n i e w ą t ­ pliwie zjawisko poważnego przesilenia. Sprawa kształcenia i dokształcania twórców ludo­ wych oraz znalezienie w ł a ś c i w y c h metod przestawia­ nia ich twórczości na wzornictwo rzemiosła i przemy­ słu jest również jednym z pilniejszych zagadnień. Szereg nowych zagadnień w zakresie ochrony ludo­ wej sztuki wyłania się w związku z rozwojem spół­ dzielczości produkcyjnej na wsi. Akcja ta mogąca bar­ dzo silnie przyczynić się do intensyfikacji twórczości i produkcji artystycznej wsi do dziś dnia nie znalazła w ł a ś c i w y c h form organizacyjnych. Problem stworze­ nia w a r u n k ó w pracy dla wybitnych talentów ludowych w ramach wiejskich spółdzielni produkcyjnych wyda­ je się rzeczą absolutnie konieczną. Prezes Z. S z y d ł o w s k a , przedstawiciel Cen­ trali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, omawia problem aktywizacji twórczości ludowej w aspekcie ekonomicznym i gospodarczym. 149 �Prezes S z y d ł o w s k a stwierdza, iż C P L i A jest w y ­ k ł a d n i k i e m praktycznych p r ó b zorganizowania w y ­ twórczości ludowej. D e c y d u j ą c e przy powstaniu insty­ t u c j i były n a s t ę p u j ą c e zadania: a) aktywizacja rezerw wiejskich sił roboczych, b) wykorzystanie biernych gospodarczo t e r e n ó w wsi, c) stworzenie dodatkowego zarobku dla ludności wiejskiej. Jako problem w y o d ­ r ę b n i o n y akcentowano p o t r z e b ę równoległego u a k t y w ­ nienia i reaktywowania tradycyjnych o ś r o d k ó w ludo­ wej twórczości artystycznej. Referent p o d k r e ś l a zmia­ nę funkcji społecznej sztuki ludowej , a wsi. Daw-, na izolacja wsi od zdobyczy cywilizacyjnych w a r s t w wyższych — s t w a r z a ł a konieczność zaspakajania przez wieś wszystkich n a j ż y w o t n i e j s z y c h potrzeb iudności c h ł o p s k i e j : — dziś w fazie w i e l k i c h przemian k u l t u ­ ralnych (elektryfikacja wsi, mechanizacja produkcji rolnej, radio, u ł a t w i o n y kontakt z miastem i robotni­ kami) stwarza nowy ś w i a t w r a ż e ń i potrzeb wsi pol­ skiej. Obecnie d o p ł y w artykułów p r z e m y s ł o w y c h zas­ pakaja potrzeby wsi, k t ó r a zamiast produkować dla siebie zaczyna, jeśli chodzi o w y t w o r y sztuki ludowej, p r z e s t a w i a ć się na rynek miejski. Wiemy iż w a r u n ­ kiem istnienia i rozwoju wszelkich dziedzin 'wytwór­ czości jest popyt na wytwarzane produkty. Dziś ob­ serwujemy zjawisko k o ń c z e n i a się na wsi popytu na w ł a s n e wyroby artystyczne przy r ó w n o c z e s n y m niew y k s z l a ł c e n i u się jeszcze nowego odbiorcy. Tak więc m ó w i ą c o drogach organizowania i intensyfikowania wytwórczości ludowej musimy p a m i ę t a ć o k o n i e c z n o ś ­ ci zachowania i utrzymania zapotrzebowania na te w y ­ twórczość, w pierwszym rzędzie na wsi. nie m ó w i ą c już o zapotrzebowaniu i dostępności tych p r o d u k t ó w w samych o ś r o d k a c h jej produkcji. Dotychczasowe miejskie r y n k i zbytu ludowej w y t w ó r c z o ś c i artystycz­ nej m i a ł y formy spekulacyjne, lub były w y n i k i e m dzia­ łalności patronackich instytucji. W każdym razie pro­ dukcja tych w y t w o r ó w była obliczona na w ą s k i e k o ­ ło indywidualnych odbiorców, m a j ą c w y r a ź n i e charak­ ter zapotrzebowania typu elitarno-kfrrernlneRo. Dziś i ten odbiorca w ł a ś c i w i e nie istnieje. Szczególne t r u d ­ ności u p ł y n n i e n i a na rvnku posiadają ze względu na swa ceno produkty o wysokich walorach artystycznych (hafty, tkaniny dekoracyjne itp.). „ W a r u n k i e m n i e z b ę d n y m utrzymani:?, y.ywotnnści oś r o d k ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej jest stworzenie szersze­ go zapotrzebowania na jej p i o J a k e j ę . Zaczyna się dziś z a r y s o w y w a ć realna funkcja v.vtwórez::,5'.i l u ć o w e i , 'wy­ nikająca z rozwoju budownictwa socjalistycznego. Pow­ staje nowy lealny cdbisrca — m y ś l ą tutaj o inwesty­ cjach socjalnych z a r ó w n o na teremJe w r i jak domy k u l t u r y , świetlice, Jomy dziecka. Roapody ludowe, szko­ ły zespo'y teatralne — tam n ' o w a ' p n w ' e iwó' с о : ' / : 'wdowa winna znaleźć dla siebie w ł a ś c i w e miejsce i pod­ stawowy rynek". W z w i ą z k u z s a m ą działalnością Centrali rmesowuje się dobitnie, konieczność op armvama specjalnych i szczegółowych zasad konstruowani?, p i o n ó w produk­ cji, norm pracy i systemu płacy. Specyfika zadudnie­ nia, nie mieści się w kategoriach p r z e d s i ę b i o r s t w p r a ­ cujących w innych warunkach dla celów w y ł ą c z n i e gospodarczych i u ż y t k o w y c h . Koniecznością wydaje się przejście z systemu plac akordowych na system pre­ miowania. Podobnie zagadnienie podatku obrotowego i inwestycyjnego wymaga tu specjalnych n o r m i za­ sad. P o w y ż s z e sprawy w y n i k a j ą , z analizy obecnej sy­ 150 tuacji, z konieczności stworzenia w a r u n k ó w dla roz­ szerzenia odbiorczości i jej upowszechnienia. Zagadnie­ niem dużej wagi jest polityka surowcowa. P o w y ż s z e uwagi m a j ą na celu wskazanie przeszkód h a m u j ą c y c h jeszcze rozwój w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej. Wydaje się celowym wprowadzenie i w s p ó ł u d z i a ł w pracach Centra ii n i e z b ę d n y c h f a c h o w c ó w , e t n o g r a f ó w , -historyków i p l a s t y k ó w zawodowych. W a ż n ą r ó w n i e ż sprawa jest szeroka propaganda w a r t o ś c i kulturalnych wytwórczości wiejskiej na ł a m a c h prasy. Coraz m n i e j ­ szą rolę v/ pracach C P L i A posiada zagadnienie stwo­ rzenia dodatkowego zarobku dla ludności wiejskiej, £dyż rezerwy ludzkie v/si coraz silniej w c h ł a n i a n e są przez ruch budowlany i przemysł. Dyr. Wanda T e 1 а к o w s к a, przedstawiciel I n ­ stytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o ,zapoznaje uczest­ n i k ó w k o ą f e r e n c j i z dorobkiem k o l e k t y w ó w robotni­ czych, wiejskich i młodzieżowych, opracowujących wzorce i modele dla rzemiosła i p r z e m y s ł u lekkiego. Istotą takiego k o l e k t y w u jest połączenie wiedzy, do­ świadczeń technicznych i ś w i a d o m o ś c i artystycznej d o j ­ rzałego artysty-plastyka z d o ś w i a d c z e n i a m i , realizmem myślenia i i n w e n c j ą samorodnych t a l e n t ó w . W. Telakowska ilustruje swoją wypowiedź, p r z y k ł a d a m i prac k o l e k t y w ó w prof. E. P l u t y ń s k i e j , prof. Buszka i G r z e ś kiewiczów (fabryka f a j a n s ó w w W ł o c ł a w k u i Pruszko­ wie), Dewitzowej (fabryka jedwabiu w M i l a n ó w k u ) , da­ lej zespołów Bujakowej i Szczepanowskiej, młodzieżo­ wych k o l e k t y w ó w prof. Kenara i Miklaszewskiego, jak również w y n i k a m i działalności a r t y s t ó w malarzy Grześkiewiczów w opracowaniu w z o r ó w na tkaniny dla p r z e m y s ł u w zespole malarek wsi Zalipie. Poczynania te m a j ą charakter pionierski. Zespoły kierowane przez !•'••styków, potrafiły z jednej strony w y k o r z e n i ć w swo­ ich realizacjach wszelkie w p ł y w y p s e u d o l u d o w o ś c i . t a n ­ dety i złego smaku, z drugiej strony u t r z y m a ć t w ó r ­ cze tradycje techniczne warsztatowe, m a t e r i a ł o w e . Nie p o w t a r z a j ą c mechanicznie dawnych w z o r ó w i m o t y ­ w ó w stworzono ośrodki wciąż innej, nowej i żywej sztuki ludowej. W ten sposób p o w i ą z a n o a r t y s t y c z n ą tradycja ludowa z zaspakajaniem bieżących potrzeb naszych czasów. Istnieje paro sposobów n a w i ą z y w a n i a do twórczości ludowej i przejmowania jej dorobku: a) branie mo­ t y w ó w ludowych i aplikowanie ich mniej lub więcej mechanicznie na przedmiotach o dowolnym przezna­ czeniu, b) wprowadzanie ludowych sposobów kompozy­ cji i doświadczeń warsztatowych wiejskiego artysty do twórczości zawodowego plastyka, c) organizowanie zespołów t w ó m . e j w s p ó ł p r a c y plastyka zawodowego z zespołom ludowych t w ó r c ó w , na prawach równości i wymiany wzajemnych doświadczeń, s t w a r z a j ą c wzor­ ce, posiadające r e a l n ą v r r t o ś ć dla poi.izeb i zadań współczesnych. ó.tydajc się, że ta ostatnia droga p djęta przez B N E P i kontynuowana przez I n s t y t u t Wzornictwa Przemy­ słowego — okaże się w ł a ś c i w ą , g<1yż przyczynia sir; do przenoszenia dorobku ludowego na nowy szczebel tech­ niczny, dostosowuje go dla nowych celów i nowych treści społecznych, z drugiej strony wyprowadza zawo­ dowego plastyka w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z t w ó r c ą l u d o w y m z k r ę g u kosmopolitycznych i konwencjonalnych spe­ kulacji, u ł a t w i a mu głębsze zrozumienie n a r o d o w o ś c i i ludowości sztuki, daje m u możność analizowania spe­ c y f i k i widzenia najszerszych w a r s t w społeczeństwa. �Prof, dr G a j e к omawia zagadnienie oddziały­ wania formy ludowej na produkt przemysłowy. Prze­ mysł seryjny posiada własne formy pracy, nie pozwa­ lające na wierne przenoszenie motywu ludowego na swój artykuł. Prof. Gajek widzi trzy metody rozwią­ zywania tego zagadnienia, pierwsza metoda polega na tworzeniu k o l e k t y w ó w twórców ludowych kierowanych przez przygotowanego technicznie plastyka, umiejącego zastosować te wzory do produkcji masowej, druga me­ toda polega na adaptowaniu przez samych plastyków elementów ludowych, trzecia metoda polega na bez­ pośrednim wykonywaniu wzorca przez robotnika, tkwiącego w tradycjach ludowych swej sztuki. Wyda­ je się, iż pierwsza metoda jest najsłuszniejszą. Druga metoda daje dotychczas rezultaty w tworzeniu indy­ widualnych dzieł dekoracyjnych, niepowielanych, trze­ cia metoda daje małe widoki pozytywnych osiągnięć skutkiem przytłoczenia twórcy ludowego całym skom­ plikowanym procesem techniki przemysłowej. Innymi słowy, najwłaściwszą wydaje się metoda przenoszenia wartości sztuki ludowej przez twórców ludowych i ro­ botników przy współudziale i kierownictwie plastyka, wykształconego w zakresie techniki i metod przemysłu. Dr Mieczysław G ł a d y s z w swej wypowiedzi omawia zagadnienia wsi jako środowiska produkcji ar­ tystycznej, (zagadnienie twórcy i odbiorcy wiejskiego), opierając swoje wnioski i uwagi na badaniach wsi śląskiej, ograniczając się do przykładów z końca ubieg­ łego i początku bieżącego stulecia. Wypowiedź ma od­ powiedzieć na następujące pytanie: „Jak właściwie społeczność wiejska zapatruje się na rozwój i zanikanie własnej twórczości, jak ustawia swojego artystę, przyjmuje lub odrzuca jego wytwo­ ry, jakie w swoim życiu przypisuje im znaczenie, z ko­ lei zdanie sobie sprawy jak artysta ludowy pojmuje r.woją pracę w jakich warunkach rozwija swą twór­ czość, jakie są obopólne w p ł y w y , kontakty itp. Odpo­ wiadając na te pytania dr Gładysz rozróżnia dwa ty­ py artystów ludowych, a mianowicie pierwszy tworzą­ cy dla siebie względnie swoich najbliższych, oraz drugi produkujący dla całej klasy społecznej, tej samej lub innej. Twórczość pierwszego typu nie jest celowo przemyślanym wysiłkiem. Potrzebę estetyczną poprze­ dza użyteczność przedmiotu, zdobnictwo jego w y p ł y w a z doskonalenia rzemiosła. Obiekt nieudany użytkowo, nie odpowiadający swemu celowi nie jest zdobiony. Ornamenty wykonywane na wielu przedmiotach peł­ nią przy tym funkcję znaków rozpoznawczych czyli niejako gmerków. Proces doskonalenia użytecznego przedmiotu, uzupełnianie go ornamentem, zdobiną jest wykazaniem odpowiedniej sprawności i umiejętności obchodzenia się z narzędziem, jest określaniem stosunku do przedmiotu, przywiązania do rezultatu swej pracy i troski. U artystów zwłaszcza wyczuwających głębsze znaczenie sztuki, rodzą się niekiedy zupełnie samorzut­ nie zastanawiające obowiązki społeczne: „jakom miołech w tym (tj. zdobieniu) uciechę, coby ludzi rozwei:etić" m ó w i J . Krężelok z Istehnej". „Miasto dostarczając szybciej i taniej regulując wy­ magania estetyczne ludu, wprowadziło zupełnie odręb­ ne elementy do twórczości ludowej. Poczyna zanikać powszechna sprawność ręki, a jednocześnie zaczyna się rozwijać drugi rodzaj twórców ludowych, grupa spe­ cjalistów, oczekujących na zamówienie zamożnych. Po­ siadanie ozdobnych przedmiotów staje się bowiem oz­ naką bogactwa. Poczyna się wtedy dawać coraz bar­ dziej wyszukane ozdoby, coraz mniej wiążące się z użytkowością przedmiotu. Okres ten tak charakterystycz­ ny dla czasów rozrostu wiejskiej klasy posiadającej, a zwłaszcza w zamożnych wsiach nizinnych, dostarczał odrębnych p.zeżyć pozaestetycznych. Tymczasem nie­ kontrolowany rozwój produkcji fabrycznej zaspakaja wymagania ludności ubogiej, wypaczając zupełnie jej dawny smak estetyczny. Ludność niezamożna przestaje być odbiorcą wiejskiej wytwórczości, a coraz większa troska o byt, stwarza warunki nie pozwalające na roz­ wój dawnych samorodnych przejawów artystycznych. Stosunki społeczne i gospodarcze zmieniły częściowo upodobania ludności wiejskiej i przyczyniły się do za­ niku estetycznych przeżyć. Nad rozwojem sztuki ludo­ wej zaciążyła klasowość wsi. W twórczości ludowej po­ czyna decydować gust odbiorcy. Powstają kanony „smaku", „im więcej tym piękniej". .Artysta wiejski staje onieśmielony wobec odbiorcy: „Najpierw dać do opływu czi szie bydzie ludziom po­ dobało" (Istebna). Strona estetyczna wyprzedziła uży­ teczność. Dążność by przez sztukę być społeczności wieiskiej pożytecznym zanika. Wreszcie wy wtóry sztu­ ki ludowej stają się przedmiotem handlu, a głównym jej odbiorcą jest miasto. L u d w szerokim pojęciu prze­ staje powoli brać udział w kierowaniu upodobaniami własnych twórców. Obecnie rozpoczyna się nowa faza w rozwoiu ludowej twórczości, a mianowicie uiawma się zamówienie społeczne, kierowane przez spółdziel­ nię produkcyjną. Jakie będą jej dalsze losy nie wiemy. Wydaje sie je-lnak. na podstawie ostatnich obse-wacji, że pozostał wśród śląskich twórców ludowych i to zu­ pełnie świadomie, ważki czynnik, a mianowicie tradycyina potrzeba pracy zespołowej". Dr G ł a d y s z cytuje szereg wypowiedzi świad­ czących o tej praktyce zespołowej, mającej czasem cha­ rakter jakby narad twórczych, nad użyciem takiego czy innego motywu czy sposobu rozwiązania jakiegoś mo­ tywu zaobserwowanego na zewnątrz. „Ślącka sztuka nie jest statyczna, środowisko jest źródłem nowych pomysłów, umyślnych i celowych zmian opartych jednak na tradycji. Potrzeba w y w o ł u ­ je zmienność, jednakże nie wyłącza zdobyczy trady­ cyjnych. Zjawisko to jest podstawowym w rozwoju sztuki ludowej. Fakt twórczości indywidualnej jest właściwie procesem współtwórczyni całego zespołu. Sztukę ludową tworzy nie jednostka lecz grupa. Przyj­ mowanie elementów z zewnątrz i ożywienie nimi tra­ dycyjnych tematów to znów niezmiernie ciekawe zagad­ nienie oczekujące wnikliwych badań terenowych. Rea­ sumując należy podkreślić, że sztuka ludowa związana jest jak najbardziej z życiem; mimo związku z trady­ cja rozwija się właśnie w zależności od rzeczywistości życiowych. Wartości dzieła sztuki nie warunkuje pięk­ no formalne a przeżycia estetyczne zjawiają się w związku z realną doskonałością obiektu użytkowego. Twórca ludowy służy przede wszystkim własnej grupie i rozwija się w w ł a ś c i w y m mu środowisku. Grupa też decyduje głównie o takich czy innych walorach dzie­ ła. Warunkiem rozwoju jest głębokie zrozumienie tra­ dycji, i umiejętność ożywienia jej elementami zaczerp­ niętymi z zewnątrz. Źródła jej formowania tkwią jed­ nak w warunkach materialnego bytu i społecznej struk­ turze środowiska. Nosi ona wybitne cechy społeczne, aktywne, oddziaływujące na środowisko. Jeśli nie słu­ ży własnej grupie, jeśli jej forma nie pozostaje w jed- 151 �ności z treścią nie jest zrozumiała dla środowiska, wte­ dy zamiera. Pomimo ogólnego biadania nad zanikiem ludowej sztuki, które zresztą przewija się przez naszą literaturę etnograficzną przynajmniej od stu lat, na­ leży stwierdzić istnienie nie tylko dużej wrażliwości estetycznej ludu, ale także istnienie żywotnych sił twórczych. Zdanie sobie sprawy z tych wielkich walo­ rów, pozwoli na wyzyskanie ich w nadawaniu kierun­ ku ogólnej sztuce narodowej. Ważne są one bowiem na równi, a może niekiedy ważniejsze dla tego celu od samych dzieł ludowej sztuki". Dotychczasowe badania, a raczej zbieractwo ograniczało się do formalnej reje­ stracji ludowej twórczości. Należy zatem przystąpić do badań nad samym twórcą i jego środowiskiem, w celu ujawnienia wyżej omawianych sił twórczych i pro­ cesów tworzenia zachodzących w środowisku wiejskim. Badacz podejmujący prace w terenie, poza specjalnym przygotowaniem winien być wprowadzony w całość problemów kulturowych danego środowiska oraz po­ siadać zdolność wnikliwej obserwacji i umiejętności pokonywania nieodłącznych z tego rodzaju badaniami oporów". Problematyka sztuki amatorskiej przebija się w sze­ regu wypowiedzi Konferencji. Obszerniej to zagadnienie omawia mgr Maria Ż y w i r s k a z Katowic, Po­ nieważ wypowiedź jej nie wychodzi zasadniczo poza ramy artykułu drukowanego w Polskiej Sztuce Ludowej (nr 1-5/51) poglądów autorki nie będziemy na tym miej­ scu szerzej omawiali. Prof, dr S z u m a n zwraca uwagę na trudności ustalenia definicji sztuki ludowej. Sztuka ludowa jako kategoria historyczna zmienia swój zakres i treść będąc czymś innym w ubiegłych okresach i dzisiaj. Jednak­ że możemy podać parę ogólnych cech, pomocnych w określaniu definicji. Tak więc cechą sztuki ludowej jest 1) powszechność współudziału w wytwarzaniu; 2) użytkowość wytworów, 3) kształtowanie otoczenia w którym twórca żyje; 4) prostota techniczna ma­ teriałów i narzędzi nie wymagających specjalnego szkolenia i specjalizacji; 5) bogactwo m o t y w ó w — oce­ na ciągłej zmienności, wzór nie jest tworzony mecha­ nicznie, naśladowany); 6) mniejsza refleksyjność; 7) na­ turalność. Cechy te wyraźnie zarysowują się w kon­ frontacji do sztuki uczonej, inteligenckiej. Nie mamy tutaj różnicowania się odbiorcy i twórcy, nie zaryso­ wują się wybitnie indywidualności ze swojej grupy. Jeżeli przyjmiemy istnienie potencjału sztuki ludo­ wej, to musimy stwierdzić, iż mówiąc o kończeniu się pewnego okresu czy epoki tej sztuki, musimy od razu widzieć poczęcie drugiego nowego jej życia. I jeżeli w naszych warunkach obserwujemy zanik powszech­ ności trwania jej form dotychczasowych, to w każdym razie za przesłankę jej odrodzenia w nowej roli i w nowych formach musimy uznać powszechność jej za­ potrzebowania. Rozporządzamy dziś bronią marksi­ stowskiej pedagogiki głoszącej kierunkowość kształce­ nia. Ważnym elementem rozwoju nowej sztuki ludowej jest właśnie konieczność kierunkowego budzenia po­ trzeb estetycznych w społeczeństwie. Prof, dr E . F r a n k o w s k i stoi na stanowisku traktowania sztuki jako „momentu biologicznego, wy­ ładowania fizjologicznego i psychologicznego". Prof. E. F r a n k o w s k i stwierdza: „żadne ratownictwo sztuki nie dało i nie da rezulta­ tów. Fakt obumierania sztuki ludowej nie świadczy 152 bynajmniej, że sztuka zaginęła, zawsze istnieje potrze­ ba wyładowania przeżyć i wzruszeń emocji wobec świata, z którym człowiek staje do walki zdobywając, tworząc syntezę wrażeń w danej chwili, a jutro już czego innego potrzebując. Dziś chłop wchodzi pełnym krokiem w społeczność ogólnopaństwową i jako taki musi korzystać ze wszystkich dóbr. Spółdzielnie pro­ dukcyjne, mechanizacja rolnictwa tworzą n o w ą psy­ chologię, musi ona znaleźć swój emocjonalny wyraz w odnowionej sztuce. Sztuka nie zginie, ale wycinan­ ki, strój ludowy mogą zginąć. Trzeba dać kulturę l u ­ dowi, a wtedy zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w nim i w nas, znajdą swój wykwit i przejawy w wa­ runkach przeżyć, które są nieodzowne dla wytworze­ nia prawdziwej sztuki". Dyr. M a n u g i e w i c z podkreśla, iż przemiany w sztuce ludowej nie mają charakteru skoków rewolu­ cyjnych, w związku z tym polemizuje z szeregiem wy­ powiedzi, iż kwestią czasu jest zupełne zaniknięcie twórczości ludowej. Dyr. M a n u g i e w i c z twier­ dzi, iż nie możemy pozwolić na zniknięcie całego do­ robku istniejącej jeszcze sztuki ludowej i nie możemy stać na stanowisku spirytualistycznym, oczekiwani-, biernie czegoś co ma przyjść samo. Musimy bronić dziedzictwa kulturalnego chłopów, mając pełną świado­ mość jego twórczych przemian doskonalenia i odpowie­ dzi na potrzeby nowego człowieka. Dyr. M a n u g i e ­ w i c z podkreśla, że w Związku Radzieckim stosuje się indywidualną opiekę nie tylko nad twórcą ludowym, ale również i opiekę zbiorową — mamy tam dzisiaj całe zespoły, kolektywy produkujące i opierające się na wzorach tradycyjnych. Prof. J . S o ł t a n i prof. A. Ś l e d z i e ws к a w obszernych wypowiedziach omawiają prob­ lematykę sztuki ludowej w systemie kształcenia arty­ stycznego. Ze względu na wagę, zagadnienia te wy­ magają odrębnego i szerszego omówienia i przedysku­ towania ,czego nie była w stanie dokonać trzydniowa Konferencja. Podsumowanie Konferencji przeprowadził prof, dr J . S t a r z y ń s k i referując wyniki prac dwóch ko­ misji oraz rezultaty trzydniowej dyskusji. Tezy opra­ cowane przez komisję i uchwalone następnie przez plenum, zostały opublikowane w poprzednim numerze „Polskiej Sztuki Ludowej". Konferencja w y s u n ę ł a na czoło zagadnień sprawę opracowania szczególowego planu prac naukowych i badań sztuki ludowej, w oparciu o metodę materia­ lizmu dialektycznego i historycznego i o doświadcze­ nie nauki radzieckiej. — Podkreślono konieczność zre­ konstruowania całego przebiegu historii sztuki ludowej, od epoki wczesno-historycznej począwszy, posługując się wynikami wykopaliskowymi i pełnym wykorzysta­ niem źródeł pisanych. Przeprowadzono próbę oceny dotychczasowych kierunków i metod prac naukowych, badawczych i krytycznych. Podkreślono, iż prace na­ ukowe i badawcze winny mieć za zadanie aktywizację twórczości ludowej; — wyciągając wnioski z analizy obecnej sytuacji, prace te i badania należy podejmo­ w a ć ze świadomością ich oddziaływania i na warsztat twórcy plastyka, oraz na działalność organizacyjną, opiekuńczą i gospodarczą istniejących placówek i in­ stytucji. Sprawa przenikania postępowych wartości tradycji sztuki ludowej, w sztukę ogólnonarodową jest zasadniczą dziś problematyką. �P a ń s t w o w y Instytut Sztuki winien działać tutaj w ścisłej łączności z odpowiednimi instytucjami nauko­ wymi, jako centralny ośrodek prac i badań nad sztu­ ką ludową, w szczególności w zakresie zagadnień hi­ storycznych i estetycznych. P.I.S. winien również stać Gię ośrodkiem dokumentacji działalności wszystkich instytucji w zakresie sztuki ludowej. Zaakcentowano w a g ę i znaczenie wzmożenia prac faktograficznych, inwentaryzacyjnych, ikonograficz­ nych. Inwentaryzacja winna objąć całe terytorium k r a ­ ju uwzględniając całokształt czynników w p ł y w a j ą c y c h na sztukę ludową, twórcę i jego środowisko. Prace te winny być prowadzone ciągle, nie jak dotychczas se­ zonowo; — ciągłość pracy rozwiąże sprawę stałych kadr naukowych. Okres najbliższy winien dać okre­ ślenie zasadniczych wytycznych metod i techniki prac terenowych. Do prac tych należy zmobilizować nowe koła społeczeństwa i fachowców. Z całym naciskiem podkreślono konieczność opieki i aktywizacji istnieją­ cych ośrodków, gdzie praktyka posiada jeszcze ż y w e związki z tradycją sztuki ludowej jak również skiero­ wywanie twórczości ludu wiejskiego na drogę nowych zadań i potrzeb gospodarczych. Proces uprzemysławiania wsi wysuwa nowe potrze­ by, stwarzając nowe warunki życia, przesuwa proble­ matykę sztuki ludowej na wyższy społecznie i tech­ nicznie stopień rozwoju. Twórca ludowy musi mieć za­ pewnione pełne możliwości rozwoju kształcenia ogól­ nego i artystycznego — dostępu do szkół, oraz szkole­ nia warsztatowego. Wybitni twórcy ludowi, zweryfiko­ wani przez kompetentne instytucje, winni posiadać po­ dobne uprawnienia jak i twórcy plastycy zawodowi. Ustawienie tych zagadnień w ramach spółdzielni produkcyjnych posiada dziś rozstrzygające znaczenie dla przyszłości twórczości ludowej. Całokształt zagadnień wytwórczości ludu wiejskiego winien być rozpatrywany w aspekcie gospodarczym i kulturalnym. Planowanie wytwórczości, o ściśle arty­ stycznym charakterze musi być warunkowane odpo­ wiednim realnym oparciem w odbiorczość jej pro­ duktów. Na szersze upowszechnienie odbiorczości, przede wszystkim we wsi i w miejscach jej produkcji, w p ł y ­ nie właściwa polityka p l a n ó w produkcyjnych, specjal­ na polityka surowcowa, norm pracy, płac i podatków, licząca się z całą odrębną specyfiką wytwórczości ar­ tystycznej. Ważną rolę w upowszechnianiu odbiorczoś­ ci spełni współudział organizacji i instytucji wiejskich i rolniczych, jak również szeroka akcja prasowa i pro­ pagandowa. Oddziaływanie sztuki ludowej na kształtowanie wy­ razu artystycznego przedmiotu powszechnego użytku — produkcji przemysłowej, w szczególności przemy­ słu lekkiego, jest dziś zagadnieniem dużego znaczenia. Metoda opracowania wzorców przez kolektywy, ze­ społy twórców ludowych wiejskich i robotniczych, działających pod kierunkiem artystycznym i technicz­ nym plastyków, w obecnej fazie wydaje się właściwą. Konferencja była wyrazem najściślejszego wiąza­ nia problematyki teoretycznej i praktycznej. Teorety­ cy i plastycy znaleźli wspólny język, wspólne zagad­ nienia i wspólne wnioski, nie tylko ideologiczne, teo­ retyczne, czy metodologiczne, lecz organizacyjne i go­ spodarcze. Metoda pracy kolektywnej sprawdziła jej celowość i słuszność. Zorganizowany na Konferencji pokaz eksponatów współczesnej twórczości ludowej — przykłady działal­ ności spółdzielni, ludowych ośrodków chałupniczych, dalej prace plastyków zawodowych oparte na moty­ wach sztuki ludowej, jak również wzorce wykonane przez kolektywy chłopskie i robotnicze prowadzone przez plastyków — a opracowywane i częściowo rea­ lizowane przez przemysł — zawierający przykłady nie tylko w ł a ś c i w y c h ale i negatywnych rozwiązań — sta­ wały się cenną ilustracją dla poszczególnych wypowie­ dzi w p ł y w a j ą c w ten sposób na ich konkretność i real­ ność. Jasno i dobitnie sprecyzowano traktowanie sztuki ludowej w kategoriach historycznych i klasowych. Uznano za niesłuszne dotychczasowe tendencje za­ mykania sztuki ludowej w rozważaniach formalnych, ograniczających się do pojęcia „stylu ludowego" — pojmowania sztuki ludowej jako katalogu specyficz­ nych m o t y w ó w zdobniczych. Podobne ustawienie pro­ blematyki sztuki ludowej prowadziło w praktyce do mechanicznego kopiowania tych wzorów. Konferencja .podkreślając dialektyczne uwarunko­ wanie sztuki ludowej, jej związki i przenikanie się ze sztuką zawodową — wskazała perspektywy z jednej strony rodzenia się syntezy o nowych jakościowych treściach, — z drugiej strony w y k a z y w a ł a istnienie pogranicza, gdzie zacierają się różnice odrębnych nur­ tów sztuki ludowej i wykształconej. Na tym właśnie pograniczu znajdujemy dzieła sztuki, gdzie najdobit­ niej i najsilniej wyrażają się swoiste narodowe cechy, w ł a ś c i w e całej grupie narodowej widzenie i odczuwa­ nie formy. Przyjęcie kategorii dialektycznych i historycznych, przy określaniu sztuki ludowej, wyjaśniło klasową ge­ nezę odrębnych nurtów w sztuce, a jednocześnie wska­ zało dalsze perspektywy życia sztuki ludowej, która przystosowując się do nowych zadań wchodzi do sztu­ ki ogólnonarodowej. Innymi słowy pojęcie ludowości identyfikować się zaczyna z pojęciem narodowości sztuki. Zagadnienie ludowości z pojęcia klasowo w a ­ runkowego zamienia się w pojęcie naczelne i kierun­ kowe dla całej nowej tworzącej się sztuki. Granica dwu nurtów sztuki „ludowej" i sztuki „uczonej" zacie­ ra się. „Treścią całej sztuki dzisiejszej jest jej nierozerwal­ na łączność z ludem, służenie życiowym potrzebom ludu, wyrażanie spraw ludu, jego walk i zwycięstw, potrzeb i wartości" (Niedosziwin). Sformułowania te wyprowadzą nas z kręgu dotych­ czasowych pesymistycznych w n i o s k ó w co do losów i przyszłości sztuki ludowej, akcentują one konieczność poznania i przewartościowania całego historycznego i współczesnego jej dorobku, mówią o konieczności twórczej opieki nad istniejącymi przejawami sztuki ludowej, wyjaśniają proces jej przemian, przetwarza­ nia się w ludowość sztuki całego naszego narodu. Konferencja spełni s w ą rolę, gdy zarysowana pro­ blematyka znajdzie swój wyraz nie tylko w pracach naukowych, badawczych ale i w konkretach codzien­ nej praktyki. Opracował Bohdan Urbanowicz 133 �IV KONKURS CERAMIKI L U D O W E J ш K I E L C A C H ROMAN W czasach dzisiejszych gdy ludowa wytwórczość ce­ ramiczna chyli się coraz wyraźniej do upadku, jednym z najbardziej interesujących, jeśli chodzi o wyroby gliniane, zakątków Polski jest w o j e w ó d z t w o kieleckie, gdzie spotykamy jeszcze liczne ośrodki garncarskie o zróżnicowanej skali technik, form i sposobów stoso­ wanych w zdobnictwie. Ludowa produkcja ceramiczna w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego znajduje się pod stałą opieką Ministerstwa K u l ­ tury i Sztuki, które co pewien czas urządza tam kon­ kursy, mając na celu podtrzymanie tej gałęzi t w ó r ­ czości artystycznej i oczyszczenie jej z nawarstwiają­ cych się obcych naleciałości. Dnia 12 czerwca br. odbył się czwarty z kolei kon­ kurs tego rodzaju zorganizowany w Kielcach z ini­ cjatywy Departamentu Twórczości artystycznej Mini­ sterstwa Kultury i Sztuki przez miejscowy Wydział Kultury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej. Dzięki staraniom Naczelnika tego Wydziału Ob. Piotra G a n a, który nie szczędził osobistego w y ­ siłku w czasie przygotowywania konkursu, objeżdża­ jąc poszczególne ośrodki i zachęcając garncarzy do jak najliczniejszego udziału w konkursie. Impreza ta po­ wiodła się bardzo dobrze, dając przejrzysty i stosun­ kowo pełny obraz twórczości ceramicznej regionu kie­ leckiego. REIN FUSS Przechodząc do omawiania nadesłanych ekspona­ tów, uporządkowanych przez organizatorów konkursu według ośrodków i pracowni, zaczniemy od w y r o b ó w iłżeckich. Iłża jedno z najbardziej znanych w Polsce centrów w y r o b ó w ceramicznych posiada odległe tra­ dycje historyczne. Cech garncarski istniał tam po­ dobno już w X I V w., a wyroby iłżeckie za czasów zygmuntowskich sprzedawane były w w i ę k s z y c h mia­ stach polskich (Kraków, Gdańsk), nie mówiąc już o tym, że były również eksportowane zagranicę (np. do Szwecji). W r. 1823 Lewin Seliga Sunderland zakłada w Iłży fabrykę a ściślej manufakturę, w której wyrabiano fajanse. Manufaktura ta istniała jeszcze do I I poł. ub. stulecia, zatrudniając 36 robotników, rekrutujących się prawdopodobnie spośród miejscowych garncarzy. W bieżącym stuleciu ośrodek iłżecki staje się przed­ miotem częstych interwencji z zewnątrz, podejmowa­ nych pod hasłem uszlachetniania ludowej twórczości artystycznej. Nieprzemyślane te eksperymenty pro­ wadzone nieraz przez osoby zupełnie do tego niepo­ w o ł a n e spowodowały, że ceramika iłżecka coraz bar­ dziej oddalała się od tradycji ludowych, przesiąkając różnymi mniej lub więcej przypadkowymi w p ł y w a m i obcymi. W wytworach iłżeckich spotyka się naczynia o formach helenistycznych, plastyczne, naturalistycznie traktowane ozdoby kwiatowe (np. róże), świeczni­ ki o dziwacznych kształtach itp. Oprócz tej produkcji pozbawionej wartości artystycznej wyrabiano jednak w niektórych iłżeckich pracowniach garncarskich pięk­ ne kropielniczki, świątki, oraz różne drobne przed­ mioty gliniane (głównie ptaszki), sprzedawane na tar­ gach jako zabawki dla dzieci. Ten właśnie dział pro­ dukcji rozwinięty w latach międzywojennych p-zez wybitnego artystę - garncarza Stanisława Kosiarskiego (1893 — 1939) stanowi dziś najbardziej pod w z g l ę ­ dem artystycznym wartościową część twórczości ośrodka iłżeckiego. Jak wynika z materiału zebranego na konkursie, dziś cały szereg garncarzy iłżeckich zaj­ muje się tego rodzaju wyrobami. Wśród garncarzy w i dzirrw iednostki twórcze, utalentowane, umiejące dzie­ łom swej ręki nadać piętno indywidualnego wyrazu ar vstycznego, posiadaiące swój w ł a s n y styl i mniej uzdolnione, które nie starając się lub nie umiejąc zna­ leźć drogi własnej osraniczają się raczej do pracy c d twó-czej i powtarzają formy wypracowane przez i n ­ nych. + .Spośród licznych w y r o b ó w nadesłanych na konkurs przez garncarzy iłżeckich wybijały się prace Konstan­ tego Ciepielewskiego (1.49),, Wincentego Kitowskiego (1.52), oraz Jadwigi Pastuszkiewicz (1. ok. 26). Ryc. 154 1. Twardowski na kogucie. Wyk. Jadwiga siarska, Iłża. Fot. R. Reinfuss. Ko- Ciepielewski dał serię ptaszków i rzeźb, przedsta­ wiających sceny rodzajowe. Wśród ptaszków i rzeźb, zwracała u w a g ę niewielka, ale doskonała kompozycja, przedstawiająca dwa walczące koguty. Z rzeźb o te- �Ryc. 2. Dzbanek o polewie ciemno brązowej. Wyk. Stanisław Pastuszkiewicz, Iłża. Fot. R. Reinfuss. matyce rodzajowej była najlepszą figurka, wyobraża­ jąca chłopca, jadącego na oklep, trzymającego na r a ­ mieniu prymitywne radło, zatytułowana: ,,Z dawnej wsi" (ryc. na okładce). Wyroby Ciepielewskiego charakteryzuje świeżość i swoboda w traktowaniu formy i umiejętności syn­ tetyzowania. W rzeźbach jego ujętych w sposób dość realistyczny brak tej cyzelerskiej precyzji wykonania, tego przeładowania naklejanymi ozdobami, które spo­ tykamy w wyrobach innych pracowni iłżeckich. Z a ­ miast tego rodzaju ozdób stosuje Ciepielewski bardzo umiejętnie różnokolorowe polewy. Drugim obok Ciepielewskiego garncarzem iłżeckim, którego wyroby reprezentują niewątpliwy poziom ar­ tystyczny jest Wincenty Kitowski. Polubił on do tego stopnia pracę rzeźbiarską, iż niemal całkowicie oddał się lepieniu ptaszków i figurek. Podobnie jak Ciepie­ lewski tak i Kitowski wykonał na konkurs tradycyjne iłżeckie ptaszki oraz rzeźby o tematyce rodzajowejTematem kilkakrotnie przez niego opracowywanym jest kobieta dojąca krowę. W pracach jego również przebija się podejście realistyczne. Jadwiga Kosiarska, córka wspomnianego wyżej Stanisława Kosiarskiego jest kontynuatorką prac ojca. Wyroby jej to głównie ptaszki a wiec: kogutki, pawie, indyki, traktowane w sposób dekoracyjny, wykonane bardzo starannie. Ciała ptaków pokryte są piórkami. Ryc. 3. Dzban zdobiony rytem, polewa ciemno zielona, na wierzchu szkliwo. Wyk. Fryderyk Bąbel Denków (Koszary). Fot. R. Reinfuss. Ryc. 4. Dzban szkliwiony, polewa zielona na uchu brą­ zowa, powierzchnia brzuśca zdobiona ornamentem stempelkowym. Wyk. Józef Głuszek Chałupki. Fot. R. Reinfuss. i 55 �jej prac zwracała u w a g ę figurka, , przedstawiająca Twardowskiego na kogucie (ryc. 1). Stosunkowo słabo wypadł na konkursie dorobek rodziny Pastuszkiewiczów. Stanisław Pastuszkiewicz (1.66), nestor iłżeckich garncarzy wykonał na konkurs szereg naczyń o dziwacznych kształtach i świeczni­ ków, świadczących o tym, że twórczość jego jest sil­ nie skażona obcymi naleciałościami (ryc. 2). Córka Pastuszkiewicza Matylda (1.19) wykonała szereg świąt­ ków, odznaczających się dużą naiwnością w traktowa­ niu postaci ludzkiej. Prócz tradycyjnych figurek Chry­ stusa Frasobliwego znalazła się wśród nich postać po­ pularnego w Kielecczyźnie św. Emeryka (ryc. 9). Trze­ ci z rodziny Pastuszkiewiczów, Wacław (1.22), w y k o n a ł na konkurs kilkanaście zabawek dla dzieci w postaci małych miseczek i garnuszeczków. Listę garncarzy i ł ­ żeckich zamykał Franciszek Godzisz, którego wyroby (głównie ptaszki) są naśladownictwem prac Kosiarskich. Ryc. 5. Dzbanek kol. brązowego o wzorze rytym i ma­ lowanym na żółto. Wyk. Jan Purski. Sobótka. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 6. Misa zdobiona polewą w kolorze ierrakota i bia­ łym, nieoszkliwiona. Wyk. Fryderyk Bąbel Denków (Koszary) Fot. R. Reinfuss. z łuskowato nalepionych płateczków gliny, kogucie ogony robione są z cienkich w a ł k ó w glinianych o po­ wierzchni ozdobionej drobniutkim rytem. Kosiarska stosuje najczęściej polewy w kolorze jasno-żółtym i brązowym, przy czym poszczególne plamy barwne są od siebie starannie rozgraniczone, co w y w o ł u j e w r a ­ żenie niezbyt dla oka przyjemnej sztywności. Wśród 1% Bardzo ciekawie przedstawia się na konkursie pro­ dukcja ceramiczna Denkowa. Spośród garncarzy tego ośrodka wybija się Fryderyk B.ąbel (1.40 — D e n k ó w Koszary), który w y k o n a ł szereg bardzo pięknych na­ czyń glinianych zwłaszcza dzbanów i mis. Wśród nich dadzą się wydzielić dwie grupy, jeśli chodzi o techni­ kę wykonania i zdobienia. Jedną grupę stanowią na­ czynia (dzbany i misy) pozbawione szkliwa, wykonane z czerwonej starannie szlamowanej gliny, malowane polewami w kolorze brązowym i białym. Wzór składa się z białych i brązowych pasów szerokości 2 — 3 cm, obiegających poziomo ściany naczynia, na których to pasach malowane są linie zygzakowate na brązowych białe i odwrotnie (ryc. 6). Na dzbanach w miejscu przejścia szyjki w brzusiec wykonuje niekiedy Bąbel ozdobę plastyczną w postaci pierścienia o przekroju trójkątnym, którego grzbiet jest nasiekany gęsto krót­ kimi ukośnymi nacięciami. Obok w y ż e j opisanych wy­ rabia Fryderyk Bąbel również misy i dzbany ozdo­ bione na powierzchni rytem w postaci poziomo bieg­ nących pasów, złożonych z linii prostych, falistych lub jodełek (ryc. 3). Powierzchnia tych naczyń pokryta jest ciemną polewą (brązową lub zieloną) i szkliwem. Prócz Fryderyka Bąbla nadesłali swe wyroby z ośrodka denkowskiego Jan Bąbel, Tadeusz Bąbel, Edward Maj, Gustaw Poletek, (Kąty), Władysław Szymański, Stanisław Kaczmarski oraz Stanisław K i ­ towski. Była to przeważnie ceramika użytkowa, na ogół mało ciekawa. Spośród prac wymienionych garn­ carzy na u w a g ę zasługuje dzban Stanisława Kitowskiego (jedyny przedmiot jaki nadesłał na konkurs) 0 powierzchni pokrytej jednolicie kremową polewą pomalowaną w poziome pasy w kolorze terrakota, między którymi na środkowej i górnej części brzuśca biegły tej samej barwy szeregi kątów zwróconych w jedną stronę, zaś na szyjce linie faliste (ryc. 7). Stosunkowo bogato reprezentowany był ośrodek garncarski w Rędocinie. Wyroby tamtejsze dosyć róż­ norodne świadczą raczej o zaniku tradycji ludowej 1 są przykładem szukania nowych form. Z ciekaw­ szych prób tego rodzaju w y m i e n i ć należy garnki i dzbanki wykonane przez Jana Purskiego (Rędociu Sobótka), który powierzchnie naczyń zdobi rytymi motywami roślinnymi, powierzchnie pokrywa ciemno­ brązową polewą jedynie rowek rysunku malowany �jest na żółto, z e w n ą t r z naczynia jego pokryte są szkli­ wem (ryc. 5). Jan Szubartowski dał k i l k a g a r n k ó w 0 p i ę k n e j polewie koloru jasno-zielonego i bardzo starannie w y k o n a n y m szkliwem. Duże ambicje w y k a z a ł Andrzej Rokita. W y k o n a ł on na konkurs dwie duże p r z e ł a d o w a n e kropielnice, b r ą ­ zowego niedźwiedzia, pokrytego sierścią z gliny prze­ ciskanej przez płótno, oraz dzban o ł a d n e j polewie 1 szkliwie. P r ó c z wymienionych wzięli też udział w konkursie garncarze z Rędocina Czesław M o ł d a w a , S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i i W ł a d y s ł a w Lubartowski. Bardzo i n t e r e s u j ą c ą część m a t e r i a ł ó w zgromadzo­ nych na konkursie s t a n o w i ł y wyroby ze Szczekocin, n a d e s ł a n e przez Jana i Piotra C a b a n ó w oraz F :liksa F a b i a ń s k i e g o . Wyroby ich wykonane z gliny niepolewanej i nieoszkliwione wypalane są przy zmniejszo­ n y m dostępie powietrza skutkiem czego w y p a l a j ą się na kolor ciemno popielaty. W celu osiągnięcia ciem­ niejszej barwy do pieca wrzuca się ponadto smolaki, k t ó r e p o w o d u j ą powierzchowne okopcenie naczynia. Naczynia ze Szczekocin (dzbanki, m i s k i garnki, dwo­ jaki) p o s i a d a j ą k s z t a ł t y tradycyjne. Dzbany i garnki zdobione są na powierzchni prostym ornamentem geo­ metrycznym, w y k o n y w a n y m na w i l g o t n y m naczyniu przy pomocy gładzika. W y l e w y n i e k t ó r y c h d z b a n k ó w posiadają ozdoby plastyczne w postaci falistych k o ł n i e r z ó w (ryc. 8). Ceramika czarna wykonana w analogiczny sposób do wyżej opisanego była niegdyś na terenie Polski bar­ dzo rozpowszechniona. Skorupy z tego rodzaju n a c z y ń spotykano w ś r e d n i o w i e c z n y c h warstwach w y k o p a l i ­ skowych na obszarze Śląska, w K r a k o w i e i i n . Zasięg tych n a c z y ń , w y s t ę p u j ą c y c h jeszcze w ub, w i e k u w O p o c z y ń s k i m cofa się stale k u wschodowi. Szczekoci­ ny s t a n o w i ą dziś bodaj, że jedyny w Małopolsce p o ł o ­ żony na zachód od Wisły żywy ośrodek produkcji czar­ nej ceramiki. Najbliższe geograficznie centra wyrobu tego rodzaju n a c z y ń z n a j d u j ą się dopiero w w o j . rze­ szowskim (Niwiska pow. Kolbuszowa, Medynia G ł o g o w ­ ska pow. Ł ó ń e u t ) . 'j* }£' i*"* Ryc. 7. Dzban malowany kremową polewą z wzorem koloru terrakota nieoszkliwiony. Wyk. Stanisław Ki­ towski, Denków (Kąty). Fot. R. Reinfuss. C h a ł u p k i jeden z w i ę k s z y c h i ciekawszych o ś r o d k ó w garncarskich w Kielecczyźnie r e p r e z e n t o w a ł y jedynie wyroby Józefa Głuszka (1. ok. 40), zdolnego garncarza, k t ó r e g o prace odznaczają się p i ę k n ą f o r m ą i bogatym zdobnictwem. Szczególnie u w a g ę z w r a c a ł y w s p a n i a ł e dzbany (ryc. 4) z uchami zdobionymi plastycznymi wolutami, o b r z u ś c u p o k r y t y m ornamentem w y t ł a c z a ­ n y m przy pomocy stempla. Specjalnością pracowni Głuszka jest polewa w kolorze zielonym lub b r ą z o w y m z m a ł y m i nieregularnymi k r o p k a m i w kolorze ciemno brązowym. L i s t ę u c z e s t n i k ó w konkursu z a m y k a j ą Jan ski z Pierzchnicy i Leon Sus z Wierzbnika. Armań- W wyborze m a t e r i a ł u , k t ó r y garncarze przysłali na konkurs pozostawiono z u p e ł n ą swobodę. Organizato­ rowie konkursu niczego nie narzucali, niczego nie do­ radzali i stąd pochodzi owa rozbieżność jaka się d a ł a z a u w a ż y ć w charakterze w y r o b ó w dostarczonych przez poszczególne pracownie. Jedni bowiem garncarze przysłali na konkurs poprostu naczynia ze swej bieżą­ cej produkcji (Jan Szubartowski, Czesław M o ł d a w a ) drudzy sięgnęli po wzory do form starszych, dziś już nie wyrabianych ( S t a n i s ł a w K i t o w s k i ) i n n i wreszcie starali się w y r ó ż n i ć czymś w ich pojęciu n o w y m i nie- Ry:. S. Dzbanek nieoszkliwiony koloru ciemno popie­ latego. Wyk. Feliks Fabiański, Szczekociny. Fot. R. Reinfuss. �mysły skarbonek okazały się nie do przyjęcia. Było widoczne, że garncarze silą się na wypracowanie form niezwykłych, oryginalnych, efektownych, stwarzając w rezultacie serie potwornych dziwologów, które sta­ nowiły żałosny kontrast w stosunku do prawdziwie artystycznej ceramiki ludowej. Nieudany ten eksperyment powinien być poważ­ nym ostrzeżeniem dla czynników zajmujących się or­ ganizacją handlową ludowego przemysłu. Widać z po­ wyższego, że nie dosyć jest dać ludowemu artyście za­ mówienie. W niektórych wypadkach, zwłaszcza gdy artysta staje wobec zagadnienia dla siebie nowego, rzeczą konieczną okazuje się życzliwa pomoc i kultu­ ralna opieka. Ideałem byłoby gdyby w charakterze opiekuna doradcy występował plastyk zorientowany w zagadnieniach miejscowej kultury ludowej. Do­ świadczenie uczy, że współtwórczość artysty ludo­ wego z wykształconym plastykiem dawać może rezul­ taty bardzo pozytywne, natomiast obarczanie ludowe­ go twórcy (oczywiście gdy chodzi o przedmioty dla niego nowe) samym zamówieniem lub co gorsza do­ starczanie mu gotowych wzorów do masowej produk­ cji jest z punktu widzenia wartości artystycznej i przy­ szłości sztuki ludowej niewskazane. Ryc. 9. Sw. Emeryk. Wyk. Iłża. Fot. R. Matylda Reinfuss Pastuszkiewicz, z w y k ł y m dając w rezultacie rzeczy niezawsze stojące pod względem artystycznym na należytym poziomie lub wręcz dziwaczne. Jedyny wyjątek gdzie garncarze biorący udział w konkursie mieli przed sobą konkretne zadanie do roz­ wiązania, było opracowanie projektu glinianych skar­ bonek na zamówienie C P L i A . Rzecz charakterystycz­ na, że te właśnie wyroby u wszystkich niemal garn­ carzy wypadły najsłabiej. Poza kilkoma wypadkami, gdzie projektanci nawiązali do form tradycyjnych zna­ nych nam z niedawnej przeszłości, wszystkie inne po­ W wyniku konkursu podzielone zostały między uczestników nagrody pieniężne, wyznaczone przez De­ partament Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki i Wojewódzką Radę Narodową oraz książkowe zgło­ szone przez Redakcję Słowa Ludu w Kielcach oraz Redakcję Polskiej Sztuki Ludowej. Nagrody pieniężne otrzymali w wysokości 600 zł: Józef Głuszek, Wincen­ ty Kitowski, Jadwiga Kosiarska, 500 zł — Fryderyk Bąbel, Konstanty Ciepielewski; 350 zł — Tadeusz B ą ­ bel, Piotr Caban, Gustaw Poletek, 200 zł — Feliks F a biański, Matylda Pastuskiewicz, Jan Purski, Stanisław Seweryński, Władysław Szymański, 100 zł — Stanisław Kitowski, Andrzej Rokita, Jan Szubartowski, Włady­ sław Szubartowski. Nagrody książkowe Redakcji S ł o ­ wa Ludu otrzymali: Franciszek Godzisz, Stanisław Kaczmarski, Czesław Mołdawa, Stanisław Pastuszkie­ wicz, Leon Sus. Rocznik Polskiej Sztuki Ludowej uzy­ skali Edward Maj i Stanisław Pastuszkiewicz. �O T W A R C I E MUZEUM W Ryc. 1. Izba góralska w Muzeum Etnograficznym Krakowie. Fot. Z. Furman. ETNOGRAFICZNEGO KRAKOWIE w Dnia 3 czerwca br. nastąpił w Krakowie długo oczekiwany moment otwarcia P a ń s t w o w e g o Muzeum Ryc. 3. Izba dolnośląska w Muz. Etnograficznym w Kra­ kowie. Fot. Z, Furman. Ryc. 2. Izba góralska w Muzeum Etnograficznym, Krakowie. Fot. Z. Furman. w Etnograficznego. Zbiory te stanowiące pierwotnie w ł a ­ sność Towarzystwa Muzeum Etnograficznego, gnież­ dżące się przez okres 20-lecia międzywojennego w nie­ odpowiednim, napoły zrujnowanym lokalu na Wawelu, przez czas okupacji złożone w pakach, dopiero w Pol­ sce Ludowej uzyskały odpowiedni lokal w postaci oka­ załego budynku ratusza Kazimierskiego (plac Wolnica 1) i tu po ukończeniu adaptacji sal parterowych nastą­ piło otwarcie dla zwiedzających części Muzeum. W chwili obecnej wystawa obejmuje korytarz i siedem przyległych pomieszczeń. W korytarzu umie­ szczony jest szereg malowanych skrzyń z różnych stron Polski, na ścianach zaś zawieszone są reproduk­ cje sztychów i powiększone fotografie przedstawiają­ ce wnętrza mieszkań chłopskich. W salach po obu stronach korytarza urządzone są wnętrza domów mie­ szkalnych oraz niektórych wiejskich warsztatów prze­ m y s ł o w y c h (folusz, olejarnia, pracownia garncarska). Z pomieszczeń mieszkalnych wybrano izbę krakow­ ską, góralską, oraz dolnośląską. Dobór ten nie jest przypadkowy. Daje on bowiem obraz wnętrz miesz­ kalnych, różniących się od siebie charakterem, typem kultury i wyrazem plastycznym. Izba krakowska (z Zalipia koło Dąbrowy) działa przede wszystkim ko­ lorem. Jest tam okazały piec, ceglany, o pięknej archi­ tekturze, malowany w kwiaty (ryc. 4), podobnie malo­ wana powała, futryny drzwi, okien, krakowskie malo­ wane meble o tle zielonym, ozdobione kwiecistymi �Wzorami o jasnych ż y w y c h kolorach, nad łóżkami ma­ lowane na papierze „dywany" na ścianach znakomicie harmonizujące z całością wnętrza obrazy święte, ma­ lowane przez utalentowaną artystkę zalipską Zofię Barańską. Od jasnej grającej bogactwem barw izby krakow­ skiej odbija s w ą surową powagą izba podhalańska o ścianach i powale ze złotawego, heblowanego drzewa, z krzywym prymitywnym piecem, zastawionym ubo­ gimi góralskimi naczyniami (ryc. 1). Ozdobę izby sta­ nowi pięknie rzeźbiony tragarz. Sprzęty a więc łóżko, stołki, stół, kołyska, półka niemalowane, lecz zdobione rzeźbą (ryc. 2), na jednej ze ścian starannie dobrana galeria obrazów na szkle pod nią listwa z zawieszony­ mi smukłymi dzbanuszkami, które wyrabiane na Spi­ szu szeroko się po Podhalu rozchodziły. Przy piecu żerdki na ubranie, na których wiszą kożuchy i inne części góralskiej przyodziewy. Izba dolnośląska odbiega charakterem swym od obu wyżej wymienionych. Ściany murowane, wybie­ lone wapnem, poczerniała powała drewniana na trzech potężnych tragarzach, piec zielony kaflowy, meble malowane i rzeźbione, wśród których na plan pierw­ szy wybijają się: łóżko z baldachimem (ryc. 3) i duże szafy o niebieskim marmurkowatym tle z bukietami k w i a t ó w i postaciami świętych malowanymi na filunkach drzwi. Na ścianach obrazy na szkle, różne w typie od g ó ­ ralskich, na półkach zamiast glinianych misek i dzba­ n ó w fajansowe talerze malowane w kwiaty, w kącie stojący zegar w wysokiej malowanej szafce. Wnętrza, zwłaszcza izba krakowska i góralska, dają w wysokim stopniu złudzenie autentyku. Zwiedzając je zapomina się, że to jest muzeum, położone w centrum miasta, odnosi się wrażenie, że są to prawdziwe izby chłop­ Ryc. 4. Izba krakowska J60 (z Zalipia p. Dąbrowa) skie, z których co dopiero wyszli ich stali mieszkańcy. Wrażenie autentyczności potęgują drobne ale bardzo umiejętnie porozmieszczane akcenty jak np. suszący się serek nad piecem w izbie krakowskiej, trzaski i wiór?, w izbie góralskiej itp. Podobne złudzenie stwarzają dwa wnętrza o cha­ rakterze przemysłowym, a mianowicie folusz przenie­ siony w całości wraz z budynkiem z Jaworek koło Szczawnicy i olejarnia z Ochotnicy koło Krościenka. Osiągnięcie tak doskonałego efektu możliwe było jedynie dzięki temu, że przy budowie, urządzaniu i zdobieniu wnętrza zatrudnieni zostali rzemieślnicy i artyści wiejscy sprowadzeni, czy to z Powiśla d ą ­ browskiego, czy z Nowotarszczyzny. Prócz pomieszczeń, w których urządzono wnętrza udostępniona została dla publiczności jedna sala prze­ znaczona na wystawy zmienne. W chwili obecnej znaj­ duje się tam wystawa zdobnictwa wnętrz. Obejmuje ona wycinanki (kurpiowskie, łowickie, opoczyńskie, krakowskie), malowane dywany z Powiśla dąbrow­ skiego, trochę malowanych mebli (krakowskich i k u ­ jawskich), tkanin (kurpiowskie i opoczyńskie) oraz ceramikę. Bardzo interesującą z punktu widzenia ekspozycji jest próba pokazania wycinanek w przeźroczu. Wyci­ nanki naklejone są na taflach szklanych, umieszczo­ nych przed oknem i przykryte od strony widza matową kalką. W otwartej obecnie części muzeum udostępniony został dla publiczności zaledwie drobny ułamek boga­ tych zbiorów Muzeum Etnograficznego, reszta znajdu­ je się w dalszym ciągu w magazynach, dopóki nie zostanie ukończona przebudowa drugiego piętra. Cał­ kowitego urządzenia muzeum należy spodziewać się pod koniec bieżącego roku. w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Fot. Z. Furman. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf249a5aafbae40552e47caadfe24b04.pdf 3e8157066c2f8012466c5d55b62728a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3893 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3647 Title A name given to the resource Recenzje i kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.288-298 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A PRZEMYSŁU L U D O W E G O I A R T Y S T Y C Z N E G O W ŁAŃCUCIE JANINA Wystawa Przemysłu Ludowego ; Artystycznego w Łańcucie w gmachu powozowni Ośrodka Muzealnego zorganizowana była przez Ekspozyturę C P L I A , przy pomocy finansowej Prezydiów Rad Narodowych z Rze­ szowa i Łańcuta. Wystawa ta trwała od 17 .VI do k o ń ­ ca lipca br.; pokazana tam była bieżąca produkcja C P L i A z działów: tkactwa, ceramiki, koronkarstwa, koszykarstwa, oraz przedstawiono próby obróbki ala. bastru 1 odpadków szkła. Poza tym wystawa uzupełnio­ na była nowymi eksponatami nielicznych twórców lu­ dowych i pracami uczniów Liceum Technik Plastycz­ nych z Sędziszowa. Spośród zgromadzonej 1.586 szt, przedmiotów wy­ selekcjonowano 488 i użyto je do ekspozycji o charak­ terze bazarowym na sposób handlowy, reszta pozosta­ Ryc. 2 8 8 1. Butla siwa, dymiona. Wykonał tales*, pow. Zalesie pow. tanem. Łańcut. Józef Kuźniar. STANKIEWICZÓW A łych przedmiotów znalazła się w specjalnie urządzonym na sali stoisku sprzedaży C P L i A . W celu podkreślenia szerszej działalności tej insty­ tucji umieszczono również kilka m a n e k i n ó w z auten­ tycznymi strojami ludowymi (niestety niewłaściwie skompletowanymi z dobieranych części, pochodzących z różnych okresów powstawania) razem z kostiumami strojów ludowych przeznaczonymi dla celów teatralnowidowiskowych zespołów amatorskich. (Kostiumy te wykonane były z materiałów zastępczych w pracow­ niach C P L I A ) . Wystawa cieszyła się dużym powodzeniem i frekwen­ cją, co dowodzi potrzeby urządzania imprez z tego za­ kresu. Szkoda tylko, że przeciążony pracą Wydział Kultury w Rzeszowie nie potrafił powiązać działalno- Ryc. 2. Doniczka osłaniająca, kielichowa, czerwona , . . , . „ , . . , . „, , Wykonał Andrzej Ruta, wies wieś M Wykonał Andrzej Ruta, Medyma Głogowska, pow. �ści z zakresu upowszechnienia plastycznej kultury lu­ dowej i jej przejawów z pracami Muzeum Rzeszowskie­ go, które nie powinno zamykać się we własnych ra­ mach, lecz przyjść z pomocą fachową w jak najsze­ rzej pojętej współpracy z terenem. W różnorodnej i bogatej twórczości tego terenu tkwi właściwy problem plastyczny, a wytwory sztuki ludo­ wej posiadają odrębne i zasadnicze wartości, które w zależności od celów i potrzeb terenu powinny być umie­ jętnie wydobyte i wykorzystane. Na tym odcinku brak jest współpracy z czynnikami powołanymi do działania w tym kierunku. Akcja taka musi być szersza, skoordynowana i oparta na wnikli­ wej podbudowie naukowej, przemyślana i właściwie ustawiona w terenie, zwłaszcza że jest to akcja pionier­ ska, gdyż dotychczas nie było planowego działania w tym kierunku i na taką jak obecnie skalę. Dlatego we wspomnianej wystawie brak postawienia właściwego problemu. Jest ona zbiorem różnych przed­ miotów, które nie ilustrują nurtujących w terenie za­ gadnień, przeobrażeń, zapoczątkowanych akcji i prób. Do nowych osiągnięć twórczych należą przede wszy­ stkim prace ceramików, którzy pod kierunkiem art. piast. prof. Włodzimierza Bieleckiego odtworzyli dawne naczynia o różnych formach i przeznaczeniu, dziś już nie używlaine, które m o g ą jednak znaleźć inne zastoso­ wanie do potrzeb współczesnych. Poza tym ciekawe również są prace tych ceramików, którzy pomimo obowiązujących w produkcji terminów i norm, potrafili znaleźć czas na prace własne, poszu­ kując nowych rozwiązań w oparciu o charakterystycz­ ne typy i techniki w formach ceramicznych swego te­ renu, i pomimo trudności surowcowych próbują opracować własne polewy. Do tych należą przede wszystkim nagrodzeni: Woś Franciszek ze wsi Zalesie pow. Łańcut, nagroda M K i S 400 zł za nowe typy naczyń dymionych oparte na dawnej tradycji. Ruta A n d r z e j ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut, nagroda M K i S 300 zł za poszukiwanie nowych form i opracowanie pięknej zielonej polewy. O l s z e w s k i J ó z e f ze wsi Jodłowa pow. Jasło, S c h o d z i ń s k i J a n ze wsi Zalesie pow. Łańcut, K u ź n i a r J ó z e f ze wsi Zalesie pow. Łańcut, R u t a T a d e u s z ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut: nagrody M K i S po 200 zł za dobre osiąg­ nięcia w pracach. Ryc. 3. Koń — rzeźba w drzew/e topolowym. Wykona­ ła Rozalia Kuźniar, wieś Wysoka, pow. Łańcut. Rzeźbę w drzewie reprezentowała R o z a l i a K u ź n j a r o w a ze wsi Wysoka pow. Łańcut, do­ starczając 18 prac o nowej tematyce z życia wsi. Otrzy­ mała ona naigrodę M K i S 500 zł. W dziale tkanin na­ grodę M K i S 500 zł otrzymał Du d e k P a w e ł za dobry poziom techniczny tkanin o własnych wzorach. Po raz pierwszy zostali słusznie nagrodzeni wytwór­ cy koszyków rudnickich, zrzeszeni w C P L i A za słyn­ ne w kraju i eksportowane masowo za granicę wyroby koszykarskie o różnorodnych formach i przeznaczeniu: K a r a ś J u l i a z Rudnika n/S. ul. Krótka 1, na­ groda M K i S 200 zł W a ł ę g a K a z j m i e r z z Rudnika n/S ul. Rzeszowska 32, nagroda M K i S 200 zł. W o j t a s A n t o n i z Rudnika n/S ul. Kordec­ kiego 20, nagroda M K i S 200 zł. K o l a n o A d e l a z Rudnika n/S ul. Kończycka 6, nagroda MKIS 200 zł. O s e t e k W i k t o r i a z Rudnika n/S ul. Mic­ kiewicza 29, nagroda 200 zł. Pozostałe nagrody w sumie 4.200 zł rozdzielono z funduszów Prez. Wojewódzkiej Rady Narodowej Wy­ działu Kultury w Rzeszowie. Wśród tych nagród były dwie nagrody zespołowe: 1) Zespołowi uczniów Liceum Technik Plastycznych w Sędziszowie za dobre wyniki w pracach z metalu: 300 zł — z przeznaczeniem na cele świetlicowe zespołu; oraz zespołowi produk­ cyjnemu C P L i A „Zabawka" 200 zł — również na eele świetlicowe. �O KSIĄŻCE SULI BENET„SONG DANCE AND CUSTOMS O F PEASANT POLAND"* К A ZAMIERA Książka dr Suli Benet zgodnie z zapowiedzią wy­ dawców wychodzi w serii publikacji poświęconych kulturom współczesnym. Tytuł pozwala mniemać, że głównym tematem jest folklor (pieśni, tańce, obrzędy). Czytelnik biorąc do ręki tą książkę, ma więc prawo przypuszczać, że znajdzie w niej zarys w s p ó ł c z e ­ s n e g o folkloru polskiego. Nie trzeba dodawać jak interesującą byłaby taka praca dla czytelnika zarów­ no polskiego, jak angielskiego, czy amerykańskiego. Rzetelnie opracowana publikacja o współczesnej kul­ turze naszego ludu stanowi bowiem niezmiernie cenne ; wyraziste świadectwo tych przemian i przekształceń, jakim ulega nasz kraj. Niestety książka dr Benet w żadnym wypadku nie spełnia tej roli. Co więcej, czytelnik, któremu sugeruje się wielokrotnie, iż praca dotyczy właśnie zagadnień współczesnej kultury ludu wiejskiego w Polsce, wpro­ wadzony zostaje w błąd. Otrzymuje bowiem książkę, którą przy najbardziej nawet przychylnej ocenie nie można nazwać inaczej, jak zniekształcającą i zafałszo­ wującą obraz zarówno dawnej, jak i dzisiejszej naszej ludowej kultury. Książkę poprzedza w s t ę p Margaret Mead, czołowej przedstawicielki amerykańskiej etnopsychologii, kie­ runku, który, jak stwierdza radziecki etnograf N. B u tinow, właściwiej byłoby nazwać psychorasizmem. Re­ komendacja M. Mead nie jest też jedynie gestem ko­ leżeńskiej uprzejmości. Świadczy o tym wydźwięk sa­ mej książki. Na treść jej, poza wymienioną przedmową M. Mead, składa się pięć wydzielonych przez autorkę części: I — chłopi polscy, I I — Polska chłopów, I I I — rok obrzędowy, I V — regiony, V — krąg rodziny. Gdy­ byśmy usiłowali uszeregować wymienione wyżej za­ gadnienia wedle problematyki etnograficznej, musie­ libyśmy stwierdzić, żc autorka wysuwa na czoło swego opracowania obrzędowość doroczną i rodzinną, po­ święcając jej najwięcej miejsca (rok obrzędowy obej­ muje s. 36 do 111, zaś obrzędy rodzinne s. 143—247), i dając olbrzym: materiał, wtłoczony w ramy stosun­ kowo niewielkiej objętościowo książki. W pozostałych częściach, zwłaszcza w części czwartej, poświęconej poszczególnym regionom, autorka również ustawicznie zahacza o wierzenia i obrzędy, obrzędowość więc sta­ nowi główny motyw, wyraźnie pasjonujący autorkę i dominujący w całym opracowaniu. Natomiast pieśni uwzględnione są w bardzo słabym stopniu, tańce zaś potraktowane nader fragmentarycznie. Przewaga o- 290 * with a prefface by Margaret Mead, London Dennis Dobson 1951, s. 247. poza tekstem il. 16 (fotografie). Z AW I ST O W 1С Z-A DAMSKA brzędów odrazu budzi pewne wątpliwości ze wzg'.edu na to, że dzisiejsze obrzędy zachowały przeważnie for­ my reliktowe i w kulturze wsi współczesnej rola ich jest znacznie mniejsza niż dawniej. Stąd też w obrazie współczesnej społeczności wiejskiej obrzędowość nie może być akcentem dominującym. Część I, I I i I V mają dać obraz Polski współczesnej, w jej dzisiejszych granicach, z ludnością etnograficz­ nie polską, zróżnicowaną kulturowo w zależności od regionów (autorka wymienia tu Mazowsze, Małopol­ skę, Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Podhale). O ile opracowane drobiazgowo rozdziały dotyczące obrzędowości są przeładowane szczegółami i autorka usiłuje z tej powodzi szczegółów w y d o b y ć w niektó­ rych wypadkach interpretację etnologiczną zarejestro­ wanych faktów, o tyle pozostałe rozdziały, zgodnie z intencją autorki, zawierają szereg uogólnień i mają dać najszerzej pojętą charakterystykę chłopa polskie­ go, wraz z charakterystyką ogólną Polski i jej regio­ nów. Na wstępie warto wspomnieć, jak wedle relacji sa­ mej autorki oraz przedmowy M. Mead, powstała oma­ wiana książka. Pomoże to nam do oceny materiału faktycznego, zawartego w niej i do stwierdzenia obiek­ tywnej roli, jaką publikacja ta pełni w stosunku do słabo zorientowanego w sprawach naszego kraju czy­ telnika zagranicznego. Zacznijmy od kilku uwag o autorze: doktór Sula Benetowa studiowała w Polsce etnografię z etnologią pod kierunkiem prof. St. Poniatowskiego (Warszawa). S w ą pracę dyplomową pt. „Konopie w wierzeniach i zwy­ czajach ludowych" publikuje w roku 1936 jako zesz. 2 „Prac Etnologicznych" Instytutu Nauk Antropologicz­ nych i Etnologicznych Tow. Naukowego Warszawskie­ go. Wyjeżdża następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuuje studia antropologiczne (tak zwana antropologia kulturalna w ujęciu amerykańskim od­ powiada etnologii) i zdobywa stopień naukowy doktor­ ski w roku 1944. Jest wykładowcą w uniwersytecie Columbia (Nowy York) i w Hunter College (tamże). Dr Benetowa pisze :ve wstępie do swej książki, że jako studentka polska w latach 1930-31 przeprowadzała ba­ dania terenowe wśród chłopów („jako obserwator i uczestnik") w wielu wioskach różnych regionów kraju. Następnie w Stanach Zjednoczonych niektóre z mate­ riałów zebranych w Polsce zostały ogłoszone w for­ mie artykułów. „Nowe studia antropologiczne (w Ame­ ryce) dały nową perspektywę znanemu obrazowi ż y ­ cia". Sula Benet współpracuje w tym okresie z wybit­ nymi reprezentantami amerykańskiej szkoły etnopsychologów Ruth Benedict, Margaret Mead i in. Autorka �powraca jeszcze do Polski na krótko w r .1938, 1948 i 1949 „na dalsze studia terenowe, wzbogacona w nowe metody studiów i w nowe poglądy". W wyniku tych badań powstaje omawiana książ­ ka, która jest „próbą oddania zapachu i barwy życia polskiego chłopa". Autorka dodaje ,że przytaczany ma­ teriał jest ż y w y jeszcze obecnie. „Polska tradycja i jej przejawy w życiu ludu przetrwały do dziś w zdu­ m i e w a j ą c y m stopniu mimo wstrząsu lat wojennych, powojennych przesiedleń i wzrastającej urbanizacji kraju". Słowem, wypowiedzi autorki pozwalają mnie­ mać, że materiał, którym się posługuje, jest dokład­ nie zlokalizowany w czasie, został bowiem zebrany przez nią podczas studiów terenowych w latach 1930-31 i 1938, a następnie uzupełniony materiałem powojen­ nym z lat 1948 i 1949. Czyli, że przedstawiony przez nią obraz chłopa polskiego dotyczy czasów współczes­ nych. W mniemaniu tym utwierdza jeszcze przedmo­ wa M. Mead, która głosi, że „dr Benet dała nam książ­ kę o ciężkim trudzie i żywych aspektach obrzędowych życia ludu, tak jak one trwają po drugiej wojnie światowej". U o g ó n i e n i a dotyczące chłopa polskiego autorka przenosi następnie na całe społeczeństwo polskie, stwierdzając, że „opisane tu specyficzne obyczaje są w pewnym stopniu udziałem wszystkich Polaków". Charakterystyka chłopa polskiego ma więc być w znacznej mierze charakterystyką całego społeczeń­ stwa. Stanowisko takie zgodne jest z założeniami szkoły etnopsychologów, którzy dążą do zobrazowania .podstawowego typu osobowości społeczeństwa jako całości". 1 Równie wyraźnie zaznacza autorka zlokalizowanie materiału w zasięgu geograficznym. Wprawdzie za­ strzega się, że „w niniejszej pracy m ó w i ć się będzie o szerokiej gamie obyczajów z różnych miejscowości bez względu na geograficzną dokładność w ich kata­ logowaniu", lecz te „różne miejscowości" niewątpli­ wie dotyczyć mają ziem etnicznie polskich, skoro au­ torka wynaźnie podkreśla, że „omawiane ziemie stano­ wią Polskę obecną, zamieszkałą przez jednorodną lud­ ność polską, reprezentującą polską kulturę z wyłącze­ niem wschodnich kresów Polski przedwojennej: Ukrai­ ny i Białorusi, które obecn'e stanowią część ZSSR". Podkreślam raz jeszcze: zarówno przedmowa M. Mead, jak i w s t ę p autorki upoważniają nas do tego, abyśmy w tej książce szukali opisu współczesnego ży­ cia ludu wiejskiego w Polsce, w jej obecnych grani­ cach, zaobserwowanego przez autorkę podczas jej stu­ diów terenowych w latach powojennych i zestawionego z materiałem terenowym, zgromadzonym przez nią w latach 1930-31 i 1938-. Nie tracąc ani przez chwilę z oczu dokonanej przez autorkę lokalizacji w czasie i przestrzeni przedstawio­ nego prze nią materiału, przystąpmy do jego oceny. Na pierwszym miejscu omówimy rozdziały poświęco­ ne całkowicie obrzędowości i luźne wzmianki o niej w pozostałych rozdziałach. 1 Linton R. „The Cultural Background of Persona­ lity" London 1947, s. 102, cyt. A. Kłoskowska „Psycho­ logiczny kierunek amerykańskiej etnologii', Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych, t. I , 1950, s. 285. - Autorka nie odwołuje się przy tym nigdzie do źródeł drukowanych poza jedyną cytatą z pracy St. Dworakowskiego (s. 164—165). W polskiej literaturze etnograficznej mamy ogrom­ ną ilość opisów dotyczących polskiej i wogóle sło­ wiańskiej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, zazwy­ czaj traktowanej łącznie z bogatym materiałem z za­ kresu wierzeń, praktyk magicznych i wszelkiego ro­ dzaju zabiegów. Opisy te znajdujemy nade wszystko w seryjnych wydawnictwach z ubiegłego stulecia i po­ czątków obecnego, jak „Lud Kolberga, „Zbiór wiado­ mości do antropologii krajowej", „Prace i materiały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne", „Wi­ sła", wreszcie organ Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego — „Lud". - Ponadto będą to opisy obrzędów w różnych mono­ grafiach wielodziałowych, jak , L u d Nadrabski" Świętka, „Kurpie" Chętnika, „Krakowiacy" Udzieli, „Lud Białoruski" Federowskiego, „Polesie wschodnie" Moszyńskiego i wiele, wiele innych. Będą wreszcie opracowania specjalnie obrzędowości poświęcone, jak: „Kalendarz obrzędowy ludu polskiego" E . Frankow­ skiego, „Zwyczaje żniwiarskie" J . St. Bystronia, „Obrzędy związane z narodzinami dziecka" tegoż au­ tora, „Rok obrzędowy na Pomorzu" B. Stelmachow­ skiej, „Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego" С .Baudouin de Courteney-Ehrenkreutzowej, „Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego" A. F i ­ schera, „Zwyczajne rodzinne w powiecie Wysoko-Mazowieckim" S. Dworakowskiego, szereg artykułów K . Zawistowicz, publikowanych w mieś. „Wiedza i Życie" w latach 1933 i 34. Były też próby ujęcia obrzędowości w pewną ca­ łość jako jednego z działów etnografii polskiej, jak to np. uczynił St. Poniatowski w swej „Etnografii Pol­ ski", lub A. Fischer w „Ludzie Polskim" i w I I I zesz. „Etnografii słowiańskiej", poświęconym Polakom. O ile materiały publikowane w wieku X I X i na początku w. X X (przed pierwszą wojną światową) oparte są przeważnie o badania terenowe, o tyle opracowania późniejsze, zwłaszcza z okresu dwudziesto­ lecia międzywojennego, w przeważającej części opar­ te są o wyżej wymienione publikacje etnograficzne*. W opracowaniach tych zazwyczaj nie ma dokładnego zlokalizowania w czasie poszczególnych obrzędów, nadto obrzędy sprzed lat kilkudziesięciu, nawet sprzed lat stu, i te, które przetrwały do czasów ostatnich, traktowane są w tej samej płaszczyźnie historycznej, bez uwzględnienia bodaj tak ważkich momentów w dziejach wsi polskiej, jak likwidacja stosunków poddańczo-pańszczyźnianych i początek kapitalizmu. Nie dostrzegano też u nas nader istotnych różnic w obrzędowości, wynikłych z rozwarstwienia wsi, (np. w y s t a w n o ś ć wesel wśród kmieci i zredukowana do mi­ nimum obrzędowość weselna chłopskiej biedoty; t ł o ­ ka zwoływana przez zamożnych chłopów i pomoc wza­ jemna w ramach wyręki sąsiedzkiej na zasadzie r ó w ­ nowagi usług i świadczeń pomiędzy gospodarstwami o jednolitej strukturze gospodarczej). Dopiero bada­ nia lat ostatnich, zwłaszcza badania prowadzone przez seminarium prof. К. Dobrowolskiego w Krakowie zo­ brazowały, jak niejednolita jest kultura wsi w związku z jej rozwarstwieniem. 3 Wyjątek stanowi w tym względzie np. praca B. Stelmachowskiej z terenu Pomorza i St. Dworakow­ skiego z pow. Wysoko-Mazowieckiego. �X V I I I , pogrążeni w ciemnocie, w zabobonach i prze­ sądach? Otóż musimy dobitnie podkreślić, że opisy podawane przez p. Benetową w żadnym razie nie są odbiciem współczesności, są poza czasem, mieszczą się w granicach co najmniej półwiecza, niektóre sięgają jeszcze dalej w głąb, a jedynie nieliczne dotyczą istot­ nie czasów współczesnych. Nie ulega wątpliwo­ ści, że do dziś wśród ludu wiejskiego zachowa­ Mimo to dostrzegano wszakże zmiany zachodzące ły się niektóre obrzędy, przesądy, nawet niektóre w stanie posiadania kulturowego ludności wiejskiej praktyki magiczne. W wielu jednak wypadkach zo­ pod w p ł y w e m procesów historycznych X I X i X X stały one znacznie zredukowane i zachowały formę wieku. Nie jest rzeczą przypadku ,że już H . Kołłątaj przeżytkową, częstokroć zatracając przy tym w mniej­ n a w o ł y w a ł do gromadzenia materiałów ludoznawczych szym lub w i ę k s z y m stopniu s w ą pierwotną interpre­ celem „zostawienia potomności rzetelnego świadectwa, tację, związaną z pierwotną treścią obrzędową. Doty­ w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy osta­ czy to przede wszystkim bogatych i rozległych wierzeń tecznej rzeczy naszych zmianie". zadusznych oraz obrzędów weselnych lub takich czy Odtąd w dziejach ludoznawstwa polskiego spotyka­ innych zabiegów magicznych. T a k w i ę c np. obrzędo­ my się ustawicznie z troską zabezpieczenia zabytko­ wa pamięć o zmarłych wyraża się dziś w kościelnych wych form kultury ludowej w zbiorach i archiwach. wspominkach, w paleniu świateł na grobach zamiast bowiem kołłątajowska „rzeczy naszych zmiana" nie była „ostateczną". Po niej przyszły w wieku X I X i X X dawnych ogni, przy których miały się grzać zziębnięte duszyczki, wreszcie w jałmużnie ofiarowywanej ż e różnorakie wstrząsy i wydarzenia, które zaważyły na brakom-dziadom zamiast dawnego karmienia dusz całokształcie kultury wsi. I chodzi tu nie tylko o w a ż ­ dziadów-przodków. Opisane przez autorkę uczty dla kie zmiany zachodzące w kulturze wsi na skutek ta­ zmarłych, związane z ich zapraszaniem do stołu, stypy kich lub innych wydarzeń historycznych na przestrze­ pogrzebowe oraz wierzenia i praktyki odnoszące się ni owych stu lat (wojny, powstania, rozbiory, wreszcie do śmierci —- należą już od dawna do przeszłości, uwłaszczenie włościan), lecz także o zmiany, które a nadto, jak zobaczymy niżej, przytoczone teksty nie zachodzą równolegle na skutek przemian ustrojowosą polskiego pochodzenia. Takim samym nieporozu­ społecznych, uprzemysłowienia kraju, kontaktów mieniem są opisane akty wesela z wymienieniem poz miastem, wielkich zdobyczy techniki (rozwój kolej­ strzyżyn, także pokładzin, rzekomo zachowanych nictwa, motoryzacja, poczta, radio itp.), oraz coraz sil­ w niektórych okolicach i znanych do niedawna wraz niejszego stosowania mechanizacji przy uprawie ze sprawdzaniem dochowanej dziewiczości, co zresztą roli. Rzecz znamienna, że wielki umysł L . Krzywic­ występowało przede wszystkim na Słowiańszczyźnie kiego już przed przeszło 50 laty dostrzega związek po­ wschodniej. Jeszcze bardziej rażący jest opis rzeko­ między warunkami bytu materialnego a obrzędowoś­ mo współczesnego obrzędu sobótkowego z dziewczę­ cią: „...święta wiążą się ściśle z warunkami bytu. A ż e ­ tami w białych, powiewnych szatach, z nieceniem by je poznać u któregoś pojedynczego ludu, musimy „żywego" ognia, ze skakaniem przez ogień parami i przede wszystkim zrozumieć jego otoczenie material­ kąpielą, z tańcem dziewcząt ofiarowujących słońcu 12 ne i właściwe mu źródła utrzymania." („Rodowód bochenków chleba, zwanych „słończętarni", z wy­ świąt", Prawda 1899, s. 19). Stanowisko Krzywickiego raźnie podkreślonymi momentami erotycznymi. Obrze, było jednak raczej odosobnione, choć przeobrażenia, jakie zachodziły w kulturze wsi, były dostrzegane i ż y ­ dowość świątojańska, zwalczana od dawna przez k o . ściół z całą zaciętością, na przestrzeni ostatniego pół­ wo komentowane przez późniejszych badaczy. wiecza ulega daleko idącej redukcji, ograniczając się „Od czasu wojny — pisał w r. 1933 St. Czarnow­ w niektórych okolicach do palenia ogni sobótkowych, ski — proces przekształcania się życia ludu wiejskiego zresztą dziś już o charakterze zabawowym, do obiega­ przybrał tempo tak gwałtowne, że z roku na rok zmie­ nia pól z płonącymi pochodniami, do zbierania ziół nia się życia tego typ. Śmiało rzec można, że gdy dzia­ i puszczania w i a n k ó w na w o d ę (to ostatnie raczej n a ­ dowie byli jeszcze w wielkiej mierze ludźmi wieku wet w miastach niż na wsi). Może najbardziej uroczy­ XVTII, wnukowie są już na progu dwudziestego" ście obchodzony jest dzień świętego Jana na Pomorzu („Wiedza i Życie", rok 1933 Nr 1). Uwaga St. Czarnow­ we wsiach rybackich nad morzem, gdzie palą beczki skiego odnośnie I wojny światowej da się całkowicie te smołą i we wsiach rolniczo-rybackich, gdzie do dziś zastosować do czasów po drugiej wojnie, z tym jedy­ zachowały się widowiska obrzędowe t. zw. „ścinanie nie uzupełnieniem, że „proces przekształcania się ż y ­ kani", które autorka całkowicie pomija. cia ludu" przybrał dziś tempo znacznie g w a ł t o w n i e j ­ sze i już nie z roku na rok, lecz bez mała z miesiąca Książka p. Benetowej wprowadzając w zupełnym na miesiąc „zmienia się życia tego typ". bezładzie prawdziwie archaiczne formy sprzed lat Momenty obrzędowe stanowiące do niedawna tak ważki składnik w kulturze ludu wiejskiego, podawane więc były w większości opracowań (z piszącą te słowa włącznie) w oderwaniu od całokształtu uwarunkowa­ nych historycznie stosunków gospodarczo-społecznych, niby jakiś odrębny samoistnie istniejący twór kultu­ rowy, mocą tradycji zastygły w bezruchu. 4 5 Wróćmy jednak do książki pani Benetowej. Czy obrzędy przez nią opisane są wyrazem wsi dzisiejszej zaobserwowanej przez autorkę w roku 1948 i 49? Czy ludzie przez nią przedstawieni są już „na progu X X wieku", czy też tkwią bez reszty w kulturze wieku 4 Patrz m. in. H . Kutrzebianka „Rozwój etnografii i etnologii w Polsce', K r a k ó w 1948, K . Zawistowicz „Dzieje ludoznawstwa polskiego", Wiedza i Życie 1936 Nr 4 i 5, artykuły E . Frankowskiego i J . St. Bystronia w I V t. „Nauki polskiej", Warszawa 1923. s. 204 i 190. blisko stu obok późniejszych i nawet współczesnych, tym więcej zaciemnia obraz współczesności. Podobnie jak zlokalizowanie w czasie opisywanych obrzędów, budzi poważne zastrzeżenia ich zlokalizo­ wanie w przestrzeni. Autorka posługuje się nader czę­ sto bez żadnego omówienia materiałem ukraińskim i białoruskim, pochodzącym przeważnie z publikacji 3 Patrz: K . Zawistowicz „Obrzędowość świętojań­ ska", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 7, s. 1. �wieku X I X i początków X X , odnoszącym się często­ kroć do okresu jeszcze dawniejszego. Co gorsza, mate­ riał ten wprowadzony jest niejednokrotnie jako po­ wszechny dla całego polskiego terytorium etnogra­ ficznego. Etnografia polska odwołuje się często porównawczo do materiału białoruskiego i ukraińskiego (zwłaszcza dawnego), znajduje tam bowiem wiele niezmiernie cen­ nych archaicznych form zarówno z dziedziny k u l ­ tury materialnej, jak społecznej i duchowej. Rzecz prosta, obowiązuje w tym wypadku możliwie dokład­ ne podanie bodaj terytorium etnograficznego, skąd dany wzór pochodzi. Mogłaby więc autorka w niektó­ rych wypadkach sięgać porównawczo do terytoriów etnograficznych sąsiadujących z Polską, ale zawsze z wymienieniem tych terytoriów. Skoro zaś autorka zastrzega się wyraźnie, że książka jej dotyczy tylko ziem rdzennie polskich, podawanie bez komentarzy materiału spoza jej obszaru jest lekceważeniem ogól­ nie przyjętych zasad w pracy naukowej. Podobnie od­ nośnie Polski: te zwyczaje i obrzędy, które istotnie występują w całym kraju, mogą być podawane jako powszechne, inne, zdecydowanie zlokalizowane, po­ winny być wymienione w g ł ó w n y m ośrodku ich wy­ stępowania. 6 Gdyby autorka stosowała te ogólnie przyjęte zasa­ dy etno-geograficzne, nie znajdowalibyśmy w jej książce wymienianych bez żadnych komentarzy korowai, kutii, kwasu chlebowego (s. 187), pieców do spania (s. 179), czerwonych ram okiennych, wreszcie nagminnego jedzenia pestek (s. 226), rzekomo równie powszechnego, jak żucie gumy w Stanach Zjednoczo­ nych!! Nie sposób tu wymienić wszystkich tego rodzaju „od­ chyleń geograficznych", dla przykładu w i ę c zostaną przytoczone niektóre z nich, może najbardziej rażące. Tak więc tekst podany w przekładzie angielskim na s. 84, dotyczący zapraszania dziadów na wieczerzę w dzień zaduszny pochodzi z Białorusi. Wystarczy po­ równać podane przez autorkę angielskie tłumaczenie: Holy sainted ancestors, we beg you Come, fly to M S To eat and drink, wher'er God gran Whatever I can offer you Welcome to whatever this hut can Sainted ancestors, we beg you Come, fly to us. Również potrawy wymienione tu w związku z ucztą dla zmarłych („kutia" i „bliny") są typowe dla S ł o ­ wiańszczyzny wschodniej. W opisie świąt Bożego Narodzenia (s. 101-102) po­ dany jest dialog wyobrażający zaklinanie urodzaju, po­ chodzący również z Białej Rusi, " zaś ze wsi Koczyszcze powiatu mozyrskiego pochodzi opisana na str. 102 apostrofa do mrozu. Zwyczaj bożenarodzeniowy, że gdziekolwiek się usiądzie po wilii należy zdmuchnąć miejsce, aby przy­ padkiem nie przygnieść niewidzialnego gościa-ducha (s. 99). znany był na Huculszczyżnie. 9 1 11 12 Nieporozumieniem jest także wiązanie korowaju z polskimi obrzędami weselnymi, korowaje znane są bowiem przede wszystkim na Słowiańszczyźnie wschod­ niej, w Polsce odpowiednikiem korowaju jest kołacz, korowaje zaś występują jedynie na pograniczu pol­ sko-ruskim, jak w Chełmskim (Kolberg, „Chełmskie", I, s. 202 i w Lubelskim (Kolberg, „Lubelskie";, I, s. 159). Zwyczaj wróżby matrymonialnej, związany z sym­ bolicznym sianiem konopi na św. Katarzynę lub Św. Andrzeja, opisany na s. 89 z takimi szczegółami, że dziewczęta noszą nasiona uwiązane w pasku, chłopcy zaś w prawym rękawie koszuli, który to zwyczaj ma być powszechny w całej Polsce, w istocie rzeczy po­ chodzi z Ukrainy, jak to sama autorka w innej swej pracy podaje (z okolic Białej Cerkwi), wymieniając jednocześnie zwyczaje pokrewne z innych ziem rus­ kich. 13 Zwyczaje podobne, związane z sianiem lnu i konopi opisywane są wielokrotnie, przeważnie w materiałach z ubiegłego stulecia czeskich, niemieckich, białorus­ kich, ukraińskich, w Polsce zaś o ile mi wiadomo, zwyczaje te znane są na pograniczu polsko-ruskim, w Chełmszczyźnie. Obrzęd związany z narodzinami dziecka, wyobra­ żający oczyszczenie przez w o d ę (s. 205-206) nie różni się niczym od obrzędu zarejestrowanego w pow. zwiahelskim na Ukrainie. 14 8 afford T W taki właśnie wzorowy sposób postępuje np. E . Frankowski w swym „Kalendarzu obrzędowym ludu polskiego", (s. 11), gdzie zresztą zgodnie z tytułem po­ mija obrzędowość ziem białoruskich i ruskich, wcho­ dzących w skład państwa polskiego przed rokiem 1939. S. Poniatowski: ,.Etnografia Polski", Wiedza o Polsce t. I I I , Warszawa ,s. 302. Porówn. też P. V. Szejn „Materiały", t. I, cz. I I , s. 596 i J . Gołąbek „Dziady Białoruskie", odb, z Ludu, t. I V , L w ó w 1926, s. 13. 7 8 15 i oryginalną wersję białoruską, z której dokonany zo­ stał, jak widać, angielski przekład: Swiatyje dziedy, prosim was, Chadzicie, lecicie da nas, Jeści i pici szto Boh dau, Szto ja dla was achwiarawau, Czym tolki chata bahata. Swiatyje dziedy, •prosim was, Chadzicie, lecicie da nas 6 Podobnie przedstawia się sprawa z inwokacją do dziadów, której tłumaczenie angieskie dokonane jest z białoruskiego oryginału. S. Poniatowski: „Etnografia Polski", 1. c. s. 302, porówn. też M. Federowski „Lud Białoruski", K r a k ó w 1897, t. I. Nr 1359, s. 268, W. Klinger „Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", Poznań 1926, s. 69. " Patrz W. Klinger 1. c. str. 69, tegoż autora „Dorocz­ ne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie", K r a ­ k ó w 1931, s. 63, 107, 108, por. też A. Fischer „Lud Polski", L w ó w 1936, s. 81, tegoż autora „Rusini", L w ó w 1928, s. 35, 108, 117. Patrz też P. V. Szejn „Ma­ teriały...", t. I , cz. I I , s. 596. Patrz K . Zawistowicz „Obrzędowość świąt B o ż e ­ go Narodzenia", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 12, s. 5. P. V. Szein „Materiały dla izuczenija bytu i jazyka russkogo nasielenija Siewiero-zapadnogo krają", 1 I , cz. I , s. 44, SPet. 1887. S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 305. S. Benetowa „Konopie w wierzeniach i zwycza­ jach ludowych" 1. c. s. 26—27, patrz też K . Zawisto­ wicz „Wróżby w wigilię św. Andrzeja i św. Katarzy­ ny", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 11, s. 3; S. Ponia­ towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303. Porówn. W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie" 1. c. s. 91, także Ponia­ towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303. cyt. J . St. Bystroń „Słowiańskie obrzędy rodzin­ ne. Obrzędy związane z narodzinami dziecka". K r a ­ ków 1916, s. 69. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �Określenie, że w okresie zimowego przesilenia dnia z nocą „dzień jest tylko krótkim zmierzchem między dwcma nocami" (s. 93) dotyczy skandynawskiej pół­ nocy. Autorem tego określenia jest uczony duński Feilberg („Das nordische Weihnachtsfest", s. 29). Chcąc zamknąć ten krótki przegląd „nieporozumień" geograficznych, w s p o m n ę jeszcze o dniu św. Marci­ na, z którym wedle autorki wiążą się wielodniowe uroczystości, maskarady, pochody, obdarzanie dzieci itp. W istocie rzeczy dzień ten przechodzi u nas na wsi niemal niepostrzeżenie, wiążą się z nim jedynie wróżby pogody i niekiedy świniobicie oraz spożycie przysłowiowej „gęsi świętomarcińskiej" (raczej zre­ sztą w miastach niż po wsiach). Natomiast na zacho­ dzie, z Czechami włącznie, dzień ten był dawniej uro­ czyście obchodzony i właśnie wiązało się z nim, po­ dobnie jak na Mikołaja, obdarzanie dzieci oraz bogate uczty. Stąd też w Polsce jedynie na Śląsku Cieszyń­ skim są słabe ślady tego zwyczaju (obdarzanie dzie­ ci), zaś w Żywieckim — bicie większych sztuk zwie­ rząt, podobnie jak na Zachodzie. 1(i 17 Jak się zdaje, dalsze mnożenie przykładów jest zbędne. Przytoczone przykłady ilustrują bowiem dość, wymownie dowolność w posługiwaniu się materiałem etnograficznym, czerpanym zarówno z Polski jak i spoza Polski, bez zachowania choćby orientacyjnych ram czasowych. Wprawdzie autorka wprowadza w pa­ ru zaledwie miejscach pewne omówienia odnośnie modyfikacji, jakie zachodzą w obrzędowości ostatnich czasów, np. odnośnie żniw na skutek odmiennych wa­ runków społeczno-gospodarczych (s. 78) lub odnośnie wesel z racji obecnego „tempa życia" (s. 177 i 178). Nie zmienia to jednak zasadniczej postawy autorki, która narzuca czytelnikowi przekonanie, że ma tu do czynienia z wpsółczesnym obrazem życia polskiej wsi. Nagromadzony materiał dotyczący obrzędów, niezlokalizowany ani w czasie ,ani w przestrzeni, daje więc całkowicie zafałszowany obraz życia chłopa polskiego, przedstawiając go jako zacofanego, tkwiącego w prze­ sądach i zabobonach. Nie trudno domyśleć się, komu jest dziś na rękę podobne „przedstawianie" ludu pol­ skiego, komu wygodne jest mówienie o współczesnej Polsce tak, jak mówi się o ludach egzotycznych, zaco­ fanych w swym rozwoju. Autorka, rzecz charakterystyczna, nie cytuje niemal żadnych prac, z których obficie czerpie materiał. Uni­ ka podawania konkretnych taktów, z których wypro­ wadza wnioski. Pozwala jej to na operowanie licznymi uogólnieniami, w żadnym wypadku nie informując czytelnika, na jakiej drodze badawczej do nich docho­ dzi. P. Benet nie pozwala czytelnikowi zorientować się, czy posługuje się w ł a s n y m materiałem terenowym, czy pochodzącym z drugiej ręki, zgromadzonym drogą ankiety opracowanej przez autorkę, czy wreszcie opie­ ra się w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu na źródłach już publikowanych. 1 s I B cyt. K . Zawistowicz „Momenty zaduszkowe w obrzędowości świąt Bożego Narodzenia", odb. z Wie­ dzy i Życia 1931, Nr 12, s. 12, także W. Klinger „Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", 1. c. s. 29. S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303; W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grec­ ko-rzymskie", 1. c. s. 67 i nast. Wiem na przykład, że autorka podczas pobytu w Polsce w r. 1948 posiadała własny kwestionariusz poświęcony wychowaniu dzieci. 1 7 Wszystko to podważa całkowicie wartość naukową pracy i czyni zbędną w istocie rzeczy jakąkolwiek po­ lemikę na płaszczyźnie naukowej. Dalekie jest od pry­ mitywnej rzetelności naukowej i od jakiejkolwiek me. tody. Tymczasem od pracy etnograficznej, zajmującej się współczesną kulturą wiejską mamy prawo oczekiwać uwzględnienia takiego momentu jak ustalenie na w s t ę ­ pie kryteriów stosowanych zarówno przy badaniu wsi, jak i poszczególnych informatorów. Mamy prawo ocze­ kiwać odpowiedzi na pytania takie, jak: czy zostało uwzględnione zróżnicowanie kulturowe, zaznaczają­ ce się tak wyraźnie w różnych wsiach zależnie od specyficznych w a r u n k ó w regionalnych, czynników gospodarczo-społecznych, wreszcie konkretnej historii badanej wsi. Czy dokonywano wyboru informato­ rów w jednej wsi według z góry założonego klucza i jakiego (np. według płci i wieku, stanowiska w rodzi­ nie i gospodarstwie, zróżnicowania majątkowego i klasowego, zamieszkania w bardziej i mniej uprzywi­ lejowanych dzielnicach wsi itp.). Brak tych danych w pracy dr Benetowej nie wydaje się przypadkowy. Grzechy przeciw metodzie stały się metodą autorki, przy pomocy której rysuje przed czytelnikiem niepra­ wdopodobny, zafałszowany obraz polskiego ludu. Trudno więc wydzielać z całości książki poszczególne trafne obserwacje, dotyczące stosunków rodzinnych, etykiety wiejskiej, roli opinii czy rytuału prawnego. Ogólny bowiem charakter wysnuwanych przez p. Bc— netową wniosków upoważnia nas raczej do tego, aby traktować je jako wyjątki, zagubione wśród tego ro­ dzaju określeń, że np. „chłop polski prawdopodobnie jest najgrzeczniejszym i mającym najlepsze maniery w Europie" (s. 216). czy też takich stwierdzeń, że cechą charakterystyczną psychiki chłopa jest „hart ducha" (s. 212—214), oraz różnorakie kontrasty i paradoksy. Autorka nader fragmentarycznie omawia również warunki bytu chłopa polskiego, wspominając paro­ krotnie o ciężkiej pracy i niełatwym życiu (s. 24), o ciężkich przednówkach (s. 66) i głodzie podczas dłu­ giej zimy (s. 87), o ograniczeniach w pożywieniu (s. 181-182, 184-186), o żałosnym losie starych ojców idą­ cych na żebry (patrz w y ż e j ) . Jednocześnie z tym au­ torka opisuje jako normalne zjawisko bogate uczty świąteczne i okolicznościowe, gdy stoły s ą zastawione potrawami miłymi dla oka i podniebienia. Mimo to zróżnicowanie gospodarcze i społeczne wsi nie znajduje wyrazu w tych opisach. Wymienione są tylko mimocho­ dem np. zewnętrzne różnice między domem biedne­ go i bogatego chłopa, z zastrzeżeniem, że nie ma tu du­ żej rozpiętości w stanie posiadania, tak samo „jak nie ma dużej różnicy w ich codziennych zajęciach". Zwraca tylko autorka uwagę, że w zamożniejszych rodzinach uprawia się więcej robót ręcznych, specjal­ nie haftu, i że wskaźnikiem zamożności są ...poduszki „na pokaz" ułożone na łóżku (s. 180-181). Prawdziwym curiosum jest takie twierdzenie autorki, że „bicie żony jest powszechne i stanowi raczej zasadę niż wyjątek" (s. 174). Trudno doprawdy widzieć w tym tylko niedokładność obserwacji, czy lekkomyślność w budowaniu uogólnień! Zastrzeżenia budzi również rozdział I V , zawierający charakterystykę regionów Polski. Charakterysty­ ka ta jest niesłychanie ogólnikowa bardzo nie- �równomiernie opracowana w stosunku do po­ szczególnych regionów. Zawiera fragmentaryczne dane legendarne i historyczne, krótkie opisy stro­ ju, które nie poparte ilustracjami, w istocie rze­ czy nic nie mówią, zwłaszcza czytelnikowi spo­ za Polski, w niektórych opisach są zaledwie wzmian­ ki o budownictwie i kształtach wsi, uwzględnione są też pokrótce charakterystyczne dla poszczególnych re­ gionów rodzaje zajęć, jak np. pasterstwo na Podha­ lu lub zespołowe rybołówstwo nad Bałtykiem. W tym wreszcie rozdziale są przy opisie poszczegól­ nych regionów wymieniane lokalne tańce jak „zbój­ nicki", „wiwat", „polonez" (s. 120-121, 126-127, 128, 137), na zakończenie zaś tego rozdziału autorka daje krótki ogólny przegląd tańców (s. 139-142), wymie­ niając następujące: krakowiak, kujawiak, obertas, oberek, mazur i mazurek. " Nie czuję się powołaną do oceny merytorycznej tań­ ców i p'etni wymienionych w omawianej książce. Ogra­ niczę się więc tylko do stwierdzenia, że odnośny mate­ riał jest zbyt fragmentaryczny na to, aby pieśni i tańce umieszczać w tytule książki, tym bardziej, że obydwa te zagadnienia nie zostały opracowane osob­ no, lecz rozrzucone dorywczo w różnych rozdziałach (np. o mazurku mówi się w rozdz. I s. 23-24). Zapewne szczupłość miejsca zaważyła na tym, że etnografia regionalna tak słabo została uwzględnio­ na, (np. Śląskowi została poświęcona tylko jedna stro­ na). Jednak szczupłość miejsca nie usprawiedliwia większych i mniejszych niedokładności, jakie popeł­ nia autorka, tego rodzaju jak to, że Kujawy wlicza do Mazowsza (s. 121),:;" że ceremonię wypędzania trzód na pastwiska w Tatrach zowie „kierdale", podczas gdy uroczystość ta zwie się ,,redyk" („redykać się" — znaczy przepędzać, iść z bydłem), zaś stado oznacza „kierdel", że Podhalu — myląc go z Huculszczyzną, przypisuje najbardziej kolorową i rozwiniętą w Polsce ceramikę wraz z pięknymi barwnymi kaflami do pie­ ców o motywach ludzkich i zoomorficznych (s. 136137). Rozdział I I zawiera dane dotyczące podziału admi­ nistracyjnego. Nie można oczywiście winić autorki za nieuwzględnienie zmian, które zaszły w ciągu ostatnich trzech lat, natomiast trzeba postawić jej zarzut zupeł­ nie zasadniczy — zafałszowania obrazu stosunków go­ spodarczo-społecznych. Dr Benetowa pisząc o podziale na klasy społeczne i omawiając stosunki społeczne i gospodarcze, zdaje się nie dostrzegać tych wszystkich zmian, które zaszły w Polsce po wyzwoleniu 1 111 Wspomnieć tu trzeba, że autorka wszędzie, z w y ­ jątkiem s. 140 i 141, wymieniając ten ostatni taniec i podając go w brzmieniu polskim kursywą pisze „mazurka" zamiast „mazurek", co jest dla czytelnika polskiego bardzo rażące. Kujawy stanowią terytorium przejściowe p o m i ę ­ dzy Pomorzem a Wielkopolską. Jedni autorzy w ł ą c z a ­ ją K u j a w i a k ó w do Wielkopolan (J. St. Bystroń „Ugrupowanie etniczne ludu polskiego", Kraków 1925, s. 13, S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 201, przy czym Poniatowski zwraca u w a g ę na pewne cechy wspólne nie tylko z Wielkopolską lecz i z Mazo­ wszem), inni zaś wyodrębniają Kujawian w osobną grupę etniczną (A. Fischer „Etnografia Słowiańska", z. 3 „Polacy", L w ó w 1934, s. 125 i tegoż autora „Lud Polski" 1. c. s. 14. Tendencja autorki widoczna jest zarówno w dobo­ rze materiału, jak w uogólnieniach, czy w przemilcze­ niach najbardziej podstawowych zagadnień życia na­ szego kraju. Nie naświetla więc zmian, jakie zaszły na wsi polskiej w wyniku reformy rolnej, zagospoda­ rowania Ziem Zachodnich, intensywnej odbudowy zniszczeń wojennych itd. Stosunek jej do tych zagad­ nień wyjaśnia krótka wzmianka o Śląsku, który, we­ dług słów autorki, jest najbardziej zniemczonym regio­ nem Polski i to zarówno w przemyśle, jak w składzie lud­ ności!! Wypowiedź taka, zawarta w książce wydanej zaledwie przed rokiem, dowodzi już nie ignorancji, ale świadomej intencji autorki. Zrozumiałym staje się w świetle tego cały opis charakteru ludu polskiego (przypomnijmy raz jeszcze, że autorka skłonna jest w wielu wypadkach rozszerzyć charakterystykę ludu wsi na całe społeczeństwo!) W okresie coraz silniej­ szej kampanii rewizjonistycznej, podejmowanej przez neo-hitlerowskie kręgi zachodnich Niemiec i ich pro­ tektorów, książka, w której pokazuje się lud Polski jako prymitywny i zacofany, w której mówi się o tym, że Śląsk, a więc największy okręg przemysłowy, jest najsilniej zniemczony — w okresie takim książka dr Eenetowej nabiera specyficznego znaczenia. Nic więc dziwnego, że praca dr Benetowej ukazała się w ramach działalności Instytutu Badań Międzyna­ rodowych, placówki służącej do propagowania ame­ rykańskiego obrazu kultury w Europie. Nie wdając się w ocenę działalności tego Instytutu, przypomnij­ my tylko, iż dyrektorem jego w czasie pobytu p. B e ­ netowej w Polsce oraz wydawania jej książki była Ruth Benedict, czołowa reprezentantka amerykańskiej szkoły etnopsychologii, autorka znanej pracy ,,Patterns of culture", w której rozwinęła zasadnicze tezy kie­ runku etnopsychologicznego. Na pierwszych stronach książki p. Benet znajdu­ jemy znamienne stwierdzenie: „Książka jest częścią programu Instytutu Badań Międzykulturowych, zdą­ żającego do rozwinięcia systematycznego poznawania wielkich kultur współczesnych, aby swoiste wartości każdej z nich mogły być włączone do dzieła budowy nowego świata" (s. 10). Jak w świetle tego oświadczenia przedstawia się książka p. Benet? Czy istotnie umożliwia czytelnikowi zapoznanie się z „kulturą współczesną" ? Mówiliśmy już o tym, że obraz nakreślony przez autorkę daleki jest od współczesności, że przedstawia Polskę nie dzi­ siejszą a wczorajszą czy nawet przedwczorajszą. Mó­ wiliśmy, że ze szkodą dla prawdy wprowadza dr Benet obce wtręty, jak się zdaje poto ,aby z całą sugestyw. nością przemówił do czytelnika archaiczny urok obra­ zów, które autorka usiłuje podać jako współczesne. Trudno też szukać w tej książce ,,swoistych wartości naszej kultury chłopskiej". Mają one bowiem posmak egzotyki a lud i tryb jego życia przedstawiony jest w sposób wręcz daleki od prawdy. Nie jest też książka dr Benet tak „żywa i konkret­ na", j a k sugeruje we wstępie M. Mead i sama autorka. Przeciwnie — rysuje ona obraz Polski daleki od rze­ czywistości j z gruntu fałszywy. Autorka dedykuje s w ą księżkę Ruth Benedict. Przed­ mowę napisała M. Mead. Nazwiska te reprezentacyjne są dla kierunku psychologicznego w etnologii amery­ kańskiej. Wszystko to wskazuje więc na to, że autor- �kę omawianej przez nas pracy należałoby zaliczyć* do tego wilaśnie kierunku. Trudno wszakże książką dr Benet zaliczyć do jakie­ gokolwiek kierunku w etnologii, tak dalece odbiega ona swym ujęciem metodycznym i brakiem rzetelności od tego ,co przyjęliśmy uważać za pracę o ambicjach nau. kowych. Niezależnie jednak od oceny merytorycznej zawartego w niej m a t e r i a ł u ^ książka ta jest dobrym 2 1 Charakterystyką tego kierunku patrz A. K ł o s k o w ska „Psychologiczny kierunek amerykańskiej etnolo­ gii", Przegląd nauk historyczno-społecznych, t. I. Łódź 1951, s. 264-298 oraz N. Butinow, „Sowriemiennaja amierikanskaja „tieorieticzeskaja" etnografija", Sowietskaja etnografija 1949, z. I . 22 Warto zwrócić u w a g ę jeszcze na to, że autorka nie podaje w pracy żadnych podstawowych polskich źródeł etnograficznych, ani indeksu rzeczowego. Ma­ teriał ilustracyjny wykonany wzorowo, chociaż nieco przypadkowy w doborze (fotografie). Razi natomiast, HELEN WOLSKA - przykładem ,,ahistoryczności ki-irunku etnopsychologicznego oraz przenoszenia wniosków i metod badań eteologicznych na współczesne cywilizowane społeczeń. stwa".'i3 Do czego prowadzi podobna metoda — dowo­ dzi omiawiana przez nas książka. ś w i a d c z y ona ponadto i o czymś więcej jeszcze, o wy. raźnie określonym aspekcie politycznym etnopsychologij amerykańskiej, która gotowa jest jak widać zrezygno­ wać z prymitywnej nawet rzetelności naukowej, aby osiągnąć swój cel - - dyskredytację współczesnych kul­ tur innych narodów.24 że w wyrtazach polskich podanych kursywą nie zostały wprowadzone czcionki polskie. Rażąco więc są podane takie wyrazy jak: „Zielone Światki", „wódka", „ko­ łacz", „Slask" i wiele innych. 23 A. Kłoskowskia, о. c. s. 293. и* Patrz „Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu" zbiór art. — tłum. z ros., Warszawa 1952 DANCE OF POLAND London 1952, s. 39. 18 cm X 18 cm Książka Dances of Poland stanowi 22 tomik serii The National Dances of Europa i zawiera 4 tablice barwne, orientacyjną mapkę Polski, 5 przykładów nu­ towych i 2 rysunki kreskowe. Tekst dzieli się na roz­ działy: wstęp (ogólna charakterystyka polskich tań­ ców ludowych, muzyki, stroju i okoliczności w jakich lud tańczy), tańce (opis krakowiaka, mazura, góral­ skiego i oberka), wymowa, bibliografia. Autorka — Helena "Wolska — ma jakoby (według notatki od wydawcy) duże doświadczenie w zakresie polskich tańców, była w ścisłym kontakcie z Baletem Polskim), którym kierowała „siostra Niżyńskiego' (więc chyba Bronisława Niżyńska), oraz była (H. Wol­ ska) zarówno tancerką jak i baletmistrzem AngloPolskiego Baletu (The Anglo-Polish Ballet Com­ pany) (?). Tego doświadczenia autorki nie widać w niniejszej książce. Tomik ten jest chyba najsłab­ szym z pośród znanych mi dziewięciu t o m i k ó w niniej­ szej serii (Austria, Finlandia, Grecja, Portugalia, Cze­ chosłowacja, Holandia, Szwecja, Szwajcaria, Polska) W części ogólnej autorka wymienia jako najpopular­ niejsze polskie tańce ludowe poloneza, łowiczankę (!?), mazura i oberka (str. 8); z „dzikich tańców góral­ skich" — góralskiego i harnasia (?!) (str. 8). Polonez powstał (oczywiście!) z defilady p a n ó w polskich przed Henrykiem Walezjuszem w czasie jego koronacji (str. 10). Błędne to tłumaczenie niestety powtarza się często i w pracach polskich. K r o k i góralskiego przy­ pominają autorce kozaka, przy czym tańczący wy­ wijają „toporkami" (str. 11; nazwa toporek drukowa­ na jest k u r s y w ą jako polska nazwa regionalna). 296 I Opis kroków sprowadza się w zasadzie do baleto­ wych: coup de talon, chasse coupe, pas de valse, pas de Basue, pas marchś, reverence i t. p. i jest niedo­ stateczny. Układy poszczególnych tańców naiwnie ba­ letowe — według sztampy podrzędnych scen z przed kilkudziesięciu laty Przykłady muzyczne, podane w ł a t w y m układzie fortepianowym (arrang. Arnold Foster), bardzo liche: zniekształcony hejnał krakow­ ski, naiwna przeróbka dwóch t e m a t ó w mazura z H a l ­ ki, zniekształcony i zupełnie nie w charakterze sharmonizowany „góralski". Stroje przedstawione na tabli­ cach barwnych budzą stosunkowo najmniej zastrze­ żeń. Bibliografia (str. 38) potwierdza, że autorka nie korzystała z zasadniczych prac z tego zakresu (choć znajdują się one w Londynie chociażby w bibliotece The English Folk Dance and Song Society. Cecil Sharp House, 2 Regent's Park Road, London N. W. 1), nato­ miast oparła się na rzeczach peryferyjnych dla dane­ go zagadnienia. Skutkiem tego powstała książeczka, która rozpo­ wszechnia kilka polskich tańców ludowych w postaci przestarzałej sztampy pomniejszych scen i zespołów baletowych, a przeznaczona (chyba) dla zespołów amatorskich. Jest to tym dziwniejsze, że na karcie tytułowej po­ dano, iż książka jest publikowana pod protektoratem Królewskiej Akademii Tańca i Stowarzyszenia Wy­ chowania Fizycznego im. Linga. Zewnętrzna szata książki solidna i przyjemna. Tadeusz Zygler �K R O N I K A OGÓLNOPOLSKA NARADA DZIAŁACZY KULTURY I SZTUKI W SZCZECINIE W dniach 4—6 października odbyła się w Szczecinie Ogólnopolska Narada Działaczy Kultury i Sztuki, po­ łączona z posiedzeniem Rady Artystycznej przy Mini­ strze Kultury i Sztuki. W czasie obrad wygłoszono sze­ reg referatów poświęconych zagadnieniom rozwoju na­ szej kultury. Po raz pierwszy w obradach udział wzię­ li twórcy ludowi: znana malarka z Zalipia F. Curyłowa, koronkarka M. Gwarek i inni. V. Min. Sokorski w re­ feracie wygłoszonym na Naradzie podał m. in. cyfry świadczące o ogromnym wzroście sieci instytucji kul­ turalnych związków zawodowych i Samopomocy Chłop­ skiej. Istnieje obecnie 12 tysięcy świetlic w miastach oraz 10 tysięcy świetlic wiejskich, przeszło 3 tysiące zespołów chóralnych, pieśni i tańca, orkiestr oraz ze­ społów dziecięcych. W ostatnim okresie jak stwierdził Wiceminister Sokorski specjalnie mocno zaznaczył się zwrot ilości instytucji kulturalnych na Ziemiach Za­ chodnich. Po omówieniu osiągnięć mówca analizował szczegółowo braki w pracy aparatu kultury. Należy do nich przede wszystkim — jak stwierdził — niedosta­ teczne wciągnięcie wsi w orbitę życia kulturalnego, a także zbytnie uprzywilejowanie miast wojewódzkich w stosunku do miast powiatowych, niedocenianie wiel­ kich tradycji kulturalnych poszczególnych regionów, niedostateczna opieka nad kadrami kulturalnymi i arty­ stycznymi terenu itd. Stan ten powinien być sygnałem do zmiany zasad i metod naszej pracy i do wielkiej mo­ bilizacji pracowników kultury. Naprawić ten stan nie tylko możemy, ale musimy. Możemy dlatego, że Państwo nie szczędzi sił i pracy, żeby rewolucja kulturalna stała się faktem. Od roku 1947 wydatki Państwa na kulturę wzrosły 8-krotnie. 1 rosną nadal szybciej niż jakiekolwiek inne pozycje budżetu. Od nas więc zależy, żeby z książką, przedsta­ wieniem, pieśnią i dziełem sztuki dotrzeć do każdej izby robotniczej i pod każdą strzechę. Od nas, od naszej inicjatywy i od inicjatywy terenu zależy, żeby każde miasto i każdą gminę uczynić kuźnią naszej twórczości i naszej kultury. W drugim dniu obrad podjęto jednomyślnie rezolucję, precyzującą zadania działaczy kultury i sztuki w reali­ zacji założeń Frontu Narodowego. W rezolucji czyta­ my m. in.: ,,My, pracownicy kultury i sztuki zgroma­ dzeni na Ogólnopolskiej Naradzie w Szczecinie, dekla­ rujemy wytężenie wszystkich swych sił dla zwycięskie­ go realizowania założeń Frontu Narodowego. Obalone zostały klasowe przegrody, ograniczające dobra kultury jedynie dla drobnej, obszarniczo-kapitalistycznej garstki wyzyskiwaczy. Polski lud pracujący miast i wsi, kładący podwaliny pod ustrój socjalistycz­ ny, wkroczył w okres twórczego, kulturalnego rozkwitu. Lud polski, rzeczywisty twórca i prawowity spadko­ bierca wielkiej spuścizny kulturalnej, nie uroni nicze­ go ze wspaniałej, dziejowej skarbnicy narodowej, lecz na drodze twórczego postępu, jaki zapewnia nam bu­ downictwo socjalizmu, wzbogaci kulturę polską o dal­ sze, jeszcze wspanialsze wartości, godne wielkiej opieki, którą przeżywamy. Wiele uczyniono już dla rozkwitu współczesnej sztu­ ki polskiej, godnej naszych dni sztuki realizmu socja­ listycznego. Wiele uczyniono dla masowego upowszech­ nienia kultury. Polska Rzeczypospolita Ludowa daje pra­ cownikom kultury i sztuki szerokie możliwości twórcze i stawia im do dyspozycji potężne środki oddziaływania". Aby rozszerzyć i pogłębić proces rewolucji kulturalnej i dotrzeć z dobrami kulturalnymi jak najgłębiej w te­ ren, uczestnicy narady postanowili m. in. przyczynić się do: założenia w 1953 r. nowego tysiąca świetlic gminnych, rozwinięcia organizacyjnej i materialnej pomocy dla świetlic gromadzkich Samopomocy Chłopskiej oraz dal­ szego konsekwentnego rozwoju sieci świetlic gminnych i gromadzkich aż do pełnego ogarnięcia nimi wszyst­ kich gromad; doprowadzenia w 1954 r. punktów bibliotecznych do każdej gromady; podniesienia w 1953 r. liczby imprez Artosu z 9 tys. do 14—15 tysięcy, z założeniem, aby 25°/o wszystkich imprez skierowanych zostało na wieś; przystąpienie do organizacji objazdowych teatrów wiejskich, warszawskie, łódzkie, koszalińskie, gdańskie, poznańskie i zielonogórskie; rozszerzenie działalności filharmonii i orkiestr sym­ fonicznych przez tworzenie zespołów pieśni i tańca, ze­ społów chóralnych, kameralnych przystosowanych do akcji objazdowej; dwukrotnego rozszerzenia akcji objazdowej muzeów, wystaw artystycznych. Uczestnicy narady stwierdzają, że jest konieczne: spowodowanie, aby instytucje centralne w większym niż dotychczas stopniu wciągały do współpracy twór­ ców i działaczy regionalnych; założenie w najbliższej przyszłości państwowych ze­ społów Ziemi Śląskiej, Ziemi Opolskiej, Kaszubskiej i Podhala; założenie w Krakowie i Poznaniu naukowych placó­ wek sztuki w postaci samodzielnych filii Państwowe­ go Instytutu Sztuki; przystosowanie do celów użytkowych zamków, pała­ ców i innych zabytków kulturalnych. Rezolucja podkreśla, że należy: roztoczyć troskliwą opiekę nad terenowymi ośrodka­ mi twórczości artystycznej, zarówno typu regionalnego jak i amatorskiego; znacznie rozszerzyć i pogłębić patronat teatrów i fil­ harmonii państwowych nad zespołami amatorskimi; otoczyć systematyczną pomocą organizacje społeczne i młodzieżowe w ich pracy kulturalno-oświatowej; wzmocnić aparat kultury i oświaty w radach narodo­ wych i zwiększyć rolę i znaczenie wojewódzkich wy­ działów kultury jako ważnych transmisji terenowych w pracy kulturalno-oświatowej. Artyści twórcy, pracownicy kultury i sztuki, działa­ cze i aktywiści masowego ruchu kulturalno-oświatowe­ go — głosi dalej rezolucja — zdwoją swoje wysiłki, by pod kierownictwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robot­ niczej spotęgować ofensywę kulturalną, która przyczy­ ni się jeszcze do większego scementowania Frontu Na­ rodowego. 297 �W Y S T A W Y i IMPREZY Muzeum Etnograficzne w Krakowie otworzyło w czerwcu 1952 r. czasową wystawę polskich tańców lu­ dowych. Na wystawę składa się kilkanaście gablotek z makietami tańców: krakowiaka, oberka, kujawiaka, mazura, poloneza i inn. W Krakowie powstaje na Woli Justowskiej muzeum budownictwa drzewnego, tworzone na wzór szwedz­ kiego Skansenu. Ostatnio przeniesiono na teren mu­ zeum zabytkowy dom z podcieniami, o pięknie rzeźbio­ nych słupach, ze wsi Pasieka (pow. Kraków). W br. pro­ jektowane jest przeniesienie dalszych budynków m. in zabytkowego spichlerza. Wystawa ,.Sztuka ludowa Mazowsza", zorganizowa­ na na wielkiej barce przez Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach objechała szereg miejscowości położonych nad Wisłą w województwach: warszawskim, kieleckim, lubelskim. Główne eksponaty wystawy stanowiły tka­ niny ludowe, stroje, ceramika, hafty, wyroby wikliniarskie. W zabytkowym dworze w Tarchominie, nieopodal Że­ rania uruchomiona została filia Muzeum Kultur Ludo­ wych, w której zorganizowano wystawę wiejskich wnętrz mieszkalnych. Na wystawie zgromadzono kilka­ set eksponatów, reprezentujących niemal wszystkie re­ giony kraju. W Łowiczu otwarte zostało muzeum regionalne, obej­ mujące działy: prehistorii, historii i etnografii. Ten ostatni dział uwzględnia specjalnie sztukę ludową regio­ nu; ceramikę, rzeźby, hafty, wycinanki oraz ludowe stroje męskie i kobiece. Przez kilka dni była eksponowana w gmachu „Za­ chęty" w czasie Zlotu Młodych Przedowników w War­ szawie a następnie w miesiącu sierpniu i wrześniu w Sopocie Objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej, wskazu­ jąca na wielkie znaczenie sztuki ludowej dla naszej kul­ tury narodowej w przeszłości i w dobie obecnej. Wystawa, operując przykładowymi planszami foto­ graficznych i eksponatami, podkreśla powiązania twór­ czości Mickiewicza, Chopina, Chełmońskiego i Moniusz­ ki z twórczością ludu, pokazuje współczesnych wybit­ niejszych twórców ludowych i ich twórczość. Wskazuje na momenty przeradzania się sztuki ludowej jako sztu­ ki klasowo chłopskiej w sztukę robotniczo chłopską, na­ rodową, na zacieśniające się więzy twórczości ludowej z twórczością „uczoną", na powiązanie jej z przemy­ słem artystycznym i wzornictwem przemysłowym. Ilu­ struje czynny udział chłopskich i robotniczych talen­ tów w tworzeniu kultury socjalistycznej i metody opieki państwa nad sztuką ludową. Wystawa będzie eksponowana we wszystkich więk­ szych miastach kraju. Wystawę z inicjatywy CZ1SP i CBWA przygotowali wg scenariusza Mgra Kazimierza Pietkiewicza — inż. arch. Oskar Hanzen (ekspozycja), Anna Laudańska (komisarz) i Janina Stankiewiczowa (dobór eksponatów). 298 i Dnia 4 września rb. w Węgrowie został rozstrzygnię­ ty konkurs tkactwa ludowego podlaskiego, zorganizo­ wany przez miejscową Spółdzielnię CPLiA. Konkurs zgromadził bogaty materiał ludowego tkac­ twa tego regionu i nowe opracowania tkactwa artystycz­ nego członkiń spółdzielni przygotowane przy współpra­ cy z artystami plastykami. Jury przyznało szereg nagród z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz CPLiA. Dnia 14 sierpnia rb. w Częstochowie została otwarta w Muzeum Regionalnym Wystawa Sztuki i Rękodzieła Ludowego. Obrazuje ona dorobek żywych ośrodków twórczości ludowej w najbardziej popularnych techni­ kach z terenu całego kraju i demonstruje próby przy­ stosowania niektórych technik do użytku powszechnego. Wystawa obejmuje około 300 eksponatów i będzie po­ kazana w większych miastach Polski. Wystawę z ini­ cjatywy CZISP i CBWA przygotowały art piast. Zofia Czasznicka i Janina Stankiewiczowa. Staraniem Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­ nego otwarta została w Przemyślu wystawa sztuki lu­ dowej. Na wystawie znajdujemy wyroby ceramiczne, wykonane artystycznie przez chłopów — chałupników z gromad Medynia, Zalesie, i in. Ozdobne kasetki oraz zabawki z drzewa, pięknie wykonane według sta­ rych motywów ludowych narzuty, kilimy, wyroby wikliniarsko-koszykarskie z Rudnika nad Sanem i kom­ plety meblowe z wikliny. Na wystawie znajdują się również serwetki, materiały lniane, bawełniane i weł­ niane, wyrabiane przez spółdzielnię tkacką w Korczynie, oraz wspaniale inkrustowane meble kolbuszowskie, wy­ konane w pracowni stolarza-artysty. Wiktora Mazurkie­ wicza. W Szczecinie zorganizowano w salach Muzeum Po­ morza Zachodniego wystawę sztuki ludowej, zawiera­ jącą eksponaty twórczości ludowej. Wśród eksponatów na wyróżnienie zasługują piękne hafty i tkaniny ślą­ skie, kaszubskie i łowickie, podhalańskie malowidła na szkle itp. W Białej Podlaskiej otwarta została wystawa sztuki ludowej Podlasia, obrazująca dorobek sztuki ludowej powiatów: Białej Podlaskiej, włodawskiego i radzyńskiego. Wystawa obejmuje regionalne stroje ludowe, wyroby tkackie — wielobarwne pasiaki i krzyżaki, czep­ ce kobiece, hafty, sztuczne kwiaty, ceramikę z okolic Białej Podlaskiej, malarstwo, rzeźbę w drzewie, wyro­ by plecione z korzeni sosnowych, wyroby ze słomy oraz artystyczne zabawki dziecięce. Komisja klasyfika­ cyjna przyznała 21 nagród pieniężnych, w tym 4 na­ grody Ministrestwa Kultury i Sztuki. Wszystkie ekspo­ naty zostały zakupione przez Wydział Kultury Prez. Wojew i Powiatowych Rad Narodowych. Wydział Kultury Prezydium WRN w Poznaniu zor­ ganizował objazdową wystawę haftów wielkopolskich. Wystawa pokazana została w Poznaniu, po czym prze­ wieziona została do miast powiatowych. Oprócz haf­ tów na wystawie znajdują się również eksponaty ludo­ wej rzeźby w drzewie. NA ZIEMIACH ODZYSKANYCH Związek Literatów Polskich rozpoczął systematyczną akcję kulturalną na Ziemiach Odzyskanych — Opolszczyźnie, Warmii i Mazurach. Kilkunastoosobowa ekipa pisarzy, dziennikarzy i artystów-recytatorów wyruszyła w październiku na objazd ziemi mazurskiej, organizując tam kilkadziesiąt zebrań i wieczorów au­ torskich. W akcji na Warmii i Mazurach czynny udział wzięli również miejscowi poeci W. Lengowski oraz M. Zientarówna-Malewska oraz znany działacz miejsco­ wy, kierownik olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru dr W. Gębik. Pisarze po powrocie z terenu opublikowali szereg' re­ portaży i utworów poświęconych Ziemiom Odzyska­ nym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae5bf3f5b36f477dea8e94aa5281791b.pdf 91e3bbdaac43fa75d7b1b7195bea219b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5041 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4676 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.141-180 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 84. 2000 III. RECENZJE Wojciech .I. B u r s I. t a .. llllrop%gia 1l)l)X. ss. I Xl). I NOTY RECENZYJNE kll/lllry. Temaly. leorie. interpretacje. Wydawnictwo I~ sk i S-ka. POlIUIIi VI' ostatnich lalach w~dania ksi'li.ek popularnonaukO\\ych zachęcają potencjalnego czytclnika nie ty Iko I.nanym lla/ll iskiem autora i intercsująeym tytułem. alc także szatą graficzną. To co pierIIsIc rzuca si.,: II' oczy i zwraca uw·ag.,: jest okładka. W przypadku Antrop%gii kll/lllry do jcj rcali/acji uiyto plomiennych barw: od jaskrawej żólci popr/eL pomanuieL brąz i burgund. Niewątpliwie kolorystyka la nlusi przykuć wzrok klienta ksi.,:garni. tym bardziej. że okładka przedstawia maski (b~ć moie I. katru antycznego). Mnska skrywa pewną tajcmnieę. a I<ljemniea jest lali szc poei,U!aj'IC<1. POla tym maski Ie różnią się od siebic. co możc nawiązywać do zagadnicń opis~ wanyeh prlel. BursII.; II rozdziałach dotyczących ctniczności i wielokulturowości oraz globalizacji i IlOlIej lokalności. Maska nie wynika L natury iccI'. jest wytworem kultury. Maskę można zaloi.yć i II dOIl'olnym momencie zdj'lć lub zmienić na inną. co odzwierciedla przechodzenie z jednej kullury do drugiej. lakiadanie maski to nic innego jak proces enkulluracji - nab) lianie kultury. I\urs/ta sugcruje. ic od naszej edukacji antropologicznej zalcży ile masek będziem) jawów mogli laloi.)ć. obcych kultur gdyż lylko cliowiek świadomy swcj odmicnności i tolerancyjny b.,:dzie 1\ stanie nawi,vać nić porozumicnia z przedstawicielami dla przetychże kultur i. jak twierdzi aulor. I) Iko ludzic róini pod wzgl.,:dem kulturowym będą micli o czym dyskutoll'ać teral i II' prz) sz/ośei. Wydaje si.,:. ie właśnie ta alllropologiczna edukacja jest zasadniC/ym celem tego opraCllllania. Autor lIyjaśnia we wprowadzeniu znaczenie tytułowego sforIllułollania. kt(lre jak sam pisze nie ZaSIało do tej pory "prol\adzone do obiegu. a obejmuje zcspół podstawolI ych pr/.eslnnek i /.,lioi.eli. które są zall'szc obccne w antropologicznej konceptuali/ac;i świata. a składaj'l si.,: na(1 pojęcie kultury. dystansu. odmienności. względności i uniwersalności. j<;zyka. tożsall1ości. harmonii i rozpadu. Aulor nie ogranicza się w swych rozważaniach na temat kultury do poszczególnyeh szkół myślenia. które I\)'pracowała antropologia kulturowa. tj. funkcjonalizlllu. strukturali/mu. etnonauki czy postmodernizll1u. ale stara si<; przeniknąć callj trad) ej<; i II Sp('l/ezesność antropolog.iel.llej rellcksji. która W)Tai.a się paradobem jedności ludzkiej m)śli symholiunej a wielośei,! i różnorodnością kulturO\\yeh pomysłów na ż.ycie. Autor Sluka odpo\liedzi na pylanie <:o pOI\oduje. i.e olaczająca rzeczywistość jest postrzegana przez nas w tak rói.ny sposób. Próbuje dociec C/Y ma na lO w'pływ wychol\anie. język. którym si<; posługujcmy. a Illoie środowisko gcograficzne. Sllł\\iąj,jc Ie pytania au lor zaprasza czytelnika do dyskusji, która. jak piSie. nie będzie lalll'a i nie da jednoznacznyeh odpowiedzi. Takie podejście do antropologii zakłada przykładanie jednakowej wagi do tego eo banalne i niezwyklc. przez co poszukilianie odpowiedzi mo/e zmienić z.akorzenionc wcześniej przekonania. Maski z. okladki prO\\ad/'l prz ..:z niemal wszystkie rozdzialy i tak antyczność owych masek nawiwujc do historyullL'go uj.,:cia antropologii. W rozdziale pierwszym .. Spotkanie z innościąu korzeni antropologii" aulor oll1a"'ia pOCl.'1tkowe stadia antropologii. której kolebką jest Europa. a LO dlatego. i.e "łaśnie I·.uropejcz)ey podbij,\jąc rubicie ŚWiata wprO\\adzali własny porządek ekonomiczny. polit)CI.ny i poj.,:ei(l\\y. W konsekwencji zacz.,:li uświadamiać sobie w całej rozciągłości poj.;cie \\". J. liurS/ta od czasów ..m) pr/edst,l\lia pierwszych -. oni" i postanowili " Porz'ldku konk" istadorllll sklasylikować chronologicznym przez nieznane ewoluujący ..rewolucyjny" dotąd stosunek postulat kulturowo lereny. do "obcych" kultur Hartolorne de Las Casas (II yrażai'lc) się lastąpieniem podhoju pokojOl\) m odkrywaniem i wykorz) stywanicm połączon) m z wpnl\\adzeniem mieszkmicllll dot) ehczas podhitych terenów do Wspólnoty Chrześcijańskiej l. po el.asy wsp(lICl.esne. lJśllindamia czytclnikowi. że ..obcych" należy postrzegać tylko poprzez pryl.lllal własnej kultury - niemoi.łiwe jcst jej ..czyste" ujęcie. Nie potrafimy odrzucić własnych ram kultuJ'll\\ych. gdyi. bez nich bylihyśmy tylko białą nie zapisaną kartą i nie pojęlibyśmy nic z kgo co \lid/illl). Inając dobrze zasady funkcjonowania .. naszego'· świata mamy s/ansę choć \I Clęści IrozulIlieć świat ..obcych". A z kolei Ueląc się kultury i zwiększając dy- �142 stans. aby spujrzeć na siebie z innej perspektywy. mo/c udać si<,:nam lepiej zwzumieć siebie sumyeh i kulturę. \\ której w)To~li~my. Na wzdzial drugi .. Kultura i kullury" sklad,\ją si<,:ws/.cIkie mo/li\\.:. uznane niegdy~. a zastqpione póżniej nowymi. delinicje. koncepcje kultury i kultur. W tym przypadku zakładanie maski symbolizujc nabywanie. uczenie się kultury. Maska jako forma \\ y razu \\prO\vadza czytelnika do rozdzialu trzeciego ...I<,:z.yki myślenie o świecie". będ'lcego synlelyczny m ujęciem j<;z.yka i systemów pojęciowych w I-;orllel-;ście I-;uitur\'. W rozdziale CZ\\ artym .. Względność i uni\\ersulnośC ,uilor ukazuje t!\\OislOŚĆ amropologii. I-;tóra z jednej strony Pos/ul-;uie uni\H:rsalió\\ i teoretyunyeh I-;onstrul-;cji. a z drugiej pragnie ..wLOpić się"' w Ilum. usiluj.: odegrać rol<,: mediatura \\ielokultllw\\oSci. Problem rei<lly\\·izmu i uni\\ersalizlllll. jak thl\\odzi autor. \\erytikuje żyeie. ale knomen lud/hie.i kultury pozwala to życie \\id/ieć stale na d\\a odmienne sposoby. I-;t('ne nic mus/.,\ si<,:\\Clle \\)tluuać. Masb. symbol teatru - kairu jakim jest żyeie wprowadza U) tLlnika \\ zagadnienia rozdziału poświęconego obrz<;dO\\ości i sy mboliee. AUlor porusza lemal sacnlm i !Jm/(//III"; d\\\)(;h sfer kultury oddzielonych od siebic \\ spolee/nościach. \\ których pojawiaj,! si<,:"sytuacje obrzędom:". Nie ma ich \\. spokunościach magicznych. gdyi' nic \\·ysl<;puje podzial d/jaJal\ ludzl-;ich na religijno-obrzędo\\e. komunikacyjne i ..lechniel:nc". Kultury ly pu magicznego nic rozróżniąją odmienności statusó\\ poszczególnych rodtajów cz.ynno~ci. gdyż te stak się ze soh'l \\zajemnie przeplat(~ją, tworz'lc nierozerwalny ciąg (rozdział pi'lty ..Ohr/.ęd\· i symhok··). Rozdi'iał Sz.ósty omawia rroblcmatykę rodziny i POkIT\\ ieóstwa. Natomiast w rozdziale siódmym ..Etniczność i \\·ielokuhuro\\ośC W. J. Bursz[a przedsta\\·ia rMne kuncepejc i ewolucje muhikulturalizll1l1. pojęeia nacjonalizmu i narodowości. spolcuno~ei elniczm;j. współczesncj wielości tożsamości Clc. Jednym z. efektów glohalizaeji jest deterytorializaeia kultur. co o/naez.a . .i.e dana kultura nic ogranicza się do jasno określoliego terytorium lecz pr!.cnika się z inn) mi. Popularnym zj<l\viskiem w nas!.ych ez.asaeh jesl zast.;rO\\anie rzeczy\\istośei \\yohra.i.eniami o niej nic !.;l\\VC Z ni,! z.godnymi. Zjawisko to okrcśla autor za KlIlltlcr'l mianem imagologii. Skladaj<l się na !lic systelll\' idealó\v i antyidealó\\·. t\\ ouune przez imago!og\l\\. S/..ybko zastęp(l\\ ane przez nastęrne: mają one zasięg globalny i zllnifórmizowany. Dotyczy to gló\\ nie spolcuno~ci. gdzie .i..ycie towarzyskie jest ograniczone luh \\ ogóle nie istnieje. Tal-;imi społecznościami S'l te zalllic'szkujące aglomeracje miejsl-;ie. gdzie paradoksalnie przypada największa liczba mieszkai\c(m na kilometr kwadratowy. ale ..ularle ścieżki" i zachow)'\vana rezerwa wobec niemajomych \\spólmieszkańców powodują że \\iększość inlormacji o otaczającym i dals!.\1ll ś\\iecie uzyskiwana jest ze środków masowego prze!-;a!.u. Po\\sz.echnie \\iadonw. i'e informacje te S'l kreuwane przez ich autoró\\ i można je naz\\ać namiastką inl(lrmaeji. Natullliast \\ mai) ell społeez.nuśeiach lokalnych wiadomości dot)CI.,!ce ich mieszl-;m\có\\ prz.ekaz.y\\ane S'l bezpośrednio i mimo że nie można ustrzec si.; zal~J!szuw;u\. 10 jednak l(lI'I))(1 rrzekazu daje mo.i.li\V(lść u/ysbnia \\ i.;kszej ilości sZCl.ególów. Dalej autor !.astan<l\\ia si.; nad ICnomencm luryzmu i pr/.yczynianiem się legoż do homogenizacji kullUr. Kreae.ja ..tradycyjnego świata" dla potr!.e" turystyki jest obecnie zj<l\\iskit::m typO\\ym. a impulsem sięgania ku przeszlości S,! lakżc cdc merkantylne. Wsromniany proces zaznacza się z\\łaszcza w c1zialalności uslugtl\\ej z\\ i,vanej !. ha/,\ turystyczną Zaplecze noclegO\q; ornI. restauracje zhudo\\ane w rHl\\OCZesny Spos(·lh. ale [rad) cyjne \\ l(lI'Inie cieszą się obecnie m~jwiębzą popularności,) \\śr\lcl turystów. Do lask \Hacaj<\ równic/. tradycyjne zaj<;cia. które nic przynosiły !.)sl-;u parę lat temu. a ohecnie dzi<;ki zainll'l"esOl\<lIliu od\\iedzając)ch tereny turyslyeznc. odrodzi/y się \\ s\\ej d,l\\nej I<mnie. I'rzel"\\a \\ niluCl.aniu poko!cniO\\ ym spowoduwala konieczność utworzenia szkól ..ginąeych·· lub ..staryeh" /.iI\\od\l\\. W ro/d/iale tym C.Globalizacja i no\\a lokalność""> autor wyjaśnia lei' pojęcia tryhalil.l1111 i IHl\\oplemion. W zakoi\czeniu W. J. Burszta pragnie zwrócić uwag<,: na lcndcncje dq.i.'ln: do rudsumo\\ujqcego uj<;cia osi,jgnięć liysc) pl iny \\ iedz)'. jak,\ jcst antropologia kultlIry. (il(l\\ ne ró.i.niee \\ lIprawianiu tej nauki \\idzi \\ sposobie postrzegania danyeh kultlIr: nie~dyś m\1\\ ilo si.; o pewnej kulturze jako CZ) mś slalym nie podlegający m /.mianom. prz.yporz'ldkmvanym danej spoleczności. Obecnie kiedy \\ iadomo. żc kultlIra Siak si.; rozwija. moiemy j'l badać i opisywal' tylko \\ kontekście ..lu i leraz" mając na uwadzc. że mamy do czynienia z uymś ulotnym. Wymaga to ciągłej �143 Ilerylikal'ji II ieJzy na dany lenwl. a !<JrI11ulolc-imie ponaduasowych definicji i twierdzerl jest niemożliwe . .·/llIro/)()/ogia Ali/illiT naIl i,vuje do I\ydanej II' 1992 roku książki H:vmiw)' al7/rop%gic:::nego po:::nallill AII/IiIlT legoż aulora i jest dobq Icktuq dla II'y magającego c/.ytclnika. obeznanego / problematyKą historyu.nej i II sp(,łuesnej ogólnie pojętej humanistyki. JaK wskazują przypisy opisując<: tllKo zagadnienia ś<:iśle <:Inologiczne. nie jest to ksi,\żka skierowana wyłącznie do środowi,ka <:IIH'log(l\I·. /\by latwo przyswoić zagadnienia portls/.ane przez. W. J. Bursztę ezytclnik musi się oricntO\lac II Iiiozoiii. historii. <:konomii. hislorii sztuki. scmiotyee, iitcraturo/l1~l\\stwie. Icorii Kultury popularncj oraz znać co najmniej uterY.kzyKi, Którymi posluguje się II tekście autor (Ia<:ina. angie""'Ki. i'ran<:usKi. hiszpaósKi). Ksi~lżkę moż.na śmialo u/nac za autorski wyk łaJ na lemat antropologii i świata. który ona baJa. j 11'. który m r(lII n ież się zalI iera.lo syntetycznc opracowanić przedstawia poglądy wybitnych humanistóII. liloml<·lII. socjologów i antropolog()\\ na zagadnienia. którc próbuje powiązać /e sob,\ i nadać j<:dnolily Ks/tall antropologia KU/tury. Oma\l iana ksiąŻKa powinna być jedną / podsl<lllO\lyeh pozycji na liście podręcznik(lII ad<:ptów etnologii i antropologii Kulturowej. Po przeu) laniu jL:i piL'r\lvyeh stron uytclniK ma prawo być oczarowany blyskotli\vym stykm autora. Opis\ \lanc /jall iSKa mają bardzo imcresuią<:e odniesienia. np. pojęcie ..m) - oni" II ynikaj,\ee ze ..slloi nbc)" obrazuje spotKanie EuropejczykóII z mieszkaócami Nowego Świala. a etnocentrY/1l1 oKrcśla .. mierzeniem eud/cgo pola wlasn~\ miarą". daj'lc jako przykład przekonanie o zajnHlIIaniu ccntralnie polożonyeh teren(lII \Izględem reszty świata - Aborygenów, Chińcz) KIl\I. IrnKez(m'. /.yd(lII. i':sKimosll\\ i innycll. NiesIet) Kolejne rozdziały przynosz,ą za\Iód: /agadnienia. mimn że OIl1(l\\jone niezwykle \Iyczerpuj,\<:o. przedstawione zostały w chłodny naUK()\\ y Spos(',b 1\)rnagai~ley od czytelniKa dużego zaangaż.oll'ania i Koncentracji. Szkoda. bo odrobina IeKKo~<:ii hlys\..Olli\l'ośei /. pierllsz)'eh stron z p~\lnośeią nic umniejszyłaby \\ańośei, a podnos/,!c \\alor lit~raeki urozmai<:ilaby Ieklllrę trudnego tekstu i pomogla IV zapamiętaniu treści. PominlO starannL'go i pr/.ejrz.)Slego wydania Ksi'lŻ.ki. \lydallnielwo nic ustrzegło się popełni~nia liezny<:h hlęd"l\\ literO\I.1 ch, NalOmiast duż.y m plusem jest dbalość o estetyczną stron.,: oKładki. \"t(ml jest pl'Zć<:ież. \\ilytllWK'l książki i piel'\'is/<\ zapo\'iiedzi'l tego. co czytelnik może znak;ć w środKU. ,\Ia/a/ia :llaksvlllowic:::-.\lacia/a ()ominie S t I' i n a I i. II (lI'IilFlld:::enie nict\\o /.y SK i S-\..a. I'O/.Il<Ul I')')X. ss. 227. do kll///IIT fJOfJII/lIl'11l'j. tłum. W . .I. Burszta. Wydaw- Cieszyć si.,: należ). że jedna /. waż.nicj,zych prac na t~mat KUltury popularnej. autorstwa DominiKa Strinatiego. socjologa II ykładająe~go w Anglii. wydana w oryginale w 1995 roku. tak SZ)bko /.oslala pr/.cllumaez.ona i opublikowana w Polsce. gd/.ie zainteresowanie kulturą popular11'1g Intlto II nic \\zroslo II pe\1 n) m z\\i,jzku z przcmianami politycznymi i cKonomicznymi Kraju. Któr) ot\larl się na \Ipl)\\) zCllnętrme. w tym także na IIply\vy ś\\ iatowcj kultury masowej. Czymjcst Kullllra popularna. Z\'iana często taKże Kultur<\ maSOI\ą, jak moż.na ją zdefiniować'? D. Strinati dobitnie lIKa/.lIie. ż.e problem zaczyna się \'iJaśnie już na poziomic definicji. radzi /resztq nie poszllKi\\ac dctillieji uni\\ersalnych. a rac/q zadOl\alać się dclinicjami 7. punktu \Iidz~nia Pos/czc;g,',lny<:h t~()rii, Właśnie na teoriach i sposobach widzenia kultury popularnej Koneentruj'l się jego ro/llażania. I'raea zatem nie jest przeglądem zjawisk. którc do kullury popularnej mog'ł b) ć z~t1icz.one. !'IutOL nie baU'11' na \I!asne zastrzeżcnia \\obec proponoll'anyeh dotychczas delinicji uniw'Crsaln) ch. pisze: ..lijmuj'le sprali.,: najprościej. możemy powiedzieć. że kultura masowajest kulturą popularn~\ t\lor/.on~1 prze/ ma,o\\ą technikę przemysłową i sprzed,l\\aną dla zysku masowej �144 publiczności konsumentów. Jest to kultura komercyjna. produkO\\'ana maso\\o dla masowego rynku. Jej rozwój powoduje. że jest coraz mniej miejsca dla jakiejkolwiek ("ormy kullury - takiej jak sztuka i kultura ludowa. która nie przynosi pieni~dzy i która nie mo/e hyć' masowo \\) t\\arzana dla masowego rynku" . .lest tu. jak widać. nic Iylko próba okreśknia zjawiska. ale także jego ocena. To hardzo charakterystyczne. o kulturzc masO\\ej. rozumianej jako \\Spl·l!czesna. wyst~pująca w spolcczeJist\\'ie industrialnym. kultura popularna (kullura popularna istniała \\' wielu społeczeJist\\ach \\' przeszlości. wsz.;dzie tam. gdzie obok niej istniała kultura elitarna). rzadko pisze sit; z dystansem. bywa najczt;~;cil~j - i to nic tylko w publicystyce. ak i \\' pracach naukr,wych - bądź gorąco potępiana (to chyba cZt;ściej'). bądź tei glorylikO\\ana . .lui to oznacza. że mamy do czynienia /.c z;jawiskiem obok którego nic mo/na pr/.cjść obojętnie. Podkrcśla to Strinati pisząc: ..ciągle rozszerz,ają się tc sfery /ycia zachodnich społccz.clist\\ kapitalistycznych. które ulegają wplywom kultury popularnej obecncj w no\\ocz.esnych mass mcdiach··. Kultura popularna w wersji \\spólczesnej. jako kultura masowa. jest zj,miskiem o wielkim zasit;gu. o ogromnym oddz.ialywaniu na mas)' ludzkie. ksztaltuj<lcym je. a tym samym okrcślającym charakter \\ spółczesnych spokczeńsl\\. I.ajmują się nim w Sl.cl.l:g(llności rll/.lnaite tcorie o silnym podlożu ideologicznym. Na przyklad. dla Szkoly Franklill-ckicj. a lakie dla inn)ch wersji współczcsnego marksizmu (np. dla teorii Althusera i (iramscicgo) kultura popularnajcst czynnikicm stabilizującym ustrój kapitalislyczn) i ulal\\iając) m nlll Imanie. I. koki lóninizm. a przynajmnicj nicktóre jego odłamy. uznajc kulwrę popuianul z,a form.; patriarchalnej ideologii bt;dąccj na usługach męi,czyzn i przeci\\ ncj inlen:som kobict. W scmiologii. z\daszcza tcj mocno lewicowo z.ideologilOwanej. np. w ujt;ciu R. Barthesa. podkreśla si.; roi.; kultury popularnej w zaciemnianiu intcresów grupy dominującej (buriuazji). Uj.;cic slrukluraln.: traktujc kultur.; popularną jako \\yraz uni\\ersalnych i niezmicnnych struktur spolcCl.nych i mcntalnyeh, Populistyczne uj.;cia. zazwycz.aj jcj iyczliwsze. pokaZllj<1j<ł jako pr/.cja\\ naluralnego a nawet korzystnego konsumcryzmu. w podejściu postlllodernistycmym kultura popularna obraz,uje radykalną zmiant; roli mass mcdiów. które zamazuj" róinict; mit;dzy wyobrai.:nicm a rzcczywistością. co ma być \V ogóle charakterystyo'.nc dla nasz) ch ezasó'l. I tak dalej. i tak dalej. I.aistc \\ick mądrych slów. ale i wiele głupst\\' n<Jpisano dotychc/as o kulturzc nl<lsO\\'cj. Strinati prZedSI<l\\ia \\spółc/csne teorie kultury popularnej z, \\ i.:lk'l wnikli\\ością. ale i niezmiernic krylyczni.:. Pokal.Uje ich ograniczenia. \\ynikaj,\cc gló'lnic z Icgo. ii 'lszclkic podcjście ideologicmc - tak przecież \\ )Tain.: w teoriach ku\lur) masowcj· z.acicmnia obraz. i znaczcnie Ijawiska. nic poz.l\ala ujrz.:ć go \\ c \\ laści\\ ych \\ymiar<lCh. jest \\ yhitnie upraszcz.ające. a już zwłaszcza nic sprzyja konkretnym ohiekty\\nym badaniom. St'ld tei nic moic dz.i\\ ić fakt. iż kultura populanuL choć pisano o ni,-:i 'lick. \\ci,ti.jeslzja\\iskiem slaho poznanym prz.ez nauk.;. Nn:ord Ludwik 13 i e I a w s ki. szawa 1999. ss. 347. ]i-odycjc ludowe II' kU/lur:e IIILI:VCI7Cj. Inslytut 1\011101' Sztuki PAN. War- Badanie tracl)cji muz)cznych \\ konlekścic dynamiki przemian) kullunmcj oraz. spojrzcni.: na owe tradycjc z perspektywy antropologii kultury z.ao\\ocO\\alo w ostatnich latach kilkoma intcrcsuj<\cymi. szcroko zakrojon) mi i doglęhnymi opracowaniami '. Podobnq opcj.,: bada\\czą reprezemuje wydana \\ ubiegłym roku \V Instytucie Sztuki I'A ' ksiqika. która jest zbiorem prac ymicnie nlllina m,in" P Dahlig. /.11' Instytut Szluki PAN. Wars/a\\a 1993: S. 7.crallska-I'omind. :tlll:yka 11"kll/lllr:e, H/JrDlmd:e}//c do C/IIOI/IICI'ko/O.'!.II. WnJawnictwo l!\\'. Warszawa 1995: .I. K, Dadak-Kozicka. Fo/klor ,clllką ::reil/, I" ~r<;del a}//rtJl){)/ogi/ III/CI·k,. Inslytut SZluki PAN. Warszawa 1996: 1'. Dahlig. hm/reje III/CYCliC a ich IJl":clllilJin' ,Ilie!!:r kllllllNI IlIJOIrq, popll/amq i e!iwmą Po/ski lIIięd:J1rtJjelllwj. Instylllt Sztuki PAN. Warsz<I\\a 199X, I Spośród prac clnomuzykologicl.l1)ch o prolilu antnlpologicznym dolt'a praklyka IIIII:.'·CIW (11' kOllwJl/ar:ae!J i opillil/eh lIykollU1rcó'r li' 1\ I'olse<"). �145 autors[\\a I.ud\\ika Hida\\skiq!.O _. jednq~o z czolowyeh badaczy tradycyjnej. ludowej kultury I1lU/yl.:ZIlCj (polskiej i europejskiej). jcdnl.:go z najwyhitniejszYl.:h przedstawicieli nurtu antropologiu.neg() \\ polskiej elnomu/.~ kologii. Cz.;ść z prezcntowanyl.:h \Ii książce tekstów opublikowano 'I różnydl lat,Kh \\ kraiu i la graniq. innc - nic puhlikowane dotychczas. wygłoszone były na krajO\vych i mi.;d/ynarodo\liych konłl:n:nejach folklorystycznYl.:h. Bogaly wybór interesujących, a rozproslOllych doqd i u.;slo trudno d<'st.;pnych matcrialów znalazl si.; lcraz w jednym obszern\m tomie l.atylUio\\ anym ii-1I«rci" IlI<l()\l''' \11 kulwr:::e mll:::}'cnej. Zamieszczono tu prace. których tematyka konccntruje siv na polskich muzycznych tradycjach ludowych. postn:eganych jcdnak - jak /a/nac/a i\utor \\e '"Wstvpie'" - \Ii szerszym kulturowym kontekście i europejskiej perspckty\\ ic. To \\Iaśnie Slcrokic i widostronnc ujęl.:ie, pozwalająl.:e czytdnikowi spojrzeć na orml\\ianc /agadnicnia I. różnej perspektywy. cepcja ca/ośl.:i i \\yh(')r tekstll\\ rcpraentująl.:ych stanowi jl.:den / głównych walorów książki. Konszerokie spektrum tcmatycznc wydają się trafnc. mimo iż niektóre /akres\ treśl.:iO\vc niem siy krz~ żują. w jcst zrozumialc \\ spomniany \\ veśniej l.:harakll'r \\")dawnictwa. Zarysowanie rzcczywistego. biorąc pod uwagę wielowymiarowego obnl/u tradycyjnej ludol\cj kultury mu/yczncj. jej l11iejsl.:a i znaczenia w curopejskim dzicdzicl\\ie mU/yu.nyl11 spralvia. iż można ty pO/Yl.:jv uznać 7.ajcdną z najbardzicj znaczących publikacji I.'tnornu7ykologiunych. Autor uka/uje IV s\\·ej pracy micjsce i funkcje muzyki ludO\\ej w tradYl.:~jnych kulturach oraz \\ kultur/.I.' i życiu \\."p()łC/esnym. Pr/edstawia proces wyzwalania się repertuaru muzyki ludowej od swych picrwotnych runkcji kulturowy ch. ściśle związanYl.:h z cyklami życia czlowieka i przyI"Od~. ze /w~ C/ajem. ohr/.,:dem. /c sponlaniunym. zbioro\\ym uczestnictllcm w kulturze mu/~ c/.Ilej. I.C sposobcm I.acholl ~ wania go popr/e/. zbiorO\\'ł pamięć i ustną tradycję. Tak więc Autor pO/..wala bliżej si.; pr/yjr/eć s\\'(listej metamorl()/ie ję/yka folkloru. przyswajaniu przez niego no\\ych trcści symboliC/nych. lIkolIcu - pelnieniu funkcji maku kulturowcgo. reprczenlui'lcego specyliC/ne ce<:hy regionu. grupy etnicznej. czy narodu w kontekście szerszej kultury. \\'skazuje także na I.mieniaj'lcy si.; sens tradycyjncj muzyki ludowcj we wspólc/.esnym świecie. a takżc jej odmienn~ charaktc'r i I"unkcje w spokc/eństwaeh autorytarnych i dcmokratycznych. Folklor muzyC/n~ d/isiaj - jak piszc Bielawski -- .. runkejonuje w /.upelnic zmienionym środowi,ku. Id()lllino\'.an~ m wspó/Clesllym k/ykiem mu/yki popularnej i artyslyc/.ncj. Swoistości języka (olkloru SłUŻ'1 od l_Id n',\\ nicż do I.abarwiania ludo\\ymi elementami muzyki tworzonej \1 e \\spółClesnych konwL'ncjach artystycm)'ch. stają siy \\·~Ta/.el11 ś\viadomej identyfikacji kultur()\\cj. "I .iedll\m z pr/<:jawll\\ l.:harakleryslyczncgo dla naszej epoki historyzmu, nostalgii za minionym ClaSCIll CI~ woli pOIlTOtU do h-ódcl'" (s. 33). Zdaje się to potwierdzać intensywnie n)/\\i.iaj'lc~ si.; \\ ostatni<:h lata<:h ruch regionalny. a co za tym idzie - wzrost zaintcresowań ll1u/yk., tradyc~jn'l jako nicodł'lc/ll~ III składnikiem lokalncgo żyl.:ia kulturalnego. \\' prCZCnlO\\ancj ksiqżce. po/a nurtami rozwoju polskiej lolklorystyki muzycznej. szeroko przcdst'l\\ ion~ /Ostał n'1\\ n ież nurt ludO\vo-narodo\\ y i tale /.ainteresowań lolklorem w polskiej Il1UL~ce artystyC/nei. Prohlem len uka/.any został IV perspcktyll'ie porównawczcj i historycznej (od XVIII w. aż do w pro\\ad/.ania go do obiegu współczesnej kultury w rozmaitych jej przeja\\aeh). St'ld też niektóre / /amies/.CI.onyeh \\. tomie studiów poświęcone S'ł problematyce stylizacji muzyki ludO\\L'j \\ t\\,')rczości artystyCInej. l tak np .. rozważając rolę krakowiaka w spuściźnie kOlllp()z~ torskiej Chopina U;rukOll'!ak II Chopina). Qy inspiracje w późnych dzielach SzymafH)\\skiego (S:::\'III(//IOll'shia I'odllllle) Autor wska/.uje na wielorakie związki pomiędzy dwiema płas/.C/~ /nami s/tuk i mU/~l'/.nej i ich ostateuny wyru i ks/hlll w koncepcj i artystycznej danego d/.ieła. Wska/.uj;lc na doh"lr maleriału ludowego. sposoby jego oddzialy\\ania i przetwarzania d'li~ do uk;l/ania procesu dokonywania si.; pcwncj głębszej. twórczej syntezy ludowości w okre- ;Inn~ ch d/ie/ach Cill)\\n,\ U\\·ug.; Autora I.ajmujc jednak muzyka lrudycyjna. autentyczna. ta w najczystszćj ,\\ej postaci. Ohvcmy. a /ara/.em syntctyeznie potraktowany rozdzial Pol.~ka muzyka ludowa. a /\\ łaS/ua jl.'go u.;Ść - ROi/:aj" i \rl(J:icilt'o.~ci 1II1I:::l'kimożc znakomicie służyć wyjaśnićniu poio;ć. uPor/"ldko\laniu i usyslcmatylOwaniu wiedzy na temal polskiego folkloru muzycznego. Wick micjsca ;\ulor POŚ\\ i.,:ca zagadnieniom rytmiki IV muzyce ludowcj (np. Rytm jako przejaw �146 tradycji i tożsamości kulturOH'('j). która to problematyka od lal żywo go zajmuje'. Ukazuje m.in. wielorakie związki rytmu muzycznego z wersyfikacją tekstów słownych. z rytmicznymi właściwościami j<;zyka. Odrębną uwagę poświęca rytmice północnych rcjonów Polski (I~l'1l11 IV rejonie Ba/tyku), ukazując jednocześnie ogólny charakter folkloru muzycznego Pomorza, przywołując i interpretując w szerokim kontekście wyniki swych wieloletnich. gruntownych badań tego wla· śnie obszaru Polski. Warto przy tym nadmienić. iż wyczerpujące. unikatowe w skali europejskiej. tak pod względem merytorycznym jak i edytorskim. opracowanie zbioru kaszubskich pieśni i muzyki instrumentalnej Autor wydal w ostatnich latach3 W pewnym związku z wyż~j wspomnianym obszarcm badarl nad rytmiką powstaje problematyka czasu w muzyce. której wątki przewijają się niejako na marginesie innych rozważań. Refleksje na ten lemat nie pojawiają się przypadkiem. Wystarczy przypomnieć. iż Ludwik Bielawski jest autorem przełomowej dla tej dziedziny badań i \\ysoko cenioncj \\ świccie naukowym strefowcj teorii czasu. ukazująccj naturalny porZ<ldek i hierarchię poziomów czasowych w muzyce i kulturze'. Socjokulturowe podejście Autora do rozpatrywanych zagadnicó muzyCl.nych tradycji ludowych w sposób szczególny ujawnia się w tekstach nalcżących do rozdziału IV indywidualnym i społecznym życiu. Rozpatrując kwestie rozmaitych sytuacji i zachowali muzycznych pisze o muzykach ludowych. ich pozycji i funkcji w społecznościach etnicznych. lokalnych, ukazujt: nicłatwą drogę zdobywania zawodu muzykanta w tradycyjnej kulturze. Dzięki licznym odniesicniom do czasów współczesnych mamy możliwość dostrzcc i zastal1ll\\ ić się nad zmianami. jakie zaszly w tych obszarach aktywności muzycznej (np. we współczcsnym amatorskim i zawodO\\ym ruchu folklorystycznym). Sytuacje muzyczne w kulturze ludowej przybicrają różny char<Jkter. m.in. ze względu na ich przestrzenne i czasowe uwarunkowania. Bielawski wyróżni<J lu dwa aspekty przestrzeni jej wielkość i lokalizację. zaznaczając. iż oba mogą być nosicielami pewnych treści: .•Miejsce w przestrzeni mogło być w kulturze ludowej zabarwione różnymi treściami. Były miejsca szczęśliwe i nieszczęśliwe. przyjazne i \Hogie. sakralne i dcmoniczm:. Sytuacja muzyczna jako manifestacja życia zbiorowego uobecniała się zwykle w miejscu znaczącym. w jakiś sposób wy różnionym'·(s. 92). Jeśli zaś idzie o czasowe uwarunkowania o\\ych sytuacji muzycznych. Autor wyróżnia dwa aspekty czasu: tnvanic (jak dlugo'n i lokaliz<Jcj.; \\ czasie (kiedy')) (s. 95). W odniesieniu do drugiego aspektu Autor swe rozważania snuje poc/ynając od problemu ulokowania danego utworu w całości określonego obrzędu lub zabawy. /.atrzymuje się na okresach życia ludzkiego. z którymi łączyly się różne upodobania muzyczne. różna aktywność muzyczna i tant.:ezna. O dalszych możliwych odniesieniach piszc: ..Czas umicjscawiany w stosunku do ważnych wydarzeń społecznych. przemi<Jn płytkiej historii rejestrowanej pamięcią żyj'leych pokoleń byl również rozumiany jakościO\\() i z tego powodu w różny sposób z<Jbarwiana była muzyka. Wiąże się z tym problem zwyC'ajów. mód. stylów wykonywania. zmiany instrumentów i repertuaru itp .. a wszystko lo oczywiście nie pozostajc bcz wplywu na sytuacjc muzyczne i na kształtowanie typów muzykantów" (s. 96). Sytuacje muzyczne detcrminowane są też wykorzystywaniem określonych instrumentó\\' muzycznych pełniących często okrcśloną funkcję w kulturze ludowej. Oryginalnym w swej treści tekstem dotyczącym wlaśnic instrumentów jest szkic Magia instrumentów i mu::yki. przybliżający dość rzadko poruszaml i opis)'waml \V litcraturze i niezbyt dobrze chyba jeszcze poznaną sferę sacrum i profanum w tradycyjnej kulturze muzycznej. Zgoła o innym w którym charakterze. Autor lecz równie naświctla zajmujące zagadnienie jest studium niejako l'r::emi({I1Yil1strumel71ów i ich limkeji. dwuplasl.czyznowo. przemian kultury. jak i w aspekcic procesów interkulturowych. Folklor muzyczny. istotny składnik obrzędów ludowych. życia ludzkiego (IV (loklll :ycia) i jego poszczególnych tak ukazujc etapów. \V aspekcie Bielawski procesów \\ perspcktywie S'l one związane z mniei lub Zob .. L. Hielmvski. Rytmika polskich pidni ludollych. PWM. Kraków 1970 . L. l:3iclawski, A. Miodudl0\\ska. !:a.cuby. cz. 1-3. seria: Polsku pi"."11i /l1//::ykaludOIrG. Źródlu I /llUt/!riały. t. 2.lnstytut Sztuki PA . Warszawa 1997-1998. , Zob. L. f3ielawski. Strefowa teoria c::asu i .lej ::nac::enie diu untropologii /ll/cl'c::nej. PWM, Kraków 1976. oraz tegoż autora HetalOlY casu II' l/1u::ycei kultur::e. Instytut Sztuki PAN. Warszawa 2000. ! .1 �147 bardzi..:j int":llsywll'l aktywIlością muzyczną. charakterem repcrtuaru, z rodzinną obrzędowością. Innym II') miarcm fUllkcjonowania llllklorujest rok kalendarzowy (W cyklu kalendarza) - wyznaczany porami roku. słonccznym rrzcsileniem czy tradycjami świąt kościelnych. Z wi..:lu poruszonych w pracy zagadnicń warto również zwrócić uwagę na wątek traktujący o cechach stylistycznych i Illllkcjonalnych określonych gatunków muzyki ludowej - np. ballady. Ten reprezentatywny dla polskiej epiki ludowej gatunek poprzez swą specyficzną, narracyjną fabułę. poetyck'ł sztukę. wprowadzającą w świat niecodziennych czy nawet baśniowych zdarzeń, a także silnie eksponowane elementy dramatyczne i liryczne. przyciąga uwagę tak wykonawców ludowych, jak i badaczy folkloru. Pw;dstawione są zatem w książce funkcje modelowe tekstu ballady, jej postacie nlllzyczne, srosoby wiązania narracji tekstu słO\vnego z muzyką, a więc różne IIJrlll) umuzyczniania balladowej narracji. Bardzo Ilaż.nym wkladem BicIalIskiego w dziedzinę systematyki muzyki ludowej jest ostatnia część pracy rOŚlI ięcona europejskim śpicwom ludowym, w któr~i Autor poddaje analizie. klasyfikuje i inlcrprclujc zarówno rozmaite gatunki śpiewów niezwrotkowych (śpiewy - zawołania. śpiewy recytacyjne. śpiewy dziecięce). jak pieśni zwrotkowe. Prezentowane analizy dostarcząją dogodnej płaszczyzny porównawczej dla oceny charaktcru rodzimych tradycyjnych śpiewów. Pracę zamyka IIyi'ltkO\\ll bogaty, bo obejmujący ponad tysi,lC pozycji. wykaz literatury przedmiotu. Ksiąika Ludll ika Bielawskiegll o ludowej kulturze muzycznej. jej zjawiskach, osobliwościach i kontekstach ma duie walory poznawcze. W wielostronny sposób ukazuje to, co w naszej tradycji istotne. wci'li obecne. przckraczające dystans czasowy. Dodajmy, iż stanowi ona ni~ tylko istotny wklad do badali nad tradycyjną. ludową kulturą muzyczną, lecz także może spełniać funkcję uż.ytecznego podręcznika akad~mickiego. l'ioletta Przerembska Joanna l. u d w i c k a. Folklor muzyczny współczesnej wsi (na przykładzie Mąkolic w wojelródzlwie lódzkimj, Acta llnivr.:rsitatis Lodziensis. Folia Uhnologica II, Lódź 2000, ss. 114. Książka jest rel.Ultatem badań terenowych. jakie autorka przeprowadziła w latach 1976-1981 i 1995-1997 na terenie wsi Mąkolice i Lubochnia leżących w województwie lódzkim w centralnej Polsce. W części wpnmadzająccj .I. l.udwicka charakteryzuje różne drogi komunikacji kulturowej II' społeczności lokalnej. opieraj'lc się na mechanizmie trzech kanałów transmisji A. Kloskowskiej. Za .I. Stęszewskim przyjmuje też dcłinicję fólkloru. Podkreśla znaczenie przekazu nieformalnego w tradycyjncj kulturze ludowej. kontekst kulturowy Illlkloru oraz jego związek z kulturą ogólnopolską. Dalej om<l\via strukturę i mechanizmy funkcjonowania repertuaru wiejskiego oraz jego cechy tórmalne II' odniesieniu do terenu środkowej Polski. Zajmuje się także tendencjami i przebiegiem zmian II' folklorze muzyClnym wsi uwzględniając \lpływ nietradycyjnych środków przekazu. Dalsza część pmcy poślvięcona jest faktycznemu funkcjonowaniu folkloru muzycznego Ile I\spółczesnej rzeczywistości \lsi Mąkolicc. Znajduje się w niej opis czynników sprzyjających utrzymywaniu się tradycji i związanych z nią wartości. Autorka ukazuje też w jakich sytuacjach z ż~ cia wsi maniti:stuje się Illlklor i jaki jest jego repertuar. Koncentruje się na obrzędach i uroczystościach I\iejskich, działalności zespołu ludowego oraz naucc szkolncj, J. Ludwicka opisuje również sam stosunek nosicieli Illlkloru do przekazywanych przez nich treści. Osobny rozdział poświęcony jest łlllklorowi dziecięcemu. Ostatnia uęść publikacji zawiera informacje na temat zmian w muzycznym folklorze wiejskim, wynikąjących z oddziaływania nań I\spółczesnej kultury masowej. Autorka zwraca uwagę na czynniki sprz.yjaj<JCepojawianiu się nowych treści i opisuje drogi ich rozpowszechniania. �148 Ukazuje ich wplyw na repertuar tradycyjnych świąt i uroczystości. takich jak chrzciny. wesele czy zwyeząie doroczne. W zakończeniu J. Ludwicka krótko charakteryzuje nowy nurt zainh:reso\\ari folklorystycznych wsi. jakim jest muzyka disco polo i zwraca uwagę na rusn;lc1ljej popularność. Poblikacja zaopatrzona jest w bibliografi.,:. streszczcnie wj.,:zyku angielskim i aneksy zawierąiące zestawienia nadal żywych wątków przyśpiewkowych wraz z ich zapisem nutowym. Nudosl(/\j' Stanisław B)' I i n a. f\ullura 1999, ss. 240. ludowa Polski J!alinowski, i SIOlrimJs::c::I'::l1y .i:redniowiec::nej. OD//-: I'TI. Warszawa Zamieszczone IV tomic studia. w większości drukowane wcześniej w niskonakladowych zbiorach materialów pokonlerencyjnych polskich i zagranicznych. są poświ.,:cone kulturzc ludowej. a właściwie, co wyraźnie podkreśla Autor - znany mediewista - j~i duchowym aspektom w późnym na ogół średnio\\ieczu. iekiedy tylko. gdy mowa o wierzeniach przedchrzcścijańskich. cofa się on o kilka stulcci. Materialy wykorzystane w poszczególnych fragmentach pracy dotyczą przede wszystkim sytuacji w Królestwie Polskim. jednakie II wielu przypadkć\(h perspektywa zostaje w interesujący sposób poszerzona o Czechy. ŚI<\sk i W.,:gry. Kultura ludowa. która jest od kilku dziesi~ciolcci iywo upnl\\ianym przez mediewistów tematem, to po.i~cie nic do końca jednoznaczne. nioSi\ce rozmaite trcści. Stanisław Bylina przyjmuje nąjcz~stsze rozumienie kultury ludowej jako kultury warst\\ nieelitarnych. kultury zatem warstw niepiśmiennyeh. Ale nie mużna jej - podkreśla - utoisamiać z kultunt ch/upską ..choć właśnie mieszkańcy wsi najtrwalej i najpełniej przechowywali miejseową tradycj.,: - podstawuwy składnik a zarazem wyznacznik kultury ludowej". Zauważa leż. je - z\\laszeza w Polsce późnego średniowiecza - mieszkańcy małych, rolniczych miasteczek oraz ludność podmiejska (po części przybysze ze wsi) nic różnili się zbytnio od wieśniaków pod w/.glt;dem postaw. W eentrum zainteresowań Autora pozostaje problematyka zbiurowych wicrzeń i praktyk religijnych oraz myślenic o sprawach nadprzyrodzonych. ich odczuwanie i wyobraicnia. Można to nazwać postawami wobec sacrum, postawami - gdy idzie o późnc średniowieczc - już z pcwnością nic pogańskimi. 'lic też nie w pełni chrzcścijańskimi, w sensie ich zgodności z nauczaniem Kościola. Aulor często mówi o religijności ludowej i o pobożności ludo\\ej . .leieli dobrze zrozumiałem. lo picrwsze pojęcie dotyczy kszta/lu ,,1eorii" religii \\ umysłowości ludowej, pojęcie drugie zaś odnosi się do form manifestowania religijnych uczuć. czyli do praktyk. Stanisław Bylina zauważa: "mówiąc o religijności ludowej akcentujemy obecność pod loża wicrzeń i posta\\ tradycyjnych, archaicznych, ez.,:sto o przedchrzcścijańskiej genezie. Spotykamy si.,: w źródłach średniowiecznych z licznymi obrzędami i rytuałami praktykO\\anymi w życiu codziennym. najczęściej poza świątynią i bez udzialu kapłanów: w domu. w obejściu gospudarskim, na polach, łąkach, u brzegów wód". Praktyki takie spotyka/y się ze strony Kościoła z obojętnością lub dezaprobatą. czasem jednak ze zrozumieniem i wsparcielll, I.w/aszcza ze strony przedstawicieli niższego kleru, przede wszystkim \\iejskiego, którzy "podzielali peln,! przesąd<l\V wiarę swych paratian". To zagadnienie właśnie, zagadnienie kontr'ontacji Kościola - reprezentowancgo przecież zarówno przez ów niższy kler. jak i teologów. znaweów zagadnicri duszpasterskich - I. różnymi aspektami kultury ludowej. przejawiającymi si~ w \\e\\n~trznych i Zc\vn~tl"l.nych poslawach i zachowaniach prostych wicrnych. którzy przecież zdecydowanie liC/ebnie przewaiali. stawia Autor na pierwszym planie niemal wszyslkich prczent<l\\anych \\. tomie studiów. Jak pisze Stanisław Bylina. "powyższa konfrontacja rzadko przejć1\\iala si.,: ze strony Kuściola w ostrych postawach represyjnych wobec winnych praktykowania nagannych obrt.l;dów oraz ró/nyeh zabobonó\\ łatwo utożsamianych z reliktami pogaństwa. Unikaj,!c egzekwowania kar kościelnych uciekano �149 si.; do pouu':li. napomni.:,"] a uas.:m ostry.:h wyrzutów ki.:rOlvany.:h do ludzi świcckich. Oma\Iiana konlrontacja \I~raiala si.; r(mnic/ \I. ustępstlvach czynionych przez teologów-duszpasterzy \I zakr.:si.: dohoru ln:ś.:i r.:ligijnych przckazywanych wiernym cdcm skutcczniejszego trafiania do ich mćnlalności i IVyobraini. Okazywalo się na przykład. żt: przcdstawi,~jąc prostym wiernym r.:alia mi.:jsca \li,:c/n.:go \\ynagrodzcnia uczeni autorzy nie mogli się wyrzekać odniesień do \llaścillego tym ludziom sposohu myślenia. wyobrażania i odczuwania. Toteż wprowadzone do masO\I.:j d~daklyki rćligijncj \vi/je raju laskakują nas niekiedy swą matcrialnością". Tcksty lostały zgrupolvan.: w trzcch I.cspolach. Pierwszy zatytułowany .. Wierzenia dawnych SlolI ian" I.a\\ ina Hl/.vvajania o slolvialiskim świ.:cić zmarłych u schyłku pogaństwa oraz uwagi na temat pantconu plemion prapolskich. Z punktu widzenia etnologa. choć zapewne historyk spojr/y na nic I \\i;:kszym zaintn.:sO\vaniem. nic stanowi,! rewelacji. przekonują raczej po raz kolejny o slahości hll(kl dO!y'l:l.'lcych Ivicm:ń okr.:su przedchrześcijańskiego. a nawet mogą budzić u/.asadnion.: \"Itpli\\()ści co do krytyeyzlllu hadaczy. których rozważania (często nader śmiak) - I. punl..lu Ilid/cnia .:tnologa - oparte są na nieslychanie wątłych podstawach. Część druga pracy ..Koś.:iół a kullura ludowa w pÓl.nym średniowieczu" z całą pewnością zasluguj.: na widk,! Uli ag;:. SZCl.:gólnie bogate wątki zaprezemo\vanc zostały w dwóch rozprawach: ..TeologO\\i.: i !{llklor" oraz ..Kościół wohec kultury tradycyjnej wsi polskiej i czeskiej". Okazuje się I. nich. międ/Y innymi. żć konłrontacia kultury uczonej z kulturą ludową (nawiasem mówi'lc Autor skłonny j.:st 1<;konfrontację okr<:Ślać Inianem dialogu!) odhywała się nie tylko na płaszCI.yl.nie \\ iary. poswki\\ ano taki.c przcslanek rozumO\\ yeh ... Uczony teolog - pisze S. Bylina analizujqc tr.:ści śr.:dniowi.:cznych kaz~1I1-- ośmieszał zwalczam: wierzenia i zwyczaje: głupcy pOl.Ostmviajq rcs/tki poiy\vienia duszom zmarłych luh domowemu ..ubożu" w przekonaniu. iż te duchy spO/.~j'l pr/.eznaclOnc dla nich pokarmy. w istocie korzystają na tym tylko trzyman.: II domu z\\iCrz<;la. Taka argumentacja oddalala się jui macznie od motywu reliktów wierL..:ń pogaJiskich lun piętno\\ania post<;pk(m. za którymi się kryją ciemne. diabelskie sily". Podonni.: inl.:r.:suj'ICC. a nawcl intrygujqce S<lartykuły zamieszczone w trzeciej części pracy..Mentalność i \lyohral.lli;I". Na szcz.:gólnq uwagę zasługują tu rozprawy o pielgrzymkach głupclm. czyli o kuleic .. f;lk~Y\lyeh prorokll\l" w ":uropie Środkowej w XIV-XV w .• o Mesjaszu z Gór Ś\\ i<;lokrzyskich, o 1'':Iacji międ/Y kulturą ludOII,! a pismem w Polsce średniowiecznej, o \\yobrażeniach raiu. a także o miejscu magii i czar(m w kulturze ludowej schylku średniowiecza \\ nasiej części '·:uropy. Kościół pr/.eeiwst~1\\ ial ~;ię wypacn:niom w kulei.: i postawach religijnych ludzi średniowieCla. to pcwn.:. CI.ynillo \\' imię czystości liturgii. kcl. natralial na spoleczny opór. który wynikal I różnicy p.:rsp.:kt) \\ y prl.yjmo\\ ancj \V kultur l': elitarnej - n:prezentowanej przez uczonych t':OIOgl)\\ - i w kullur/e ludo\\.:j bliskiej sercu większości \\iernych. "Możemy być przekonani konkluduj.: StanisialI Bylina i.e lar<"l\\no polscy i czescy I.anobonni chrześcijanie leczący febrę kartką. opiatki.:m luh skórk'l od janłka I. I\)pisanym na nim lIersetem ewangelicznym. jak i czescy wieśniacy pidgrzymuj'lC)i do cudownej sosny oraz węgierski chlop składający ofiary tigurze święt.:go. \\ miarę swych mo/liwości wypelniali wymagane od nich obowiązki religijne. Jeśli zaś zdarzalo im się slysz.:ć \\ kościołach kaznodziejskie tyrady gromiące wyznawców błędów i zahohoJl(·l\\'. lo l. pe\lIlOścią nic prlsjmowali tego do siebie". Tom studill\\ \\ybitllego mcdic\\isty. rezultat dwudzi':SlU lal pracy badawczej. poświęcony kulturzc lud(l\I.:j Polski i SłowiaJisl.el.yzny Śrcdniowi.:cznej. może dostarczyć wiele refleksji i inspiracji taki.c hadaczom okresów pól.niejsl.ych. w tym również obserwatorom wspólczesności, zldaszcza jeśli idzic o postally wonec - najogólniej ujmując - sacrum. Postawy te mąją wszystko na to wskazuje - tend.:ncjc do nad/wyczajnej trwalości, co może potwierdzać przekonani.: o ich ścisl~ m z\\i'Vku z mało zmienną w ogók naturą czlowieka. Rys::ard Kantor �150 .Jan A d a m o IV s ki, I\a/I'goria pr::es/r::l'lzi IV fo/k/or::l'. S/udiulII l'/nolingl1'is/l'cnl', nictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskicj, Lublin 1999, ss. 254. Wydaw- Autor podejmuje problcm kulturowego rozumicnia kalcgorii przcstrzcni w odniesieniu do polskiej kultury ludowej. Analizie są poddane teksty folklorystyczne z obszaru Polski. zgromadzone głównie w formie zapisów wierzd! i opisów ctnograticznydl w źródlach z X IX i początku XX wieku (m.in. "Wisła", "Lud", D::ie/a ws::ys/kil' Oskara Kolberga). Korzystanie z lak ograniczoncgo matcrialu empirycznego ma wynikać z przyjęcia (za ":. T. I-Iallem. A. Guricwiczcm. N. L Tołstojem i innymi badaczami) tczy o swoistości wartościowania przestrzeni przez dane grupy odrębnie uwarunkowalll: kullurowo. Ccłem pracy jest .,przcdstawienie «spolecznych wyobrażci\ przedmiotóll». które «są dostępne przez dane zawarte II' j.,:zyku i tekstach»". Pozwala na to c1noiingwistyczna metoda analizy danych. która umicj.,:tnie stosowana daje możliwość rekonstrukcji obrazu świata danej kultury. Praca składa siO;z czternastu rozdziałów pogrupowanych w trzy części. W rozdziale I (jednoczcśnic zamykąjilcym część I) prezentowanc są klasyczne uj.,:cia mctodologicznc badal! nad strukturą i parametrami przestrzeni językowo-kulturowcj. Autor przcdstawia równici. perspektyWy wieloaspektowego opisu semantyki przestrzeni, która w dalszych rozważaniach służy jako podstawa analityczna konkretnych tekstów. Kategoria eksponcntów tworzących jt,(zykowy obraz świata w kulturzc ludowcj prezentowana jest zasadniczo II odniesieniu do dwóch wymiarów: horyzontalllt:go i wcrtykalnego. Etnolingwistyczncmu - rozdział opisowi IV; dól- i intcrpretacji poddanc są kolejno: I"d - ronlzial II: góra - rozdziat rozdział V: jaskinia - rozdział VI: micdza - rW.dzial VII: gościnicc III: dotina - rozdzial VIII. O szczególnym sposobie porządkowania świata możcmy wniosk(J\\ać na podstawie nazewnictwa miejsc składających się na orhis il7l<'l"ior. Autor traktuje o tym w rozdzialc IX (zamykającym cZt,(Ść II pracy). Ź.ródlcm empirycznym są tu pieśni ludollc. Część III obcjmuje rozdziały X do XIII. Poruszane w nich zagadnienia obcjmują m.in. uobec- nianie i organiZll\\anic przestrzeni w tckstach folklorystYCl.nych typu: pr/.ys!owia. lamawiania lecznicze itp. (rozdzial X); znaczenie przestrzeni w obrzydzic Ileselnym oraz prohlem sakralizacji przestrzcni w wymiar/.e religijności ludowcj. Pracę zamyka zcstawienic bibliografii i skrótów przywolywanych publikacji . .I/arcin A. ":afar. ODIF. PTL Piotr K o wal s ki. ZIFil'r::oC::!l'kollpiOly, H'ampiry i inne hl's/il'. I\nl'io::ercl' po/wory i ero::ja symbolic::nl'j in/I'rpre/acji. Wydawnictwo Uniwersytetu .IagiellOliskiego. Kraków 2000. ss. 214. Zasadniczy problem pracy koncentruje si.,: wokół historii trwalego kulturowo motywu potwora i krwiożerczej bcstii. Glównc plaszczyzny odniesienia cmpiryel.llego autor sytuuje wkullurze magicznej i wspólezcsnej .. ,Upiory są ( ) współmieszkai\cami naszego świata - ( ... ) kuszą komenlatorów magicznymi parantelami, ( ) mogą być produktami masowej wyobraźni. efektem abcrracji w języku publicystyki i jcdnocześnie nych dyskursów". Mnogość sytuacji, II' jakich zacnymi. bogatymi w treść figurami intelektualpojawia się dziś zl\ierzoczlckoupiór jcst II ynikier.l głębokich przcmian mentalnych. dokonujących się w proccsie stopniowcgo odchodzenia czlowieka od symbolicznego walorYZOIlania rzeczywistości (co miało micjscc IV kulturze magicznej) w stronę alegorycznego a nastt,(pnie znakowcgo i estetyczncgo jej odbioru. Pojawienie się w okresic średniowiecza teologicznych podstaw wiary chrześcijaIiskicj można ulllać za moment przełomowy w kształtowaniu się hcrmeneutyki alcgorycznej. I.mianic ulega wówczas status ontologiczny bogatego panteonu potworów i bcstii. NalcżilcC do nicgo postaci. które w kulturze magicznej pełnily funkcje transgresywne (slużyły jako narzt;dl.ia utrzymywania odpowiednich �151 relacji mi.;d/.y ś\\ iatem śmiertLlników a sferą sacrum) stają si.; narzędziami boskiej formy porządkowania świata. Czas odkryć ge(lgraliC/nych i historii naturalnej wyznacIa nowy kontekst, w którym potwory zyskują walor l.nakOl\Y. za/.naC/ają swą praktyczną obecność - ..ich «naturalność» dła ówczesnych była taka sama. <:0 IlIia;:'lt domowych. roślin i minerałów". W wieku XIX krystali/.uj,\ się kolejnc obszary myśli. gdzie napotykamy wątek zwierzoczłckoupiora. Istotm, jest tulaj skra dcmonologii ludowej. a także fikcja literacka. Ta ostatnia sprzyja bud(maniu ligur retor)C/.I1ych obra/ujących ..Iudzki stra<:h. ni<:pellność życia codzicnnego. gro z.; kl.;sk żywioIOl\ych. l\Djny C/y rewolucji". Demon) pojawiają si.; również jako ukrytc lęki II· psy chice człollieka ora/.jednostka chorobowa. Dzięki odkryciom psychoanalizy zwraca na nie uwag.; dyskurs naukOllY. W I.aloicniach tcoretyC/nych rozpraw)'. autor postuluje wypracowanie kategorii poznawczych. pr/.y których lastosll\laniu jest możliwe uchwycenie kontekstowych znaczeń motywu zllicrzocz/ckoupiora. Dla badań nad współczcsnością przydatną pod tym względem jest kategoria banalu pozwalaj'lca II sposc")b wyrazisty odkrywać sensy takich zjawisk. jak filmowe i literackie opowieści o wampirach czy gry komputerowe. gdzic upiory i bcstie ,.żyją" w ną;różniejszych mutacjach. Kultur/.e Ilspółczcsnej P. Kowalski poświ.;ca cztery. zlożonej z pi.;ciu. ez<;śei pracy. Poza wymienionymi II·yŻCj illl<:rcsuj,\ go zjawiska naznaczania ..obcego" przez przydawanie mu cech bestialskoś<:i i potwoflloś<:i (traktowani są tak np. scr)jni mordercy i ludzie z marginesów spo!ceznych). Anali/ie poddano także m. in. besti.; jako metaforę psychologiczno-egzystencjalną oraz motyw diabla pojawiaj,\cy si.; II· kOlllckście ruchc"m satanistycz.nych. Odtllorzeni<:1l1 maczeli I.wierzoczlckoupiora II' obszarzc kultury magicznej autor zajmuje si.; II pierwszcj c/.ęści pracy. Główne wątki interpretacyjne dotyczą mitów inicjacyjnych. rytuałów przejścia i zlliązanej I. nimi symboliki śmierci. Marcin I/ Ka/ar, ODIE PlL Katarlyna I. <:ń s l..a - B ą l... /opras::ol7l)' na \!"csc/c.. Weselne oracje i ceremonialne /orm1lh, WyJawniclllo lJnillersytetu .Iagielloliskiego. KrakóII· 1999. ss. 259. Autorka podjęla się z,ldania pon·mnania dawny<:h obrzędów weselnych I. ich współczesnymi odpO\I iednikami. Kluuem analitycznym pracy jest po\\"()lanie Jlvóeh kategorii operac):jnych. pozllalających na uporz'łdkomlllie materiału empirycl.llego i wyznaczających pole interpretacy.inco Kategorie tc to rytuał i <:erclllOnia. Rytualy obejmuj'1 zesp6ł cz.ynności pozatechnicznych n:alizuwanych II s!Cr/c praktyu.no-komunikacyjnej. które posiadąją charakter symboliczny i są ściśle powi'lzanc ze s!Cnl światopogi<\dow,\ społeczności. W przypadku ceremonii działania nie są motywowane światopogi<\dowo, a i<:h reali/.acje w skrze praktyczno-komunikacyjnej ograniczone są do zgodności Ie spok-u.nym decorum (M. Buchowski). Według tych rllzróżnieó. rylualom odpowiadają obrz.;dy I\esclne XIX-wiccznc.i polskiej kullUry chłopskiej. Charakterystycl.ll)' dla niej izolacjonizm świadomościowy (L. Stomma), polega.iący na mitycznym Ilalor) I.Olvaniu rzeczywistości. wyznaczał również sensy działań podc,jmoIlan)ch w ramach rytóII Ilcsclnych. Dzi.;ki lemu można mÓI\ić. iż wyposażone one były w swoistą ..symboliczll<l gł.;bi.;". kt(')i"'.:jpozbawionc S<l współczesne ceremonie weselne. Proces zanikania dawnych 1.fl(l\;Zc{ldokonYII·al się stopniowo pod wplym:m obiektywnych czynników związanych ze zmianami gospodarczymi i te<:hnicznymi. dotykaj,jcymi niemal w równym stopniu miasto i wieś. Wra/. I 1101\1mi środkami przekal.U (np. wkroczenia na wieś pisma) nastąpilo przeorganizowanie syluacji komunikacyjnej. TowarzysZ<1 temu zjawisku także widoczne przemiany II skrze mcntalncj. Wpływa to na wyznawany i aprobowany światopogląd. decyduje równicż �152 o calościowej formule i znaczeniach roszezególnyeh elementów skladającyeh si" na scenariusz wesela IIsrólczesnego. Materiał. na którym są orane rozważania. obejmuje X IX-\~ieezne zariski Il)lkloryslyczne z terenu ealcj Polski (zamieszczone w LJ~i(!/ach IVs~)'stkich Oskara Kolbaga oraz rismach etnograficznych" WisIa" i .. LUln. Uzupelniają je \\SpóICl.esne dane rochodząee I. hadań przernl\\adzonyeh w lalach 1995-1998 na terenie miejscowości Praszka. WielIlIi i jego okolice (według podziału etnogralicznego jest to region sieradzki). Skladają si" na nic /.arisy magnetofonu\\e tekstów werbalnych oraz kolekcje lotogralii i nagrali magnetowidO\\yeh. Odr"hn'l cz"ść dokumentacji stanowi'l okolicznościowe druki (zarroszenia i zawiadomienia o wesclll). Praca podzielona jest na dwie cz"ści. Pierwsza zawiera głównie ro/wa/ania teoretyczne. drllga zaś jest poś\~i"Cllna anali/,ie materiału emriryeznego. Pos/vegl')lne rodrozd/ialy omawiają kolejno: ..zarrosiny" .. .Pożegnanie" ... l3logoslawieńsl\\'()·· i ..żyezcnia". Na końcu rraey umies/Cl.ono bibliograli" i indeks osób. \ l"rciJl.1. I\u/i/r. ()f)II,' 1'T1. Ks. Wladyshm' S i a I' k o w s ki .. lIarerial." do elJlogru/ii IlIdll IJolskiego ~ okolic "·ielc. do druku przygotowali Lidia Michalska-Bracha i Krzys/tol' Hracha. Prace Instytutu Ilislorii WSI' w Kielcach nr 26. Wydawniet\lo Takt. Kielce :WOO. ss. LII. (rcrrinl s. 1-1(4). ił. Na rynku wyd'l\~niczym ukazala si" w tym roku nicz\1 ykle inlt:rcsuj'lea ruhlikacja rrz<:znaczona dla osób interesująeycb się regionem kieleckim l, racji \\ykony" am:go /awodu. dla rcgionalistów - amatorów. wreszcie dla szerokich kręgów pragn;lcych ro/nać swojc kor/enie. a tak/c przcszlość nąjbli/szej. malej oje/yzny. Mowa tutąj o ,\Iaterialach do elnograjii IlIdll polskiego::: okolic "'ielc autorstwa ks. Władysława Siarkowskiego. Jest to oczywiście wzno\lienie (\\ Illl'inie rerrintu) I'undamcntalncgo dzida tego kapłana. który Kielcom i okolicom poś\~i"cil dużi' v"ść S\\oiego o\~ocnego iycia. Żyjący IV latach 1840-1902. urodzony IV lmielnie kolo J'Cdr/ćjolla. studiujący w kieleekim Seminarium Duchownym. duszpasterz \\' kolegiacie N~\jś\~i"lsz<:j Marii Panny w Kielcach . . a wreszeić pelniący roslug.,: proboszcza \\ Kijach. ksiądz Wladyshl\\ Siarkl)\\ski zajmował si" zbieraniem staro/ytnośei. opisywal zabytki architektury. sZluki sakralnej i pamiątki przeszlo~;ci. opraeO\~ywał archeologiczną. etnograticzną i j"l.ykozna\\C/.<j pr/cszlość rcgionu kicleekiego. Publikowal w ..zbiorze Wiadomości do Antropologii KrajO\\'~j". \\ ... Sprawozdaniach Komisji Językowej Akademii Umiej"tności w Krako\\ic". \\ ..Cia/ceie I.wO\\'skicj" ... Klosach" .. :rygodniku Ilustrowanym". a także \\ \I'ydawnietwaeh miejsc()\\ yeh ... < iazceic Kicleckiej" i ..Pami';:lniku Kieleckim". Chociaż czasami określany zbyt trafnie wydawcy reprintu) wym profesjonalistą Świadczy i redakcje. z którymi mianem amatora lut> regionalisty-amatora (jak to stwierdzili niebyljednak. jak wynika ehoeiai.by /c \\'znO\\'ionej pracy. prawdzio Iym także liczba publikacji (ponad ISO). jak równici. instytucjć wsp<'llpnlco\\al oraz uznanie jakim si" eicSl> 1 \1' ouaeh Oskara Kolberga. l/a/erialy do elllografii IlIdll po/skiego::: okolic A:ielc po raz picmszy uka/aly si" 1878 -1880 w \Iyrnienionym ju/ ..zbior/e Wiadomości do /\ntropologii KrajolVej"'. .wydanie lego najważnicjszego dzieła ks. Siarko\lskiego opublikowano \1' poczytncj serii niczej sygnowanej .. kluczykićm" przez Instytut Historii Wy/szej SAoiy Pedagogicznej cach jako 26 z IV latach Obecne ~\yda\lw Kiel- kolei pracę. , Podstawą wydania omawianych dzid ks. WI. Siarkowskićgll ,q: .I/atalll/l' do etl/ogra/il IlIdu polskiego ~ okolic "·Iele. cz. 1-2. Kraków 1878-1879. s. I-III (odh. zc ..Ihioru Wim!ollHlsci do Antropologii Kraj()\\ej" 1878.1.2. s. 209-2W: tamie. 1879. t. ~. s, 3-(1): ,I/([tenu/y do etl7ogra/i/ /lId/lIWlskwgo :::okolic I-:Ie/e. cz, 3. Kraków 1880. s. 3-10-1 (odh I,C .. Zhioru Wiadolllości do Alllropologil KraIO\\Cj" lXXO.!. -1. s. 8~-18·t). �153 POI.)'cja /.Osia/a starannic przygotowana pod \\zględem .:dytorskim przcz Lidię MichalskąBrachę i Krl.yszlol~l Brachę, kid.:ckich historyków specjalizuj'lcych się w tematyce antropologii historyoncj i hisloriogralii. Poprzcdzona jcst wstępcm profcsorów Instytutu Historii WSI' w' Kieleach. ks. f)anida Olsze\\skiego i Wicsława Cahana. oraz bihliogralią prac dotyczących [lostaci i twórc/.Ości autora ,1/iI{er/aló\\'. I JZllpełnicniem jcst artykuł omawiający osobę i twórczość ks. WI. Simkowskicgo. napisany prze/. wspomnianych edytorów oraz artykuł dotyczący piśmicnnictwa kapłana. autorstwa Waldcmara Firleja. Punadto Danuta Krzcśniak-Firlej i Waldemar Firlc.j opracowali katalog publikac.ji księdza WI. Siarkowskiego. Najw,L'nicjsz,! Cl.ęści'ł publikac.ji jest oczywiścic reprint dzicwiętnastowieeznego wydania ,\farer/aft)l\' do ell10gmjii /I/du flolsk/ego :: okolic K/elc. a w łaściwie trylogii omawiającej materialne aspckty Jycia codz.icnnego ludności \\ tzw. regionic kielcckim. jej zwyeząje i zabobony rolniczc. domowc i gospod'lrskic. wrcszcic Z<1\\icraj'1cej [lieśni micjscowego ludu - historyczne, dz.iadowskic i IegcndO\\c. kolędowc ... wojackic", wcselne i miłosnc. oberki i krakowiaki. PlIblikalja dzida księdza Siarkowskiego niesie z.c sobą zasób niezwykle interesujących inI(JrInacji, z kll)rych do lej pory niczbyt często korzystano. Stanowić możc dla kieleckich historyków-regionalist(m ciekaw c źródło wiadomości uzupełniających suchy niekiedy. źródłowy przekaz statystyczny. Ksi'łdz SiarkO\\'ski bowicm nie mierzył i nie ważyl dziejowych pozostałości, l.ajmO\\ał się wlaściw ic \\ pcwnym sensic duchem narodu. wypełniającym oczywiścic materialne aspckty codzicnnej rzcC/.) \1 istości. To. co znajdziemy na kartach jcgo Materialów. zachowało się do czasów obecnych jcdynic w części w zbiorach muzdm historycznych i etnograficznych. Odsl.ukamy tutaj l'(')\\'IlieJ pcmle opisy manc z nie tak dawncj przes:rlośei lub nawet z czasów obccnych. Nic tak dawno bo\\iem. wc wtorkowe i piątkowe ranki na ulicach Kielc można było sł~ szeć turkot chłopskich wozów jadących na targ. a gdzieniegdzie widać było kobiety w charakterystycznych czarno-czlTwon\'ch zapaskach (teraz zapaski zobaczyć można już tylko w Górnie. Krainic. Bie!inach. i to pr,lcważnie w dni świątecznc). nioS<lcc w lobolkach scry i śmietanę dla za[lrzyjai.nionych rodl.in micSlczai1skich . .lak pisal ksiądz Siarkowski: "wlościanki z Czarnowa. St:ydl(l\\'ka. I)ymin. mkka i śmietanki". I)IHllaszowic. iV1ójcz~. Zagórza, dostarczają mieszkalicom Kielc codziennie l kart tej publikacji poznajemy. że głównym artykułem żywnościowym ludu kicłeckiego były ,1lemniaki pOd,I\1 anc w róJn~ ch odmianach: z Jurcm. słodkim mlekicm. serwatk", Poznajemy takie potnl\\Y. jak np. pituc!l. szwcdy i tatarczuchy. Dowiadujcmy się. że ludność z okolic Kielc /ajlTllmala się np ... robicnicm miole! "lub w zimO\\cj porze lowicnicm po jalowcach kwiczołów na sidla. czyli pętclki sznurowe przymocowane do kolków w zicmię wbitych" (niektóre zwycz,~ie ..kickckicgo ludu" Sil aklualnc do dnia dzisicjszego. co wynika chociażby z obserwacji kicleckich targowisk lub dzialalności św'iętokrzyskich klusownik(m l. Ksiądz WI. Siarkowski pi:i/.c równiej o tak I.apomnianych faktach. jak np. granic hejnałów l kicleckiej w icJy katedralncj. o obyczajach górniczyeh zwi'l7.anych z obchodami Barbórki, o duchu górniczym w grocic Inlcrcsującc Sił malerial~ na Kadz.ielnl. o mundurach gwardii biskupicj. z /akrcsu lecznictwa ludowego. Ks. Siarko\\'ski przytacza stare, za- pomnianc. ludll\lc reccpty: ".leżcli kogo 1\ gardle boli. to powiadają, że taki człowiek ma żabę, wi.;c na pozbycie się tcgo bIllu potrl.cba złapać bądź jaką żabę. owinąć ją w' szmatkę i przyłożyć na gardło"; ../\b~ ustala cholera. potrzeba z tej wsi. gdzie la zaraza panuje, umarłego na cholerę pochować na stojąco". Wydaje się. Jc brak we wstępic do publikacji map lub szkiców uwzględniających zakres terytorialn~ badali pnl\\adzonych przez ks. WI. Siarkowskiego. Jednakże - jak pisze sam autor ctnograliczna granica "stroju wlościan okolic kieleckich rol.poCZ~ na się od wsi Morawica i eiągnie si.; na pl'llnoc II d\\tich kicrunkach: ku Piotrkowu i Radomiu('). Na wschód prawie dotyka pasma gór św ięlOkrzyskich. a na lac!H'ld sięga aj, za ł.OpUSLllO". Warto dodać. że jest to jeszcze .i<:dno okrcślenic Vw. regionu k icleckicgo. Iym razcm z punktu \\idzenia ctnografa. ,I/aler/aly ks. Władysława Siarkowskicgo trz,eba polecić nic tylko etnogral()m. Zaintercsować się nimi p(m inni historycy opracowujący Illonogratię Kiclc i regionu. którzy do tej pory ze spu- ścizny księdl.a korz) stali w nicwielkim zakresie. Przykladcm może być interesująca kwestia ubioru męskicgo z okolic Kiclc pr/.ynosząca choć marginalne. to jednak intercsujące wiadomości �154 dotyczące przemysłu \\ Zagł.;biu Staropolskim. Pisze b(l\\iem ks. Siarkowski: ..W mi<:jscowościaeh. gdzie były lub istnieją jeszcze fabryki górnicze. chlopi. chociażby lrudni'lcy si.; tylko rolnictwem. używają ubioru górniczego. zlużonego z sukmany z cicmno-siwego sukna. bez wylogów u klap. rękawów i oblamówki. Na tej sukmanie biegną \\ d\\óch rz.;daeh guziki mosi.;żne. na których widnieją dwa mlotki na krzy? złożone". To materialnc ś\\'iadectwo istnienia w XIX w. kategorii tzw. ehlopów ~ robotników nic zostalo do tej pory dostrzeżone (w Dziale Historii Muzeum Narodowego w Kielcach przechowywany jest tego typu guzik). Postulować należy także \\ydanie drugiej części twórczości ks. Siarkowskicgo. zawierającej materialy rozsiane \V prasie codziennej ukazuj'lcej siO; w Kn')lesl\\ie Polskim. czy IV Galicji w końcu XIX w. (na szczególną uwag.; zasługuje tutaj cykl publikacji z ..ciazdy Kieleckiej"". w których autor z.ajmuje si.; n')\mież hislOri,\ miasta i jego zahylk()\\·). W postaci reprinlu czytelnik otr/.ymuje cieka\\y material iródlo\\y. przydatny w badaniach historycznych i etnograficznych. u/.llpelniający wiedzę o regionie kieleckim. Jan Elżbieta C e s a l' z. Chłopi .\}nte::y, parasynte::y i podręc::niki it' polskiej myśli his/orl'c::llcj d::icjów ojc::vstych. Rzeszów dO/H' /lOro::hioroit'cj (j/ólI'kll /795-/86-1 . 19<)<).ss. J20. Nic ma nąjmniejszej \qtpliwości. że historia nic jest i nic moi.e być dzicdziml autonomiczną, oderw:mą od i.ycia i jego problemów. skoncentrowaną jedynie na realimcji zadaJl ściśle pozna\\c/.ych. Przcciwnie. myśl.; że z.wlas/cza Polacy mają tego pełm! świadomość. historia Z<l\\'sze roz\\'ijala się pod wplywem życia narodu. ulcgała czo;sto jego presji. a jednocześnie sama na życie spokezne i świadomość ludzi silnie oddzialywala. Stąd tei. wszelkie studia naci wzajemnymi relacjami pomiędzy życiem a historiogralią mogą nam wiele powiedziel' zarówno o świadon1(lści historyczncj danych spoleczcllst\\, jak i o lI\\"arunklmaniaeh spokcznych tej skry akt;. mlOśei. którą nazywamy nauką. Wychodząc z takich. trudnych do zakwestiol1(]\\'ania ZalOŻell. Elihieta Cesarz. ukazala temat interesuj~ley nic tylko historyków. a mianowicie relacjo; pOl1lio;dzy iyciem społeczno-politycznym a myślą historyczną \V epoce porozbiorowej. W centrum uwagi badaczki znalazl si~' podstawowy problem tej epoki. problem chlapski. często wówczas ro/.\\ażany. budz'lcy wiele sporów i kontrowcrsji. W tej sprawie zabierali glos politycy. ekonomiści. prawnicy. działacze spoleezno-oświatowi. publicyści i pisarze. oczywiście takż,; właściciele ziemscy. a także historycy. Nic si)' SL.anojcdnak. co z wielu względów jest zrozumiale. najważniejslej stron)' sporu. samych chlopów. Byli wtedy jedynie przedmiotem historii. choć wszyscy dyskutanci - w różnym zresztą stopniu rozumieli doniosłość K\vestii agrarnej. a tym samym znaczenie problemu emancypacji chłopstwa. od C/ego zalei.ała w znacznym stopniu przyszłość narodu (a właści\\ ie mmct jego kształt I). a zwlasz.cza realizacjajego niepodległościowych aspiracji. Nie tylko dziś rozumiem)' - rozumieli lo Polacy w dobie późnego oświecenia i romantyzmu. przynajmnicj spora ich CZyŚĆ- i.e lI\v1as/czenie ehlopów było warunkiem rozwoju gospodarczego ziem polskich. ich cywili/ac)'jnego awansu. Jaką roi.,: odgrywali \\' tej narodowej dyskusji historycy. w jakim stopniu interesowali się przeszłością polskich ehlopów. jakie wyznaC7ali im miejscc w dziejach narodu. przeszłych. alc i poniekąd przyszlych? Czy i w jakiej mierze - pyta aUlorka pracy ~ ówczesne dziela historyczne pomagały zrozumieć doniosłość K\\estii chlopskiej. konieczność ich u\\laszC/enia. konieczność ich pełnego uobY\\illelnienia? Pragnąc odpowiedzieć na powyisze pytania. E. Cesarz poddała szC/egółowej analizie kilkadziesiąt syntez. paras)'ntez i podręczników dziejów Polski. napisanych i opubliko\\anych w epoce porozbiorowej. Wśród autoró\\' wybranych do analizy dziel widniej~\ n<l/l\'iska najwiyks/e. m.in. J\danH\ Naruszewicza. Jerzcgo Samuela Bandtkiego. Joachima Lelewela. JÓ/el~l Szujskiego. Pisali oni syntezy i paras)'ntczy (ten termin przyjęła au lorka na oznaczenie prób opisu nic całych dziejów Polski a jedynie pewnych epok). niektórzy I nich (Lele\\c1) taki.e podn;czniki, Wśród �155 aulorów podr,,:czniktl\\ mamy z koki m.in. Iz.abel,,:Czartoryską. Lukasza Gołębiowskiego. Lucjana SiemieJ\skiego. Bibian,,: Moraczel\ską. Franciszka Sakzego Dmochowskiego, Władysława Ludwika ;\nczyca . .lui: te mVlliska dowodzą. a jest to tylko wybór, że historią Polski lub jej popularyzacją parali si,,:członkowic clity intelektualnej naszego narodu. Jako ciekawostkę można zanotować. iż E. Cesarz dokona la także analizy poróllnawczej podręcznika dziejów Polski napisancgo. bardzo zl"eszt,\ nieobieklywnie i zjadlil\ic. przez Rosjanina - Mikołaja Pawliszezewa. Jak zatem II idzim~. II cpoce porozbiorowej. mimo I\szclkieh trudności na przykład związanych z cenZlIrą. o hislorii Polski pisano Iliele. ukazYI\aly się dzieła o charakterze syntetycznym i parasynlctyemym. a lakże podn;czniki. IVIym podręczniki dla ..Iudu" (w iSlocie bowicm do ludu onc nic docicrały). Jakic l\Ilioski 1\)'Ciągnę/a autorka z analizy owego zbioru zróżnicowanego zreszt'l pod Ilieloma wzgl,,:dami. choćby pod względem poziomu naukowcgo i zakresu popularności') Jakic tcndenejc i regularności daly się zauważyć w poszczególnych okresach doby porozbiorowej (do IX6-ł roku). patrząc na omawiane - i obficic ku dobru czytelnika cytowane. - prace z punktu widz,cnia. prz~ pominam. problematyki chłopskiej. Pisze E. Cesarz: ..Zauważyć przede wsz)'stkim należy ścisły zwi'lzek pomiędzy wzrostem znaczcnia problemu chłopskiego w życiu spoke7.llo-polityeznym. gospodarcc i kulturze a rozwojem zainteresowaJ\ dziejami chłopów. W miarę jak spralI a wlości,1I1ska slawala się coraz bardziej paląca. autorzy syntez. parasyntez i podręczników dziejl'lII' Polski poświęcali chłopom coraz więcej uwagi". i\. Naruszewicz przeznaczył w czasach jeszczc stanislawowskieh O.S% objętości swej syntezy chlopom. w dobie romantY/ll1u Joachim l.elem.:1 aż :W°l.•. ale to był absolutny rekord. przeciętnie autorzy poświęcali im Illedy S.7°". lebllll\. W podn;eznikach z kolei. IV okresie mi~dzypowstaniolVym, autorzy poświęcali chlopom przeciętnic z~lledwic 2.6% tekstów. co i tak było blisko 2 razy więcej w porównaniu z podn;cznikami poprzedniego okresu. tj. wydanymi IV czasach Księstwa Warszawskiego i konstytucyjncgo Królestwa Polskiego (do roku 1830). Oezywiścic tego rodzaju wskaźniki nie mówią wszystkiego. ważne jest nie tylko to, ile miejsca pośl\i.,:cono chlopom w syntczach. parasynlezach i podręcznikach dziejów Polski. ale co tam o nich pisano. jak prz.edstawiano ich dzieje. ich roię w życiu narodu w poszczególnych okresach historycznych. Pod tym wzgl.,:dem bywało bardzo różnie. szczególnie w przypadku podręczników. Naruszewicz. I.clewel. Bandtkie. wybitni uC/.eni ..starali się przekazać mlodzieży więcej II iadomości na temat dziejów chlopów. dbali też o to. aby były one w miarę starannie dobrane i odpowiednio ze sob'l powiązanc". W większ.ości jednak podręczników dominowały ogólniki, informacje fragmentarycznc i chaotyczne. a nawet zdarzały sil,: nierzadko ..kłamstwa pedagogiczne": ..naei'jgano". sztucznie preparowano inrormacje (np. przekazywano czytclnikowi całkowicie kłamliwy ..fake jakoby Kościuszko uwłaszczył chlopów') ... wybielano" politykę szlachty wobec włościan itp. Zdaniem autorki owe ..kłamstwa pcdagogiczne" nie budziły wówczas wielkich protestów. o ilc ..ccl był s/.Iaehctny. godny poparcia". Stanowisko polskiego spoleezel1stlla epoki porozbiorowej IV kwestii chlopskiej nie bylo bynajmniej jednoznaczne i konsekwentne.' Ten brak konsekwencji odbił się na polskiej historiografii tego okresu. do pell·nego stopnia pobrzmicwa on także w słowach autorki zamykąjących tę niezmiernic interesuj'lul i ccnną prac.,:: ..można slwiadzić. iż analizowane przez nas syntezy. parasynlez~' i pour.,:cmiki uziejów Polski IV swej większości dobrze przysłużyły się uwrażliwianiu sumiei\ polskich na nicdol.,: chlopów. a tym samym - w jakiejś mierze ~ wspierały działania zmierzające do popralI)' polo/enia tej warstwy społecznej. Jednak tylko nicliczni autorzy zaangażo\\ali się g";hiej IVsprallę uwłaszczenia chłopów. Większość nie ząjmowalajasnego stanowiska II tcj kweslii. poprzestalI ala na ogólnych postulatach dotyczących likwidacji ciężarów feudalnych. uobYllatclnienia i ..oświeeenia" chłopów. W tym zakresie polska myśl historyczna doby porozbiorowcj nic II pclni sprostała Ilymaganiom czasu. Uwłaszczenie chlopów dokonało się. jak wiadomo. za Spl"<lIl',\zahorcóll'. nie tylko dlatcgo. że krępowali oni wszelkie polskie działania II tcj dziedzinie. ale także i dlatego. /e działania owc nie mialy należytego poparcia spolecznego. Kto Ilic. czy jak'lŚ cz.,:Ść(skromną oczywiście) win)' za ten stan rzeczy nic ponoszą autorzy syntcz. parasyntcl i popularnych podr.,:czniktll\ dziejów Polski". Ryszard Kantor �156 Vioktta Kra II c z Y k - Was i I c w s k a. A IDS. ,\Iue/ium Uniwersytetu Lódzkicgo. Lódź 2000. ss. 120. 12 fot. nlb. l//1/rlipologic::I1£:. Wydawnictwo W bieżącym roku ukazała si~ nakładem Wydawnictwa Uniwcrsytetu Lódzkiego monografia autorstwa Vioktty Krawczyk-Wasilewskiej .. ·/lDS. Slue/ium onlrli/)()Iogic::nc. Ksi,\żka ta jest interdyscyplinarnym wkladem do antropologii kulturo\\cj i spokcznej. IlllklorYSlyki oraz bioetyki w kontckście badań nad współczcsnnścią AIDS jcst przewlekłą \\yniszCi'.ającą i nieuleczalną chorobą powstaj'1cą na skutek nabytego braku odpolllości organizmu. Nazw~ choroby określa siy akronimcm AIDS (ang. Ac({uired Imm/ll1odejiciency 5;vl1drome - z.espół nabytego upośledzenia odporności). Innymi używanymi skrótowcami są: SIDA (rr. S)'i1e/rome de l'immul1o-e/(Uicience l/c({/lise) i SPID (ros. Sindrom priobrieliol1lwf!,o im/ll/ll1odejicila) . ..Choroba kOlica XX wieku -- AIDS -jak piszc Autorka \\e wstypic .. jest tak" samą chorobą jak wszystkie inne. nic do kOlica rozpoznane i niculeczalne przypadlości organizmu ludzkiego. z którymi boryka si,. \\spólczesna mcdycyna. I. drugiej zaś strony AIDS jest chorobą wyjątkO\\ą i osobliwą. symbolizuj'leą kryzysową problematyk<; cy\\·iliz.acji (kultury) postll1odernistyczncj. ( ... j Od lat osiemdziesi,\tych globalny wymiar AIDS - tej «dżumy XX wieku» - jako zjawiska pandemicznego \\'ywoluje lokalne nami~tnośei. 1l10ralizatorst\\n i uprzedzenia. które są cz~ścią symbolicznego Iyku człowieka wobec \\ spólczesnej cy\\ ilizacji niepewności. nacechowanej relatywizmem wartości i norm". Mając na uwadze spccyficz.nc i symboliczne znaczenie problematyki AIDS. autorka zainteresowala si<; tą tematyką już na początku lat dz.iewięćdziesi'ltych. ProwadnIC wlasnc. przyczynkarskie badania \\ Zakładzić Folklorystyki Uniwersytetu U>dzkicgo. śledziła równocześnie krajowe i zagraniczne piśmiennictwo w zakresie szeroko pojętego eko-antropologicznego oglądu zjawiska. Rezultatem studiów jest omawiana książka. Rozdział pierwszy r..AIDS jako zjawisko biomedyczne") podejmuje problematyk<; etiologii AIDS. zaka/enia IIIV i /.\\i'jZanych / nim okoliczności zwiększonego ry/yka. przedSla\\ia obraz epidemii IIIV/AIDS na ś\\iecie i \\ ł·:uropie. Autorka ujmuje z.agadnienie pod kątem medycznym. spoleonym i statystyunym. pokazuj'le dynamikę rozwoju epidemii na świecie od jej początku do końca Illllll roku. N iezwykle cenną wartość poz.na\\czą ma umieszczone na kOlicu ro/.dzialu ..Calendarium wiedz.y o :\ IDS". Zawiera ono daty najważniejszych wydar/eJi z\\iązanych / rozwojem chorohy i naj donioślejszych osiągnięć w walce z pandemią. Rozdzia! drugi (..HIV/AIDS \V Polsce") dotyczy problematyki HIV/AIDS na gruncie polskim w kontekście instytucjonalnej walki z epidemią Rozdział ten uwzględnia informacje o charakterze historycznym i statystycznym. dane zaś obejmują okres od 1985 do końca 1999 roku. Przedsta\\iono \\ nim aktualną sytuację epidemiologiczną. programy rząd 0\Ve i międzynarodowe walki z chorobą. Autorka podkreślila prewencyjną. edukacyjną i terapeutyczną rolę organizacji pozarzqdowych dzialająeych na tym polu. a także stanowisko Kościoła wobec problemu choroby. Na szczegółnq uwagę etnolog6w zasluguje rozdzial trzcci książki ..AI DS - n(ma choroba Cly od\\ieczna plaga'r' Stanowi on illlerprelaejy problematyki III V/AIDS w kategoriach kulturowych ze szczególnym uwzgl<;dnieniem symbolicznego aspektu zjawiska. odniesionego do tradycji plagi (z.ara/y) w świetle literatury pr/edmiotu (od starożytności po \\·spólczesnośćj. Autorka rozważa przebieg epidemii AIDS wedlug tradycyjnego scenariusza plagi ... Początek epidemii - pisze Autorka - \\iąza! się z,\\\'sze z minimali/()\\aniem zjawiska przez zdrową część społeczności. odnosz.ącej ehorob<; do obcy ch. inn) ch. gorszych. pokaranych itd. W okresie epicentrum szerzenia się zakaże li typowymi reakcjami społecznymi były następujące zachO\\ania: poszukiwanie «kozIa oliarnego». rzekomo \\ innego sprowadzeniu zarazy; n:ejonalne i irracjonalne. prze\\a;i.nie bezskuteczne próby opanollania ehorohy: oliarność w udzielaniu pomocy chorym przez rodziny i lekarzy. okupiona częstokroć /.akażeniem i śmiercią opiekunów (pozy ty \\Il e postawy mniejszościowe): stygmatyzowanie i izolowanie chorych. Cl~sto porzucanych przez. bliskich i lekar/.y. ueiek,\j'1cy-ch z miejsca zagroi.enia (negatywne postawy \\'iększośeiowej: «oswojenie>.> śmierci. porzucanie trupów. ni\\'elacja rytuałó\\ pochówkowych: chaos. bezprawie i rozpr/ężenie morale: og61na atmosfera paniki. zagrożenia i strachu. Epilog zaś scenariusza obejmuje kolejno: wygaśni~cie epidemii: wyludnienie demograficzne: spustoszenie �157 ekonomiczne wraz I. konsek\lencjami politycznymi: ożywienie religijne: zmiany w obyeząjowości: adaptacje oealakj populacji do nowej rzeczywistości: reaktywowanie norm i wartości: powolną niwelację zhiorowej pamięci o tragicznym pi<;tnie «dawnej» już plagi'". Zdaniem Autorki, epilogu chorohy nic znamy. gdyi owa ..Apokalipsa XX wieku'" trwa i rozgrywa się w globalnej I\iosce na oczach milionóll Ilykształconych ludzi. W rozdziale czwartym (.,«My» - «Oni». Postawy wohcc AIDS") zaprezentowano zatem poghldy owych ..wykształconych'" ludzi na temat epidemii AIDS. Autorka przeprowadziła antropologiczną analizę postaw wybranych grup społecznych wohec tego probkmu. Przedstawiono tu poglądy społeczności zdrowej wobec choroby, chorych i zaka/onych. a takie wizerunek społeczności dotkniętej HIV/AIDS. W świetle badań sondażowych I. kOlica lat dziewięćdziesilltych i literatury przedmiotu Autorka ukazała stosunek obu tych grup pod kątem swojskości i obcości kulturowej. Zaprezcntowano przy tym funkcjonujące II naszym kraju i najbardziej POII'szechne mity o chorobie i chorych. Do ostatniego rozdziału monogralii (..Folklor AI()S") posluiyły zebranc pr/.ez Autorkę materialy tercnowe w postaci narracji biogralicznych oral innych form folkloru słownego i wizualnego. Materiał folklorystyczny w postaci mit{l\v o chorobic i chorych. narracji wicrzeniowych. dowcipów. zagadek i graffiti posłuży! do egzemplifikacji postaw spokcznych i mentalnych wobec pandcmii HIV/AIDS jako jednego z zagrożeń cYllilizacyjnych wspólczcsnego świata. Monogralia Violetty Kn\l\czyk-Wasikwskiej. będąc pierwszym w Polsce opracowaniem na temat HIV/AIDS dokonanym przez etnologa i folklorystę. jest niezwyklc cenną pozycją dla badaczy kultury tradycyjnej i współczesnej. Z tradycją bowiem lączy AIDS wiele różnych czynników. Wc \\spółczesnyeh hcterogenicznych społeczeństwach istnieje silna tendencja do nawro· tów myślenia tradycyjnego. zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych i niebezpiecznych. takich jak epidemia Al DS. Negatywne. stygmatyzujące chorobt;: i chorych postawy odzwierciedlają elementy tradycyjnego światopoglądu wobec zjawisk nieznanych i groźnych. ujawniając silę izolacjonizmu ś\\iadomośeiowego jako ł;lktu długiego trwania w dziejach zbiorowej mentalności. 7. tradycjlj wią/e się tcż społeczny ..scenariusz" przebiegu epidemii. którego struktura nie zmienia się od wieków. Nalomiast ze współczesnością hlczy AIDS problematyka kryzysu wartości i norm lITaz z typowymi dla schyłku \Iieku dylematami. wyraLąjącymi brak poczucia bezpieczeństwa, relatywizm moralny i niepellllllŚĆ jutra. Problematyka AIDS stawia więc współczesne społeczeństwa przed 11')'l.llanielll. jakimjcst walka z epidcmią Jest to wyzwanie nie tylko dla nauk biomedycznych. ale też dla polityki i pedagogiki społecznej oraz antropologii kulturowo-społecznej na poziomie re11eksji stosowanej. Pandemiczny zasięg AIDS powoduje. iż mimo zróżnicowań geopolitycznych. ekonomiCll1ydl i kulturowych ..globalna wioska" współzależy od siebic nic tylko na polu walki z chorobą ale tei. na polu współpracy IV tworzcniu nowego typu solidaryzmu, nowej etyki. praw i pluralizmu moralnego. Takie właśnie przesIanie można odczytać w studium Violetty Krawczyk-Wasilewskiej. Najtratniej możnaje uj,jĆ slowami Autorki - "od antropologii l.;ku do antropologii nadziei". Maria Antonina Łukowska I'ioletta Pr:.erembska Tomasz S z I e n d ak. Technomania. GRAFFITI Be. Toruli 1998. ss. 105. (vberp/emię w :.wierciadle socjologii, Wydawnictwo OLU przed nami książka młodego badacza dotycząca problemu nader współczesnego, gdyż znanego z ga/.eL telewizji lub bezpośredniego doświadczenia ulicy. Chodzi o zjawisko młodzieżOllyeh imprez tanecznych odbywających sit;: przy muzyce techno (rave party). Fakt zaistnienia takiej pracy I. pogranicza socjologii i antropologii kulturowej jest o tyle budujący, że ów aspekt codzienności b: I dolychCl.as skrzętnie omijany przez polskich badaczy współczesności. �158 Tym większe należą si.,: słowa uznania dla Autora za podj<;:cil:wysiłku zmierzenia się z tym. dotychczas zaniedbanym, obszarem kultury popularnej. Tomasz Szlendakjest doktorantem w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Mikołąja Kopernika w Toruniu, a jego zainteresowania naukowe ogniskują się woklll problematyki małych struktur społecznych. socjologii i antropologii stosunków między piciami oraz kw..:stii jakościowych metod badań społecznych. Czytelnik mial już okazję zaznajomić się z j..:go publikacjami m.in. \v"Odrze" i "Studiach Socjologicznych". teraz może zapoznać si.,: l plonem pracy magisterskiej. Jakie zamierzenia ló.ą u podsta\\ Technomanii'? ..Celem nini..:jsz..:j pracy j..:sl opis spo!ccznego fenomcnu technomanii. próha wskazania socjologicZl1;.ch i antropologicznych. jakościowych metod jego badania. następnie ścicżek j..:go teoretyczn..:j interpr..:tacji. a takż..: postawienic hipotez dotyczących tego, czy techno jest jedynie wielosaonową mod'l mlodzieżową czy też posiada cechy hardziej trwa/ego «nowcgo ruchu spolcczncgo»" (s. I O). Książka składa się z trzech rozdziałów. wstępu i l.akoiJcz..:nia. W cl..,:ści pi..:rwszcj zatytułowan~j ,.Technomania w ponowocz..:snej popkulturze" Autor najpierw prz..:dstawia ogólną panoramę ponowoczesnego spolcezeiJstwa (upadek I11danarracji. pluralizm. kultura popularna itp.). koncentrując się zwłaszcza na kategorii ..syndromu znudzenia". Według niego nuda. która charakteryzuje postawę ludzi w społcczeiJstwie konsumpcyjnym epoki postindustrialnej. hierze swój początek z upadku tzw. wielkich symholi religijnych, spowodowanego przesytem ich przedstawiania w środkach masowej komunikacji. Następnie zapoznajemy się z histori'l galunku muzyki techno oraz imprezami tanecznymi organizowanymi w jej rytmach. hy później. poprzez opis mody panująct<i wśród jej uczestnikó\\ i ich fascynacji świat..:m techniki e1ektronicznei (internet. komputer), dotrzeć do podsumowujących rozważaiJ o tym. czym jcst technomania: suhkulturową modą. kontrkulturą subkulturą czy ruchem spo!ccznym') Tomasz Szkndak analizując różnice pomiędzy tymi kalegoriami równoczcśnie wskaz.uje. iż j..:dnoznaczna odpowiedi na powyższe pytanie jest niemożliwa: tcchnomania stanowi zja\\isko wi..:lll\\ymiarowe. Na pierwszej p/aszczyi.nie możemy widzicć w niej jedynie modę. podczas gdy na drugiej da si.; dOS1U:CC wyraźne cechy subkultury (np. kontestacja kultury dominującej przy jednoczesnym uczcstnict\vie \Ii jcj świecie). na trzeciej natomiast jesteśmy w stanie wyodręhnić ..:lcmenty ruchu spo/cclllego (np. :::ippisi w Wielkiej Brytanii). Rozdział następny - "Za drzwiami tcchnoświata" - najpierw pokrÓtc..: zaznajamia nas z użytą metodą zhierania danych empirycznych oraz specyficzną sytuacj'l antropologa jako badacza współczesności. hy później wprowadzić czytelnika w świat t..:chno. Podstawowym narzędziem przeprowadzonych w latach ł992-1995 badaiJ terenowych h;.la clnograficzna ohs..:rwacja uczestnicząca. doprowadzona aż do punktu ..badania poprzez wspólne doświadczenic" (s. 56). Z kolei obszerny opis. rzeklbym w dużej mierze fenomenologiczny on1/. interakcjonistyczny. wyników owej obserwacji daje nam szczegółowy obraz polskiego technoparty. Autor stara się ukazać. jak sam powiada ... dwic doby z życia technomana" (s. 59). prz..:dstawiając przygotowania uczestników imprezy. miejsca. w których się odbywa. zachowania uczestników podczas jcj kol~inych etapów. strukturę statusó\\ i ró l spo!ccznych. praktyki zaż.y\\ania narkotyków oraz odczucia transowe. W części ostatniej i zarazem najistotnicjszej z punktu widzenia antropologa - .,Struktura cyberplemienia. antropologia świata techno" - Tomasz Szlendak podcjmuje próh.; interpretacji zjawiska techno za pomocą narzędzi teoretycznych zapożyczonych z prac Anselma Straussa. Victora Turnera i Mireca Eliadego. Nasamprzód proponuj..: jego opis za pomocą kategorii świata spo!ccznego zaczerpniętej od Straussa. gdzie zwraca baczml uwag.; na takie ekmenty. jak czynności, siedziba. technologia. organizacja. segmentacja i areny sporu. Później prz..:chodzi do jego ujęcia w perspektywi..: Turnerowskiego rytuału liminoidaln..:go. T..:chnoparly jawi si.; tutaj z jednej strony jako rytualny taniec. dzięki którcmu jego uczestnicy odnawiają ..nil: grupowej wspólnoty. która w dobic cywilizacji techniczncj i silnie sformalizowanydl stosunków społecznych po prostu znika" (s. 87). z drugicj zaś jako sposóh spędzania czasu wolncgo. Nast.;pnie dokonuje ryzykownego przyrównania taiJca podczas imprez przy muzyce techno do praktyk szamaiJskich znanych z tzw. kultur pierwotnych. Całość tcgo rozdziału k<)lluy przedstawienie uczestników ravów jako członków nowoplemion w duchu koncepcji Michda Malfcsoli·ego. �159 Pora na pr()b.,: occny !echllo/lwllii Tomasza Szlendaka. Nic ulcga dla mnie wątpliwości. że jest ona odważnym \\ krou.en icm na ścieżk.,: zwaną antropologią współczesności. tym śmielszym. że przclamui;IC) m pe\\n,\ lini.,: posl.,:powania cz.,:sto obccną w pracach polskich badaczy koncentrujących si.,: na kwcstii kultury popularnej. linii którą można by nazwać hermeneutyczną. Otóż rodzima antropologia /.ajllllljilca si.,: tym obszarem zwykle ogniskuje swc zainteresowania na interpn:lacji tckstó\\ kultury popularnej marginesując kwestie nadawcy i odbiorcy. Jeśli przyjrzymy si.,: ehoćb) Ir\l"jlc~esllci Bihlii PO/lpe1"ll1J1Moniki Sznajderman, Mi/ologiom popularnym pod redakcj<l Mirosl<l\\a C/.aji cr) wrcszcie niektórym tekstom publikowanym w.,Kontekstach'·, to łalwo doslrZeżCm). ii poszczególnc _. często błyskotliwe - analizy na temat przekazów zawartych w lilmach Cly reklamach nic są konfrontowane z badaniami empirycznymi. Trochę szkoda. ie tak si.,: d/.ieje. gdyż /.jcdnej strony istnieją calkicm niałe wzorce płynące z brytyjskich studi()\\ kulturowych spod i'.naku Davida Morleya. z drugi<:j zaś. podobny typ refleksji jest już upralI iany \\ Polsce pr/.C/. filmoznawców i kulturologów \V rodząju Andrzcja Gwoździa czy \Vieslawa (Jodzica. Autor !i'chnol/lullii unika takiego posl.,:powania. w rzetelny sposób przedstawiając tło kultuWhO-SPOIeClIll: knomcnu. proponuj;lc pewne linic interpretacyjne i. co ważne. przeprowadzając jego badania empiryClnc. I tUlaj właśnic pojawia si<; naj istotniejsza. moim zdaniem, uwaga. Otóż nic mog<; si<; o[lrzcć I\Tai.cniu. sly krok 1\ kierunku zbadania iż rccenlOwana praca stanoIIi jakby część większej calości, pierwzj<l\l'iska techno. I krok ten uczyniony został wyraziście i przeko- nYI\aj'lco: zaJ")sowane lostały ram) teoret)ezne. przedstal\iono Geertzowski thin description badanego obs/anl- wr\~s/.l"ie zary/.ykowano kilka hipolez - mniejsza o to czy zasadnych - mąiącyeh Ilytlumaczyć populamo~ć i lunkcjon\manie fenomenu techno. Ale to krok pierwszy tylko, a droga do rozjaśnienia obram jesl dluga i kręta. Większość antropologów zainteresowałaby się prz.ede wszystkim pr/.ekonaniami uczeslników ravÓlV. spróbowałaby pogłębić swoją interpretację i Jag.,:ściC sIle opis). Socjolog I. kolei. wnikliwiej przyjrzałby się bazie spolccznej .,technomaniahm··. Tak lOZ) inae/.ej. p0!<le7.0ne podejście próbowałoby zapewne odpowiedzieć na pytania o poglądy i ieh srokcz.ne i.ródlo uczestników techno-party. a nic tylko opisać - a więc zinterpreIllI\aĆ w najprosts/.y sposób - ich zachowania. Do lego jednak konieczne jest już użycie jakiej!-ohl iek limn) I\ywiadu. Nielllniej to. co /Osia/o uczynione. zasluguje na uwagę. Moina lei. si.,: spierać ell' kolejność posl<;powania badallczcgo zastosowana przez Autora jest optymalna. W kwestii. co \1 illllo być piel"\\sze: badania czy teoria. obstawałbym jednak za stano\\ iskiem I'oppenl\\skiego hipolctyzmu. Tomasz S/.Iendak Ilydaje się pozostawać zwolennikiem indukcjonilmu. co II pon\l\ naniu z hogatą rcłkksją metodologiczno-epistemologiczną obecną II antropologii kulturowej. przynajmniej oel czasu Clifl(mla Geertza. stawia pod małym znakiem lap) tania jego antropologiClne aspiracje. Takie dokonania liloi'Olii nauki nakazywałyby ostrożność 1\ tej materii. Taka praktyka przynosi bowiem II idoczm: \\ ksiąiee nied<Ki'lgni<;cia pomi.;dzy uzyskanymi wynikami badań terenOII~'ch a konce[lcjami slaraj;\cymi si.,: je ująć w ramy teoretyczne. W efekcie część druga i trzecia nic maj'l ze sobą prócz tematyki i zgrabnych pomysłów Autora, zbyt wiele wspólnego. Być moie ol\oeniejs/.c b)'lob) s[lrelOyzowanie na bazie koncepcji Straussa czy Turnera pytań badawcz~Th i sprall·dz.enie ich 1\ empirii'.' Natura [loll)is/ych ullag jcst polemiczna i ich zamiarem było jedynie I\'skazanie innych. być moie lepszych. dróg ui.,:cia problemu. W pracy można jednak dostrzec także i mankamenty, z których II)różnilbym 1\ id.:. choćby i znacząco /1\laszu.a jeden. OtM okrojony ch. analogii mój głęboki pomięelzy sprzeciw technoparty budzi czynienie a szamanizmem. dają się być 11\) kłym cpato\\aniem czytelnika. Pomimo deklarowancgo zrozumienia dla ni/nic mi<;d/.y S) luaejami kulturowymi" (s. 10). Tomasz jakichkolktóre wy- na wstępie "pełnego Szlcndak w tym przy- padku nic 1\) ka/uje odpO\licdniej czujności. jaką popisał si.; (z nielicznymi wyjątkami) podczas uży\\ania TlIrnenmskicIJ kategorii liminalności. liminoidalności i communi/as. W jakiejś mierze Autora uS[lr<l\1iedli\\ ia 1~lkt. ii. korzystal I. religioznawczych opraCOWał) szamanizmu skażonych nieco perspd.l) 1"1 interpretacji adaptacyjnej (Mircea [Iiade. Nevill Drury), ale mimo wszystko ukazywanie f(lrI11aln)eh p{ld{lbiełisll\ pomiędzy praktY"'l szamańską a tańcem na imprezie techno (lIż)\\'anie narkolykl'm, rola rytmu wc wprowadzaniu w trans itp.) trąci zdroworozsądkowym �160 obrazem świata. Antropologowie hadąjący tt; dziedzinę (np. Audrey BUll Colson) prawdopodohnie zanegowaliby potoczne przekonanie o tym, że t<)rma zjawisk kulturowych pozost,~ie niezmienna a przckształca sit; tylko ich treść (np. rytm niekoniecznie musi być spostrzegany jako ~jawisko fizyczne powodowane przez człowieka a narkotyk jako suhstancja zmieniająca świadomość). Taka linia rozumowania jest zresztą tym hardziej dziwJl<L że T. Szlemlak wielokrotnie podkreśla różnice dzielące oha te fenomeny kulturowe. Czemu ma więc słu/.yć zaistnicnie rzeczoncj analogii'? Dodam jeszcze, że samo czynienie taKich porównań pomiędzy Kulturą picr\lotną a współezesll<\ Kulturą popularną możc być poznawczo płodne, choć nic na każdym ohszarze. alc dotychczasowe próby wyKazywały się o wicie bardziej posuniętą ostrożnością w tym względzie (np. Renć Ikrgera). JednaK pomimo tych wąlpliwości. całość pozycji prezentuje się solidnie. Dzięki niej zyskujemy barwny obraz stosunkowo nowego zjawiska społecznego. a czytelniK zaznajomiony z nim za pośrednictwem telewi/ji czy prasy. jest w stanic wyrohić sohie nieco inny pogląd na jego temat. Także stosunkowo szeroka prezentacja t/a kulturowego, spo!ccznego i technologicznego, na jakim zaistniało teehnopal1y, jest jej nicwątpliwym pluscm. I'odsumowuj<\c. S'ldzę, że jest to książka godna uwagi ze względu na tematykt; i warta przeczytania dla tych. Którzy interesują się mcandrami współczesnej Kultury. 1<lr::l'cjl/.c BI/fiński Elisabeth 13a d i n t er. Historia milo.ki nicza Volumen. Warszawa 1998, ss. 276. macier::_1'I1skiej, tłum. K. Choiński, Oficyna Wyda\',- Jeśli ktoś przxjmuje założenie. a tym hardziej gdy uwa/a za pcwnik. iż maeicrzyństwo ("miłość maeierzyllska") i towarzysząca mu miłość do dzieCKa są od zawsze wpisane w naturę Kobiecą. to lektura prowoKującej pracy E. Badinter może stanowić dla niego spory s/.ok. Otóż autorKa pisze historię miłości macierzyńskiej jako zmicnnego \\ czasie ohyczaju. nie jaKO przejawiającego się wszędzie i zawsze instynKtu. Zdaje sobie sprawę z zasKoCl.enia, Którc taKie stanowisKo budzi i tak pisze w przedmowie do kol~inego wydania pracy: ..Prawdą jest że przypadkowy charakter miłości macierzyńsKiej wywołuje u nas wszystkich straszliwy II;K. Ta nicznośna niepewność sta\\ia pod znakiem zapy tania naszą ideę natury alho naszą wian; \\' Boga . .IaKżc nąjlepszy ze światów może nieść \\. sobie. poza złem lizycznym. moralnym i mctalizyeznym. możliwość braku miłości macierzyńskiej'? Ludziom wierzącym oraz wielbicielom naturalnego determinizmu i towarz.yszącego mu porządku nicłatwo dopuścić laKą myśl. Tymc/.asem. czyż nie nadszedl już czas. hy otworzyć oczy na zakłócenia tego porz'ldku, przeczące normic? Jeśli nawet takie uświadomienie sohie przypadkowości zagraża naszemu Komfórtowi psychicznemu. czy nie należy w końcu wziąć jej pod uwagę i na nowo sformuło\\ać naszą dclinicję miłości macierZyI1sKiej? Zyskamy w ten sposób lepsze zrozumienie macierzyilstwa z Korzyścią zarówno dla kobiety. jak i dla dzieCKa". Autorka wychodzi z załoi-cnia. i.e miłość macierzYliska istnicje od najdawniejszych czasó\\. ale nie uwaz.a hy \\ystępowała ona u wszystKich kohiet Nie widIi \\ niej hynajmniej elementu niezbędnego do przetrwania ludzkiego gatunku. Twierdzi ponadto. iż dzieCKO mo/c "WYKarmić" (w sensie oczywiście szerszym, tj. utrzymać przy życiu i wychować) Każda inna osoba. nie tylKO matka. Do wypelniania ..obowiązków macierzyńSKich" - WCtUug niej - kohiett; może zmusić nie tylko miłość macierzyńska (jej istnicnia, podkreślam. autorka nic Kwestionuje, podaje W wątpliwość jej powszechność i wrodzony. naturalny charaktcr), alc także moralność. wartości społeczne czy religijne. I,godnic z tym rozumowaniem. stopień i pr/ejawy miło~;ci macierzyńskiej. a właściwie stosuneK do dzieCKa osohy lub osób. Które w danym spo!cCleilstwic są dzieCKU najbliższe. należą po prostu do ohyezaju. EuropejSKi ohyczaj zmusza kohictt; do miłości macierzyński~i. więcej: bże uważać 0\\'1 milość za naturalną instynKtowną A przecie/ .. powiada autorKa jeszcze w pierwszej połowic X VIII wieku miłość macicrzyr'lska hy la "milością nieobecną". �ł6ł Tak II la~nil' /.,11)tulml ,uw .jest pierwsza C/ęsc prac). ukazująca dziccko europejskie (raczej francuskie. ~d) j aulorka porus/a się [mm ic Ilyl'lcznic po opszarzc mcntalności społeczcństwa li·ancuskicgo. en OUI w i~cic nicco ograniC/a rangę jej wywoc!l)\r) pozbawionc w naj wcześniej'/ym dziccińslw ie opieki i miln~ci macicrzyńskiej. dziecko chO\lanc l. dala od domu rodzinnego. odd,l\\ anc nlamce. Status dl.iccka byl Iltedy niezmicrnie niski. matki .. nic poczuwały się do milosci macicrz)liskicj". gd) i - III /acyIO\\anC /.oslały akccptowane przcz autorkę wywody innego badau.a. I:. ShorlCra: ..pnstalla I\Sp('l!noty zmuszala do stal\iania dobra dzicl:ka na dalszym miejscu. /a innymi sprallami. t"kimi jak na przykład sprawnc kicnl\\anic gospodarstwcm rolnym albo konieczno~ć poma~ania męjmvi pr/.)' Ilarsztal:ic tkackim". Przcmian) oh\c/aju nast\'pO\laly wolno. ale hyly znamiennc. Nastąpi/o ..odkrycie" dziecka i d/iecil·lstwa. pojallila się IHl\Ia wartość spoleuna: milość macicrzYliska. Opinia społeczna. k.vwllowana międl) innymi przez litcraturę i publicystykę pedagogiczną (autorka podkrcśla v.czególn'l rolę J. .I. I{ousscau. klllr)'. jak Iliac!ol1lo. miłość cło dzicci uprawialjedynie teoretycznie. gd)i Ivlasnl' d/jcci oddal do pr/.yllllku'). wykn;owala .. noml matkę": karmiącą własną picrsią. npccn'l i oddaną. kohictę idcalną. RCZllltatem podniesienia społecznego statusu dziccka na co I.!oi)io się I\ick prl) C/) IL którc S<III' pracy starannic analiwwane - zdanicm E. Badinter b)la .. milość pr·l.)musO\la" (to tylul trl.cciej l:zęści pracy). rozszcrzcnic obowią1.ków macierzyllskich. powv.cehll<l (praw ic pow S/.cdlllal) rcalil.acja moddu matki-wychowawczyni. matkinauCl.yciclki oraz rl.cCl. jasna - odraza do ..zlcj matki". Kobi~ty. ni~ b~z oporów i dopiero /. czas~1l1 (w rll/nych warstwach spoleCl.nych proccs ten prz~bicgal rozmaicic). podporz<\dkowaly ,;ię telllU nakamll i. bal. /. masol:histyc/.ll<\ rozkoS7.<1 uznały milość mal:ierzyńską za daną przez naturę IÓrJnę rcalimllania się kobiccości. Dziś tl:n obyczaj. to jcst wymaganie od kobiet "naturalncj"" milo~ci macil:r/\ (lskiej. Uli aia aUlOrka La anachronizm. a calq sferę wychowania dziecka naleiy - Ilcdk niej call--0I1 ici,: /n::tllrmOllać. ullolnić od obligatoryjności. Tu już wchodzimy na grunl id~olo~ii odllolujc. rcministYl.:/n~j. do którcj -. z zastrzeieniami - autorka wielokrotni~ się zresztą J)/ido I:. Badinter bud/i mies/.ane odc/.lKia. Autorka bez wqtpienia prezentuje ciekawy sposób w idzcnia i inlnprdacji pr/cmian mentalności spolel.:/~ństwa li·ancuskicgo. a ponickąd i w ogóle ~uropejskicgo na pr/estr/.l·ni ostatnich trzcch wicków. Obraz przcmian osad/.ony jcst dość mocno 1\ histor') 1.:/.11\ ch in\dlach. pr/C/ co raczcj przcl--onujc. l. drugiej jcdnak strony. praca zdąje się micć okrcślon\ cel. w pisujc si, /.hylnio .- jak na ml'j gust _. we \I spókzesne próby zrclormol\ania s}'okczdlSIIl'J. II l"m taUe II pn',b) ustaknia nOII)'Ch relacji dziecko - matka - ojl:icl: - spoleOdlSlwO. Pn',p) tal--il' tr'lq ulopią. c/.ascm nai\\IH\ socjotel:hnikq i nieoezpicl:znym progresiImen\. Wzdragam się pr/nl akl:eplacj'l II'idu s"dóI\' autorki. l:O mo7.e oznaczać. że nalcżę dOI)ch. kl(\r/) . jak podkresla z przekąselll - dali się nabrać na mitmilości macierzyńskiej danej pl'ZC/ naturę. gdy tv ml.:/,"cm jcst ona rczultalem spolcczn)'ch pr/.cmian i skutkicm propagandy pmistllowc.i i rL!i;~i.incj. Jest po prosIu CI.) pl'liniej tak si, ,t,ulil·. obyczajem. kll'lry m07e ulcc zmianie i zapewne wcześnicj NiC/aleinic mi IIS/clkich /arllllów i lI<[tpliwości. któr)dl In:sztą autorka zd,~ie się być w pclni SIl iadom,J. i kl,',re przy I--aidcj okazji próbuj c odparować. jej praca j~sl gudna przestudiowania. lalliera II ick inspirująl') ch myśli i l:iekawcgo matcrialu historycznego. Pisząc na przykład o niskicj POZ) cii d/iccka. w ISCI. o pogard lic dla malej iSloty. co jej zdaniem było zWyl:Ząjem aż do poł<l\\) XV III wicku. L. Badinlcr podkrcśla nagminne trakIImanic dziecka jak zabawki. Przy tacia S!OIla Ilspl·,ICl.csncgo moralist) (1722 r.) skierowanc do rodziców: ..Traktujecic swoje dzieci ['Ik. jak onc traktuj,! SIWje lalki. Bal\icie si.,: nimi. póki sq I.abawnc. naiwnc i mówią śmieszne glupstclI b... \ Ie "icd) plldraslaj,! i nabil'rajq powagi. przestaj'l II as intercsować. jak pm/UC;1 się "liki. Wledy nadmiernc uułości /.astępuje przesadna surowość ohojętnoś(···. \\',Irto się /aslanow i(·. czy i dziś nic b) wa podobnic. Porzucacie je. albo lodowata Rys::ard Kanlor �162 Pawel S o w i ń s ki, Komllnistyc::ne .\:więto. Obchody nictwo TRIO, Warszawa 2000. ss. 131.22 il. 1 maja li' latach 19-18-195-1. Wydaw- Praca poświo;cona jest obchodom uroczystości ś\vio;ta I maja II Polscc. Autor laznacza. iż podane w tytule lata 1948-1954 sq to daly umowne. nie ograniC/aj'lce czasu. jakiego dotyczy opracowanie. Celem pracy jest ukazanie cech obchodów świo;ta I maja. przedstallienic postaw i zachowań spolecznyeh wobec świt;ta zarówno organizatorów. jak i przecio;tnych uczestników świt;ta. Autor zwraca przede wszystkim uwago; na sam rytual święta i spokczne /.ach\mania oraz wyobrażenia /. nim zwiqzane. Opiera się tu na literaturzc omawiajqccj teorio; śI\io;ta i świo;towania. m.in. na badaniaeb mediewistów Jacques,] Ilersa i Johna Huizingi. również na dociekaniach Rogera Caillois. francuskiego socjologa. oraz pracy Kazimierza Żygulskiego. który zajmował się teorią święta w Polsce. Przywoluje także publikacje Lynn !Iunt i Mony O/Ouł: odnoszące się do zachowań masowych w rzeczywisIości rewolucyjnej. W opracowaniu tematu Autor sio;ga przc:de wszystkim do dokumentów partyjnych. a więc korespondenej i. instrukcj i. raportów. które precyzowaly wyglqd samego świo;ta. wykorzystuje również informacje zawarte w odezwach i instrukcjach agitacyjnych oraz materiale filmowym. 'I. literatury polskiej odnoszqeej się do podjętego lematu. P. SO\I'iński p\l\voluje siO; na publikO\vane prace naukowe. m.in. Marka Białoruskiego. Barbary Rogowskiej. Wojciecha Mazowieckiego oraz publikacji wlasnej. a także pracy przygotowywanej w Instytucie IlistoryC/nym UW IV ramach seminarium prof. Marcina Kuli. Wymienione pozycje podejmuj,! OImlll iane zagadnienia w perspektywie publicystyki historyezm:j. natomiast Autor - jak deklaruje. stosujc w swej pracy założenia metodologiczne zwi,vanc I. mikrohistorią. .·111('/(/ Antoni Kro h . Sklep potceb Życic etnografa kulturalnych. Prószyliski i S-b. Warszawa A'osiort'k, O/)I L PTl. 1999. ss. 275. hywa czc,:stokro~ nader ciekawe . .lego praca możc siO; wi,va~ I. egzotycznymi podróżami. spotkaniami z nia.\lykłymi ludźmi. z ni.:roz\\ikłan) mi tajemnicami. CÓŻ z t.:go. kiedy na stronicach swoich dziel nii.:wiele ma możlillości o tym \lspomnie~. Uprawiana przezcli dyscyplina zmusza go do zajmowania się tylko ściśle określonym pr/edmiotem hadali. a to. co nim nic jesL po\\-inien zostawi~ \lyłącznie dla siebie. Jeśli wic,:c na pr/yklml etnograf przedsięwziął wyprawę do jednego z krajów afrykaliskich. by poznać tamtejsze tkactwo. i jeśli po drodze zostal porwany. chorowal na dż.umo; i braI udzial w wojnic narodowollyzlVoleliczej. to po powrocie do ojczyzny. nolells volens powinien napisać ksiąi.kę o tkactwi.:. Mnóstwo jego doświadczeń zostaje zatem niel\ykorzystanych. Nic będziemy się tuji.:dnak zastanawiali dlaczego - na ogól - tak się dzieje. Chcemy j.:dynie zwrócić uwagę na ksi'!i.ko; elnograliJ. w której udalo się przekazać \\iedzę. jakq trudno by zawrzeć w prai.:Y o charaktcrze stricte naukoll·ym. na Sklep potr::eh kllftllrafl1)'c!z Antonicgo Kroha. Antoni Kroh jest znanym badaucm sztuki ludowej Podhala. Mial moi.ność dobrze ją poznać nic tylko jako praeo\\llik Muzeum Tatrzańskiego. Od dzieci(ls(\la mi':s/kal bowicm na Podhalu. przynależąc do ślviata inteligencji lego regionu. ale. z\llaszcza jako dziccko. bo;dąc też przez samych Górali uważany za swojcgo. D/.ic,:ki temu poznal ni.: tylko to. co opisal w pracach o sztuce ludowej. lecz także bardzo I\ielc z tego. co sklada się na fenomen kultur\)\\Y Podhala. Dzięki temu I\łaśnie mógł powstać Skfep I)()tr~eh kufturafllych. Teksty skladajqce się na tt; książkt; reprezentuj,\ różne gatunki literackie. Niektóre z nich są esejami. inne opOllieśeiami wspomnienillll)'mi czy nO\lcłami. Nierzadko pojedynczy tekst nosi cechy wielu gatunków. znakomicie zresztą pomieszanych pr/cz autora. Umiejętność poslugiwania się wieloma ł(lrmami pisarskimi po/.\I·olila mu na podejmowanie rozmaitych tematów. �163 Nićz<lprzćualnym II alorćm książki jćst tćż humor. Kroh pokpiwa sobie z wielu zjawisk obyczajOllych uy spokuno-polilyC/nych. Umie taki.e opisać śmieszne sytuacje z życia codziennego. Wi/.erunek g.órals/uy/n) przcdstall"iony II" ",'klepie potr::eb kulturalnych daleki jest od jednoznaczności. Nic moic być inaC/ej. gdyż autor zbyt dobrze ją zna. a przy tym ma w stosunku do niej pellien dystans·· naukowy. Książka nic powiela stereotypów dotyczącycb Górali, ale też nic nar/uca określonego poglądu na ich temat. Oll"szćm. z tymi stereotypami efektownie się rozprall"ia. a nadto uka/lljc. jak bardzo pod każdym II"zględem Podhale jest różnorodne. Kroh II" SIl ojej ksi'lin: opisuje glównie CZ(L~yPRL-u. Dołącza więc ona do pokaźnego zbioru puhlikacji o tej ćpocć. jaki od kilku lat zapełnia naszć księgarnie. Jednakże świadectwo Kroha o PRl. Ilyróżnia si.,: na lk innych. Wprawdzie jest to świadectwo autobiograficzne, niekiedy nallćt intymnć. zrcsztą jak I\ićle pozostałych. lecz nic zostało sporządzone przez kogoś. kto II PRL odgr) lI"al jak,\ś /Ilacz,\c,\ roi.,:. atakić wlaśnie przeważają. Nic umniejsza to jednak jego Ilartości. Kroh przygląda si.,: PRL jako mieszkaniec pćwnego regionu. a także badacz kultury ludoll"ej. co pO/llolilo mu zaobserwować mnóstwo interesujących rzeczy. Ten region stawiał skuteczny opór unilikuj'llocj polityce państw,L które chętnić określało się jako ..Iudowe". a w związku z tym spec) licznic /ainlcrćsolI"ane popićraniem kultury ludowej. Nie takiej jednak, jaka przetrll"ała na Podhalu. ku I\ybranych jćj fragmćnlów. poddanych zazwyczaj odpowićdnim zabiegonl. cćl<.:m dostosoll ania do wymogólI" obowiązującej ideologii. Los badac/a kultury ludoll"ej II" Polsce Ludoll"ej był niekiedy nie do pozazdroszczenia - zdaje si.,: lwierdl.ić Kwh. Dla niego mimo wszystko okazał się łaskawy. Z ludźmi. których kultura stanol\ila przćdmiol jćg.o /.a\\Odlll\ych 7.aintaesowań. niejednokrotnie łączyły go więzy osobiste. Pr/yjaini'le się I. nimi. pu<.:żyllając ich troski i radości. pomnaż.al nie tylko wiedzę o nich samych. II zbogacał si.,: ponadto jako człowiek. A wreszcie zdobytym bogactwem podzielił się z nami. Gr::egor;: Pelc::yński Iwona K a h z i ti s k a. ","vród ko.~ciell1ych Polaków. "":l'::nac::niki to::somości elnic::nej (narodOH'ej) Polak')ll' I/U lJialoru-l'i. Instytut Archćologii i Etnologii PAN. Warszawa 1999. ss. 208. ił., tab. Ksi'lika starulII·j 54. pozycjor Biblioteki Etnografii Polskiej ogłoszonej przez Instytut Archeologii i Flnologii PA . Sklada sior z szćściu rozdziałów naświetlających wybrane problemy Polaków od pokoleli mićSl.kaj'lcych na Białorusi. Zaopatrzona zostala w streszczenie w języku angielskim. Rozpr,lIIa powstała na podstawić wyników badań wśród Polaków, którzy w ostatnich kilku latach maj,! odwag.,: przymać sior do swojej narodowości. Badania terenowe i archiwalne na obszarze Rćpubl iki Bialorusk iej prowadziła Autorka w latach 1992-1998, Praca nad ustaleniem 11') znaczników tożsamości etniCl:nej Polaków na Białorusi wymagala od niej zapoznania się z pokainą literaturą której /alqC/ona bibliografia liczy 'li. 15 stron. Publikacj.,: Iwony Kabziliskićj można rozpatrywać w rozmaitych aspektach. Po pierwsze. porusza ona II' istocie znacznić szerSlą prohkmatykor niż to sugauje tytuł. Opracowanie to można II ięe potraktować ka odniosła bezustannić jako kompćndiulll się do lej grupy elnicznej krz.)lldzonćj. W ujęciu wiedz)' o naszych ziomkach jako niezwykle pręi.nćj Kabl.ińskićj terytorium na Zachodniej Białorusi. Autor- i dynamicznej. Białorusi do .. 1\ ylapiania" prawdzil\cj. kresowej polskości, To nietypowe ujęcie analiz)' dnograliunej. hislorycznćj. socjologicznej i psychologicznej polską. mimo 1\ ielokulturowćgo oloczenia. W okresie międzywojennym choć przez historię stanowi swoistą retol1ę pozwoliło jej przy pomocy dostrzec bogatą kulturę Polacy zza Buga wyraź- nie odróżniali si.,: od Bialorusinlll\ rzymskokatolicką religią. językiem "salonowym", skim (który często był daleki od literackiego) oraz rozwiniętym poczuciem dumy Lmieli Ilykazać SIle pochodzenie. mimo że IV wielu wypadkach byli chłopami. czyli poli honoru, �164 Po drugie, można rozpatrywać ją jako istotny przypalkk umożlilV iajqcy dalsze badania naukowe. Zachodnia Białoruś od dawna przyciągała lIIl·ag.,: elnologólV sIVoimi niespotykanymi gdzie indziej ccchami kulturolV~ mi, Niebagatelny jest i tcn f~lkL i/ na jl~j tl:renie dane do swoich prac gromadzili tej miary uC/eni, jak: J, CzekanolVski, W. DYlHlII ski, M. I"ederowski. K, Moszyński. J. Obręhski lub CI .. Pietkielliu. Central mi problematyk.,:. klór;\ lajmuje si.,: Kahzińska. można by zawrzeć II pytaniach: w jaki sposób Polacy mieszkaj;lcy na ler~ lorium I.achodniej Białorusi ukazuj'1 S\\oją odr.,:bność etniuną i ile w tćj spraIV ie z'lIIdzi.,:uaj'l Kościołowi katołickićmu" Jakie to ma znaczenie Jla kultury tego regionu'! W jakim stopniu rozwój kościoła obrząJku łacillskil:go lależał i zakży od elnosu polskiego') Wydaje si.;, i/ lak poslalV jonl: pytania określily (wyznaczyly) sposób doboru maleriału i przes,!dzily o przyj';lej melod/ie analizy kordaeyjnej, Wyrazem tego jest nieuslannl: ()(h\'OIY\\'anie si.,: do wueśniejszych opracolV,\I1, Trzeba przyznać, że stIl icrdzcnia swoje I\\ona Kahzirlska formułujc zaws/.e bani/() ostroinil:, opatruj'lc je wieloma zastrzcżcniami. podkreślaj;!c ich hipOlelyczny charakter. I.akotwiczajl: bardzo precyzyjnie w literaturzc przedmiotu. nadaj,1C im walor wS/.echslronności i d~skusyjności. Po trzcl:ie. ksiqżk.,: można rozpatrywać L pO/.yl:ji socjołogii religii . .lej osi'l jest mi.,:dzy inn~ mi problematyka aklywnośl:i rcligijnl:j mieszka/le\J\\' cl;lI\nl:j Cirod/.ierlszoymy, uyli obsl.aru, któr~ rozdzielal kultur.; LilwinólV, Białorusinów i I'olaków. W IVyniku b,lrd/() sl.l:/eg()łowych analil. I:cl:h \\yłowion)'ch przcz /\ulork.,: na tym obsz.a/7.e. mogła ona dokonać s/eregu ustaki] dotyl:1.<1l:ych prol:esów religijnych i spoleunydl tam zal:hodz'll:ych. N,ISI'lpilo lu holV iem zmasolV'anie wpływów religijnych. klórych wyrainym cl\:kkm hyl \\zrosl autoryletu kleru kościoła r/ymskiego, Pozycja spolel:ZIla ksi.;ży IVynikała z pO/iomu lIyks;takcnia i kultury osobistej, StąJ ich wpl)'w na życic parailan oral. dyscyplinę morałną wicrz'lcych, które to u.ynniki lak bardl.O frapują antropologa kultury, Kalolil:yl.ll) był dla Kresowian Clymś sIVoim. IVyphwaj,!cym z iSloty człowieka. I:zymś aktywizuj,Wyln go do zaŚwiaJl:l.ania o pnmdl.iIVośl:i naucl.ania ksi<;dl.a, Aktywność ich znajdowała odbil:ic IV życiu kośl:iola paraliałnl:go, IV którcg.o ramadl uzyskiwała scnsO\lność dzialania. Katolil:yzm dawał im swoistą pozycj.; wśród miejscowyd) chlopów. Najbardziej znamiennymi symptomami aktywności by/y procesjl:, I,IVlaszua Ilożl:go Cia/a, DuŻl' znal:Zcnic tyl:h lcwnC;lrznyd) obj,m\m rcligijności dostrzegły IlalVcl lokalne lliad/e carskie, które II' 1905 rok u nakazaly dUl:holV nym Kośl:io/a pr,1I\ osialInego \\ Ilialymsloku /.organi/tmanie podobnego pochodu (mimo. Żl: praIVosłalVie Icj rorm~ kullu nic uznaje) celol\o doprowadzai,\c do spotkania tych thl'll prtll:e~ii, a tym samym starć mi.,:dz) uCl.estnikami (,,< iazl:ta Swi;llel:zna"' nr 1308", z 4 lutcgo 1906. s, 4). M(miqc o znaczcniu kleru katolil:kiego nic można pominqć IVplylVów natury makrospokunej, wynikająl:)'ch z wysokiej pozycji cakgo Kościoła rzymskokalolil:kiego oraz paJislwa polskiego z okresu ll1i<;dzywojennl:go. ,~/Ji,.illtS movens pr/.ell1ian społccznYl:h byłi obok ksi.,:i.~ nauc/.yciele oral pr/edstawil:iele pozoslalydl profesji inteligcnckich. Praca ich polegala na pozyskiwaniu IIVolennikó\\. przekazY\\'aniu im wiedzy oraz przełamywaniu nicuzasadnionych oporów c~ II ili/al:~.Inych i etnicznych. Byl~ lO poczynania maj'lce na celu upoIV'szechnienie pracy IV gospodarstlVie roln~ m i domo\\ym, jak i wszclka istotna d/.ialalność dolycz'll:<l spolcuncgo życia lIsi. BudlOno wi.;c I.ar()\\'no aktywność osobistą. jak i grupową. Jcdnakżl: przedmiotem zaintcrl:solV'ania Autorki jl:Sl działalność mająca za zadanic osiągnięcie celÓ\\ ważnych dla micszkaj'lcydl lam Po!ak()\\. lo jest takich, których rcalizacja zapcwni im normalnc i"unkcjol)(manie i rozIVój. Jest IVi":l: w interesil: lej grupy narodowej, aby poszczególnc osoby mogły i umiał~ poslugiwać si.; j.;;.ykiem polskim, odczuwać "i<;ź ell1ol:jonalną z Polską posiadać świadomość historycZl1'! i 1.I\i,van" z ni'l polr/.eb.,: prz)należ.ności do narodu polskiego ora!. mieć możłiwość idenlylikal:ji / polskości,\ la pośrednictlVcm religii. która IV tym przypadku ma pc/nić roi.; sprzęgla lqu'lcego ich z OjClyl.llą S\\ol1odnc praktyki religijne ll1ąj<\ natomiast na celu bezpośrednil: I.aspokojl:nic dudlOWYl:h potr/.eb jednostki jako szczcgólnie istotne dla jej celu eschmologil:ZIIego. Dziś. w warunkach Zal:hodnicj Iliałorusi, zbiorowa postawa Polakó\\ jest organilOlVana przez ksic;ży katolickidl IV Il"i.,:ks/Ości rckrutuj,\cyl:h si.; spośr\ld Polakl"m. co ma Sl\ oje negatyIV ne reperkusje \Iśród który proponuj Białorusinów, c rozumicnic jego Traktują oni Kośl:iół interesów. katolicki jako polski St'ld przyjl,:l:ic: katolicY/lllu ośrodck orazjcgo idcologiezny, demonstnma- �165 ni.: lraktowalll: .il'St pr/u otoClcnil jako pr/.:jścic na strony pobką I'rz.:świ~H.kzenic lo nic ulal\\ ia rć'ali/acii uni\\crsalist) Cln)ch zadali stawian)ch pr/C/. Kllsciól rzymskokatolicki. Podć'jrzc::lIan) onjcsl pr/u. dudhll\nych pralloshl\\n)ch o prozć'lil) I.m. a pr/.ez wlad/.e o wrogość wobec pa(ls11Ia. co Inajdujć' odbicic 1\ stosunku do kleru i \\ierll)ch. Z moich kontakt6w z bi,r1oruskimi 1\ ić'sniaKaIlli (Rados/l,micc, Hućki. I.ahiv)'n) wynika. ić' Kościól Katolicki jest traktowany jako narodo\\\ Kości,\1 polski i I. lcgo powodu przypisuj,! mu nii.SI.e \\artości nii prawosławiu CL) naw.:! bapl)stom. 1llah:go sporo w;ltpliwości 11l0A' budzić wykoL,~yst)'wanie przez księży \\ spr,l\\ach konks).in)ch lrad)cji 1\liW.;lI1)ch I. pobkości'l.choć naleiy podkreślić. że to właśnie Kościói katolicki Im)llil['olak')1I pr/.ć'd stopić'nielll siy z Bialorusinami oraz przć'd sowietyzacją. Wrć's/cic. pr,lcy nHlina nllpatr)wać Ie w/.glydu na jej strony l1lć'todologiczną. Do opracowania rozwali) IIpllllainih' .'\ulorky. pl·ÓCl. literatury. swobodnć' W')wiady tcrenowe IV latach 1992199X. Il) I) to badania pnllladlllnc wśród ['0lak6w zamieszkuj'lcych w obwocl.-:ic Grodno i Milisk ol'az II rć'.jonić' llaralHIII iCl. W pracy II) korzystano 1'\)\\ nici inłilrlllacje /a\\ artc w aktach zgroIlladllln)'ch II archiwach Ilialmusi (co .jesl bardzo cenne). lałować jednak nalei.y. ii. Autorka pOlllin.,:la pras.,: w Cla")w Illi.,:d/l \1 ojennych. Najllainicjs/) III rC/ultalć'1ll badawC/yl11jć'SI dotarcic pr/u Kah/ińsk;1 do grupy Polaków najbard/iej narodo\lo Sil iadolllcj. kt,\ryllli okazal)' si.,: osoby <>0- lub IW-letnie. a lVi~c tych. którzy pallli.,:taj,! lak 1\lanC ..Clas) polskic" i pll\lojcnnc. S;I lo osoby mogące z odpowiedzialnością dokon)\I<ić pon·IIII1'II'1. pr/ć'kill\ w <iĆ lnId) cj.,:. Kolejn'l grupq S,] osoby mlodc ... terminujące" pol,koŚć. kilu') III slal'/) usw iadallliaj'l hICl.110SĆ !. rod<ikami w Polscć'. Wiadomości te dotyczą g/(l\lnić' kn:lln)ch i /najolll)ch Illics/.kająe)ch po drugiej stronic granicy. Odnosi si~ to przede \\S/.~ slkilll do os,'>h. kl,'>rc II latach miyd/) 1I0jcnnych uucstniclył) II' życiu parafii i I\·si. a które b) I) chr/Clonc \1 I) III sam) m kościele. Tu n<ilcży dodać. iż nic wszystkie osoby młode rckrutująCć' si.,: /. ..I'olahl\\·· pr/~.illlują pllllC/.ć'nia rod/.iców o ich polskich korzeniach. Znane mi 'lI przypadki ić'kcc\I<Ii..ć'ni<i przl'ka/u rodzic(l\1 i identytiko\lania si.; z etnoscm białoruskim. wzgłędnie z ll1ić'jsccm urodzcnia. Zetknąlcm siy nawet z kilkollla prlypadkami (Mińsk. Radoszkowice. Kraśnc. ucn\ icc 19')(,) ŚWiadomcgo I.aprzeczania polskiemu i szlacheckiemu pochodzeniu /.jc.dnoc/.csn) ni dć'klanl\\ill1icm arcligijności. Osob) tc poStallę swą uzasadniały otrzymaniem od Sll\lić'ill\\ 1\) kVl<ilccnia. prac) i Illicv.kania. poduas gdy ..Ia polskich czasów szlachecki d/i<idck Iq:il) IllO\\al si.,: I.ak<hlic kilkllllla klasami. obciera 1 krol\ic:: zady i mieszkał w chacic po'iali<t.i'lcć'.i kuchni.,: i jcdn<j i/h,'" (M Ul' 1<)37. Milisk 1')\.)6). Z liczb) inl(lI'Illalorll\l. ktlll'\ ch \1)PO\I iedzi "l cytll\lanc w opracowaniu można wnioskować. Żć' przy polskości har'd/icj oh,laią kohić't~. niż m.;żu)i.ni i to niCl.aić'żni..; od II ieku. Pragnienicm .\utorki jć'SI. iii)) ksiilika. II klórć'j ollla\lia I\yniki badali ..prl)czynila si.,: do lepszego zrozumie- nia problelll,'1I1 pol,kici Illn ić'jSI()ŚCi nan>dowej na Bialorusi. a ściślej tej jej części. która deklarujc w ięi / Kosciolem R/) Il1skokatolickim" (s. II). ['01'.)1)11 n'l ,lnln,1 lllć'imiologiCln'l pracy jest szerllkie wykorzystanie ..narracyjnego wywiadu aUlobiognIliczncgo" (s. 1(,). AUlorka hlCl.) analizę socjologiuną z wiedz'l historyczną. etnograliCIn,!. jy/)kll\"l. ,I na\1 ć'l l'lelllcntami dć'lllograliczn)'mi i psychologicznymi. Na podkreślenie /aslugujć' 1;lkt II id/cnia pCII n)ch zdar/eli I\ystypuj'lc)ch II życiu jednostki dla ukształtowania się ich ident) likacji ć'lniClnć'j (s. 'J). Wars/.awskie pochodzć'nie Autorki pozl\olilo jej zacbować d),tans ullloi.li\1 iając) dokonanie bClstronnej anali/.y. Pragn~ \li podkreślić. i.e przy lekturze ..kościć'ln)ch l\l/ilk,'I\I" pr/l'no:;ilem si.,: do swojć'j wsi i panItii poiożonej \1 bylcj gminie ChocięCI) Cl'. ['r'zei) II alem na nO\1 (l pllUCl.cnia i opowiadania mll\\ i,]cych j<;z) kiclll pol,killl. .. Klo t) jcskś. ('ć'chą /lIią/"lIl)1ll ojca o Illaucniu sobie ciotki kościoła. uCl.'lce mnie pacier!.a i o sąsiadach oraz wierszyka ['olak mal~ ". godn'l I 1'1'/) pOlllniaić'm podkreślenia jcst 1\1ll d)chollllllicZll~m lIrod/~ni,1 okl'l'ślano .. c/Ui)". uchll)ccnic podzialclll la ostatnia spccyfiki na ..S\loich" katcgoria katolicy/mu i "ohc)eh". ..zahużaliskiego" których w miejscu ludzi po \939 roku stymulowała oraz mego ..tutejszych Polak''>\I'' do /acicśn iania II i":/i w e\1 n'llrlctniClnej. do skupienia si~ wokół rei igi i i Kościoła katolickiego. I. (lIK) Ill. pr/ć/ tUlejszych ogólnie zlIanym .. kacapem". nalei.alo jednak współżyć. ah) mól' spokojnić' żyć po lahor/c dokonanym \\' 193<) roku. NicbczpicC/eństwo spotygowalo się pn napad/.ic Nielllc,'lll n'l I.SI~I{. ['olacy stali si.,: ś\liadkami już. nie tajnych. lecI. jawnych 11101'- �166 derstw dokonywanych na białoruskich i żydowskich sqsiadach. Pojawiła si.; konicczność walki zarówno z Nicmcami. jak i rozbitkami Armii C:zemonej. l.jawiły si.,: liczne odd/.ialy bandytów dokonujących porachunków sąsiedzkich. mordujących za 1;lkt bycia Polakiem. Mordowano każdego. kto był bogatszy od bandyty z lasu. Sytuacja ta zmus/ała m.,:żczyzn do ucieczki \\' szeregi Armii Krąiowej. Nadal jednak istniały kościoły. w których mimo nidlczpieczcristwa gromadwno si, do czasu wysicdlenia na nowe obszary przyznane Polsce przcz aliantów. W dalSl.ym ci,\gu punktcm oparcia była religia katolicka. Napływ obcych po 1945 roku i spraw o\\anic przez nich komunistycznych rządów. zwłaszua za czasów Stalina i 8reżniewa. zniwcC/ylo \\s/.elkie przejawy odn,bności. Tkwily one jedynie \\ pami.;ci. lecz nic \\ objawianej tradycji: imieniny /.astąpił dzień urodzin. św. Mikołaja - Dziadck Mróz. a Zmartwychwstałcgo Chr~ qusa - zajqc. Upodobnienie się do bezideowego otoczenia bylo mile widziane przez bialoruskich i rosyjskich s'jsiadó\\. przez obcych urzędnikó\\. Sami !'olacy ną (jak chce StanisłU\\' Ossowski) czuli się rozdarci pomiędzy ojczyzn.,: terytnrialną. i ideologiczną. Rozdarcie to jest tym boleśniejsze. czyli pry\\atże z obiema ojczyznami łączyl ich i ląezy stosunek osohisty. rodzinny. Nie ma potrzcby uzasadniać silnego przywiązania Kresowian do Kościola katolickiego. Mimo to odważę się stwierdzić. iż było ono el'ektcm postawy rac/.ej emocjonalm:j. a nic rozumowcj. wynikającej z wiedzy religijnej (nic mylić ze znajomością katechizmu). Pozytywny stosunek do Kościoła nic zawsze oznaczał akecptowanic wszystkich jego doktryn. Krytycznie więc oceniono jego nietolerancyjność. jak też interpretację podzialu na bicdnych i bogatych. lub pochodzenie \\'szelkiej wladzy od Boga. Fakt ten jest też przykładcm rozminięcia si.; egalitarnych oczekiwań ludzi z nauką plynącą z Pisma Świętego. Ostatni rozdzia!. poś\\ięcony granicy państwowej sprzed 1')3') roku. jak i tej powojennej. zawicra moż.e najbardziej \\ ażkic ustalcnia. Wzbudza on szercg rl'lleksji ogólnicjvej natury. Okazujc się. że podstawowy ohszar badali (Cjrodzieóskic) w ostatnim stukciu zmieniał granice państwowe trzykrotnie. Ludność tego .,jeżdżąccgo·· tercnu zmuszona \\,i.,:c byla aż trzy razy wcryfikować systemy wartości oraz zmieniać sw'1 oricntację polityuną Każda zmiana państwowości powodowała zanikanic dawnego wzoru zachowań i konieczność adapt(mania sit; do nowego ustroju. a po /.akończeniu działań wojennych \\' 1945 roku. do nowego lokalnego społeczeóst\\a. w dużej mierze rządzonego pr/.ez .. xzużych" (obcych). Jednym z interesuj'\l'~Th Autorkt; zagadnieJi są podstawy wyeliminowania polskich tuziemców z ideO\\ego i.yeia nicpodleglej Białorusi. mimo iż .. ustawa o mniejszościach narodowych w Republicc Białoruś gwarantuje czlonkom tych grup prawo do uzyskania od państ\\a pomocy" (s. 180). Na zakończenic pragnę podkreślić. że komentując książ.kę l\\(Iny Kahzirlskicj w sposób ryzykowny dotknąłem w problemy. Zdaję tyłko paru wątków opracowania objętościowo nicwiclkicgo Iccz bogatcgo sobie sprawę. że pominąłem szercg istotnych zagadnicJi z\\Tacających uwagt; na wielc ważnych ljawisk zachodzących .. wśród kościelnych Polak()\\··. I\le uy tylko ..kościdnych"') Mimo to \\ydaje się. że opracowanie jest kolejnym kroki..:m do poznania kultury nasz.ych rodaków. a może i kr..:wnych. po7.0stalych na Kresach. Wymaga! on od i\u\llrki pokonania oha\\ przed przekruucniem granic kulturowych i państwowych. Musiala przccież jako osoba nic związana zc środowiskicm. stanąć na gruncic obcej historii i zmagać si.,: ze sobą ahy zrozumieć problcmy Polaków pozostających od sześćdziesi<;ciu lat pod ohc,\ jurysdykcją. Autorka recenzowanej książki. pod..:jmuj'1c się tego zadania. uzmyslo\\ila nam problcmy rodaków powstale \\ wyniku ich separacji z Ojczyzną. Dostarczyła jednoczcśnie Połakom na Białorusi motywów dalszego tmania przy własncj kulturzc. kulturze .. ukpionej"' z polskiej mowy i religii. Kieruj'1c się rangą olTlówioncj pracy zaopatrzyłbym j<! w imkks geograliuny zwisk. Zamieścilbym również szczególow<\ mapę obwodu Grodno. Przypuszczam. powstały nic z winy Autorki. kcz za prz.yczyną tak zwanych nie umniejszająjcdnak wysokich wartości puhlikacji. trudności obiekty\\nych. i indeks naże braki te Usterki te li 'ojciech 5>odowski �167 /.higni.:\\· Uniw.:rsyl.:lu B.: n .: d y k lo\\' i c Z. POr/reN obcego. .Iagi.:llolbki.:go. Kraków 2000. ss. 215. Od stereotypII do symbolu, Wydawnictwo Praca do\yuy prohkmu rckonstrukcji ohrazu "ohccgo" w polskiej kulturze ludowej przełomu X IX i XX w. Przyjęlc \\ rozprawic rozumicnie obcości zasad/.a się na ustakniach poczynionych \\' duchu lradycji knolllcnologiuncj. Odnosząc się do ta stawianych m. in. przez M. Eliadego, Ci. van dcr I,ccu\\a i R. Olto dotycl.'lcych rozumienia mitu i symbolu, autor dokonal zestawienia tych kalcgorii I klasyunymi (socjologiczno-etnograficznymi) koncepcjami stereotypu etnicznego. Dzięki temu zabiegO\\ i możliwe stało się ,.ukazanie ambiwalencji. wicloznaczności obrazu ohcego. pr/eniesi.:nic slcr.:olypu obcego z płaszczyzny rozważań socjologicznych w dziedzinę ( ... ) antropologii \\yohrażc'-l". I.astosowanie takiego roz\\'iązania zmi.:nia perspektywę ujmowania zjawisk, kt'-lrydl zlożoność anly cypowali już nicktórzy badacze okresu międzywojnia., ale ze względu na dominuj'lc,: wówczas kanony myśknia naukowego wykładane przez nich racje ni.: zostały uznane za /nauqc.: dla rozwoju etnografii i socjologii w Polsce. Z. Benedyktowicz odu.) tuj.: zatem na 110\\0 t.:ksly .I. Ohręhskiego. F. 7.naniccki.:go, G. Ichheisera i J. S. 13ystronia, odnajduj'lc w nich wick myśli c.:nnych pod k,Vcm merytorycznym a jednoczcśnie dopełniających sic: \\'I.ajclllni.:, kU'm:: odpo\\ icdnio zreinterpretowane pozwalają uchwycić pomijane w dotychczaslmej praktyce hada\\c/ ..:j (ClęstO I': wzg1c:du na brak odpowiednich narzędzi poznawczych) asp.:kly zim\ isk mi.:s/.cz'lcych się \\' szeroko pojętym problemie ..wyobrażel1 o obcych". Rozwaianiom tym poświęconaj.:st picl'\\ s/.a spośród trzcch cz<;ści pracy. Rozwini~ci.: podstaw tcordyC/nych omawianych zagadnieli odnajdujemy w części drugiej, \\. której autor pn::cyzuje rO/.umienie pojęć stosowanych przy rekonstrukcji obrazu obcego. Ustala relacje zachodzące między ster.:otyp.:m, mitem i symbolem na poziomic kontekstów, w jakich kategoric Ie zoslaly pien\otni.: \vypraeowanc i określa zakres oraz sposób ich użycia w ramach pro\\adzonych anal iz. Materiał cmpiryezny poddany inl.:rprdacji w cz~ści trzeciej pochodzi głównie ze źródeł etnogratiC/ny.:h \\ poslaci c/.asopism takich. jHk: .. Materialy Antropologiczne, Archeologiczne i Etnograficlll':" .. .I.hiór Wiadomości do Antropologii Kn\jowej", "Lud". Wykorzystano też J)~iel({ lI's::l'stliie Oskara Kolh.:rga oraz monogralie dotycz,\ce kultury duchow~j autorstwa m.in. M. fcJo!'(l\\ ski.:go. C/ .. I'i.:tki.:\\ iCla, S. ()\\'()rakowskiego. Z.: względu na przyjętą opcję teorer) ezną autor siq:,a !'(·l\\'lli.:i po material porównawczy dotyczący kultur picrwotnych, wspierając rozważania takic przykładami CI.:rpany mi I. literatury pi<;knej. W kOlicowyeh \\nioskach pracy podkreśla sic: mistyczny i symboliczny charakter kategorii ..S\\ój-ohcy". \\sk;lIuj;\cjcdnoClcśni.: najej ohrazowość i dynamiczność ujawniającą się w planie \\) rażania spoiccZll.:go. Rozpra\\v /.amyka ..I'oslowic" i z.:stawienic bibliografii. J!({rein Andr~ej Kafar, OD/E PTL ( . II({S do/e i lIiedo/e . .\1·t:lOcjo ..0:0~vl0S", Knlk<'m I <)1)1). ss. 151),24 ROI/IIJlI' \I' PO/SCI'. red. E\\ a Nowicka. Zakład Wydawniczy i!. Na praco; pod rcdakcjit ":. Nowickiej składai" si<; t.:ksty autorów: J. Gorlewskicj, M. Królik, ks. S. Opockiego. K. Wien.:iliskicj i S. Lodziliskiego. które podejmują temat mniejszości etnicznej i przeobrażeli zachodzących okcni.: \\' sytuacji Romów w Polsce. Cdem pracy - I.deliniowanym wc wst~pie autorstwa E. Nowickiej - jest ukazanie prohlemu mniejszości elniczn.:j z perspektywy trzech formułowanych w tekstach opinii - mieszkańców Polski. organi/.acji pO/arz'ldo\\ych i instytucji rządowych. oraz poszukiwanie przyczyn niepokoju i chęci zmiany. jakil' \\ Ibudza .. problem romski" \\ spolecz.:ńst\\ie polskim. Autorka stawia �168 hipoteze; o \\'iclo\\ arst wO\\) m chara"ter/c Poc/,ucia s\\ojskości i ohcości \\ stosunku do mniejs/Ości roms"icj, W "okjnych rozd/ialach. kllll\: r. No\\icka okrcsla jako: ..badawczy. praktyczny i poiilyczno-pra\\llY" poszczególni autor/,y podcjmuj,) probkl11): stosunku spoiL'cznosci Ilicjskici do Romll\\'. postalI instytucji I,ajmuj,\cyeh si, nlllicjszoscią rlllTlsk;\ /c s/uególnl'm uw/gl,dnicnicm probletl1u oSlliaty II ks/taiL'eniu d/ieci !'Omskich oral prohkm sylu,lcji pra\\no-polit) cmej ROl11ów \\' Polscc. C/ęŚĆ tckstÓII lamieszc/Ollych II' prac) została \\yg/os/Olla jako rdcraty \\ czasic sesji .. Ro1110\\ic i prohlem lokalny. regionalny i globalny"·. która odbyła si, I'mluas Dziesi;,tcgo Ogólnopo"kiego Ijazdu Socjologicznego \\ Kalo\\'icach m: IITzcśniu I I)X7 roku, W nie"tórych h:kstach autorsl\l a I:. No\\ ickiej zost;liy \I y"orzystane material) pochodz'lcC z badali tcr..:no\\'ych. przcp!'Owad/unyeh pr/,y \\spółpracy 1..1 (jorle\\sk;, w okr..:sic od 199-l do 1997 rnku na tcrellic Cjorc. Spiv,a i Iksk idu WysP()\\cgo, kchnikami bada\lu)'mi. jakie wykurz) stala autorka \\ lrakcil: badali. by/y obscnvacja uC/cslnicz;,ca oraz \\'Y\\ iad pogl<;biony, Pozostali autorl.) opi..:rali sie; na II'o...:sni..:jszych puhlikacjach P(lllejIllUj;IC) l'h h:mal Rome)\\ w Polsce. autorst\\'a między innymi I .. M!'Oza. A, Mirgi i .I. FicO\I'skicgo . . /I/e/o I?e/igiin().~i· Floreńska. I\.ato\\'icc /m/mm 1/1I /)()grol/lc:acli Studia Ltnologicznc 1999. Ss, 324. "/1///11'011:",,11 i Antropologiczn..: t. 1 eilllc:m'l'!l. 3. Wyda\\ nicl\\'o A.osl"re/;. n:d, Ircna lJnillcrsytetu ()O/le' /'11. Buko\lsk~ŚI'lskicgo. l.wi'vana z róimami totalitarnymi odgórna laicyzacja i atei/acja spokc/.elist\la odniosła mikomc r":l.lIltaty. Natomiast w dobi..: posttotalitarnych przemian nloina obs..:rlVl)\\ać IIT,CI rencsans rcligijności. prl.ci,)'\lancj .iui bardzi..:j świadomie i akt) lIniI' na\\ct \\Srl)(! najbardzicj ś\liatłych warstw spolcczdlst\"L Fakl. ic zagadnicni..: religijności od \\ idJm jcst pr/l'dmiolcm reIlcksji uczon)'ch. polit)'ków i duchmlll)ch. pl7cdmiot..:m I~lsc)'nacji. ak lei kontrO\lcrsji do\\od/i jak \\'ai.nc jest to lagadnil'nie i jak znaCl,'lc,,: \\ kaidym Clasic, I'rocntO\I'anc \\ rcccnl.O\lan)'m tOlllic Slkicc dot:CI,tce religi.jnosci ludO\lcj d()\\()dz" l..:go II sposl)b (0) \\ is!)', WYSil) one II' prl.c\1 aiaj,!cej mierz...: spod pie)l';l etnologó\\. a \\ i,e uClon: ch maj;IC) ch lIajhald/icj bClposrcdIIi konta"t /. rl.ccl.y\\ iSI)'m i)'cicm rÓi,nych spolecznosci i grup kuitllro\I'ych. Badacze ci \1 najwi<;kvym stopniu s'! w swni..: ukajać !'Ol, i InaClcnie trad)'cji rcligijnc,i i 1.1\)'Claje)\\ dla i)cia duchol\ cgo l\spl)ICI..:snych spoleClnosci. ich nicprzcrll'<lI1ą od\\ iCCln<, i) 1\otność. ich pr /cdc wszystkim intcgrac)jll« runkcj, \\' umacnianiu \\'i,zi spo!ccl.nl ch i ceml'nlo\\ aniu tradyc)jn)'ch lIspólnot loblnych. a takil' ich runkcj, ..:t) cmą unUlcniaj;lC<i non n) nHlralnc i oh: czaj(m..: . .lakiesl. powierzchownc S;l "Id)' nicktór) ch atcistycmi..: nasta\\ ion)'ch os(')h. odIHlS/.'lcych sie; negatY\\'llic do religii jako \\T';CI do /ród/a moralnego zla, W róinych krajach i na Illinych kontynentach Idara. np. chrzcścij,lIisb stano\\ i \\'1'I;c/. podsta\\'(l\lc spoil\() \\sp"llnot spolecl.ll)ch. Dostarcza ludziom ulilOsci. optymi/,Illu. pOClucia hopieClcllst\\a "rio oparcie \1 transcendencji zjedn..:j strony i II grupi..: spoieCln..:j /. drugiej. Nicprz) padko\\o jcdcn I. d/.i..:nnikar/)' pisl.,!c o rcligii katoli..:kiej \I Amcrycc nadal S\\Oj":lllll arl)'kul(l\\ i !) tul A.lI/lI/icAle slJOll1'o .'{II/<'/TAt' . .. Modlą si.; razem II/oski..: babcie:. \1 iclnalllski..: matki I. d/iccmi na r,ku. stud":lJl:i. ni..:legalni imigranci. CIarni \Iszystkich sl.Clebli spokCln)'ch I\.OSCil)i Katolicki ,jesl najpralVl!opodohniej 7 najmniej podzicloną na klnsy cz) ras) wspólnotą \I'Yl.llaniO\q Am..:r) ki·· A o lojalności Ilohce ni..:go dccydują nie 1\ Igl.;dy doktrynain..: ani kI': tl~ria intelektualnc. ale pocl.ucic \\ spólnot)' jakie'go on dostarcza. Silt; religii eilr/,eśei.jal·lskicj moralnych. i.e II prowadza PC\IIHl stahilizacj\-, upatruje si.; \\ t\llI. i..: nic relaty\\i/.ujc ona norm II' tym zakresic i poS/.anowanie dbl pCII'n)ch unl- I, W Recs-Mag. A.·olOI1c/'l<' SfJOllro ..1111<'1)'1,1. ..(ja/cl<l WlllllrUa" przcdruk I. .. The Titllcs", .. 7óm:::e. I1r I'):' (127·1). 1 21-22 sierpnia 1993, �169 x Ilcrsalnych. ogólnoludzkich Ilarlości humanislyC/.nych . Niepokój budzi bO\I'iem coraz większy relaty wizlll i pluraliz.m postalI moraln:ch. niczgodnych CI:.;sto z naturalnymi. i jeśli tak można p{miedzicć. ;:dnmyllli Icndencjami organizmu ludzkiego. W tym kontckścic podkrcślanic przcz Kościlii unillers~liności i ponad<:lasowości pewnych norm moralnych nalei.y uznać za ze wszech miar poi.<ldane. Ko.ściól II ciąi. stanowi najpowai.niejszą instytucj.; zdolną wytwarzać prl.cz swoją zasach,: milości hliinic'go doslateC/.nic silne motYI\acjc uczuciowe do przcstrzegania norm moralnych i zapohicg~lnia takim phlg{lIn i.ycia społecznego, jak gwałty. rozbojc. bratobójczc walki. narkot: ki. z.hoC/enia scksualne etc. I.apobiega tei. alienacji 0'.10\1 icka. który w wierzc upatrujc cz.;sto racj.; s\\()jego iSlnic'nia. jest ona dla niego oparciem. iródłem odnowy uczuć rodzinnych. lokalnych. narodll\\ydl. \Iv' pierw·sz.ym szkicu. /I :"/,,;IC:::l'sfla eolska religijność: ludmm . ::achOlmnia. normy obyc::a.iOll'l'. J!l'lIkll'/,i ohr::\'dlJll·l'. Irena Bukowska-Floreriska pr/.)'lacza bogaty material etnograficzny iluslrujilcy zaclwll aIlC po d/iś d/idl limny obrzędol\ości religijnej. głównie na SI'Isku. które ślliadczą o tym. i.e lIciiIi. silna jest tradycyjna. 11)lklorystyczna niejako i obrzędowa religijność tych ludzi - Ilyz.naC/a ()JW rytm ich i.ycia. stapia się nier(l/cl'\\alnie /. rutyną 7.ycia codziennego i pracy. UŚI\ ięea momcnt\ graniC/ne w' i.yciu ludzkim. Tak pojęta n:ligijność jest po prostu częścią kultul·Y. jcdnaki.c sluS/.nic /aullai.a Wladyslaw Jachcr. /?e/ldsje socjologic::ne nad pr::emiafil/liIi re Iigijfl.l"'lIi. len lyp hClrclkksyjnej. odpustolI o-li.llklorystyc/.nej formy religijności zanika, natomiast obscl'\\uje sic wzrost IllI'Ill i.ycia religijnego hardziej świadomych. zdecydowanych i czy nnych· wiara hOli iem nic jesl jui pojmowana jako coś ustanowionego od pokokri. co trzeha bierni.: pr/yjmować. kcz .jcst ona stalc na nOllo zdobywana. wymaga rdkksji i konlrontacji z rl.cClywistościi! spolcc/n~1 (s. :n l. Jednaki.c nawet tradYI.':jncj religi.iności nic moi.na pojmować jedynie jako zwykłego zjawiska lólklorystYClncgo czy kuIIUnl\\ego. lud bowiem \\ aklal.'h modlite\l"l1ych. obrz<;dach i zwyczi~iach r.:ligijnych autenlyc/,nic poS/.ukiwal Boga. by nawiivać z nim kontakt (Zdzislaw Kupisiliski SVD - Hl'ligijllo,{i' IW/fIll'{/ IV o/..resil' \l'iel/..iego posIli II-' 0pocvliskiem - s. 37). Autor opisuje obrzędy zlIiivanc z \Vi.:lkim Post.:m. podkr.:ślaj'lc ich ascdyczno-pokutny charakt.:r. Poprz:cz symbole i rytualy ulowiek ukazywal Ślli~ll s\loich wt:\vnclrznych [Jr/.ei.:ć ..-obrzcdowość stanO\vila manifestacię wlaści"':.i nie/Illic'nnic c/lolI iek(l\\i postawy religijncj. pr/enikająccj j.:go życic. Mimo. Le zw yClajc religijne i ohr:r..<;dy ni<.:hud/iljUi. d/.iś takiego zainl.:resowania jak dawni.:j. to j.:dnak prowad/.onc na s:r..erok~l skalc hadania nad religijnościi! ludll\lą maja swój sens. gdyi. prostym i oC/:: \\isl: ni pril\\dom z~l\\art: III II ni.:j ni.: maina pozwolić zginąć. Podobnie na ascetycznopokutny charakl.:r ohr/cdowośl.'i zwi,vancj z Wi.:lkim POSlem lIskazuje Andrzej pcć. którego relkksj.: pOllsla/y II opmc'iu o Il1asnc badania tcrel1ll\lc II' Stryszowie \I Beskidzie Śląskim, Aulor /.wraca uwag.; na elemcnI: magic/.n.: /.<J\\·arle II lIios.:nnej obrzędolIości (łączącej ludowy kalcndar/ rolniuy /. cyklem I.'llI'/.cścijm\skiego św i<,:towanial. choć trcści magiczne zawarte w tcj obr;:<;dollości /.atracajil swojc piCI'\\olnc funkcje na r/cC/ funkcji ludycznych. Dalszy szkic Grzcgor/i1 Odoja dotyCly .\'II'i('/fIl\'Ullill O<!PIIS/lJ\l'parafialnych \I' I's::c::y,iskim. które są zjawiskiem Zarll\\ no religijny nI. jak i spoice/.nym. I. przedstawionego matcrialu dotyczącego bogatej obrzędo\\"{'ści LW iivancj z poslcm II y nika. i.e odpusl paralialny II Pszczyriskiem jest ważnym wydar:r..cniem rod/inn\11l - dajc lIloi.ność gl<;bokicgo pr/c7.ycia w spólncgo spotkania rodzinn.:go. które odhy wa sic raz. do roku. Slaj,; się znaczilcym czynniki':lIl inlegruj'lc) m. a lakżc czynnikicm kulturotll órC/y m ulalII iaj,\l.'y nI propagow an it: i pr/ckaz tradycyjnych śi<lskich wartości kulturowych 7 pokolenia lli! pokoknit:. a podlr:r..ymy wanic łych wartości ulall1'ia ludziom samoidcnlytikację i pOClucic w lasncj toisamości. Podohni! prohklllaty k.; podejmuje na Górnym ŚhlSku Autorka Dorota podkreśla Śllilala-Trybek jcj rolę onl<l\\iając II' podtrzymywaniu religijność odpustową międ/ypokoleniowej ·,\i.;zi i \Iiczi rod/innej. Nic bO\\iem nic utrwala mocniej więzi rodzinncj niż świadomość "wspólnego pr:r...:i.ywania" (s. X-ł l. N icslet) zw y c/.aj tcn nic jcsl już dziś pO\\s1.echny II rodzinach śląskich rcspondenl.'i \I iclokrotnil.' podkrcślali. i.e c1..;sto ohejr/cnie sc:rialu telewizyjncgo jest preferowane II stosunku do p"'jścia :r..dzit:d,it:1Il , B. (llszclI'ska-1 honil:lak. do Kościola. l)olyCly to nic tylko /(/':1" {III/roPO/OKi;kll//IlrI". lJnillcrs)"lcl Jagidloflski. odpustów. alc również Kraków 1996. s. &9. �170 nićdzićl i innyćh świąt kościelnych. Obr/.l,:do\\ ość kościelna umacnia Ie/. poczucie wspólnoty parafialnej - potwierdza własne mićjsce wićrnych wśród mies/kallcÓ\\ danej miejscowości. /lrchaicne j()rmy kll//II ;11', .\/iko/aja na pogranic::1I ,v/ąSkO-IIIOI'(/\l'skilll omawia Kornelia Lćeh. Św. Mikołaj był historyczną postacią żyjąca na pocz~\tku IV \deku n.e. Był urzc;dnikiem pal1stwO\\ym zarządzającym okręgićm miasta Mira \\ Malej Azji. !'{li.nicj z.oslal hiskupćm \\ tej miejscowości. Znany był z uprawiania filantropii. z wielkićj dohroci i milosierd/ia wzgll(dem ubogich. którym pomaga I materialnić. czy skazal1ców. których hronil przed surowymi wyrokami. Dzień. \\' którym zostal biskupem. upamic;tniony \\il(c zostal zwyuajelll ohdarowywania dzieci prezentami. Dzieci niewi<.:lc \\icdzą o życiu i działalności św. Mikołaja - nicmnicj kojarzy on się im z uosobieniem dobroci i szczodrości. Czas historyczny zmienia sit; \V czas mityczny. Na pograniczu śląsko-morawskim dziCI] św. Mikołaja ohchod/ony jcst hardzo uroczyście. Na pocz<\tku stulecia dzieci \V tym dniu nie miały nawet lekcji \\ Slkole. Autorka opisuje też współczcsną bogatą obrzt;do\\ość wiąŻ<leą siC; z tym dniem - hićgani.: za Mikolajem. ucieczki przed diabłami. <:zy też grzcel.l1e Ol.:zekiwani.: \\ domu na prczcllly. które pr/.yniesie Mikołaj (rodzice ..nerwowo" \\ypatrują św. Mikołaja dominuj,\ raczej h\ Y czajć te świadczą go przez. okno). funkcjc ludyczne. ale tei. \\y Cllll\\'<J\\'C/C o tym. ŻC \\ ohm;dzic (d/ieci zohO\\i'IZane są do grzeczn0ści w tym dniu). Tadeusz Miko/aj Trajdos om,mia rolę PI'::ydl'ró1.1'c!ljiglll' kllllliellrt.l·c;' II' :':)'cill religtjllvlII wsi Górnej Ol'awy. Figury te budowane na znak manil\;staeji katolickiej opcji na Orawie \V XViii wieku pełnią wai.ną rolę w kulturzć miejseo\\cj ludności. organi/uje siC; do nich pielgrzymki. stają się osią niektórych ś\\iąt kości<.:lnych. otoczone S'l specjalny m rodzajem troski i szacunkiem (malowanie. odnawianie etc. l. Choć dziś stracily s\\oią pićnmtn<l I"unkcjt; sakralną. pozosIały trwałym elementem krajobrazu umacniającym poczucie \\spólnoty i to/samośei regionalnej. Ks. prof. Ilenryk Zimoń SVD omawia Religijny 1lyl1lillr wI'/mllndl IT/U(t!ÓH' II /udll A'onKOI/1ba:: pó/noclIl!j Gitany. Podkreśla, żo::opisywane przez niego rytuały religijne ludu Kllllkomha są wyznacznikami jego kullul'll\\ej i religijno::j toi.samości. poz\\'alaj'lna odkrycic systemu teologicznych. kosmologicznych odzwicrciedla i antropologicznych transcendćntn,j i spokun'l pojęć plaszczYlllę i wier/ćl1 rzeay ludó\\ ali·ykal1skich. \\islości. Rytuał więc Autor d/.ieli obserwowane rytuały na: rytuały przejścia (rodzinne. okazjonalne. nieperiodyczncl. rytuały doroczne (kalendarzowe. sezonowe. periodye/.ne) i rytuały kryzysowe (ok,vjonalnc:. nic:periodycznel. Przedmiotcm jego analizy są obrzc;dy dożynko\\e (żniwne). \\ których uczestniczyi w czasie piemSl:yeh s\\oieh badań terenowyc:h (1984-1985). Ry tuał) tc z jednej strony umac:niają kontakt człowieka i społeczności z rzeczywistości" transcendentną. z drugiej określają l.achO\\ania ludzkie integrując grupy linca/owe. rodowc i ponadrodO\\c oraz S,! podstawą ich interakcji. S'\ poza tym nośnikami stanów emocjonalnych. prze/yć oraz oczekiwań jednostek i społeczności. Aulor ukazuje nogaly panto::on duchów i bóstw. które są adresatami modlił\\ i ollar oral chmaktcr odprawianych rytuałów. Część druga recenzowanego lomujest zatytułowana .. Wzory religijności - tradycje regionalnc i lokalne". a ścisly związek praktyk religijnych z instytucjonalnymi mlldelami religijności z.jednej strony. a ogólny mi \\ Il>rami kulturO\\ymi z drugiej. wskazuje Wojciech Ś\\i,\tkic\\icz w swoim szkicu 1V'::0l:1'religtjno,vci 11' górno,v/ąskiej pr01I'il/(ji ko,vcic/I/ej "/I/o/i::o spo/cc::nopr::es/r::enna. Analiz.Q\\ane praktyki lllieli autor na jednorazo\\e i \\ ieloral.Owe. W ich ohn;bie wyodn;bnia praktyki ś\viąteczne i pO\\szednie. prywatne i publiC/ne. indywidualne i zhiorowe. Drugim stosowanym przez niego kryterium analiz.y jest ich rozmieszczcnic w przestrzeni górnośl:lskiej prowincji kościelnej. Zagadnienie to będące glówny m przedmiotcm omawianego szkicu staJlll\\i novum w podcjśeiu do zja\\iska religijności _. autor przyjął dla analizy religijności badanego regionu trzy \\skaźniki: ..dominicanted" (wskaźnik określający stosunek liczhy uczestniczących \\e mszy niedziclnej \\ stosunku do liczby zobowi']/.anych), \\ska/.nik ,.eommunicantes" (wskaźnik wyra/.ający stosunek - jest on często inkrprctowany ficznej ludności zentowane że pewne wyra7.ający przystępujących jako \\skaźnik stosunek liczby do komunii ś\\ ic;tej do liczby obecnych na mszy pobożności ._. oraz \\skai.nik struktury demograchrztów do liczhy pogr/.eh{m \\ danym roku. Pre- mapy stanowi~l piawsze tego typu opracowanie \\ literatur/c polskiej. Wskazują one. własności spo!cczne i \\artości kulturowe sq \V' sposóh \\·zgl.,-dnie tf\V'aly powiązane �171 t' danym Icr> lori 11m. lwor/qc oh~/ar kulturowy o wlaściwych sobic cechach. w klóre wpisana jcst także rL'ligijnośc' (~. 146). Oh,t'ar kil Itunl\\")' oddziałuje na mcntalność społeczną i decyduje o II zorach mi.,:dzypokokniowcgo pr/.ckazu wal1ości. "Religi.iność I'olakll\\ na Ślq~ku byla przysłowiowa" - tak rozpoczyna swój szkic Joanna Świtala-Maslakrt' Olllall iajqc Neligijnt' Il':::orv :::achowlIIl .~/ą:::akóll'poplIlary:::owane w ..Gawędach ,)'tac!w kroi,iciela .. ksi('d:::a},:ll'lIIeIlSa "·Q.lyrcyka. Pr/cdmiotem analizy aulorki jest książka ks. Kicmcnsa Kosyrczyk:i (jam:d\' Stacha "'ropicie/a (1994 - jest to zbiór tekstów, jakie ukazy\\aly si.,: w latach 1945-1973 na lamal.Oh ..(Jośl.Oia Nicdziclne:go"). W artykułach tych są przedstawione /rói.nicll\vanc t(mlly ŚII i.,:towania roku liturgicznego w różnych lokalnych społecznościach śl'lskich. Sq to świ.,:la dorocznc. rod/inne. odpusty. uC/.estnictwo w pie:lgrzymkach, w różnych akcj,t<:h char> lal) w n> ch. a takżc nHHkl II'ychowania dzieci i szacunku dla starszych. Material ten ~tanow'i he:t'ccnnc /.f(·ldlo lIicdz) na temat tradyey.inych zwyczajólv śląskich (także i tych ..na bezlyd/.icli"). II in/cli i pr/.csą(1(m. bogaly mate:rial o życiu spolec/no-ohyczajowym mieszkwidl\v (j('lI'llCgo ŚI~\,kll IIkaz.ujący ich Ivady jak też i cechy godnc naśladowania, Gawędy pc/nią funkcjI,: Ctl czn'l. "I. pr/ck:i/.cm górnośh\,kich \zw. "mądrości życiowych". ukazują też pi~kno gwary ślqskkj i je.i Imanil' na Cillrnym Ślą~ku. Ilalina RII,ek anali/u.ic II:::o/T ::n'ia IW pogranic{fch I!/nicn}'ch i ku/turl!Hych. czyli terenach. gd/.ie: stykaj" ~i.,: i pr/cnikaj,( różne: wzory kulturowe i wartości pochodzącc / różnych srodowi~k narodol\ych i l'ali~lllollych. Chodzi II tym wypadku o pograniczc bialorusko-po:skie, ukrail·l,ko-polskie:. lilcII~ko-polskie. c/.e,ko-polskie. Autorka podkreśla fakt U\\' . .,biwalcncji kulturowe:j" (dllukllltun1\lości). 1\)Tażaj'lccj ~i~ w identylikacji narodowej i ctniczno-kulturowej Polaków l. Hialonbi. lJkrain>. Litw'y czy Czech. Wskazujc lei.. na ożywienie na tych terenach i.ycia rcligijncgo. ktllrc ulcga ideologizacji. przyczyniając ~i.,: do umocnienia wi~zi narodowej. a taki.c utoi.,amiania ~i.,: z okrcślnnymi pocbtawami ,puscizny e:uropcjskiej (,. 176), l 'H:OI'IIll"lIIl'{1l1illhistOlTcIIIJ-"II/tllrowe wspó/cesllej religijno.ki ludności polskiej na Zaolziu omall ia IV koicjnym vkicu Małgorzata Michalska. Cechą lego pogranicza hy! mieszany sklad narodowościowy. wyznaniowy i kla~oIIY. Ahy w pelni zrozumieć 7.achodzące tam procesy, autorka uka/uje hi~tnryc/.ny ro/lll·l.j Śląska Cie:szYliskiego ai. do momentu jego podzialu na cz~ść prt'ynaici.n<l do PnIski i do Ct'cchoslolVacji. Omawia panujące tam stosunki narodowe, wyznaniowc. j":/yk i IiI<.:ralur.,:. 1)0 nie:da\\lla religia odgry"ala tam ważną rolę jako czynnik wyznaczając> Ill.i..samość narod(l.\I'( - d/iś l\oi.;/. narodowa slajc ponad więzią wyznaniową (s. 189). Rolr: kohiet II' l)r:::e"lI:::ie Ir:::oróll' ::vcia religijnego omawia Renata Greń, wskazując ;Hl znaczn" roi.,: kobiet (ktl">rc w koście:le katolickim po/hall ionc są możliwości pełnienia funkcji kaplarl~kich) II tworzcnill ohrazu religijności ludO\\ej. co odzllicrciedla sit; m~jwyraźniej w domowycfl obchodach świąl rcligi.jnych. gdzie sfera ~acrum i prolill1um miesza sit; na każdym kroku. Ce:kbracja tych ślli"t I<.:i.yniemal calkowicie II gestii kobiet. Religijność ludowa charakteryzuje ,i.,: bardt'O cmocjonalnym przeż.yw·aniem t r<.:ści rcligijnych. a .iak wynika z badań psychologicznych. dOlllinacja picm ia~lka cmocjonalncgo nad inklcktualnym jest cechą typowo kobiecą, co sprawia. Ż.C kohiel) II wi.,:kv.ym ~topniu niż męż.cz.yźni są animatorkami życia religijnego. Hubert ('/achow'~ki omall ia Jl'sl'ólcC'.me objawiellia maryjne rC'/igijność ludowa pomięd:::y magiI{ a /e%gil{. Do naillażniej~zych micjsc kultu ohjawień maryjnych nakżą: Olawa (woj. l\Todaw~kic). Ruda «(hlll'ne: ~icrad/kie). Chotyniec (dawne przcmyskic). Wykrot na Kurpiach, Okonin kolo (jrud/.i'ld/a oral' Radomin kolo Golubiu-Dohrzynia. Są to micjsca tlumnic odwicdzane: przC/ piclgr0mów ... do ()konina np. przyjeżdża comie~it;cznie kilka tysięcy pielgrzymów I caki Polski. Kościl'>l nic II) p(l\liada ,it; publicznie na temat objallidl prywatnych. nie:lllniej kapłani odprawiaj,\ tam msze. 1\ izjonerów. którzy ,laj;, ,i.,: autorylelclll cHa tysit;cy pielgrzymów. Kolcjny misteria vkic .Iaro~lawa mt;ki paó,"ie:j Pallia na\\i,vuj,\ce I:ich~taedta, dziejących Niejasny MÓH'ii: o misteriulII do śrcdniowiecznych misteriów się współcześnic jest też status tzw. samych lIIówii: () sobie, przed,tawia pasyjnych rozpowszechnio- nych w Europic II X II II'ie:ku i na trwale "prowadzonych do kulIlIry religijnej dzięki zakonom i..chraC/ym. Mi,tcria takic od gr> wanc najez.,:ściej z oka/ji wi.,:kszych świąt takich, jak Boże Narodz.enie czy Wicikanoc. traktollane: były prze Kościół jako sposób nauczania zasad wiary. Obecnie l1li~tcria odgrywane: S« IV Kahlarii I.ehrz.ydow~kiej, Kalwarii Pacław,kiej i Górce Klasztornej. �172 Odbywają sie,: pod gl1lym nie:b.:m i przc:strzt:ni nawiązująct:j do \\zg<'lrza sZC7eg<'llowo opisuje przebieg takieg.o ich uezC:Slnikom og.romnych prz':lyć osią taki.:go prz.:dstawienia je:st prze:minzanit: kahlarii \\ krol.Olimie. gdzi.: ukrzy/O\\ano .kzusa Chrystusa. Autor misterium oparkgo na tradycji ustnt:j. Misleria doslarQają - stano\\'ią s7czt:góluy rodzaj \\iedzy i poznania dokonują- t:ego się w plaszczyźnie niedyskursywnej i staIHl\\iąeyeh jakie~ "pozaz.iemskie" doznani.:. kst to odnawianie IV czasie stak tych samych \\·ydar/ell. przy ezy III odt\\'arzanie to każdorazowo staje sie,:tw<'lrcz.ym aktem wyobraźni. a ni.: \\iernym odt\\'arzanie:m \\'ydarzeli z. pr/.eSllo~ci. Wanda Musialik w szkicu Od ll'SpÓ/1I0tV/IIodlil)l)' do \1".\prj/1I0Ivd:iil/alliil na przykładzie paralii ~Iąskich wskazuje jak czlonkowic takich \\spólnot n;ligijn)t:h. jak np. Odnowa w Duchu Ś\\iętym. Wspólnota Kiwi Chrystusa. Świet:ki Zakon FranciszkalIski Q.y I.t:gion Maryi (obejnlllj'lce młodzież szkoln'l. stud.:ntów. b.:zrobolnych. t:mer) l<'lw. reneisIÓ\\' i n"żne: grupy zawodo\\'t:) zacz) nają przcchodzić od wspólnoty modlit\\y do ustalania progralllll\l' dzialalno~t:i społecznej i charytatywnej takich. jak pomoc przyszlym matkom i samotnym kohictom. domom samopomocy spolei:Znej dla dzieci (Ryhnik). pomoc osohom uzale/niunym (,,1'0\\ r<'lt z U"). powodzianom. osobom znajdującym sie,: \\ trudnej sytuacji mak-riałne:j ... Charyzmatyc)" ci rozwijają się pod troskliwą opit:ką kaplanó\\. Czcść trlecia recenztJllanego tomu zatytulowana "Religijno~ć a lll/samo~ć spoleczna i kulturOIIa" zal\iera szkice: P,lIda Schmidta. /?eligiil i /():.\·a/ll(J.~l'\I' I'0g/l{dacli /IIies=k(/l;có,,' Podhala: Anny Szyfcr. i'l1ac::ellie o,l:rodkóll' kll//II religijnego d/a IIlr:)'I//(/lIio /o:':,\'o/llo.i·cielnic:llej i lIarodowej (/la pr:yk/aL!:ie Warmii): Iwony KabziJiskiej-Sta\\ar/. ('"chi' \1'S{'{;/c::".I'nej r!!ligijności /lIdno!;ci pO/.I'kiej na Bia/ol'l/si: Urszuli Kaczmarek. ,IIiejsa religii II' :':l"Ci1l Po/akó\I' 11(/W((gr:ech: Ryszarda Vorbricha. (alacv po/sko-lilell'scv. Od kU/ilU)' {)oSIF~/"·l//."\I'n"i do kU/lIII)' prejigllraIywnej: Mieczyslawa Trojana. Charakler narodowy - IU:':SlIIIlO,\'" re/<~/jllo,l:i: /{w:.l'k/ad S:wecji): wreszeic ks . .Józel~l Budniaka . .Iedll(),l:(- /o'lIropy wS{7()/n" d:ied:icll1'() AII/llIro\l'" i religijne. Wszystkie szkice \lskazują na funkcje religijności ludowej (zwlaszcza na pograniczach etnicznych) w podtrzymywaniu toisalllości etniczllej i narodowe:j. I\\ona Kabziliska-Stawarz ukazuje np" i.e dla micszkaliców Kresów Wschodnich II Rz.ecz:pospolitej znajduj'lcych się dziś II' granicach Bialorusi religia stanO\\ ila jedną z pOdSla\\O\\)-ch \\artl)~ci ~ ll1odlit\\a i nabożn.: pie~ni nieodlącznie ttmarzysz:ly pracy i codziennelllu i.yciu rodzin. Dzit:sit;ciolccia ateizacji spO\\"odowaly slopniOl\Y zanik tych zachowali i doprowadzily do zaniku pe\\nych chrz.cścijarlskich zasad \lynikaj'lcych z szacunku \\obcc bliźniego, Nic zdohlllo ludzi nauczyć odpo\liedzialnośei za drugiego człowieka (jest to jedna z przyczyn. dla kt(lrye:h procent ro/wodów w hyłym Związku Radzieckim byl największy \\' świecie). W hylym /wi'Vku Rad/ieckim przygotowywano ludzi do walki. a nic do milo~ci. st<ld hrak poszano\\ania dla lakieh chrzc~eijaJiskieh cnót. jak uczciwość. skromność. prawdomó\\ność. honor etc. Uważa sit; je wręcz za dO\\lld słabości. przeszkadzającej w brutalnej wałce o byt. W dobie postkomuni,;tyeznych przemian podejmuje się działania mające na celu wskrzeszenie dawnej religijności -- wladza zezwala na powrót obrzydoIVo~ci kościelllcj. na organizowanie procesji. bicie w dzwony. sta\lianie krzy/y i kapliczek. na udzial księży \\ cercmoniach pogrz.cbowych etc. Ko~ciól na Bialorusi je:st \\ ięc po dz.iś dzi':li "bastionem polsko~ei". zwi'lzani z Kościolem. lam łącznikiem a \\yzn,l\\ana czasów i pokoleli. inidłcm \\ ię/.i panliian. I.udzie pr/e/ nich \\iarajesl dla nich \\arlo~ci,t rdz.cnną. Taka samajest rola Kościola na \\\:grzech. na co \I'skazuje funkcie,: integrae:ji narodowej Polaków -- przynalei.ność Polacy na W<;grzech u\\aiają zajetlcn z przeja\\ó\\ polsko~ci. są blisko IJrszul,\ Kaczmarek. Ko~ciól pelni do ko~eiola r/)'mskokaIl1Iicki.:g{) Religia pelni li:/ funkcję nad",\a- nia sensu ludzkicmu /yciu. pozwalai'lc lepiej pr/.etrwać trudne C IIII ile. W procesie hudowania jedno~ci Luropypisze ksiądz. JÓI.ef Budniak - nie: można pOlllim\ć ICnomenu religii jako istolih;go delllentu i.ycia społccznl:go. Sama piaszczyzna polityczna i ekonomiC/.na nie jest btm iem IV stanic zapewnić mocnego i tmalego Illlldamentu dla to/.samości jednoez<\ecj si.; Europy. Wartości in,;pirowane Ewangelią równiej i dzisiaj mog'l stanowić \\ażn.: tworzywo duchowc dla zjednoczenia Europy. Chrześci.i'lIbka za,;ada milo~ci i solidarno~ci zastąpi walkę klas propago\\all<\ przcz rei.im)' kOlllunistyczne jako i.n\dlo post.;pu. Katolicka nauka społeczna poz\loli na cz.olo wysu\\ają na zjednoczenie Europy na nowych podsta\\ae:h etycznych. \\sród których sit; takie. \\arto~ci. jak Illiło~ć. braterst\\o. spnll\il:dli\\u~ć. \Vzrastaj'lea rola �173 katolickicj nauki spokunej \\ iąi.e si" bowiem /. nowoodkrYHl prawdą. że fakty społeczne powin- ny być raClcj kkrowane przez d) k" aniżeli ideologię. Jest \O nauka oparta na etyce i personalizmic. tych dwóch prz.csłankach. których brakowało wielkim systemom totalitarnym XX stulecia. Wzajemnc \\ i"z.i pomi"dzy kultur,! curopejską a wiarą chrześcijańską są trwałe i wielostronnic. Luropa kojarz.y si" \\iclu lud/.iom z chrześcij<ł1istwem i bel. niego w istocie Europa nie moglaby okrcślić s\\ojej toisamoś,:i (s. 320). Oczywiście. chrzcścijmlstwa nic można utożsamiać l .xurpoccntryzmcnl·· jcst onc z.dolnc do inkulturacji w odnicsieniu do wszystkich kultur i do tcgo zmicrza. Szkice zcbrane \\ rcccnlOwanym trzceim tomie Studiów Etnologicznych i Antropologicznych ukazują ogromnc bogacl\\o Illrlll życia religijncgo. jakie przetrwały po dziś dzień w kulturze ludt)\\ej różnych rcgionów !'olski i na pograniczach. Ukazanie się tego tomu stanowi nicwątpliwic \\ażnc w)thirzenic nauko\\c - unaocznia nam ważną. a na\\ct wzrastającą rołę religii w życiu duchowym grup ctnicznych i narodów. u także w jednocz<)Cej si.,: Europie. Rolę pozytywną \\brcw podnoszonym nickicdy obawom i obickcjom co do rangi i znaczenia. a nawet kwalifikacji moralnych religii wc wspólClcsnym ś\\iccic (podkrcśla się często negatywną rolo; upolitycznienia rcligii. zwlaS/oa na Bliskim Wschodzie i w krajach muzulmaliskich. gdzie przekształca siO; ona \\ fundamentalil/ny o cechach totalitarnych). Chrzcścijańst\\o okres nietolerancji, fanatyzmu i fundamcnlalizmumajui za soh,! i wydaje siO;być dziś rcligią w najmniejszym stopniu ulegającą tendencjom tolalilarn) nL Przez głoszenie I.asady miłości. braterstwa. sprawiedliwości, uznania godności osoby ludzkicj staje si" rzeclI1ikiem dcmokratycznych przemian. nowego ladu spokczncgo opartego na ctyce i personalizmie. rZ.ccznikiem pokoju w stosunkach pomio;dzy narodami. Bogaty material clllpiryuny zaprczcntowany w rceenzO\\anym tomie stanowi znakomitą ilustracj.,: wielorakich przcjawów religijności współczesnego czlowieka oraz jej roli i znaczenia jako czynnika intcgrae.ii spoicc/.nej i indywidualnej. Barbara Ols:ewska-Dyoni:iak E\\a Was I. k i e w i c z.. f..ollgregacjo Wv:nallia Moj::es:olt'ego na /)olllym Ślqsku na tle polilyki lI'v:llollimrej Polshiej N:ec=nJOspolilej Ludowej 19./5-/968. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocła\\skiego. Wroclaw 1999. ss. 1')2. ił. 14. W pracy autorka przedstaw ia problem wolności wyznawania religii mojżcszowej na tle polilyki wylnanimvcj wladz. Polskiej R/.ecl:ypospolitej Ludowej. podejmując próbę odpowiedzi na pytanie: ...Iaki był lakrcs wolności wymania w Polsce dla wyznawców rt::łigii mojżeszowejT Omówicnic zwi'Vku w yznaniowego Żydów oraz jcgo dzialalności E Waszkiewicz ogranicza do obszaru Dolnego Śhlska. gd/.ie po zakończeniu wojny by lo największc skupisko Żydów polskich. Ramy uasowc prac) w)-znaezaj,\ wydarzenia wul.ne dla spokezności żydowskiej Dolnego S\,\ska. a mianowicic: rok 1945 - powstanic największcj liczebnie Kongregacji Wyznania Mojżeszowego wc Wroelawiu onu I ')()6 - I.amknio;eie wrocla\\skiej synagogi. W w'yniku przepro\\ adzonych syluucji kongregacji wYll1aniowej badai\. AUlorka w'yróżnia trzy różne okresy kształtowania się na SI:\sku na tic polityki wyznaniowej w Polsce. Zakres swo- hody wymania ksztaltowaly W)darlenia polityczne. pod wpływem których polityki wyznaniowej i stllsunki polsko-iydowskie. Jednak. jak podkreśla ,prz)pj,\Ccj almosrcry polityancj i.yeic religijne kongregacji dolnośląskich nie. zaspokajaj,\c potrzcb) swoich alonk(m. W pracy Autorka opiera si.,: czo;śeiowo oraz pracach i art) kulach S. BronS/.lejna. na pracach doktorskich K. Pudl) i .I. Adclsona. Imieniały się etapy autorka. mimo nieprzebiegało normal- !\. Goldsztcjna i B. Szaynoka które dostarczyły informacji na temat ludności iydowskicj na I)olnym Śh\sku. Natomiast iródlcm pOdsla\Hl\\ ym w ykorzystywanym prze/. autorkę dotychczas nigdz.i,' nic puhlikm\<ule. a Illiano\\ieic: ..zbiór dokumentów w pracy są materialy z lat ł 945-1968 prze- �174 chowywanych w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej (obeena nazwa) we Wrodawiu'·. dokumenty pochodzące z Archiwum Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie linII. Archiwum Diaspory w Tel Awiwie. które poś\\'ięeone są kongregacjom dolnośh\skim i ich dzialalności. I:. Waszkiewicz wykorzystuje także dokumenty in/iJrlnująee o stosunku wladz partyjnych i administracyinych wobcc kongregacji. jak również informacje czerpane z \\'y\\ iadó\\ przeprowadzonych z najstarsz.ymi członkami Żydowskiej Gminy Wyznaniow'ej wc Wroelawiu. Podjo;ty przez E. Wasl.kiewiez temat. tak określony czasowo i terytorialnie. jest - jak podaje Autorka - pierwsl.ym w literaturze polskiej opracowaniem poświo;conym dzialalności religijnego Związku Wyznaniowego Żydów w Polsce, .11/e1a kosior"k. Elżbieta P r l. y b Y I, dawni<.:Zy ..NOMOS". tv Krakó\\ cienili ,Jntyclzrysta. Idee staroo/Jr::('dl!1l'c611' \1' .\., 'II \1' .• Onllo'prL /aklad Wy- 1999. ss. 182. Praca jest poświo;cona ruchowi staroohrzo;dowców w polowic X V II wicku na licmiach ruskich kijowskich i moskic\\skich, Omawiany okres zamyka siO; \\ lalach 1653-1682. Autorka skupia się przede wszystkim na piśmiennictwic pierwsl.ego pokolenia staroohrzo;dowcó\\. to jest listach. kazaniach. traktatach polemicznych. które mialy na celu przekonanic o slusl.ności stanowiska staroobrzędowców oraz o potrzcbic przywrócenia dawnych lradycji i praktyk . .lest to w pracy materiał wyjściowy do analizy przemian w religii staroobrzo;dowców wywolanych rozlamem Cerkwi prawoslawnej. Autorka opiera się również na rosyjskicj literaturle przedmiOtu podejmującej próby opisu cwolucji idei religijnych u staroohr/.o;do\\c(·l\\. m,in. pracy S. A. Zenkowskiego. przyw'oluje także prace badaczy lachodnicll. IwłaSlcza R.O. Crummcya. Odwołuje ;;ię również do prac takich polskich hadaczy. jak: W. Jakubowski, II. Kowalska, LJ. Wójcicka i R, Lużny. Autorka opierając siO; na wymienionych puhlikacjach opisuje staroohrzo;dowców jako grupę religijną oral podejmuje próbo; analizy istoty tego ruchu r.::!igijncgo, Celem pracy jest uchwycenie sposobu. w jaki siedemnastowieczni staroobm;dowcy, ucz.::S(nicy zmian. interpretowali zaistniałe I,darzenia spowodowane rozłamem \\ Cerkwi i związanym z tym wydarzeniem rozwojem nowych idei religijnych, a w rel.ultacie \\yt\\or/enicm siO; odro;bnej kultury z własną wizją świata. Jest to wi~c próba dotarcia do sposohów rol.umienia sensu tych zdarzell z perspektywy uczestnika oral . .,sposohów przekladania sensll owych zmian na treści doktrynalne i życic społeczne wspólnoty". W swoich badaniach Autorka prl.yjmuje metodę hermeneutyczną, odsyłając do prac P. Ricoeunl. H. G, Gadamera. W. Diltehey'a, Opiera siO; na tekstach i faktach historycznych, omawiając je \V kontekście. w jakim siO; pojawiły. ze szczególnym uwzgl~dnieniem kontekstu religijn.::go. Praca jest poszerzoną wersją dysertacji doktorskiej znawstwa Uniwersytetu Jagicllońskiego w 1998 roku. Autorki obronionej \\ Instytucie oJ)rr~'PlL ,IneIII /':osiorek. Religia i kultura w globali::ującvl11 się s:wieci". red. Marian Zakład Wydawniczy .,NOMOS'·. Kraków 1999. ss. 342. Zbiór związanymi zentowanych zawicra kilkanaście z Sekcją artykułach tckstów Antropologii koncentrują powstałych Społecznej jako Polskiego efekt K.;pn)' współpracy Towarzyst\\a oni uwago; na zagadnieniach Grażyna Woroniecka. mio;dzy Socjologicznego. dot)'cz'lcych Religio- analiz badaczami W premechani· �175 ImÓI\ rl'guiuj'IC)ch procesy tllorzl'nia charakll'rystycl.l1Yl'h dla współczesności liJrm zachowań spokcznych i kullurllll)ch w skr/l' sIeroko rozumianej religii i rdigijności. Kluciem do całośl'i(lIIl'go oduytania pracI mo/e hyć - co sugerują autol7-y .. Wprowadzenia'" do książki - poslujenie si<; katcgori'l gloh,t1i/acji. pallli<;lai'lc lIszelako o lOlvarzysZ<leym jej naddatku znaczeniowym pOll Sial) III II II) niku sllohodnego i wielokonlekstowcgo stosowania lego pojęcia. SocjologOl\ie i elllolod/.y ro/lla/aj'l prohlemy glohalizacyjne odwołując się do kilku podstawowych .sposoh(·lII ujll1()\\ani,\ Ij,1\\ isk ... 1'0 pierws/e. globalizacja oznacza mechanizm «rozciągnięcia» zasit;I2U StosUIlk<"lII spokullyeh pO/.a granice współohccności aktorów życia społecznego w określollym miejscu. ( ... ) 1'0 drugie. modclem prymarnym oddającym naturę procesów glohalizacyjn) ch jest ( ... ) mechalli/.l1l «kompresji»" c/asowo-przestrzennej. powstałcj na skutek zmian lorm komullikOl\ania sic (pr/cchod/.cllia od komunikacji helpośredniej do komunikacji wirtualnej); UUCLOII,! rolę odgryllaj,! tutaj nOI\-(IUl'Sne przekaiJliki inlilrmacji. Po trzecie, istotną jest współlale/ilOŚĆ tego co lokalne I I) III co globalne. ClęSlO bowiem w wymiarze lokalnym mamy do uynil'nia I...adaptOl\aniclll·· gl(lbalnyeh WIOrów zachowarl. co wpływa z kolei np. na tworzenie slIoist)ch liJrln lo:isamości indywidualnej i wspólnotowej. Przeprowadzone analizy mieszczą ,ię II lakn:sic przcdslall ioncl2o lIyżcj rozumienia globalizacji. skupiając uwag<; na odnąjdowaniu lIyra/iSI)ch prl.) kladllll dokonuj'lcych się przeobraJ.dl w stylach życia i motywacji działań podcjmO\\anych prz.el II sp(iłucsnego o.łowieka IV sferze religijności i quasi-rcligijności. Na piemSlą CZ.<;ŚĆpracy składaj'1 si.,: anali/)' ../.l1linzającc do ujawnienia konsekwencji proccSÓII Kullunmych dla bZla!tO\\ania przcstrz.cni społeunej. IV której konstruują się światy prze/) II ane. trakt Oli 'Inc pKO miejsca komunikacji z sacrum"'. Podejmowany jest m. in. temat zamiany doślI iaduc'nia n:li!,'ijncgo KOlllaktu z sacrum na sl\oistą formę magii wirtualnej (W. J. Burszta): mówi sic lak/c o ..no\lc·j duchowości" w kOl1\ckście lCnomcnu New Age (A Jawłowska), rytuałach IIspólczcsnych od prali ianych IV muzeum (1\. Wiecl.orkiewiczl i dyskotcce (M. A. Kafar) oraz ..obceno';ci skI') Sl/CJ"/Im II kulturz.l' globalncj"" (E. TarkOlVsk<l). ('z<;ść druga tr'aktujc o róJ.nych a~pcktach budowania to:isamości (zbiorowcj i jednostkowej) II oparciu o wspólucsnc 1<>nlly doślviadczcnia religijnego (N. Modnicka. M. Smiełowska, M. ŚlęzaK. J. Ilalajko. M. Zimniak). ('1.<;.;(. trzecia pośllięcona jcst I. kolci problemom z.wiązkll\\" zachodzących pomiędzy .,strukturami narodoll ymi (pa,'lsl\l narodow) ch l. II ier/.cniami rei igijn) mi i tożsamościami etnicznymi" . .'\utmami ,lrt) kulólI są: (i. BahiilsKi. I,:. NowiCKa. T. Marciniak i 1\. Szyjcwski. /amykaj'lc,! I.billr ucŚć Uli art'l wypclniają pracc analizujące pozycje adaptacyjne instytucji pr'zyjmuj'IC)ch na sicbil' oho\l i,vck dcliniowania i Kontrolowania .. przejawów religijności". objall iających się II obliCl.u I.mian politycznych i ustrojowych Europy Srodkowowschodniej. ()Ill(')\\ iona jcst m. in. pOI.) cja Kościoła prawosławncgo po rozpadzie ZSRR (I. Borowik): interp\relacji poddano rÓIlIlic/ l.acllO\lania zmierzajqce do utrzymania I.naczqeej pozycji polilyczncj Kościola kalolickicgo II Polscc po przcmianach roku ł989 (P. Załęcki) oral. używania przez Kościół SPCC) liunych środk(')\\ pl'rsmllyjnych (w postaci okrcśloncgo typu audycji radiowych) kicrll\l an) ch ..do ind) lIidualncgo adrc'sala-\\')'znal\"cy" (1\1. Jacyno. A. Szul:iycka). Praca korlu} sic Icstall icnic'm bihliogra1ieznym i notą o autorach. Harcin.4. Kafar, ODIE PTl. ..Luropa Wschodu KOlia. WY/Sla Silo", .!cst to Clasopismo i /achodu" /ar/"dl.ania nr J. Wydawnict\lo Fundacji Humaniora. i Bank()\\'ości. P(vn,1I1 IlJ99. ss. 141 . odpolI iadajqcc b:dego hloKu lIschodniego I Lniq EuwpcjsKq. \lobcc na szereg stanul pailstll pytarl wiąż,jcych środkowo- się I. Wyższa przeohrażeniami i wschodnioeuropejskich Szkoła Ban- IV krajach o integrację �176 Pomysł powolania do życia tego czasopisma zrodził się podczas warsztatów dyskusyjnych na temat Europy Wschodu i Zachodu. zorganizo\\1l1lych w listopadzic I 'J96 roku przcz lłumaniorę (Fundację dla humanistyki). Instytut Filozofii Uniwcrsytctu im. Adama Mickicwicza w Poznaniu. Papieski Wydzial Teologiczny w Poznaniu oraz Wyższą S/kołę l~ankO\vą w Poznaniu. Wiele referatów i odczytów wygloszonyeh podcz<ls tychże warsztatów z.osta/o z.amieszel.Onych w pi.:rwszym numerze pisma. Nim jednak pismo powstało. Ilumaniora lItworzyła Centrum Badań Interdyscyplin<lrnych. które m<l pełnić funkcję organizatora i koordynatora badań nad problemami Europy Wschodu i Zachodu. Czasopismo. które ukazywać si~ ma co najmniej raz II roku. gromadzi materiały zarówno z kolejnych warsztatów dyskusyjnych oraz prolladz(lI1ych w ramach Centrum seminariów. jak również wypowiedzi. które Rada Naukowa uzna za Ilażny glos na lemal Luropy Wschodu i Zachodu. Redaktorem naczelnym numeru trzeciego jest Marian (Jolka. W prleciwielhtwie do numeru pierwszego i drugiego. numer trleci nie ma abstraklim obcojęzycznych. Czasopismo jest podzielone na dziewięć działów tematycznych: ..Europa". ,"Nauka'". ,"Kultury" ... Religic'" ... Media·'. ,.Pogranicza". ,.Ekonomia i Polityka" ... Społeczcństwo'" .. .I·:kologia'". Działy h: tworzą zbiory rozpraw naukowych dotyczących konkretnego zagadnicnia. Każlk z.e studi(m jcst zaopatrzone w przypisy. C>asopismo uL.upełniają recenzje prac naukO\I ych polskich i lagranicznych, Z punktu widzenia nauk etnologicll1ych szczególnie interesuj'lee są działy ..Kultura'" ... Religie'" . ..Pogranicza". W każdym można dostrzec motyw prze110dni. I tak. II dziale ..Kultury'" motywem tym jest wielokulturowość i jej różne aspekty _. poczynaj'lc od rozllażań nad trudnościami zlliązanymi z przedstawienicm rói'.norodności kulturowej ludl.kiego śll'iata II art) kule Mariana (jolki. '(Imimy ró::nokllllllI'OWU.\:ci.poprzez pytanie o pfL.yspieszająC<1 lub hamuj<lc<l fOl~ kultur:w dążeniach do zjednoczenia Europ:- II artykule Grzegorla Dziamskiego. Nola kllllllry IV procesie integracji ellropejskiej. a koi1eząe na analizie konkretnych przykładów wil:lokulturowości w artykułach Marka 7.yromskiego. Balkanyjako pr::vklad lt'ieloklllllll'O\t'O.\:ci I'óhl'ysep Balkw1ski międ::y Wschodem a Zachodem. Katarzyny Szafel'. Wie/okll/lllrOlFOH !Jamhról1' po::nańskich. Od problemu wielokulturowości odchodzą prace Ewy Rewcrs. hOc/I'cjo: pow/(jr::enie, pr::eblldowa, admowa. gdzie przedslawione S<lmodele zdarzeń wspóltllorz,\cych Iradycj.;. JuliusZ<! Tyszki. Teall' IIlic::ny lal 9(). IV Polsce i we Francji - opisująca sylllacj.; tego nurtu teatralnego w kontekście historycznego rozwoju w obu krajach on17. rozprawa Wojciecha Ił ursz.ty. Flll'Opajako kllllllrOlm powolność i s::ybko,\:ć.II, której autor analizuje problem tempa prz.emian kulturowych jakie mają miejsce na koni) neneie europejskim, Dział "Religie". mówiący o curopejskich. a mlaszcz.a polskich rudlach religijnych. otlliera rozprawa Zbigniewa Drozdowicza. :VOll'e rile/I." religijne H' n()\w"Tlnej /e·lIro/Jic.Aulor. kierujący pmcami badawczymi nad nowymi ruchami religijnymi w Polsce. charaktery/Uje tutaj obszar zainteresowań naukowych nad tym zagadnieniem, Opisuje trudności i nieporOZlImienia zwiąlane z badaniem sekt. Proponuje tci określone melody badawcze. Pozosta!c artykuły dotycz,\ konkretnych ruchów religijnych: Slallomir Springer podejmuje temal ,Yml'e I'/lchv religijne H' /)o/sce wYlvod::ące się:: proleslanly::mll. Anul' Joez. ,·/ntropo::olia i IIOH'erllc!n' religijni' \l' Polsce. Marek K wieciel!. Obecnośi: Slaroubr::ędoH'ców IV kllllllr::e polskiej. Dzjat ,.Pogranicz.a" gromadzi głównie prace dotycz'lee Kresów Wschodnich. Poczynając od przedstawienia prac badawClych. jakie powstały po " wojnic śl\iatowej II artykule Marcelcgo Kosmana. WI'cllOdnia granica Polski w badalliach !lIsloryk(jH' osIoIlliego /)(jhl'iec::o. poprzez opis slOsunków polsko-litewskich przez Zbigniewa Lenarczyka .. <")'llIocjapolitl,c:://(/ lIa Ulwie okresll mil~d::J'wojetlllego w oc::ach polskich korespondenlÓw H' kownie 111I1ells::okolelbacl1O i Jer::ego Dra/mika. a kończąc na analizie zaburzeń toisamości narodol\ej II pracy Jakuba Wajera. IVpos::llAiwanill ojc::y::ny Dylemalv !.iIIFinów hislorycllych X/X-.\X w I'r::elln'slml' halli/ski, (J/)/!c I'TI. �177 Laura R i val. lIt/os Quito 1996. ~~. 541. dd Sol, padres del jaguar. Los Huaorani de ayer y hoy, Abya- Yala, Laura Rival jest angielskim antropolo~~em już od ponad dekady prowadzącym badania II Amer) ce i'ołudn ill\\ ej. pr/edc wszystkim IV Ekwadorze . .lej zainteresowania ogniskują się wokół wplywu cdukacji paóstlHlII'cj oraz agcnd przemysłu naftowego na kulturę Indian Waorani oraz studi('lIV porll\\'n<lll'czych nad konceptualizacją natury i społeczeństwa wśród ludów indiańskich Amcryki i'ołudnioll ej. i'rezentowana książka jest hiszpańskojęzyczną wersją doktoratu Autorki pl. Social tmllSlimuatiolls and the impact of/ormal schooling on the Hl/aorani of Ama::olli(1/I LClIllc/or obronionego IV roku 1992 na I,ondon School of Economics. O czym traktują /)::ieci slOllca, rod::ice ja~uara. Waorani wc::oraj i d::iś? .lest to praca o przemianach kultur) W,lof<lIli zhudowana na podstawie badall empirycz.nych przeprowadzonych pr/e/ I.aur.,: Rival w latach 1989-1990 i nicregularnie kontynuowanych, aż do roku opublikowania ksią;'ki. I.ud ten żyje II Amazonii Ekwadorskiej i liczy około 1100 osób (bez grup izo10lvanych. kl('lIy:h liczebność (rudno oszacOlvać). Gwoli wyjaśnienia dodajmy, że w perspektyVIie teoretyezncj SpO!cCZL'listwo Waorani sytuuje się w ramach tzw. kultur pierwotnych, tradycyjnych czy plemicnnych (z pll\\odu Ivlasnych rozstrzygnięć definicyjnych pozostanę przy pierw- ° vym terminic). Inn) mi slowy. !I/jns deI Sol są pozycją traktującą transformacjach kultury picl'\mtnej. choć sama Autorka takicgo pojęcia oraz koncepcji nie używa. Chociaż ksią;ika tlll'lllalnc sklada się z sześciu rozdzialów oraz obszernego wprowadzenia i zakol·lc/.enia. to jednak jcj filktyczna struktura jest dwuczlonowa. Część pierwsza (rozdziały II, III i IV) opowiada o spolcClellstwic Waorani sprzed okrcsu zmian. natomiast część druga (rozd/ial) V. VI i VII) siara si.,: opisać to, co i jak wyłania się ze spotkania kultury pierwotnej /c spoieczclisl IVcm narodowym . .. Wpnl\\adzenie". zgodnie ze swą nazwą. daje ohraz aktualnej sytuacji etnicznej, społecznej, politYClncj i gospodarClcj Waorani oraz rozlicznych uwarunkowań tego stanu rzeczy, m.in. czytelnik mo/c si.,: zapoznać I d/.ialalnością l.etniego Instytutu Lingwistycznego, kompanii nafto\\ych i agend rz,tdO\vych. !najd/iemy tutaj tak/c krótki przegląd niektórych stanowisk teoretycznych poszukuj,tc) ch przyc/yn /miany kulturowej już to w stosunkach gospodarczych, już to we wplyl\ic cdukacji na sPOłcl:Z.Clbllvo i pojedynCl.ych ludzi. Laura Rival odwołuje się nie tylko do koncepcji antropologic/ll)ch (.I. <;oody. P. Dcscola, A.Ch. Taylor) i socjologicznych if'. L\ourdicll. l.. Althlls~cr). ale tabc do pedagogiki radykalnej (I. Illich, P. McLaren). Część nast.;pna. zalytlll11l\:lIla .. Historia. wojna. czyli jak wybierać tych. z którymi chcemy dzielić i.ycic". odnosi si.,: przedc wszystkim do kwestii wojownicz.ości Waorani, a także szkicuje histori.,: kontakt(m spolcczclistwa narodowego z tym ludem. Autorka dochodzi do wniosku, że ustawiczne potyczki i zahójstwa nic są hYIl<\irnnicj wyrazcm naturalnego okrucieństwa mai 0l\allL:go na modi.,: Napoleona Chagnon. lecz mechanizmem klasyfikującym. swoistym sposobem wyznaczania relacji spolcClnych. Swiat dzicli się na nieludzi (coI1ll0ri), obcych (waorani) oraz swoich (l1/I(//1I011i).a ponicwa/ naczclną ideą tej kultury jest niezależność od innych ludzi, dlatego te/ Waorani staraj,t się robić I\szystko. aby zanegować jakąkolwiek wymianę społeczną, w tym i małżcl'lsk'lnic tyłko /. cohllol'i - co oczyl\ isle - alc przcdc wszystkim z waorani. "W tym sensie zabójs(I\O instylllcjonalillljc '''tawiczne napięcie pomiędzy autarkią obecną I.iomach SPOIcCldlstl\a a prz.y/iemną potrzchą wymiany" (s. 104). Nie sposób Ivojowniczości II odcmaniu od pokrcwicJ1stwa. Rozdzial trzcci - .. Mal/elistl\o. organizacja kontaktów społeczna na wszystkich pozatem rozpatrywać handlowych i struktury społecznej. i nowe formy osadnictwa" - nawiązu- jąc do poprzednicj partii ksi'l/ki. szczegółowo opowiada o regułach pokrewieJ1stwa (Waorani operują lerminologi,t typu dral\idyiskicgo) i zawierania aliansów ma/żeńskich, a tym samym stara ~ię Ivyjaśnić ci"gh, dysharmonię pomi.,:dzy więzami wynikającymi z miejsca zamieszkania a IV'ięzami wynikai'lcymi I. urod/cnia. Moim zdaniem dobrze też obrazuje clastyczność systemu pokrcwielistlla II kulturach pierwotnych. którc za pomocą więzi powinowactwa w płynny sposóh dostosO\\ujc si.,: do aktualnej sytuacji spo!ccznej chodzeniolv·cj. z.nany przcde wszystkim z kultur \VSpÓIClesnc prohlemy w) nikaj'lcc zc zgrupolvania i malo przypomina system oparty na więzi po- typu religijncgo. Rival przcdstawia tu także części społcczności Waorani w tzw. Protekto- �178 racie Waorani. Aktualnie w osadach będących na jego obszarzc żyją grupy tego ludu. które przedtem egzystowały osobno. Główny problem bierze si.; stąd. iż w odczuciu Waorani bliskość fizyczna wytwarza bliskość społeczną. w wyniku której ludzie żyjący obok siebie są ze sobą zby1 związani. by zawierać związki malżcllskic. "Ekonomia podziału. czyli jak produkować w p~icdynkt; i konsumować w grupie". stanowiąca część czwartą. zapoznaje nas z produkowaniem (gospodarka z.bieracko-łowiecka. uzupełniana kopieniactwem). rozdzielaniem i konsumowaniem pożywienia. Zasad.; tu rządzącą da si.; streścić nast.;pująco: zdobywać pożywienie należy samodzielnie (zgodnie z idcą niczależności), ale konsumować winno się w grupic. gdyż to właśnie kreuje jej tożsamość. konstruując w dosłowny sposób "to samo ciało" u jej uczestników (s. 249). Właściwie można by zaryzykować stwierdzenie, ze rozdzielanie i obdarowywanie pożywieniem w obrębic grupy zamicszkania (nonicaho) jest najistotniejszym sposobem ustalania i zaznaczania wi.;zi społccznych: ktoś spOl.a danej grupy. tj. nie spokrewniony z nią IVżaden sposób. nie ma co liczyć na poczęstunek. Ekonomia podziału jest zwłaszcza istotna podczas świąt. w czasie których zostają zaI\ieranc alianse małieJiskie pomi.;dz) grupami woorani. Trzy powyższe części. ukazując najżywotniejsze obszary kultury Waorani. tj. \\ojn.;. stosunki pokrewieństwa oraz dzielenie się i konsumowanie pożywienia. daj'l czytelnikowi jej przypuszczalny obraz z okresu sprzed nawiązania stalych kontaktów zc spolcczcllstwcm narodowym. Równocześnie. zdaniem Rival. wiele elementów tradycyjnych wzorów jest w dalszym ciągu obecnych w społeczcństwie Waorani. Stąd też opisywana w następnych czvściach książki transformacja tej kultury jest tylko częściowa. a Autorka duż.o wysiłku wkłada w przedstawienie współegzystcncji starych i nowych elementów. Rozdział .,Skolary/.acja i instytucjonalizacja życia osady" wprowad/.a czytelnika w zagadnienia owej transformacji. uznąjąc jednocześnie szkol y za jej najważniejszą przyC/.yn;;. W oparciu o koncepcję dyscyplinowania ciała Foucaulta i. habillls Bourdieu 01',1/ A/thusserowskie ujęcie szkoly jako ideologiczncgo aparatu państwa. Rival formułuje tutaj klucmwą hipotezę sugerującą. iż szkoła przekształca kulturę Waorani poprzez tworzenie "cywilimwanego" stylu życia. W takim ujęciu to nic program nauczania zmienia Indian. leez czynią to codziennc praktyki szkolne w rodzaju dzialań higienicznych. posiłków organizowanych w szkole. nOSl.cnia strojów szkolnych. sposobu zachowania itp. Dzieje się tak. ponieważ Waorani traktuj" szkolę jako sposób na stanic się "cywilizowanym" i całość realizowanych w niej praktyk (od uczcnia się matematyki do mycia z.;bÓw) przyjmują jako drogę wiodąc,) do tego celu. Warto dodać. ż.c .,byeie cywilizowanym" oznacza dla nich przcde wszystkim odmienny od tradycyjncgo sposób I.dohywania dóbr. który zapewnia realizowanie szkolnego hahilllslI. Ponadto Autorka zauważa. iż skolaryzacja wprowadza nowy podział przestrzeni: na skrę publiczną (hudynki szkolne. pas startowy. boisko futbolowe itp., gdzie nieistotne są stosunki pokrewieństwa i zamieszkania) i prywatną (nanicabo. gdzie istotne są stosunki pokrewieństwa i zamieszkania). Następna pal1ia książki - "Kształcenie t()rmalne i społeczny podział pracy" - szczegółowo opisuje konsekwencje skolaryzacji wobec tradycyjnej organizacji społcunej. Po pierwsze. poprzez kreowanie nowych kategorii spoleC/.nych takich. jak dziecil'lstwo i rodzicielstwo. szkoła podważa dotychC/:asową ideę niezależności i przeks/.talca rod/.iców w producentów żywności dla dzieci. zaś samc dzieci w konsumentów. Po drugie. poprzez możliwość zarządzania dobrami ..zcwn.;trznymi'· napływającymi do szkoły w rodzaju ubrań czy narzędzi (np. maczety. naczynia metalowe. noże). naucz)'ciele stają się osobami odgrywaj'lcymi istotn,\ rolę w żyeiu ekonomicznym osady. np. dzięki temu są w stanic inicjować nowe dzialania. Po trzecic. pojawiają się nieznane wcześniej zachowania grupowe takie. jak Illwody sporto\Ve. święta s/.kolne czy prace gospodarcze na rzecz szkoły. Po czwarte wreszcie. wykształca siv taki spoleczny podział pracy. który dokładnie odwraca tradycyjne wzory zaehowaó. gdzie najważniejsza hyła konsumpcja (rozdawanie i spożywanie jedzenia w obr.;bie nanicaho). I. kolei nowożytne działania pierwszorzędną wagę przywiązują do produkowania dóbr (rodzicami dziecka Sil ci. którzy przynoszą dla niego pokarm i wykonują prace na rzecz szkoły). Rozdział ostatni. zatytułowany ..Język «ja» i «111)'»:piCŚr'li aWlbetyzacja". lapoznajc nas z dwoma obszarami. Po piemsze z historią. zalożeniami teorclyunymi i praklyunym wdraża- �179 nicm programów allilbdyzacji ludów indiańskich w Ekwadorze. Po drugie. z rołąjaką odgrywa w codziennym i.yciu Waorani pismo oraz recytowane i śpiewane sekwencje słowne o charakterze magiC/.nym. Okazuje si.;, że pisanie petycji jest dla Indian tą samą drogą zdobywania dóbr, jak owe ..picśni" vy prezentowanie własnej sily. gdyż pismo nic jest traktowane przez Waorani jako abstrakcyjny nośnik informacji. kcl. konkretny i lizyczny środek zapewniający osiągnięcie zamierl.Onego celu. /. kolci mll\vione i śpiewane sekwencje słowne o charakterze magicznym przekształcaj,\ si.; z niepll\\tarzalnej. osobistej i codziennej praktyki pomagającej zrealizować doraźny cd (np. pomyślne polowanie) w narz,<dzie. za pomocą którego Indianie wyrażają swoje niezadolVolenie z nowych i nic po ich myśli sytuacji społecznych, \vynikających z częściowo osiadłego trybu życia. Pora przejść do krytycznego omówienia recenzowanej pozycji. Skoncentrujmy się najpierw na zaletach. Otóż w Illoim odcZllciu Hijos dei Sol są całkowicie nowatorską pozycją, jeśli chodzi o sposób ujmowania problemu zmian kulturowych powodowanych przez szkoł.; IV spoleczeństwach pierwotnych. Co prawda zarówno antropologia kulturowa. jak i psychologia mi.;dzykulturowa zajmowaly się tym zagadnieniem przynajmniej od lat 60., ale praca I.aury Rival jest wyjątkowa. Jeśli bowiem tacy badacze, jak Jack Goody czy Michel Cole (żeby wymienić tylko tych najważniejszych). starali się w swoich pracach dogłębnie zanalizować wplyw s/.koly na kultury pierwotne. to ich uwagę pochlaniał wyłącznie aspekt poznawczy tcj transformacji. Tak wi.;c rozpatrywano tutaj. idąc tropem Jeana Piageta i Lwa S. Wygotskicgo. wplyw pisania na myślenie i sposób zorganizowania świadomości. na relacje zwrotne pomięll/y alfabctyzacją i modernizacją. Uzyskiwane wyniki wskazywały, iż sposób, rodzaj i treść wicdzy przeka/.ywanej w kontekście szkolnym diametralnie zmienia nie tylko tradycyjny obra/ świata. ale tak/c strukturę tradycyjnego myślenia. Jednakże badacze skoncentrowani na wymiarze kognitywnym skolaryzacji nawet nie wzmiankowali, że w pewnych typach kultury jej oddziaływanic może przehiegać przede wszystkim w obszarze behawioralnym, i że treści przckazywanc w szkole w ogóle nie są zauważane przez czlonków tychże kultur. Dzieci slońca są pierwszą pracą która za cel swojcj analizy obrala transformację wzorów zachowań, a przez to i organ iI.acji spoleCl.nej. która na nich jest zazwyczaj oparta. Dzięki ni"i wiemy, że szkoła akulturuje nic tylko poprzcz przckat. zawarty w programach nauczania. ale przede wszystkim poprzez zmiany wzorów /.achowal1. które przekształcają relacje społeczne. Dodatkowo. opieraj'lc się nic tylko na swoich badaniach. ale także na takich autorach, jak M. Bloch c/y B. Street. I.aura Rival akcentuje jednostronność kognitywnej opcji badawczej, która pomija wymiar polityczny i społeczny narzędzi poznawczych (np. pisma, matematyki czy też ogólniej rzecz ujmując - stylów myślenia stosujących różncgo rodzaju operacje formalne). Myślenie nic zachodzi w społecznej próżni. a warunki społeczne często determinują sposób użycia mechanizmów kognitywnych. dowodzi Autorka, i ma rację. Na uwagę zasługuje też niebanalne wykorzystani<: do analizy spoleczcrlstwa pozaeuropejskiego koncepcji teoretycznych, zdawałoby się na wskroś przypisanych do kontekstu kultury nowożytnej. w rodzaju habitusu Pierre'a Bourdieu czy myśli Foucaultowskiej. lJ::ieci slońca nic S'\ tei. pozbawione pewnych niedociągnięć. Za nąjważniejszy mankament uznalbym brak szerszej perspeklywy teoretycznej. w ramach której można by rozpatrywać anałiwwane zjawiska - Autorka ogranicza wykorzystanie poszczególnych koncepcji jedynie do wyznaczenia pola hadali empirYCInych. Tymczasem zarówno konstrukcja książki, jak i jej tematyka wyraźnie sugerują. że jej przcdmiolem jesl zmiana kulturowa społeczeństwa Waorani, np. część obrazująca kulturę indiańsk'l w okresie względnej izolacji od społeczeństwa narodowego przeciwstawiona jest części pokazującej jej przeksztalccnia. Pomimo tego na ponad pięciuset stronach nie uświadczymy ani jednej wzmianki mówiącej o tym, czy kultura Waorani jako całość uległa zmianie czy też nie. Czym jest dzisiejsza kultura tego ludu') Czy należy jeszcze do typu kultury pierwotnej czy jest jui. jak~\ś odmianą kultury nowożytnej w rodząju grupy etnicznej? Pytania to ważkie i hardzo na c/asie. gdyż od udzielonych odpowiedzi zależeć może polityczna sytuacja tejże społeczności. Inna jest przecież polityka państwa w stosunku do grup o uksztahowanej świadomości etnicznej. a inna wobec ludów nie zdających sobic sprawy ze swej odrębności i pozostających w zupelnie innym horyzoncic poznawczym. Laura Rival ogranicza się jednak �180 do zaprezentowania .,suchych faktów" zebranych pozytywistyczną metodą sytuuj,jC,j siy w ramach paradygmatu reali::mll etnograf/cnego. jakby to określił James Clif1()rd. Nie została skonstruowana żadna teoria kultury pierwotnej orzekąjąca czym ona jest i jakic są jej wyznaczniki. A nie wiedząc. co konstytuuje taką kultury. tracimy możność precyzyjnego ouekania lilktu zaistnienia jej zmiany. Oczywiście pewne wnioski można wyciągnąć z tekstu. lecz wyłącznie dziyki znąjomości prac innych autorów, np. P. Boyera. Ch. Ilallpike'a czy S. Schwartzmana. DopierD w tej perspektywie zaryzykować można hipotezy. żc tożsamość kulturowa Waorani zasadzała siy przede wszystkim na codziennie realizowanych wzorach zachOWaJ] i to one stanowiły o ich istocie (zachowania tyczące wojny, pokrewieństwa oraz rozdzielania i konsumowania pożywienia). Być Waorani znaczyło zachowywać się jak Waorani. Co siy zatem stanie. je/eli zmianie ulegną sposoby postępowania'! Czy oznaczać to będzie przekształcenie całej kultury'! Oto pytania, na które Hijos dei Sol nie dają odpowiedzi. Możemy tylko podejrzewać. że wraz z zanikiem wzorców zachowań znacznie wzrosną szanse na odejście w ciel] kulturowej odrybności Waorani. Podsumowując. sądzę. że książka Laury Rival jest pozycją obowiązkową dla wszystkich zainteresowanych problemami zmiany kultury pierwotnej. Także ci. którzy w swoich badaniach zajmują się wpływem i funkcjonowaniem szkoły w społeczeństwach nienowożytnych winni siy z nią zapoznać. Uważam. że jest to pozycja nader wartościowa. szczególnie jeśli chodzi o rozdział piąty i szósty. i wyznacza pewien moment przełomowy w pracach usilującymi odpowiedzieć na pytanie. co się dzieje w momencie spotkania kultury pierwotnej z nowożytną oraz o to. jakie są szanse przetrwania takich kultur w dzisiejszym świecie. Tar::ycjlls::/3l1liński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc5729e1b4d695a7537a152156c3209d.pdf 200991f061d659ab2f9030887adb6e65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1874 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.335-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikro--deskryptywne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997. Oto leży przede mną książka - nie waham się użyć tego słowa - doprawdy wyjątkowa. Autorem jest badacz japoński - Etsuo Yoshino - profesor ekonomii uniwersytetu Hokkaido w Sapporo. Książka zaś nosi tytuł Polscy chłopi w XX wieku (na razie pominiemy podtytuł). Mamy więc jakby pracę o zacięciu podsumowującym. Przede wszystkim musimy przyznać, że bardzo rzadko zdarza się taka sytuacja, abyśmy to my sami (Polacy) stawali się obiektem badań naukowców z zewnątrz i to pochodzących jednak z innej kultury. A tutaj przyjeżdża japoński badacz i proponuje sumującą pracę o polskich chłopach w XX wieku. I nagle zostaje odwrócona klasyczna sytuacja "my" - "oni". Teraz możemy spojrzeć na siebie jako na "onych", czyli obcych. Na to, jak spostrzegają nas inni. I jest to doświadczenie zupełnie zdumiewające. Bo okazuje się, że to, co oczywiste dla nas i proste, staje się zaskakujące dła badacza z innej kultury. Oczywiście, to, że nie rozumie się tak dokładnie obcej kultury, jest konstatacją tyleż prawdziwą, co banalną, ale Yoshino po prostu - poprzez odwrócenie sytuacji badawczej - unaocznia tę prawdę doskonałe. Proszę bowiem chociażby spojrzeć na taki cytat: "Sergiusz urodził się w 1864 roku. Po ślubie opuścił dom rodzinny Domańczyków, oddalony 30 km od wsi Toczonek, i zamieszkał u swojej żony, Julianny. W Polsce w przypadku, kiedy mąż zamieszka w domu żony, zachowuje swoje nazwisko, natomiast w Japonii w takiej sytuacji pan młody przeważnie przyjmuje nazwisko żony i staje się zarazem przybranym synem tej rodziny. Julianna Czajkowska, jako że została żoną Sergiusza, zmieniła nazwisko na Domańczyk, co w Polsce jest normalne" (s. 41). Cytat ten pokazuje zarazem, że pewna oczywistość kulturowa w oczach badacza z innej kultury urasta do rangi problemu, a dodatkowo doskonale okazuje się, że wysnute wnioski dalekie są od rzeczywistości. Bo przecież z przytoczonego fragmentu wynika, że w Polsce mężczyzna zachowuje swoje nazwisko, gdy przeprowadza się do domu żony, gdy tymczasem zachowuje je bynajmniej nie z tego powodu. Miejsce zamieszkania nie ma tutaj absolutnie nic do rzeczy. Tego typu dowodów na nieprzekładalność kultur jest w książce sporo. Są to bardzo ważne doświadczenia, gdyż właśnie w ujęciu "my" jako "oni" możemy zobaczyć, jakie pułapki czyhają na badaczy opisujących obcą kulturę. Nie ma żadnego powodu sądzić, że nasze własne prace opisujące obcych, niekonsekwentnie wyjaśniające i analizujące zjawiska, są tego typu nieporozumień pozbawione. Interesująca była dla mnie zawsze także sama sytuacja, jaką pozostawia po sobie badacz w obcej kulturze. Możemy użyć tutaj kolokwialnego zwrotu, że wieś, w której robił badania Yoshino, nigdy nie będzie już taka sama jak przed nimi. Japoński badacz, wyglądający przecież inaczej (a więc tym bardziej postrzegany jako obcy) i zamęczający chłopów długimi żmudnymi rozmowami (o metodzie pracy napiszę poniżej), musiał pozostawić ślad po swojej obecności. Oczywiście, taka sytuacja dotyczy każdych badań w obcej kulturze, ale w tym wypadku łatwo wyobrazić sobie badania w tej samej miejscowości na temat tego, co sądzą ci sami chłopi o Japończyku. Jestem pewien, że byłby to niecodzienny materiał. Wróćmy jednak do samej książki. Powiedzieliśmy już, że tytuł sugeruje pewne całościowe spojrzenie na historię chłopów polskich w XX wieku. Nie wiem, czy którykolwiek z polskich badaczy pokusiłby się obecnie o podobnie zatytułowaną syntezę. Zapewne dużo łatwiej przyszłoby pisać podobne dzieło właśnie o obcych niż o nas samych. I dlatego Ja- �336 pończyk nie ma żadnych obciążeń w stosunku do tak zarysowanego tematu. Spójrzmy więc, jak to wszystko zostało skonstruowane, a zapewniam - jest nad czym się zastanowić. Wyjdźmy przede wszystkim od tego, że wbrew sugestii tytułu japoński badacz całość wywodu oparł na badaniach jednej polskiej wsi, która według intencji autora miala być "typową" polską wsią. A ta typowość zostala określona przez poniżej przedstawione warunki: skala gospodarstw indywidualnych tej gminy powinna być zbliżona do średniej krajowej; pod względem klasy gleb i warunków klimatycznych gmina ta nie mogła odbiegać od poziomu przeciętnej gminy polskiej; rodzaj roślin uprawnych powinien być zbliżony do przeciętnego; w pobliżu nie powinno być dużego miasta, ale nie mogła być to również gmina leżąca w calkowitym odosobnieniu; do roku 1918 gmina ta miała znajdować się na terenie zaboru rosyjskiego i w miarę możliwości - w bliskiej odległości od zaboru pruskiego. Już takie, a nie inne warunki wyboru mogłyby wzbudzić długą dyskusję nad ich trafnością, zwłaszcza gdyby wziąć pod uwagę kategorie z różnych dyscyplin. Rzeczywiście, polscy współpracownicy Japończyków wybrali taką gminę, która najlepiej spełniała te warunki. Z kolei z tej gminy wybrano jedną wieś, w której miały być prowadzone badania. Aż ciśnie się na usta pytanie, która to wieś w Polsce jest najbardziej typowa? Niestety, pytanie to pozostaje bez odpowiedzi. Autor używa co prawda nazwy Toczonek, ale zaznacza, że jest to nazwa celowo zmieniona. Podobnie zostały zmienione nazwy gminy (Gusztowa) i województwa (nazwanego po prostu Anonim!). W tym samym duchu zmienione zostały wszystkie nazwiska informatorów i bohaterów książki (a jest ich sporo). Także w pracy nie podano dokładnych danych statystycznych dla gminy Gusztowa, m.in. odnośnie do ludności i powierzchni. Cale to zamaskowanie danych widoczne jest także w doborze fotografii, na których zasłaniane są wszelkie napisy, a także przy sporządzonej mapie Polski z zaznaczonymi trzema województwami (tym razem z prawdziwymi nazwami), na których to terenie dzieje się cała akcja (są to woj. sieradzkie, kaliskie i częstochowskie - badania prowadzono przed refoffi1ą administracyjną kraju, gdy było 49 województw). Z treści książki usunięto wszystkie informacje powalające Czytelnikowi na ewentualne zidentyfikowanie omawianej wsi, dzięki czemu identyfikacja taka stała się zupełnie niemożl.iwa. Autor nadal pracy anonimowy styl, czując się zobowiązanym wobec mieszkańców wsi do zachowania dyskrecji (s. XII wstępu). Pojawia się więc tutaj - dodatkowo - bardzo ciekawy wątek zawodowej etyki badań terenowych, który stawia Yoshino. Na ile bowiem wolno nam upubliczniać wyniki badań, kiedy często pytamy - jak w tym przypadku - o dość intymne sprawy? Taki problem łatwo zauważyć właśnie wtedy, gdy rzecz dotyczy własnej kultury, ale przecież nikt nie stawia w zasadzie podobnych pytań, gdy idzie o kulturę obcą, np. badając Indian z Amazonii, bezceremonialnie opisujemy ich najbardziej intymne zachowania z podaniem pełnych danych osobistych. Odległość w przestrzeni powoduje, że czujemy się zwolnieni od etycznych konsekwencji. Yoshino zdaje się postrzegać problem całkowicie odmiennie. Może zresztą takie postawienie problemujest uwarunkowane jego własną sytuacją kulturową? Może kultury Dalekiego Wschodu wykazują większą pokorę wobec badanych "innych"? To jest następny ciekawy wątek badawczy. Wspomnęjeszcze o ostatecznym momencie wybrania wsi Toczonek. Otóż w gnunie najbardziej typowej w Polsce, jaką okazala się Gusztowa, wsi podobnych do Toczonka było kilka. Wybór padł na Toczonek, ponieważ - co autor najzupełniej szczerze przyznaje leżała ona najbl.iżej miejsca, w którym zakwaterowany był zespół badawczy we wsi Wika (nazwa oczywiście zmieniona). Czy często badaczom przytrafia się taka szczerość, pokazująca, ile jest przypadku w prowadzonych badaniach? Yoshino chętnie zaznacza także to, czego nie udało mu się - pomimo prób - wyjaśnić. Przyjrzyjmy się teraz metodzie pracy autora. W badaniach uczestniczyła cała grupa japońskich badaczy przy współudziale polskich partnerów z SGW (chyba SGGW?). Prowa- �337 dzone one były w kilku turach przy zmienionej metodzie badań. Początkowo był to kwestionariusz, od lat służący w Japonii do badań ekonomii rolnictwa opartego na założeniach mechanizmów rynkowych gospodarki kapitalistycznej (a więc obowiązującej w Japonii od kilkudziesięciu lat). Badania te w Polsce prowadzono w roku 1990, a więc w momencie, gdy polską wieś obejmowała dopiero początkowa faza przechodzenia do gospodarki kapitalistycznej z socjalistycznej. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że cały kwestionariuszjapoński oparty jest na podejściu metodologii marksistowskiej, uznającej siły wytwórcze i stosunki produkcji za czynnik determinujący funkcjonowanie gospodarki. Jednak po kilku przeprowadzonych wywiadach japońscy badacze uświadomili sobie nieprzystawalność tego narzędzia badawczego do sytuacji w Polsce i zwrócili się ku innym metodom, preferowanym głównie przez autora niniejszej książki. Ustało no więc, że badania muszą wykazywać cztery cechy: mają to być badania monograficzne, polegające na przeprowadzeniu kompletnego przeglądu wszystkich istniejących gospodarstw jednej wybranej wsi; nacisk ma być położony na ustalenie korelacji rodzinnych poprzez zrekonstruowanie drzewa genealogicznego; oprócz gospodarstw przedmiotem badań są także instytucje z otoczenia wsi, jak spółdzielnie rolnicze, urzędy publiczne, placówki oświatowe i religijne; podejście ma być kompleksowe, uwzględniające aspekty ekonomiczne, historyczne i socjologiczne. Ażeby te wytyczne zreałizować, posłużono się metodą swobodnego wywiadu, który określano jako "historia życia". Yoshino przywołuje tutaj Oscara Lewisa jako najsłynniejszego badacza korzystającego z takiej metody, i sam na niej się opierając, ,,z pomocą magnetofonu rejestrował luźno prowadzone rozmowy, głównie na temat osobistych losów, pracy i codziennego życia" (s. 25). Fakt, że rozmówcami byli rolnicy, spowodował, że metoda ta zamieniła się z "historii życia" w "historię rodzinną", gdyż ważnym elementem stawała się cała historia samego gospodarstwa rolnego. Jakjuż zaznaczyłem, historie te opierają się na rekonstrukcji drzewa genealogicznego, które japoński badacz nazwał drzewem rodowo-biograficznym, pojmując je szerzej niż Lewis, którego drzewo można nazwać genetyczno-rasowym. Zanim powiem o efektach tej rekonstrukcji, trzeba wspomnieć jeszcze o bardzo ważnym aspekcie metodologicznym, w jakim chce sytuować swoje dzieło japoński badacz. Otóż opowiada się on - pozostając ciągle w granicach ekonomii jako swej głównej dziedzinie - za badaniem raczej jakościowym niż ilościowym. W tym celu wykorzystuje "podejście mikro-deskryptywne, polegające na bardzo szczegółowej i wnikliwej obserwacji mikroświata, np. w rodzaju pojedynczego zakładu przemysłowego czy pojedynczej wsi" (s. 3). Odwołuje się tutaj do dwóch słynnych badaczy, którzy - mimo że należą do innych nauk - często przywoływani są razem. Są to Carlo Ginzburg i Clifford Geertz. Pierwszy jest jednym z głównych twórców tzw. mikrohistorii, drugi opracował sposób antropologicznej interpretacji kultur, nazywając go thick description (tutaj muszę zaznaczyć, że dwukrotnie nie popisali się redaktorzy książki - raz tytuł przywoływanej książki Ginzburga II formaggio e i vermi przetłumaczono jako "Ser i larwy", mimo istniejącego już polskiego przekładu "Ser i robaki", drugi raz, gdy geertzowski termin tłumaczy się jako "głęboka deskrypcja", a nie jako "opis zagęszczony", który od dawna funkcjonuje w polskiej literaturze antropologicznej. Odwołanie się tak bezpośrednie do tych dwóch propozycji jest jak najbardziej uzasadnione, gdyż rzeczywiście efekt ostateczny tych dwóch metodologii jest bardzo zbliżony. Co ciekawe, w polskiej literaturze etnologicznej, jak i historycznej metodologie te ciągle rzadko wykorzystywane są do badań nad konkretnymi zjawiskami kultury. Istnieją tylko liczne ich analizy na płaszczyźnie czysto teoretycznej. A niewątpliwie szersze wykorzystanie tego rodzaju metodologii może przynieść nowe, za· skakujące poznawczo rezultaty. Takim przykładem jest właśnie książka Yoshino, mimo że teorie Geertza i Ginzburga modyfikuje on na swoją modłę. Jego następnymi bowiem przywołanymi inspiracjami są prace socjologa Franciszka Bujaka i japońskiego ekonomisty �338 Kichiji Nakamury, którzy - oczywiście zupełnie niezależnie - "przeprowadzili wszechstronną analizę wyników intensywnych badań jednej wybranej wsi" (s. 8). Pierwszy z nich stosował badania ilościowe, a drugi z kolei preferował podejście marksistowskie, uważając, że to właśnie gospodarstwo powinno być głównym elementem badań na wsi, a nie np. pojedynczy rolnik czy małżeństwo. Następną ważną cechą metodologiczną, którą uwypukla Yoshino, jest obiektywizm w badaniach (s. 14-17). Japoński profesor uważa, że w wypadku, gdy tak naprawdę nie zna się przedmiotu badań (tak jak on nie znał chłopów polskich), bardzo ważne jest nierobienie żadnych wstępnych założeń i hipotez. Dlatego badania odbywały się w taki sposób, że przez pierwsze 3-4 godziny badacze nie zadawali żadnych pytań ukierunkowujących na temat badań. Rozmowy były toczone zupełnie swobodnie i prowadzone bardziej przez badanych. Yoshino zauważa jednak, że wtedy właśnie udało się zdobyć wiele ważnych informacji. Intrygujące i kontrowersyjne jest jeszcze inne sformułowanie autora, który raz próbował badania ukierunkowywać, innym razem próbował patrzeć na nie "obiektywnie", jakby z zewnątrz - "reprezentował podczas badań w Toczonku dwie postawy. Jednym razem był socjologiem XX wieku, drugim razem - socjologiem XXI wieku. Obie te postawy były przez niego w świadomy sposób ostro rozgraniczone" (s. 16). Jednak według wielu antropologów takie założenie o możliwościach przechodzenia z jednej roli w drugą musi prowadzić do swoistej schizofrenii i w zasadzie wydaje się pięknie brzmiącym założeniem, ale niemożliwym do zrealizowania. Sam Yoshino ma jednak pełną świadomość kontrowersyjności takiego założenia i wręcz zachęca do dyskusji nad tak postawionym problemem (s. 17). Wszystkie te rozważania są zawarte we Wstępie (część l. Metodologia badań, część 2. Metoda badania), po czym następuje Część I pracy podzielona na 13 rozdziałów, z których każdy jest analizą życia jednego gospodarstwa. Początek każdego z nich to wydzielone słowa kluczowe, charakteryzujące całość analizy. Są one bardzo zróżnicowane, np.: upadek bogatego gospodarstwa z ubiegłego wieku, pomoc od emigrantów ze Stanów Zjednoczonych, śmierć rodziny, opieka społeczna, wypadek utonięcia, tragiczny koniec miłości, groźba gruźlicy płuc, poród co dwa lata, sprzedaż produktów rolnych w latach pięćdziesiątych (wszystkie dotyczą rozdziału l.). Następnie jest krótkie podsumowanie, jakby rozwinięcie słów kluczowych, dalej graficzna rekonstrukcja drzewa genealogicznego z dość swobodnie traktowanymiinfomlacjanli (raz pojawiają się takie, innym razem zupełnie inne) oraz mapy pól należących do danego gospodarstwa (często z bardzo szczegółowym opisem, którą część kto kiedy kupił i od kogo). Następnie pojawiają się dość dokładne, a więc i długie, opisy histońi rodziny od początku XX wieku do czasu badań. Trudno jednak nie zauważyć niekonsekwencji, gdyż nieraz pewien rodzaj infomlacji przy opisie jednej rodziny się pojawia, gdy przy opisie innej analiza swobodnie toczy się w zupełnie odmiennym kierunku. Trudno więc nawet te histońe porównywać. Bardzo dokładnie tylko odtwarza Yoshino historię poszczególnych pól uprawnych, to sprzedawanych, to dziedziczonych, to dzielonych, tak dokładnie, że się to wszystko miesza i,jak mi się wydaje, niewiele to wnosi do przybliżenia życia opisywanych ludzi. Autor opiera się na opowieściach członków rodziny (chociaż korzystał także z archiwaliów), w zasadzie nie weryfikując ich. A przecież wiadomo, że procesy folkloryzacji i mityzacji rzeczywistości są wśród ludzi powszechne. Yoshino nie bierze tego pod uwagę, więc opowiadane historie są - moim zdaniem bardziej opowieściami wspomnieniowymi niż obiektywnymi historiami tych gospodarstw i rodzin. Nieraz (zupełnie inaczej nić u Ginzburga i Geertza) pojawia się podczas lektury pytanie - "do czego właściwie to wszystko zmierza?", zwłaszcza gdy jesteśmy już po lekturze historii kilku rodzin. A zmierza to oczywiście do podsumowania, które znajduje się w części II książki (rozdziały 14-15.). Jednak być może te wnioski (dość skonwencjonalizowane) mogłyby fun- �339 kcjonować samodzielnie, bez opisywanych historii rodzin, gdyż wydaje się, że obie części niezupełnie do siebie przystają. Jakby tego było mało, największa niespodzianka czeka nas na pierwszej stronie przedmowy całego dzieła. Otóż Yoshino proponuje tam czytelnikowi - niczym Julio Cortazar w Grze w klasy - inną kolejność czytania rozdziałów, niż wynika to z układu książki. Żeby czytelnik mógł "przenieść się myślami do wydarzeń, jakie miały miejsce w gminie Gusztowa w tym stuleciu", oraz "identyfikować się z bohaterami", powinien najpierw przeczytać rozdziały 1-12., a dopiero później wstęp. Trzeba przyznać, że przewrotne to słowa, a sam sposób takiego układu książki także bardzo niecodzienny. Czy rzeczywiście próba opisania przez Etsuo Yoshino polskich chłopów w XX wieku powiodła się? Tego nie wiem i odpowiedź na to pytanie nie jest dla mnie istotna. Bardziej ciekawi mnie to, że książka Yoshino jest lekturą fascynującą, ogromnie wciągającą, intrygująco poznawczą i stawiającą bardzo ważne problemy w niecodzienny sposób. Nie wyobrażam sobie lepszej lektury dla studentów zgłębiających tajniki metodologii i metodyki badań terenowych. Polecam gorąco. Hubert Czechowski Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000, ss. 275. "W dawnej Rzeczypospolitej znajdowało się sporo ludzi, których bardzo trudno byłoby zaszeregować do któregokolwiek z istniejących stanów. W stosunku do nich mieszczanie i chłopi uważali się za uprzywilejowanych i wyżej stojących w społecznej drabinie. Tamci, najczęściej zwani ludźmi luźnymi, pozornie wolni od ciężkiego pańszczyźnianego jarzma, nie posiadający często stałego miejsca zamieszkania, nie mieli jednak zbyt łatwego życia. W zamian za dość iluzoryczną swobodę przypadała im w udziale nędza, głód, poniewierka". Tak o ludziach gościńca i biedzie w XVII i XVIII wieku napisał Bohdan Baranowski w swej znanej książce pod tytułem Ludzie gościńca. Publikacja ta, choć wydana w 1986 roku, była do niedawna jedną z nielicznych pozycji naukowych opisujących i interpretujących problematykę ubóstwa w Polsce z perspektywy historycznej, społecznej i kulturowej. Taki stan badań był przede wszystkim wynikiem ideologicznej cenzury utrzymywanej w czasach PRL-u. Dopiero po roku 1989 nastąpiły istotne zmiany w tej kwestii. Bieda, ubóstwo, żebractwo czy bezrobocie stały się najważniejszymi problemami społecznymi współczesnych nam czasów. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje wydana niedawno książka Zrozumieć biednego pod redakcją Elżbiety Tarkowskiej. Zrozumieć biednego to studium z pogranicza socjologii kultury, etnologii i historii. Składa się z trzech zasadniczych części zatytułowanych: Bieda dawna i obecna, Strategie trwania i radzenia sobie z biedą, Komentarz metodologiczny. W obszernym wstępie Elżbieta Tarkowska trafnie wysunęła tezę, że ubóstwo to zjawisko wielokontekstowe i złożone wewnętrznie. Zakorzenione jest ono między innymi w historii. Dobrym tego przykładem może być bieda na obszarach popegeerowskich, omawiana szczegółowo w dalszej części pracy, a która związana jest z przeszłością zarówno komunistyczną, jak i dawniejszą. Ponadto ubóstwo to także proces zmieniający się w czasie, a zatem zróżnicowany pod względem społecznym. Jak pisze Autorka, "zbiorowość biednych jest kategorią bardzo niejednorod- �340 ną". Niemniej istotny jest także kulturowy wymiar ubóstwa. Tutaj Elżbieta Tarkowska przywołuje antropologiczną koncepcję amerykańskiego uczonego Oscara Lewisa, tak zwanej culture ofpoverty. Badacz ten, opierając się na analizach rodzin meksykańskich i portorykańskich, stwierdził, że kultura nędzy to coś więcej niż tylko upośledzenie ekonomiczne, ale nade wszystko pewien niezmienny wzorzec egzystencjalny przekazywany w rodzinie, z pokolenia na pokolenie. Należy tu zaznaczyć, że do podobnych wniosków doszedł również cytowany przeze mnie wcześniej Bohdan Baranowski, pisząc, że znaczna część ludzi luźnych wchodziła do tej warstwy już z urodzenia. Konkluzja ta jest niezwykle ważna w kontekście badań zjawiska nędzy na obszarach polskich. Cennym uzupełnieniem twierdzeń zawartych w całej książce jest omówiona we wstępie charakterystyka metod badawczych. W części zatytułowanej Bieda dawna i obecna mieszczą się trzy teksty Elżbiety Tarkowskiej: O dawnej i obecnej biedzie w Polsce; Bieda dawna i nowa: historie rodzin; Bieda popegeerowska oraz tekst Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej Człowiek stary w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej. Analizy te są retrospekcją biedy w ujęciu historycznym. Pierwsze opracowanie stanowi próbę krótkiego opisania zjawiska od wieków średnich po współczesność, również z uwzględnieniem okresu PRL. Synteza ta została wzbogacona licznymi porównaniami do sytuacji w krajach Europy Zachodniej, jak i do krajów postkomunistycznych. Rozwinięciem tego stanowiska jest przybliżenie w następnym szkicu dziejów rodzin dotkniętych syndromem ubóstwa. Zastosowanie kryteriów socjologicznych pozwoliło na bardzo zróżnicowany dobór rodzin. Tym samym Autorka mogła uwzględnić biedę wiejską, miejską, związaną z bezrobociem, niskopłatnąpracą, samotnym rodzicielstwem, wielodzietnością, niepełnosprawnością itp. Wysokim walorem rozdziału pracy, ale również całej książki, są także licznie cytatowane wypowiedzi respondentów. Mówiąc o współczesnych wymiarach ubóstwa, nie sposób pominąć biedy na obszarach popegeerowskich. Jak pisze Elżbieta Tarkowska, na tych właśnie terenach rysuje się niebezpieczeństwo powstania polskiej underclass. Ludzie, którzy stanowią tę grupę, skazani są nie tylko na trwałą marginalizację społeczną, ale także na "uwięzienie w lokalnej przestrzeni". Po upadku gospodarstw państwowych załamał się bowiem cały dotychczasowy sposób ich życia. Tym samym byłe PGR-y stały się "gettami biedy", które charakteryzują się osobliwą kulturą. Składają się na nią m.in. tendencje do "dziedziczenia" biedy, izolacjonizm, brak perspektyw w sferze edukacyjnej, nadużywanie alkoholu i inne. Ta część analiz kończy się tekstem Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej, która porusza temat osób starszych i ich rolę w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej. Autorka odwołuje się do badań Amartya Sena, a w szczególności do problemu dobrobytu i ubóstwa w kontekście funkcjonowania jednostki w rodzinie. Wykazuje także liczne podobieństwa do polskiej literatury socjologicznej. Zupełnie niepotrzebne sąjednak odwołania do odległych pod wieloma względami od kultury chłopskiej kultur pozaeuropejskich, tj. roli kobiet w afrykańskiej rodzinie poligamicznej. Ponadto brakuje wyraźnych odwołań do literatury etnologicznej wsi polskiej. Pomimo tych mankamentów opracowanie to zwraca uwagę na istotne elementy, jak: zmiany kulturowe na wsi, rolę tradycji, mechanizmy walki z ubóstwem, rolę więzi rodzinnych i osób starszych w rodzinie dotkniętej ubóstwem. Druga część, czyli Strategie trwania i radzenia sobie z biedą, składa się z opracowania Elżbiety Tarkowskiej Świat społeczny ludzi żyjących w ubóstwie i Hanny Palaskiej Ludzie " w opiece". Przyjmowanie darów i zaciąganie kredytów jako element stylu życia ubogich. Elżbieta Tarkowska przedstawia świat społeczny ludzi żyjących w ubóstwie, ich partycypację w społeczności lokalnej i instytucjach oraz formy uczestnictwa w życiu zbiorowym. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie roli środowiska lokalnego w życiu biednych rodzin. Jest ona inna w środowiskach miejskich, jeszcze inna na wsi i w odizolowanych przestrzennie oraz społecznie osiedlach popegeerowskich. Pomimo tych i wielu innych różnic, Autorka �341 opowiada się za ogólnym, powtarzającym się, wspólnym wzorem, polegającym na wyłączeniu członków biednych rodzin ze środowiska społecznego zarówno bliższego, jak i dalszego. W wielu wypadkach bowiem jedynym oparciem w trudnej sytuacji jest rodzina poszerzona. Dzieje się tak dlatego; gdyż ubóstwo dotyka najczęściej rodzin wielodzietnych oraz tych, gdzie bieda jest "dziedziczona" z pokolenia na pokolenie. Należy pamiętać, że równolegle następuje degradacja więzi sąsiedzkich, ograniczenie kontaktów rówieśniczych czy częsta samotność ludzi starszych. Ograniczona jest również rola instytucji społecznych. Do wyjątków należą ośrodki pomocy społecznej, szkoła, parafia i sklep. Z tymi wnioskami koresponduje założenie Hanny Palaskiej, która sformułowała tezę, że dary i pożyczki dla wielu ludzi dotkniętych biedą są integralnym elementem ich stylu życia. Jak zauważa Autorka, są to dwie społecznie akceptowane drogi zdobywania dóbr i pieniędzy poza systemem pracy. Hanna Palaska odwołuje się przy tym do bogatej literatury z zakresu socjologii kultury i częściowo etnologii, m.in. koncepcji Marcela Maussa, Georga Simmla, Claude'a Levi-Straussa, Zygmunta Baumana i innych. Okazuje się, że takie elementy jak pożyczka i dar odgrywają istotną rolę w społecznościach dotkniętych biedą. Wokół nich koncentrują się podziały na zadłużonych i niezadłużonych, na tych, którzy mogą udzielić pożyczki, i na tych, którzy nie pożyczają. Taka konceptualizacja przypomina kulturowe podziały na swoich i obcych, które warunkują zręby tożsamości grupowej i indywidualnej. Autorka zwraca przy tym uwagę na różne formy zaciągania długów (wymiana koleżeńska, "branie na kreskę", czyli zadłużenie w lokalnym sklepie, długi opłat czynszowych, dostaw gazu czy energii) i przyjmowania darów (dary przekazywane w rodzinie, pomoc koleżeńska lub sąsiedzka, dary z gminy, Kościoła, prezenty okolicznościowe). Być może więc - jak pisze badaczka - zaciąganie pożyczek i przyjmowanie darów należy traktować jako trwały element polskiej kultury ubóstwa. Na uwagę zasługuje Komentarz metodologiczny, który napisała Krystyna Lutyńska. Stanowi on wnikliwą analize metod użytych w badaniach terenowych przez Autorów niniejszego zbioru. Ponadto zawiera on ocene i opis materiałów empirycznych - wywiadów i kwestionariuszy, a także zachowań emocjonalnych badanych. Krystyna Lutyńska bada również stopień uwikłania ankieterów w swoją własną kulture, odmienną od stylu życia ludzi partycypujących w "kulturze ubóstwa". Rozprawę zamyka ZakOliczenie oraz Alleks; "ywiady i historie rodzin opracowane przez Elżbietę Tarkowską. Adam Pomieci/lski Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, Łódź 2000, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 38, ss. 200. Obszarem zainteresowań G. E. Karpińskiej jest miasto, rozumiane jako zjawisko społeczne i kulturowe. Badaczka koncentruje się na środowisku robotniczym, jego historii i współczesności, obowiązujących tu zwyczajach, sposobach życia. Szczególnie interesuje ją stosunek członków badanej grupy do przestrzeni, sposób jej organizacji, wartościowania, znaczenie miejsc takich jak ulica, dom, wnętrze mieszkalne, targowisko, brama. Najnowsza książka G. E. Karpińskiej składa się ze Wstępu, części I, zatytułowanej Przestrzeń w kulturze, części II - Przestrzeli miejskiej kamienicy cZyllSzowej, Zakończenia oraz wykazu cytowanej literatury, spisu ilustracji i streszczenia w języku angielskim. �342 Część I poświęcona jest stosunkowi człowieka do przestrzeni, jej waloryzacji, organizacji, kategoryzacji i sposobom zagospodarowania. Autorka prezentuje tu liczne przykłady zaczerpnięte z kultur ludowych, zwłaszcza dawnych, tradycyjnych, oraz z kultury miasta: przedindustrialnego i zmieniającego swoje oblicze wraz z postępem przemysłu, także pod względem stosunku do przestrzeni. G. E. Karpińska w przekonujący sposób ukazuje podziały przestrzeni na obszary kwalifikowane w różnych kulturach jako "swoje" (wewnętrzne, zorganizowane) i "obce" (zewnętrzne, kojarzone z chaosem). Trafnie podkreśla, iż sposób kwalifikacji pewnych obszarów przestrzeni w tej samej kulturze może ulegać zmianom. Zauważa też, że niektóre elementy przestrzeni mogą być postrzegane w sposób niejednoznaczny lub cechują się "szczególną intensywnością znaczeń" (s. 28, por. s. 47). Dotyczy to np. obejścia i podwórka. Należy podkreślić, że omawiając sposoby organizowania i waloryzowania przestrzeni w różnych kulturach świata i w różnych środowiskach, Autorka sięgnęła do prac mało znanych polskiemu czytelnikowi, jak też do literatury historycznej oraz należącej do dziedziny określanej jako "geografia humanistyczna". To wyjście poza etnologię jest niewątpliwie jednym z walorów recenzowanej tu książki. Walorem pracy jest także ukazanie przestrzeni w szerszym kontekście kulturowym. Karpińska uczyniła to, wykorzystując materiały ilustrujące poszczególne tezy, pochodzące z różnych kultur świata, jak też omawiając związki między przestrzenią i czasem, rytmem pracy w cyklu dobowym i rocznym, codziennym i świątecznym, między "swojskością", dniem powszednim, a "obcością", czasem nieludzkim (nocą). Autorka zwraca szczególną uwagę na miejsce i rolę centrum oraz granic wyznaczonych w przestrzeni, na ich funkcjonowanie w życiu codziennym i w obrzędowości. Przypomina też, że pewne elementy krajobrazu (np. kopce, miedze, drogi, łąki) stają się znakiem granicy. Noszą cechy orbis exterior i orbis interior, nie przynależą jednak do żadnego z tych światów. Karpińska słusznie podkreśliła, że granice, podobnie jak obszary kwalifikowane jako centrum, są częścią systemu porządkującego przestrzeń wartościowaną kulturowo, organizują także określone działania człowieka. Granice funkcjonują w ludzkiej świadomości, człowiek próbuje je oswoić, uczynić bezpiecznymi, przyjaznymi (s. 65). Myśl ta jest dobrze ilustrowana przykładami zaczerpniętymi z różnych kultur świata. Bardzo ciekawe są podane w I części książki informacje o zasadach planowania miast w różnych okresach, np. w średniowieczu, ich socjotopografii, o związkach między architekturą, środowiskiem naturalnym, funkcjami poszczególnych ośrodków i organizacją przestrzeni miejskiej (s. 34--40). Kwestie te stosunkowo rzadko poruszane są przez etnologów. Autorka porównała także przestrzeń miasta przedindustńalnego i z okresu rozwoju przemysłu, wskazując na odmienne sposoby jej organizacji, zmiany związane z powstawaniem nowych zakładów pracy, tworzeniem infrastruktury, rozwojem budownictwa mieszkalnego, przemianami w sferze stosunków własnościowych. W pierwszej części omawianej tu pracy zabrakło mi informacji o specyficznym stosunku do przestrzeni cechującym osoby, które - często w dramatycznych okolicznościach - zostały zmuszone do opuszczenia rodzinnych stron, miejsca, gdzie upłynęło ich dzieciństwo i młodość: ekspatńantów, zesłańców, emigrantów, przymusowych robotników z okresu II wojny światowej. W ostatnich latach ukazała się bogata literatura pamiętnikarska obrazująca tę kwestię. Powstały też opracowania naukowe oparte np. na wynikach badań przeprowadzonych wśród ekspatńantów z Kresów Wschodnich, prezentujące różnego rodzaju więzi łączące członków tej grupy z rodzinną ziemią, miejscem urodzenia, miastem, miasteczkiem, wioską l . Myślę, że informacje o stosunku ekspatriantów, oraz innych wymienionych tu kategorii osób (niezwykle rzadko obejmowanych badaniami przez etnologów) do przestrzeni i wyodrębnionych z niej miejsc wzbogaciłyby znacznie I część pracy. �343 Mamjednak zastrzeżenie do tytułu tej części. Moim zdaniem, jest on zbyt szeroki. Przestrzeni w kulturze dotyczy bowiem także część II, w której - na przykładzie łódzkich kamienic czynszowych - ukazana została przestrzeń miasta. Tak więc problem przestrzeni w kulturze jest motywem przewodnim całej omawianej tu książki. Różne są tylko źródła wykorzystane przez Autorkę w poszczególnych częściach. Jednym z efektów XIX-wiecznych procesów industrializacyjnych jest powstanie kamienic czynszowych, wznoszonych na niewielkich działkach z przeznaczeniem dla dużej liczby rodzin. Tym właśnie formom budownictwa, określanym przez Karpińską (według mnie niezbyt szczęśliwie) temlinem "architektonicznego tworu" (s. 9,21) poświęcona jest, jak wspomniałam, II część recenzowanej tutaj pracy. Autorka zwraca m.in. uwagę na takie cechy kamienicy czynszowej jak: pionowa stratyfikacja społeczna mieszkańców, hierarchizacja przestrzeni, podział na obszary zajmowane głównie przez kobiety i przynależne mężczyznom (s. 40-41 ). Wskazuje jednocześnie na przemiany, jakim podlega przestrzeń kamienicy: "była [ona] tak zaprojektowana i uporządkowana, by uwzględnić hierarchię społeczną. Dziś nie ma to żadnego znaczenia, często nie odpowiada nawet zamożności lokatorów" (s. 79). W II części prezentowane są wyniki badań terenowych przeprowadzonych w latach 1997-1999 na terenie Łodzi przez Autorkę i współpracujących z nią studentów etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Autorka zaznacza, iż "polscy etnolodzy nie interesowali się taką formą przestrzenną, jakąjest kamienica czynszowa. Badania i publikacje na temat kamienicy mają za sobą etnolodzy czescy, ale dotyczą one «kamienicy historycznej». Również polscy socjolodzy omijali to zjawisko, zajmując się przede wszystkim odczuwaniem i poznawaniem świata manifestującym się w zachowaniach przestrzennych mieszkańców osiedli mieszkaniowych, składających się z wielkich bloków" (s. 79). Istotnie, w polskiej etnologii, a także - na ile mi wiadomo - socjologii brakowało dotychczas prac poświęconych mieszkańcom kamienic czynszowych, ich stosunkowi do przestrzeni i sposobomjej organizowania, tworzenia przestrzeni społecznej w tym specyficznym miejscu zamieszkania. Podstawę II części pracy stanowi 77 wywiadów. Prezentując wyniki badań terenowych Autorka posłużyła się zabiegiem meganarracji, polegającym na połączeniu zebranych materialów w jedno opowiadanie, "deklarację zbiorową". Uczyniła to, jak wyjaśnia, by odzwierciedlić "treść i specyfikę kamienicznego [??? - IX.] świata" i odtworzyć ,jego wspólne przeżywanie" (s. 22). Przyjęta metoda została zrealizowana z dobrym skutkiem. Uściślenia wymagają natomiast kryteria doboru rozmówców. Jednym z nich jest "zasiedziałość" (s. 23). Kryterium to jest zrozumiałe w świetle przyjętej metody i celów pracy, nasuwa się jednak pytanie: od jakiego momentu można mówić o zasiedziałości? Co to znaczy, iż "do rozmów wybierano osoby długo mieszkające w kamienicy" (s. 23)? Autorka pisze też, iż ,,każda z osób wybrana do badań musiała [...] mieć fizyczny kontakt z przestrzenią kamienicy, czyli być obecna na podwórku, chodzić na strych czy do piwnicy, a nie jedynie przechodzić wydeptaną ścieżką z mieszkania poza bramę i z powrotem. Kontakt ten musiał być stały, codzienny, trwający wiele lat, a nie przypadkowy" (s. 23). Istotny był także osobisty stosunek osób wybranych do badań do przestrzeni, która "musiała być przez nie zaakceptowana i uznana za swoją" (s. 23). Oczywiście, Autorka miała prawo zawężenia badanej grupy do osób spełniających powyższe kryteria. Nie wiadomo jednak, ile osób pozostalo poza tak określoną grupą i jaką część mieszkańców badanych kamienic stanowią. Nasuwa się też pytanie, jak wygląda świat kamienicy, jej przestrzeni, z perspektywy osób reprezentujących grupę nie objętą badaniami? Wydaje się, że porównanie wypowiedzi członków badanej grupy i tych, którzy znaleźli się poza nią, umożliwiłoby pełniejsze poznanie świata łódzkich "czynszówek", ukazanie innych stron ich oblicza, innych rodzajów więzi, relacji międzyludzkich, odmiennego stosunku do przestrzeni. Badania przeprowadzone przez G. E. Karpińską pozwoliły na wydzielenie w przestrzeni kamienicy czynszowej miejsc o szczególnym znaczeniu dla jej mieszkańców, budzą- �344 cych - mimo upływu lat - emocje i oceny. Ukazały też wpływ relacji między osobami mieszkającymi w kamienicach i miejscami wyodrębnionymi z przestrzeni na kształt tożsamości i więzi międzyludzkich oraz na odkrycie sensu wielu miejsc, często głęboko ukrytego. Przykładem są wypowiedzi pozwalające interpretować schody, korytarze czy klatki schodowe jako drogi, mające zarazem status granicy. Strychy i piwnice przeniknięte są natomiast atmosferą tajemniczości. Potwierdzają to znakomicie wypowiedzi badanych osób. Wskazują one również, że miejsca te funkcjonują jako "odmienne światy", "państwa w państwie", należąc jednak do tego, co "swoje", wspólnotowe (s. 92-94). Są też specyficznym zapisem pamięci, wywołują emocje, lęki, ale i ciekawość. Cytowane w książce wypowiedzi mieszkańców kamienic sprawiają, że poszczególne miejsca ożywają, funkcjonując nie tylko w świadomości związanych z nimi osób, lecz także czytelnika. Miejsca te żyją dzięki ludzkiej obecności i zdarzeniom, jakie się z nimi wiążą, dzięki wspomnieniom i emocjonalnemu przeżywaniu teraźniejszości. Autorka podkreśla np., jak ważne znaczenie dla istnienia poszczególnych miejsc w przestrzeni kamienic ma zjawisko tak wydawaloby się ulotne, jak zapachy, a jednak zostające w pamięci, powracające nieoczekiwanie w różnych sytuacjach, zawsze identyfikowane z określonym miejscem w kamienicy (s. 89-90, 147). Ukazuje też specyficzną organizację przestrzeni w domu, którego "okna wychodzą na podwórko" zamknięte ze wszystkich stron ścianami budynku, umożliwiając podpatrywanie życia mieszkających naprzeciw siebie sąsiadów i tworzenie specyficznych więzi między nimi. Bardzo ciekawa jest koncepcja, zgodnie z którą okno "z widokiem na podwórko" staje się "wewnątrzświatem", "przejściem w granicy między różnymi sferami" (s. 123). Znajduje ona potwierdzenie w cytowanym materialne. Karpińska znakomicie ukazuje mechanizm przekształcania się przestrzeni (w sensie fizycznym) w przestrzeń społeczną (miejsca). Należy podkreślić, że pisząc o miejscach wyodrębnionych z przestrzeni, Autorka wykorzystala nie tylko bardzo często cytowane przez etnologów dzieło Vi-Fu Tuana, lecz prqwołala także mniej znane w naszym środowisku nazwiska, m.in. Martina Heideggera, Edwarda Relpha, Hanny Libury i Marca Auge. Ukazani w książce mieszkańcy czynszowych kamienic żyją w świecie specyficznych więzi, tworzą wspólnotę opartą na bezpośredniej, często wymuszonej bliskości, a także na słowie. Cytaty z wywiadów oraz fotografie zamieszczone w książce doskonale ukazują funkcjonowanie owej podwórkowej wspólnoty, pozwalają określić jej specyfikę. Dowodzą też, jak trwale są więzi nawiązywane na podwórku przez najmlodsze pokolenie. W przytoczonych wypowiedziach wyczuwalna jest również nostalgia dorosłych już osób za magiczno-mitycznym miejscem, jakim jest podwórko z czasów dzieciństwa. Wspólne podwórko, o wyraźnych granicach, które stanowią ściany domu, jest szczególnym łącznikiem dla mieszkańców czynszowych kamienic. Z badań wynika przy tym, że jest ono pojmowane odmiennie niż podwórka na terenie tzw. blokowisk. Autorka znakomicie uchwyciła zmienność i zróżnicowanie sensu terminów, jakimi posługiwali się Jej rozmówcy, np. wlaśnie owego 'podwórka'. Zdaniem badanych osób, w przypadku bloków można mówić jedynie o "wychodzeniu na powietrze", przed blok, na dwór. Nie ma tu w przeciwieństwie do kamienic - zamkniętej przestrzeni, wyraźnie wyodrębnionych granic "swojskości". Badania wykazują, że granice te muszą być jednoznaczne, nieprzenikalne dla wzroku. Dlatego też nie stanowi ich np. plot z siatki (s. 129). Karpińska podkreśla, że podwórko jest obszarem przynależnym przede wszystkim dzieciom i dzieciństwu (s. 137). W innym miejscu wskazuje jednak, iż miejsce to ma duże znaczenie także dla wielu osób dorosłych, zwłaszcza starszych (s. 142-143, ISO). Młodzież natomiast znacznie częściej niż w przeszłości korzysta "z propozycji przedstawianychjej przez miasto". W związku z tym, rzadko można ją spotkać na podwórku (s. 142). Zdaniem Autorki, "struktura miejskiego podwórka nie jest stała - kaźdorazowo wyzna- �345 czana jest przez uczestników określonego typu kultury" (s. 155). W pracy brak jednak wyjaśnień, o jakie typy kultury chodzi. Czy reprezentują je mieszkańcy łódzkich "czynszówek"? W przekonujący sposób natomiast Autorka pisze o ogródkach, stanowiących część podwórka, a zarazem "przedłużenie domu". Ogródki są też - Jej zdaniem - dowodem ludzkiej aktywności "w kontakcie z przestrzenią" (s. 153) i specyficzną formą własności. Cytowane w książce materiały z badań terenowych doskonale ukazują funkcje bramy, jej związki z granicą, oddzielającą różne światy - "swój", własny oraz należący do nieoswojonej przestrzeni miasta (występującej poza domem). Rozmówcy Karpińskiej nadają bramie cechy ludzkie, personifikująją (s. 174). Ich wypowiedzi świadczą o tym, że miejsce to staje się ważną częścią życia mieszkańców kamienicy. Tu przecinają się drogi wszystkich lokatorów, tu koncentruje się życie towarzyskie niektórych spośród nich. Autorka znakomicie przedstawia zróżnicowanie stosunku badanych osób do bram, wskazuje również na znliany, wynikające m.in. z coraz częstszego pojawiania się "obcych", ludzi nieznanych mieszkańcom kamienicy, w ich obszarze - pijących tu alkohol, nieletnich prostytutek i ich klientów. Ich obecność sprawia, że brama przestaje być obszarem "swoim", zaczyna budzić niechęć, strach. Należałoby zastanowić się, czy powtarzająca się obecność "obcych" w bramach kamienic nie narusza dotychczasowych funkcji tego miejsca, zwłaszcza sposobu postrzegania go jako granicy? W ZakOllczeniu pracy G. E. Karpińska wraca m.in. do kwestii wyznaczania centrum i granic w przestrzeni. Jej zdaniem, stanowi to "naturalną skłonność człowieka, jest [ponadto) swoistą kreacją kosmosu, w którego centrum chce on żyć zawsze" (s. 184). Ta kilkakrotnie przytaczana w pracy teza o odwzorowywaniu koncepcji budowy kosmosu, wszechświata, w mikrokosmosie domu, zagrody, wsi i miasta (np. s. 13, 15, 19) - spopularyzowana w literaturze głównie przez Mirceę Ełiadego - została zilustrowana przez Autorkę jedynie w I części książki, nie znalazłam natomiast jej potwierdzenia w części II, poświęconej przestrzeni kamienic czynszowych. Zabrakło mi też podsumowania łączącego obydwie części pracy, w którym ukazane by zostały najważniejsze podobieństwa i różnice w sposobie organizacji przestrzeni w rozmaitych kulturach i środowiskach, o których pisze Autorka. Niektóre sformułowania zamieszczone w książce nie wydają mi się trafne. Brak również krytycznego komentarza do wiełu publikacji przytaczanych przez Autorkę; dotyczy to zwłaszcza Wstępu. Można się np. zastanawiać, czy codzienność jest zawsze światem uporządkowanym. Czy - jak twierdzi Karpińska, za Peterem L. Bergerem i Thomasem Luckmannem - jest ona istotnie nieuświadamiana i "przyjmowana bez zastrzeżeń przez zwykłych członków spoleczeństwa w ich życiowym, subiektywnie znaczącym postępowaniu" (s. 7)? Z pewnością nie. Wskazują na to zresztą m.in. niektóre wypowiedzi mieszkańców łódzkich kamienic przytaczane w książce (np. na s. 156). Co to znaczy, że codzienność jest światem "podstawowej i normalnej [...) rzeczywistości" (s. 7)? Czy to, co istnieje poza nią, nie jest ani podstawowe, ani - co ważniejsze - normalne? Co to znaczy wreszcie, że codzienność jest "światem ukonstytuowanym wcześniej w konstrukcjach kulturowych, który wyznacza style przeżyciowego doświadczenia" (s. 7)? Czym jest owo "przeżyciowe doświadczenie" i czy w działaniach człowieka nie ma miejsca na inwencję, na odstępstwo od "ukonstytuowanych wcześniej konstrukcji kulturowych"? Autorka nie ustrzegła się też zbitek pojęciowych takich np. jak "patrzenie na kulturę oczyma" mieszkańców kamienic, domowników, badanych osób, rozmówców (np. s. 9, 23). Kwestia ta była już wielokrotnie poruszana przez etnologów i antropologów. Jest rzeczą wiadomą, że nie istnieją mechanizmy pozwalające badaczowi na wcielanie się w badane osoby, na zamianę ról, która unlOżliwiłaby mu ogląd badanych zjawisk "oczyma innych". Możemy wnioskować o rzeczywistości wyłącznie na podstawie subiektywnych informacji, patrząc na nią nie cudzymi oczyma, lecz przez pryzmat wypowiedzi zanotowanych �346 podczas badań, prowadzonych tu i teraz, często niemożliwych do zweryfikowania. Badań, na których zawsze odciska piętno osobowość badacza i badanych (z czego Autorka dobrze sobie zdaje sprawl(). W pracy znalazłam błędy polegające np. na pominięciu w spisie literatury niektórych prac cytowanych przez Autorkę (np. Nurek 1985; cyt. s. lll; Samsonowicz 1983; cyt. s. 129 i in.). Kilkakrotnie występują także rozbieżności między datami prac cytowanych w tekście i w ich zapisie bibliograficznym. Na s. 24 cytowana jest np. praca K. Kaźmierskiej z 1997 roku, w "Literaturze" natomiast widnieje data 1996. Na s. 12 i 16 Autorka cytuje pracę M. Auge z 1995 roku, w spisie publikacji natomiast podano datę 1997. Książka E. Hałas (cyt. s. Ill, 112) z 1988 roku widnieje w wykazie prac pod datą 1998, książka P. Peachey z 1986 (s. 115) podana jest tam jako dzielo wydane w roku 1980. Kolejnym przykładem jest praca 1. Maisonneuve, cytowana m.in. na s. 160, 171, przyp. 23, 176, pod datą wydania 1995, w spisie literatury natomiast podana jest data 1996. Należałoby też zadbać o konsekwentne uszeregowanie "Literatury cytowanej" w kolejności alfabetycznej. Na przykład praca E. Dardela występuje przed pracąZ. Dalewskiego (s. 187), praca 1. Maisonneuve - po B. Malinowskim (s. 191), a artykuł E. Nowickiej znalazł się przed książką autorstwa Ch. Norberg-Schulza. Wielkim walorem książki są natomiast znakomite fotografie, wykonane w latach 1999-2000 przez G. E. Karpińską i jej męża, Marka. Ukazują one stosunkowo aktualny stan łódzkich kamienic czynszowych (nie tylko tych, które objęto badaniami), rejestrują sceny z życia ich mieszkańców, świetnie korespondują z tekstem cytowanych wypowiedzi. Uzupełnieniem bogatego materiału ilustracyjnego, będącego szczególnym dokumentem epoki, jest fotografia pochodząca ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi. Według spisu ilustracji, przedstawia ona plan sytuacyjny i orientacyjny posesji przy ul. Piotrkowskiej 135, z 190 l roku, według podpisu pod ryciną natomiast jest to "sposób zabudowania działki i kwartału ulicznego" (s. 78). Szkoda, że Autora nie wspomniała o zasobach łódzkich archiwów oraz o możliwościach wykorzystania ich zbiorów w pracach poświęconych kamienicom czynszowym miasta i organizacji ich przestrzeni. Książka G. E. Karpińskiej jest - moim zdaniem - ważną pozycją w polskiej etnologii. Pozwala zrozumieć szczególne związki między człowiekiem - jednostką i grupą a przestrzenią i wyodrębnionymi w niej miejscami, w ciekawy sposób ukazuje przestrzeń jako element codzienności. Nasuwające się uwagi krytyczne dotyczą głównie kwestii technicznych, sposobu formułowania pewnych myśli, zbitek pojęciowych oraz zagadnień mogących być przedmiotem dyskusji. Nie umniejszają one merytorycznej wartości książki, zwłaszcza jej walorów dokumentacyjnych. Omawiana tu praca - mieszcząca się w nurcie badań określanych jako etnologia miasta - znakomicie uzupełnia naszą wiedzę o Łodzi i jej mieszkańcach. Przedstawiona w niej koncepcja stanowi dobry przykład badania relacji między człowiekiem, miejscem i przestrzenią. Może też być wzorem do realizowania w innych aglomeracjach i grupach społecznych. Iwona Kabzińska l Patrz np.: K. KaŻffiierska,Doświadczenia wojenne Polaków a ksztaltowanie tożsamości etnicznej. Analiza narracji kresowych. Warszawa 1999; I. Kabzińska, Przestrzeń - Pamięć - Tożsamość. Elementy przestrzeni (miejsca) we wspomnieniach ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, "Literatura Ludowa", nr 2: 2000, ss. 3-23. �347 Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. Irena Bukowska-Floreńska, Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 4. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000, ss. 178. Kolejny, czwarty już tom śląskich Studiów Etnologicznych i Antropologicznych przynosi szereg interesujących szkiców na temat rozumienia przestrzeni we współczesnej kulturze - czym jest przestrzeń w wyobrażeniach zamieszkujących dany teren ludzi, jaki jest sposób jej odczuwania i wartościowania? Przestrzeń pojmowana jest tu nie jako zbiór izolowanych faktów (jak w badaniach atlasowych), lecz jako system kulturowy, składający się z elementów wzajemnie powiązanych i od siebie zależnych. Przestrzeń pojmowanajest tu jako miejsce kulturowego współistnienia ludzi, jako przestrzeń kreująca ich zachowania i postawy (L Bukowska-Floreńska, Wstęp, s. 9). Szkice zawarte w recenzowanym tomie wskazują na interesujące zjawisko, świadczące o tym, że w obliczu globalizacji i unifikacji kultury europejskiej nie przestaje maleć, a nawet wzrasta przywiązanie do tradycji rodzimych, religijnych i regionalnych, które dają ludziom poczucie tożsamości i oparcia psychicznego. Przestrzenie ideowa, mityczna i symboliczna odgrywają wciąż ważną rolę w życiu ludzi, czemu dają niekiedy symboliczny wyraz, np. upiększając ogrodzenia dawnym sprzętem gospodarstwa domowego, drobnymi narzędziami rolniczymi czy częściami uprzęży koni, które to przedmioty mają podkreślać kultywowanie miejscowych tradycji, są wyrazem aprobaty wspólnego miejsca zamieszkania i wiążących się z nim tradycji i wartości. Jest to wyrazem nieprzemijającej tendencji do wyróżniania się, do zachowania odrębności, która nie znika wraz z procesami globalizacji i unifikacji kultury. Źródłem wspólnoty jest zasada odrębności - tworzy ją nie tylko to, co nas łączy, ale i to, co nas rozdziela. Ożywienie regionalizmów w dobie współczesnej jest bez wątpienia wyrazem obawy czy lęku przed nadmiernym ujednoliceniem i przejawem zdrowej tendencji natury ludzkiej. Tak jak integracja psychiczna jednostek może nastąpić jedynie wówczas, gdy ma ona poczucie odrębności od innych, ale także świadomość swojego z innymi podobieństwa, tak samo współwystępowanie tych dwóch momentów niezbędne jest dla normalnego funkcjonowania społeczeństw ludzkich (B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii kulturowej. Zachodnie Centrum Organizacji, Zielona Góra 2000, s. 156). Całość tomu podzielona jest na trzy części: 1. Przestrzeń ideowa, 2. Przestrzeń miejska a tożsamość, 3. Przestrzeń pogranicza. Część pierwszą rozpoczyna szkic Krzysztofa WieczorkaPrzestrzeń w nowejjaskini Platona. O wielospójności wyobrażeń przestrzeni w kulturze współczesnej. Autor wskazuje na znamienny fakt, że w każdej kulturze przestrzeń jest inaczej zorganizowana i w jej obrębie człowiek może się inaczej zachowywać (s. 18). Podkreśla także, że we współczesnym świecie wzrasta zainteresowanie najbliższym otoczeniem, że potęguje się tendencja do dostrzegania w tym otoczeniu specyficznych wartości - zarówno pozytywnych, tych, które cieszą, jak też negatywnych, budzących niechęć i tendencję do poszukiwania zmian na lepsze. Takie zjawisko ma wiele pozytywnych skutków: sprzyja odkrywaniu wartości znajdujących się w najbliższym zasięgu, zarówno przyrodniczych, jak i kulturowych, uczy odpowiedzialności za wartości przestrzenne, sprzyja odradzaniu się samorządności terytorialnej (s. 18). Z drugiej jednak strony zamykanie się we "własnym podwórku" niesie za sobą niebezpieczeństwa partykularyzmów (będących niejednokrotnie zarzewiem krwawych wojen), utraty zainteresowania szerszymi przestrzeniami - kraju, kontynentu czy nawet planety, które winny być przecież źródłem głębszego współczesnego człowieka. Autor przywołuje rozróżnienie Platona, który wyróżnił w siódmej księdze Państwa dwie różne postawy: tych, którzy tkwią w "podziemnym pomieszczeniu" na kształt jaskini i obserwują grę cieni na �348 ścianach groty w zadowoleniu z własnego losu, oraz postawę filozofa, który pokonuje liczne przeszkody, by z owej jaskini się wydostać na światło słońca i napawać oczy widokiem świata Bożego (s. 20). Model wszechświata przepojonego Duchem Bożym obowiązywał przez kilkaset lat. Odkrycia geograficzne i astronomiczne spowodowały jego zanik i nowoczesny model świata przestał już odwoływać się do bezpośrednich związków z rzeczywistością nadprzyrodzoną; miejsce jego zajęło myślenie scjentystyczne, które powołało do życia matematyczno-mechanistyczny model wszechświata; świat stał się podobny do wielkiego mechanizmu, w którym zjawiska czasoprzestrzenne wyrażane są w języku matematyki. I ten model świata nie wytrzymał jednak próby czasu. Zakaz przekraczania prędkości światła oraz zakaz równoczesnego pomiaru pędu położenia cząsteczki i spowodował przejście od oświeceniowego modelu praw ściśle deterministycznych do opisu probabilistycznego (s. 23). Stąd już tylko jeden krok do przekonania, że wszystkie nasze sądy są nieuchronnie subiektywne, co znalazło wyraz w postmodernizmie, określającym klimat naszej epoki i wyrażającym się w pesymizmie, sceptycyzmie i minimalizmie, jeśli chodzi o pojmowanie prawdy. Dziś można już, jak wskazuje autor, głosić, że prawdy w ogóle nie ma (s. 25). Istnieją tylko prawdy partykularne - moje prawdy wypływające z wiary i osobistego zaangażowania. Obserwować można zjawisko świadomego zacierania różnic pomiędzy rzeczywistością a fikcją; przeżywamy ulotne, bezwymiarowe chwile; w coraz większym stopniu tracimy z pola widzenia potrzebę zintegrowanej wizji całości. Ks. Józef Budniak w artykule Ekumenizm w przestrzeni religijnej na Śląsku Cieszyńskim wskazuje na religijny wymiar przestrzeni, w jakiej żyją mieszkańcy Śłąska Cieszyńskiego. Różnorodność religijna (luteranie, rzymscy katolicy, baptyści, metodyści i inni) znajduje swój wymiar przestrzenno-terytorialny. Autor omawia przejawy życia religijnego tych grup, tworzenie miejsc kultu i modlitwy, reperkusje przemian społeczno-politycznych w środkowej i wschodniej Europie dla życia religijnego na Śląsku Cieszyńskim, a także wpływ ekumenizmu Śląska Cieszyńskiego na ruch ekumeniczny w całym kraju. Ryszard Kantor w szkicu Kulturowe aspekty sporu o przestrzeń ideową wskazuje na symboliczny wymiar czasu i przestrzeni w życiu ludzi. Wiążą się z nią emocje, uczucia, wartości, które mogą się kształtować spontanicznie, bądź mogą być narzucone odgórnie. Nazwy ulic, placów, zakładów pracy, szkół, uczelni, klubów sportowych wiązały się najczęściej z "szatą ideologiczną", której były wyrazem. Taka "szata ideologiczna" jest zwykle czymś narzuconym (przez nazistów, faszystów, komunistów czy obce mocarstwo); np. pomnik cara Aleksandra II został po odzyskaniu niepodległości przez Polaków zburzony, współcześnie burzy się pomniki Stalina, zmienia nazwy ulic na dawne (np. Bohaterów Stalingradu w Krakowie na Starowiślaną etc.). Nazwy te miały przypominać Polakom, w ramach jakiego ustroju żyją, podobnie jak napisy obcojęzyczne w zaborze rosyjskim miały uświadamiać Polakom, że ich obszar kulturowy nie należy do nich. Wraz z upadkiem komunizmu jednym z pierwszych zadań nowych władz była zn1iana szaty ideologicznej polskiego miasta. Spór o przestrzeń ideologiczną trwajednak po dziś dzień i proces odideologizowania przestrzeni publicznej na pewno się jeszcze nie zakończył. Kolejny szkic Dariusza Rotta Ikonosfera Leszna w latach 1628-1656 jako przestrzeń kulturowego współistnienia. Zarys problematyki ukazuje ikonosferę Leszna: fortyfikacje, ratusz, pałac, budynki mieszkalne, kościół, obiekty sztuki sakralnej, które stanowiły symboliczny wyraż, niestety, dawno i bezpowrotnie minionej świetności tego miasta. Część drugą pracy rozpoczyna artykuł Konrada Górnego i Mirosława Marczyka Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej i przestrzeni kreującej tożsamość kulturową jej mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wrocławia. Przesuwając się po ulicach i placach miasta, wśród domów, pomników i kościołów ocieramy się o przeszłość, o historię, o przestrzeń, której zazwyczaj nie znamy, ale której wagę odczuwamy. Po okupacji przystąpiono do powtórnego kształtowania przestrzeni społecznej Wrocławia, co polegało na wysilkach �349 w kierunku przywrócenia temu miastu piastowskiego charakteru. Niemcy świadomie niszczyli przejawy polskości na terenie miasta, toteż nawet w okresie indoktrynacji komunistycznej zaczęto pieczołowicie odbudowywać kościoły i budynki w stylu gotyckim i romańskim, uznając je za świadectwo polskości. Nowy obraz miasta, jego historię i mitologię tworzyli ludzie, którzy stali się wrocławianami z przypadku. Byli to ludzie z różnorodnym bagażem kulturowym, niekiedy prymitywni, którzy zrywali parkiety, by uzyskać materiał na opał do zainstalowanych na prędce piecyków (s. 78). Przez miasto przetoczyła się niezliczona rzesza szabrowników, którzy bogacili się, ogałacając ocalałe domostwa. Mimo to, dzięki zaangażowaniu mieszkańców, wykształcił się z czasem specyficzny etos miasta, właściwy mu sposób zachowania, rodzaj humoru, mądrości życiowej, mody, etc. Dzisiejszy Wrocław nie jest już więc tym, czym był dawniej - Breslau, ani też tym, czym nigdy nie był, tzn. Lwowem. O specyficznej atmosferze miasta decydują nie tylko ludzie, ale też symbole, które wiążą się z mitami określającymi tożsamość miasta. Izabella Bukraba-Rylska w szkicu Lokalne zasoby kulturowe w świadomości mieszkańców gminy -przypadek Białowieży wskazuje na współczesną rewitalizację idei lokalności i pojęcia lokalizmu, podważa częste obecnie twierdzenie o wytworzeniu się "sfery pustej" czy "próżni ideologicznej" pomiędzy obszarami zagospodarowanymi przez rodziny, a obszarami identyfikacji narodowej. źródeł renesansu lokalności upatruje autorka w ogólnych przemianach ustrojowych, jakie nastąpiły po upadku komunizmu: poddanie kultury oddziaływaniu mechanizmów rynkowych, wycofanie się państwa z roli jedynego mecenasa kultury (pluralizm życia kulturalnego), ograniczenie centralnie planowanej polityki kulturalnej i ustanowienie kilku poziomów uprawnionych do zarządzania kulturą - szczebla lokalnego, wojewódzkiego, ogólnokrajowego. Odpowiedzialność za znaczną część życia kulturalnego przekazano samorządom lokalnym, co przyczyniło się bez wątpienia do odrodzenia się konkretnych wspólnot łokalnych. Autorka wskazuje, że przy opisie wszelkiego typu rzeczywistości powinno się uwzględniać następujące elementy: - treści miejscowe (tradycje kultury ludowej, ważne wydarzenia i zabytki danego terenu); - treści kultury masowej, popularnej; - treści zaczerpnięte z tzw. kultury wysokiej, elitarnej (z kanonu narodowego i światowego). W oparciu o ten postulat autorka przeprowadziła badania ankietowe wśród młodzieży i jej rodziców w gminie Białowieża w województwie białostockim. Ogólny wynik jej dociekań okazał się sprzeczny z pierwotnie podniesionym założeniem o rewitalizacji lokalności. Badania wykazały, że wśród respondentów maleje wiedza na temat własnej miejscowości, w każdym zaś razie na temat związanych z nią wydarzeń historyczno-kulturowych. Dominującą rolę w wyposażeniu pojęciowym młodzieży w Białowieży odgrywa uniwersalna kultura młodzieżowa oraz pojęcia związane z funkcjonowaniem w nowoczesnym świecie (Internet, bankomat,fast food, etc.). Młodzież zna doskonale nazwy obcojęzycznych zespołów i modnych solistów. Poziom znajomości kanonu narodowego sytuuje się na przedostatnim miejscu, zdecydowanie najgorzej wypada wiedza na temat własnego, wiejskiego świata, wydawałoby się najbliższego respondentom. Na zjawisko to wskazywał George Simmel, pisząc, że w miarę rozwoju kulturalnego współczesny człowiek coraz bardziej dystansuje się od tego, co mu bliskie, natomiast zaczyna ciążyć ku temu, co znajduje się najdalej. Rezultatem jest rozrywanie więzi symbołicznych - z żadnym bowiem z tych światów - i z tym bliskim, i z dalekim - człowiek nie może czuć się w pełni zintegrowany. Maria Z. Pulinowa w artykule O kształtowaniu tożsamości kulturowej młodzieży w przestrzeni miejskiej omawia wyniki badań, jakie przeprowadziła wśród młodzieży Sosnowca. Dochodzi do podobnych wniosków co autorka poprzedniego szkicu, że przestrzeń codzienna �350 - rodzinne miasto, region, zaczyna być niedoceniane i gubi się niejako w powodzi informacji, jakie otrzymują uczniowie, i że brak jest ogniwa spajającego wiedzę ucznia o dalekich obszarach z wiedzą o własnej przestrzeni doświadczaną na co dzień. Prowadzony przez autorkę Zakład Dydaktyki Geografii przy Wydziale Nauki o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego realizuje specjalny program nauczania młodzieży w zakresie edukacji regionalnej - ma on kształtować świadomość historyczną w postaci wiedzy o własnym środowisku geograficznym i kulturowym, o przeszłości regionu, miasta. Ta świadomość jest zbyt mała z punktu widzenia postulatu rewitalizacji regionalizmu. Z kolei Anna Brzozowska-Krajka w szkicu Przestrzenie tradycji etnicznej w strukturze amerykańskiej metropolii (na przykładzie regionalizmu podhalańskiego) omawia problem utrzymywania się fenomenu góralszczyzny w centrum chicagowskiej metropolii i czynniki, które sprawiają, że procesy asymilacyjne postępują tam powoli. Jest to wynik aprobowanej w USA wolności etnicznej ekspresji - akceptacji różnorodności i prawa do utrzymywania przez ludzi własnej etniczności. Autorka wskazuje na pewne tradycyjne cechy i wartości kultury góralskiej (cechy architektury i wystroju wnętrz, trójpokoleniowy model rodziny, silna religijność), które sprzyjają utrzymywaniu się odrębności. Podtrzymują ją także wydawane w Ameryce pisma regionalne, takie jak np. "Tatrzański orzef', "Podhalanin w Ameryce" itp. Bronisława Kopczyńska-Jaworska w szkicu Ewangelicy łódzcy w przestrzeni miasta wskazuje na odrębnvść kulturową tej grupy religijnej, która znajduje także swój przestrzenny wyraz w samym mieście. Ewangelicy łódzcy rekrutowali się przeważnie z cudzoziemców - Niemców, rzadziej z Czechów, sporadycznie Francuzów, Anglików (w 1850 r. stanowili oni aż 4 l ,8% ogółu mieszkańców Łodzi - potem proporcje te nieco się zmieniły na rzecz katolickiej ludności polskiej). Z czasem grupa ewangelików łódzkich powiększyła się o ludzi polskiego pochodzenia i nasiliły się też dążenia do polonizacji życia kościelnego, które spotkały się z oporem ewangelickiej, niemieckiej ludności Łodzi. Część trzecią tomu zatytułowaną "Przestrzeń pogranicza" otwiera szkic Haliny Rusek Pogranicze etniczne - wielokulturowa przestrzeń, w którym autorka omawia dotychczasowe koncepcje pogranicza (G. Babiński, A. Sadowski, T. Popławski). Podkreśla rolę religii jako podstawowego czynnika identyfikacji narodowej na terenach pogranicznych (Polak-katolik, Ruski-prawosławny). Pogranicze to przestrzeń wielokulturowa, ale w ostatnim ćwierćwieczu obserwować można odradzanie się więzi etnicznych nawet na tych pogranicznych obszarach - w stosunkach wielokulturowych wyraża się to w nieporozumieniach, antagonizmach, często konfliktach. Wszędzie tam obserwujemy ścieranie się różnic na różnych płaszczyznach życia politycznej, ekonomicznej, religijnej, oświatowej, kulturalnej, przy czym kryterium stanowi przynależność etniczna, innym razem religia, ugrupowanie polityczne etc. Każdy człowiek pogranicza żyjący na styku co najmniej dwóch kultur nosi znamiona podwójnej tożsamości. Na koniec więc autorka określa pogranicze jako "niespokojną wielokulturową przestrzeń" (s. 153). Urszula Swadźba w szkicu Przestrzeń pogranicza a wartości w życiu młodzieży. Próba porównania ukazuje, jak sytuacja wielokulturowego. pogranicza odbija się w świadomości młodzieży, tym razem Opolszczyzny (przykład Głogówka), a więc pogranicza polsko-niemieckiego. Przywołuje, podobnie jak poprzednia autorka, ustalenia A. Sadowskiego, J. Mańańskiego i M. Misztal, że życie na pograniczu i przynależność do różnych grup lokalnych różnicuje system wartości młodzieży i w jakimś stopniu je zmienia (s. 158). Młodzież, która wyrastała w autochtonicznym środowisku, wykazywała duże przywiązanie do tradycyjnych wartości, dotyczących życia rodzinnego, stosunku do pracy, poczucia obowiązku. Konfrontacja z Niemcami, którzy reprezentują i kultywują inne wzorce zachowania, w zasadzie umacniała ich przywiązanie do wyznawanego systemu norm moralnych, choć rodziła też podatność na zachowania negatywne i patologiczne - jak dążenie do łatwego zarob- �351 ku, szybkiego bogacenia się, niekoniecznie w legalny sposób i z pominięciem norm moralnych. Barbara Kołodziejska w szkicu Region lubuski - nol1.J'obszar kulturol1.J'omawia tworzenie się nowej rzeczywistości kulturowej na Ziemi Lubuskiej, które to miano, przywrócone po fi wojnie światowej (dawniej obejmujące terytorium pomiędzy Śląskiem a Pomorzem oraz Wielkopolską a Brandenburgią), zaczęło obejmować województwo zielonogórskie. Ta nowa jednostka administracyjna stała się z czasem punktem wyjścia dla kształtowania się nowego regionu kulturowego, który tworzył się na podłożu kultur wniesionych przez powojennych przybyszów (osadników z obecnego terenu Polski, repatriantów z byłego Związku Radzieckiego i reemigrantów). Wszystkie te grupy ludnościowe reprezentowały odmienne dziedzictwo kulturowe, różne wzory zachowań i postaw. Kształtowanie się nowej przestrzeni kulturowej okazało się procesem długotrwałym -ludzie nie czuli się u siebie - mieszkali w poniemieckich domach, gospodarowali na cudzej ziemi, mieli poczucie niepewności. Mimo to autorka ukazuje narastanie procesów integracyjnych, wyciszanie konfliktów międzygrupowych, z czym łączył się wzrost tolerancji dla odmienności kulturowych. Do kształtowania się nowego oblicza regionu przyczyniła się twórczość artystów ludowych i rzemieślników (garncarstwo, tokarstwo ręczne, niektóre techniki plecionkarskie, pisankarstwo, wielobarwna wycinanka etc.). Nie wszystkie te wytwory akceptowano od razu, niektóre z nich wręcz odrzucano. Wzrastanie młodego pokolenia, któremu obce były dawne konflikty między grupowe, przyczyniło się do szybszej integracji mieszkańców Ziemi Lubuskiej - zaczęło wzrastać zjawisko identyfikacji z nowym miejscem zamieszkania, powstała nowa twórczość folklorystyczna wynikająca z poczucia więzi z nowym regionem (pieśni o własnej wsi i regionie, stroje własnego pomysłu, zwyczaje i obrzędy i tym podobne przejawy nowej kultury ludowej). Nowa kultura nie jest tylko wypadkową dawnych kultur wniesionych przez ludność napływową, ale stanowi nowąrzeczywistość -tradycyjne elementy są wzbogacane nowymi treściami, które niesie dzień dzisiejszy (s. 176). Kolejny tom śląskich Studiów Etnologicznych i Antropologicznych przynosi opracowania, których walor stanowi silne oparcie w realiach, niepoprzestawanie na gołosło~ nych ustaleniach teoretycznych, lecz zaprezentowanie ciekawego i bogatego materiału faktograficznego i ukazanie ważkich procesów związanych z kształtowaniem się przestrzeni kulturowej i społecznej na różnych terenach. Z przestrzenią wiążą się określone ludzkie wartości i przekonania, jest ona równie wartościowana i przewartościowywana, dając ludziom poczucie zakorzenienia i tożsamości, a także poczucie odrębności niezbędne (wobec coraz silniejszych procesów unifikacyjnych) dla zachowania pełnej integracji społecznej i psychicznej. Barbara Olszewska-Dyoniziak Śląsk. Schlesien. Slesko. Przenikanie kultur, red. Zygmunt Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000, ss. 167. Przedstawianemu wydawnictwu towarzyszyła wystawa zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne (Oddział Muzeum Narodowego) we Wrocławiu. Poszczególne artykuły tomu poszerzają prezentowaną na wystawie problematykę, bądź w sposób syntetyczny wskazując na ważne problemy, bądź aktualizując szczegółowe źródła. �352 Nie pierwszy raz muzeum to podejmuje ważną tematykę, że przypomnę Polskie opisanie świata z lat 1995-1996, (również z publikacją). Tym razem wystawa i tom dotyczy obszaru pozornie wąskiego, ale jakże ważnego dla całościowego obrazu kultury Polski. Zajmuje się Dolnym Śląskiem jako obszarem poddanym przez wieki różnorakim wpływom, zasiedlanym przez różne nacje. Problem przenikania się i współżycia kultur stanowi główny leitmotiv u wszystkich autorów. Artykuły-eseje można podzielić na dwie grupy: mówiące o losach kultury tradycyjnej (w poszczególnych aspektach) pióra autorów polskich i dwa szkice dotyczące losów grupy niemieckiej i czeskiej. Wprowadzenie do tomu Mariusza Rermandorfera (dyrektora Muzeum Narodowego we Wrocławiu) oraz wstęp Elżbiety Berendt (Muzeum Etnograficzne) zapowiadają tematykę tomu, podkreślając "przechodniość" i pograniczność obszaru Dolnego Śląska i ważność wskazania na zbieżności i podobieństwa w zakresie kultury wysokiej i rustykalnej z sąsiadującymi krajami oraz innymi ziemiami Polski. Dolny Śląsk bowiem był ze względu na swe położenie i historię najlepszą drogą oddziaływań prądów cywilizacyjnych i kulturowych z Zachodu. Autor wprowadzenia podkreśla ponadto konieczność oparcia się o dokumentację kultury, znajdującą się w muzeach (korzystano również ze zbiorów muzeów niemieckich i czeskich - stąd połączenie wystawy i publikacji). We wstępie Elżbieta Berendt (Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu) uzasadnia ważność obszaru leżącego na styku kultur oraz przedstawia zagadnienia z kultury tradycyjnej, które znalazły się na wystawie (choć nie zawsze w tomie). Cztery kolejne artykuły, różne w charakterze, dotyczą dokumentacji kultury ludowej. Henryka Wesołowska (Katedra Etnologii, Uniwersytet Wrocławski), przedstawiając Dolny , Sląskjako region etnograficzny, wskazuje na duże bogactwo treści i form, uzasadniając to uwarunkowaniami geograficznymi i historycznymi (teren nizinny i górski, losy historyczne). Trzon artykułu zajmuje charakterystyka poszczególnych działów kultury, tak materialnej, jak i mentalnej oraz sztuki. Na szczegółowych przykładach autorka pokazuje pochodzenie, drogi zapożyczeń, obecny obraz. Zygmunt Kłodnicki (Zakład Etnologii, Uniwersytet Śląski, filia w Cieszynie) jest autorem dwu tekstów: Kultura duchowa i społeczna wsi dolnośląskiej w świetle map ,,Atlas der deutschen Volkskunde" - ADV oraz Dolny Ślą.~k na tle ziem Polski w świetle tradycyjnej kultury materialnej. Łączy je typ źródła - mapy z atłasów etnograficznych. Zmapowane, a więc umiejscowione w przestrzeni i czasie fakty kulturowe. Pozwala to na wyciąganie wniosków i uogólnienia, oraz porównania przestrzennego występowania zjawisk. W pierwszym artykule, dOtyCząCynlkultury duchowej i społecznej, autor opiera się głównie na atłasie niemieckim, którego pierwsza część powstała w latach 1936-1939, a po II wojnie w latach 1958-1979 druga. Atlas ten poza obszarami Niemiec i Austrii obejmuje ludność niemiecką, zamieszkującą wsie czeskie, węgierskie, rumuńskie i polskie (grupom mniejszościowym rozesłano ankiety), w tym z kilkuset miejscowości dolnośląskich. Dostarczają nam one unikatowego materiału sprzed II wojny. Materiał zebrany na terenie Polski dotyczy głównie ziem byłego zaboru pruskiego. Zmapowany materialodnoszący się do wielu elementów kultury duchowej i społecznej dotyczy I połoXX wieku i pozwala Zygmuntowi Kłodnickiemu na wyciągnięcie wniosków o heterogeniczności kulturowej terenu, licznych podobieństwach do terenu Europy i dużych zbieżnościach z krajami ościennymi. Artykuł drugi tego autora (tylko czemu rozdzielony innym), również oparty jest o materiał atlasowy - tylko że tym razem dotyczy zjawisk z kultury materialnej i służy porównaniu Dolnego Śląska z innymi regionami Polski. Podstawą jest Polski Atlas Etnograficzny. Podstawowe pytania dotyczą specyfiki kulturowej Dolnego Śląska, podobieństw z ziemiami Polski i reliktami słowiańskimi oraz sąsiednimi państwami. Synteza (i analiza) wielu --- �353 elementów kultury materialnej pokazana jest na ciekawej mapie (na konturze map PAE) i daje odpowiedzi na główne pytania. Autorka wstępu Elżbieta Berendt zajmuje się ponadto dwoma zagadnieniami (w dwu tekstach). W artykule Sztuka ludowa jako ~yraz etnicznego zróżnicowania regionu wskazuje na wieloetniczne pochodzenie fonn sztuki ludowej tego regionu. Wiążąc sztukę ludową z formami ludowej religijności, wędrówkę wzorów ściśle wiąże z tradycją pielgrzymowania i licznymi ważnymi ośrodkami kultowymi Dolnego Śląska. Bardzo interesująca jest np. infonnacja dotycząca Barda Śląskiego o osobnych drogach pielgrzymowania nazywanych "czeską", "polską" i "białą", czyli niemiecką, pątników tych nacji. Widać tu przenikanie się pograniczy. W artykule zamykającym tom Powojenny ksztalt dolnośląrkiej tradycji ludowej zajmuje się autorka współczesnością regionu. W części historycznej charakteryzuje powojenne fale osadnicze, podkreślając znaczenie "przetrwania zakorzenienia" w przekazie i trwałości "bagażu kulturowego". W artykule znajdują się ponadto typowe opisy procesu adaptacji i integracji kulturowej, ze zwróceniem uwagi na rolę stroju ijęzykajako wyróżników pochodzenia we wczesnych latach. Poruszane w tekście zagadnienie ilustruje mapa pokazująca zasięg dolnośląskiej, a więc specyficznej "mieszanki" tradycji kulturowych. Osobną jakby część stanowią artykuły autorów obcych. Martin Dohnal (Instytut Etnologiczny Czeskiej Akademii Nauk w Pradze), zajmuje się mniejszością czeską na Ziemi Kłodzkiej i jej związkiem z krajem. Zbieżności i różnice, jak i powiązania, pokazuje na przykładach bogatego folkloru tej grupy, a głównie - opowiadań historycznych i wierzeniowych. Polemizuje też z teorią wątków "wędrownych" i znaczeniem migracji Bernd Schone w artykule Śląrka tożsamość w Saksonii (Saski Instytut Historyczno-Ludoznawczy w Dreźnie) wysuwa tezę, że ludność północnej Saksonii bardziej jest związana kulturowo i tożsamościowo ze Śląskiem niż z Saksonią. Łużyce, gdyż o nich tu mowa, z racji słowiańskiego pochodzenia miały swoją specyfikację, oscylując między słowiańskim a niemieckim etnosem. Autor wskazuje na dawność badań nad tą problematyką (od XVIII wieku) i konieczność jej kontynuowania. Kończąc omówienie treści poszczególnych artykułów, chciałam zwrócić uwagę na jeden, w moim mniemaniu, mankament. Każdy tekst stanowi autonomiczną całość, nawet te, które mają tego samego autora, a więc rys historyczny i charakterystyka regionu powtarza się kilkakrotnie. Czy nie można by tego uniknąć, tworząc osobny artykuł. Z pewnością można było chociaż tak postąpić z tekstami Z. Kłodnickiego. Książka przygotowana jest niezwykle starannie graficznie. Zawiera wiele interesujących fotografii oraz spis ilustracji, nazw geograficznych i etnicznych. Można sądzić, że dobrze się przysłuży poznaniu problemów kulturowych regionu Dolnego Śląska. Anna Szyfer Jerzy C z aj k o w s k i, Studia nad Łemkowszczyzną, Wydawca twa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999, ss. 227. Muzeum Budownic- Studia nad początkami poszczególnych ludów i narodów wciąż przyciągają uwagę badaczy reprezentujących różne dyscypliny, głównie jednak historyków, językoznawców, a także archeologów. Do grona tych badaczy od dawna już należy Jerzy Czajkowski - etnograf i etnolog, znawca tradycyjnego budownictwa w Europie i tradycyjnej kultury wiejskiej �354 w południowo-wschodniej Polsce. Tym razem daje się nam poznać jako historyk i po trosze językoznawca. Operując materiałami i metodami charakterystycznymi dla obu tych dyscyplin, 1. Czajkowski podjął kolejną próbę zarysowania genezy Łemków na północnych stokach polskich Karpat, a w szczególności "czasu i pochodzenia różnych grup ludzkich, przechodzących przez obszary Beskidów, koczujących tu niekiedy lub przybywających z określonymi celami zasiedlenia, ludzi opierających swój byt na pasterstwie i hodowli zwierząt domowych i zdających sobie sprawę z konieczności wykonania ciężkiej pracy przy trzebieży pierwotnych puszcz od momentu, gdy podejmą decyzję osiedlenia się w wybranym miejscu. Byly to decyzje swobodne, nie wymuszone przez właścicieli ziemskich" (s. 5-6). Autor omówił dokładnie zasiedlenie Beskidu Niskiego i Sądeckiego, zwracając baczną uwagę na przekroje chronologiczne. W rozdziałach II i III zajął się pograniczem łemkowskim od strony zachodniej i północnej, i uksztaltowaniem się granicy łemkowskiej. Rozdziały IV i V 1. Czajkowski poświęcił kolejno etnogenezie Łemków oraz obszarowi i zaludnieniu Łemkowszczyzny. Nader cenna jest mapa pierwsza, na której autor ukazał proces zasiedlania Łemkowszczyzny i przyległej części Słowacji. Okazuje się, że obszary górskie są zasiedlane dopiero od XVI wieku, podczas gdy tereny podgórskie (poza granicami Łemkowszczyzny) były zasiedlone już od połowy XIV wieku. Mapa byłaby jeszcze lepsza, gdyby nie pewne niekonsekwencje; otóż wsie slowackie są opisane, natomiast polskie tyłko ponumerowane. W legendzie mapy przydalby się odsyłacz do s. 12-16, gdzie czytelnik znajdzie wykaz wsi łemkowskich ze stosownymi numerami (wsi polskich w tym wykazie nie ma, choć na mapie naliczyłem ich 55). Na mapie tej po polskiej stronie zaznaczono rzeki (ułatwia to orientację), po słowackiej natomiast tylko drogi. Szukając analogii dla niektórych nazw, wzorem F. Miklosicha (brak w pracy) i K. Dobrowolskiego, autor sięga na Półwysep Bałkański. I tak np. dla Sopotnicy (dopływ Grajcarka) odnajduje analogie w nazwach tego typu określających tu i ówdzie mniejsze cieki, częściej nazwy miejscowości, od wsi Sopotnice koło Usti n. Orlicą w Czechach i potoku Sopotnica (dopływ Hronu blisko Banskiej Bystrzycy) poczynając, aż po Sopot (nazwa dwóch wsi) w Albanii i Sopotón - miejscowość na Peloponezie (s. 48). Na mapie drugiej (po s. 100) autor pokazał "pogranicze wyznaniowe Łemkowszczyzny w końcu XVIII wieku". Okazuje się, że na odcinku od Popradu do Wisłoka pogranicze wyznaniowe pokrywa się z późniejszymi granicami etnicznymi Łemkowszczyzny. Jerzy Czajkowski przypomina, że "granicę polsko-rusnackąprzed póltora wiekiem omówił Dionizy Zubrzycki, opracował pod względem etnograficznym przed drugą wojną światową Roman Reinfuss i powtórzył to w 1990 roku. Zupełnie inną drogą poszedł Zdzislaw Budzyński, który oparł się o źródła kościelne i przyjął wyznacznik wyznaniowy: "z jednej strony wyznawcy obrządku rzymsko-katolickiego, z drugiej obrządku wschodniego" (s. 103). W rozdziale IV poświęconym etnogenezie autor zaznacza, że pierwszymi osadnikami na interesującym nas obszarze byli przybysze z Powiśla (s. 112). Od końca XI wieku obszary na wschód od Jasiołki były terenem osadnictwa ruskiego, natomiast przyległy od zachodu obszar Beskidu Niskiego stanowił wówczas pustkę osadniczą. Z mapy trzeciej (po s. 112) wynika, że najstarsze fale osadnictwa wołoskiego napływały od strony Karpat Wschodnich i terenów przyległych (Maramuresz, Zakarpacie, Ruś Halicka), gdzie stwierdzono Wołochów od schyłku XIII wieku. W Karpatach Północnych stwierdzono ich w drugiej połowie XIV wieku: w 1359 roku właścicielem Rybotycz jest Szczepan (Stefan) Wołoszyn (Węgrzyn) Rybotycki, w źródle z 1373 roku wspomniana jest wieś Wolosz(e) (Wolodź) koło Dynowa, w 1377 roku założono już na prawie wołoskim Hodle Pole, a jego właścicielem był Ładomir Woloszyn. Od pierwszej połowy XV wieku ślady wołoskie na Łemkowszczyźnie sąjuż częste. �355 Istniejąjednak toponomastyczne przesłanki o wcześniejszym pojawieniu się żywiołu wołoskiego na terenach łemkowskich, trudno jednak je jednoznacznie zinterpretować np. nazwa alpes Beschad na byłej granicy węgiersko-polskiej w dokumencie z 1269 roku i niewiele później zanotowana nazwa góry i wsi Cergowa. Jerzy Czajkowski bada nie tylko naj starsze wiadomości o wsiach i ich ludności, ale także nazwiska i toponimy, zwłaszcza typu Wołoch, Vlach, Olah (mapa 4.), Orosz, Rusk (mapa 5.), Other (mapa 6.) i (I)zwor (mapa 7.). W zakończeniu autor zwraca uwagę na wielki wkład wołoski (pasterski, po części też rycerski) w kolonizację tego obszaru. Kolonizacja pasterska przesuwa się wzdłuż pasma hal i połonin aż po Bieszczady. Dalej pasterze weszli w lasy Beskidu Niskiego i Sądeckiego, dochodząc aż na polską Orawę i Żywiecczyznę, a ich coroczne wędrówki odbywały się raczej na linii północ-południe. "W XV wieku zwiększył się napływ Wołochów, i to pasterzy z silną domieszką żywiołu ruskiego. Oprócz możliwości wypasu ważne stało się pozyskiwanie ziemi pod uprawy rolne i zakładanie wsi. Oczywiście, nie wyklucza to dalszego istnienia i peregrynowania grup czysto wołoskich, które w lasach żywieckich latarni koczowały ze swoimi stadami, wypalając polany na potrzeby zwierząt. (...) Członkowie grup wołosko-ruskich w Beskidzie Niskim i na Słowacji - zauważa 1. Czajkowski - noszą niekiedy imiona wołoskie, ale najczęściej mają imiona ruskie. Być może powodowało to, że w otoczeniu obcym zacierała się różnica między Wołochami i Rusinami, którzy sami zwali się «Rusnakarni». Odrębność etniczna Wołochów z czasem musiała zanikać, czemu sprzyjała jedna religia" (s. 194-195). W konkluzji autor stwierdza: "bez osadnictwa wołoskiego, później wołosko-ruskiego, nie byłoby Łemków jako grupy etnograficznej. Tak samo nie byłoby Bojków i Hucułów" (s. 196). I dalej: "Przodkowie Łemków wnieśli cechy wieloetniczne do ukształtowania się kultury całej grupy, że wszyscy przyszli w Beskidy i osiedlili się przede wszystkim w dolinach, co rzutowało na charakter osadnictwa. W drugiej połowie XVII wieku, po stopniowej stabilizacji gospodarczej, zaczął się masowy rozrost rodów i wsi. Grupa rozciągnięta wzdłuż długiego jęzora Beskidów musiała dojrzewać, musiała kształtować wspólną mowę i inne ogólne cechy. Nic nie wskazuje na to, aby przed XIX wiekiem doszło do ustalenia jednolitych cech etnograficznych, stanowiących wyróżniki grupy" (s. 197). Dodajmy na koniec, że oprócz imponującej ilościowo literatury polskojęzycznej autor uwzględnił w niewielkim stopniu prace badaczy ukraińskich, słowackich i czeskich. Nie wszyscy cytowani autorzy znaleźli się w bibliografii i czytelnik musi się niekiedy nabiedzić, aby odnaleźć interesującą go pracę w przypisach (zapisu bibliograficznego pracy L. Wyrostka nie udało mi się znaleźć). Książka zaś K. Moszyńskiego O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian ukazała się nie w 1952, a w 1962 roku. Autor nie ustrzegł się drobnych nieścisłości: oto o wsi Jasionka raz pisze, że pojawia się w źródłach dopiero w 1665 roku (s. 14, tak samo na mapie nr 1.), gdzie indziej zaś, że już w roku 1386 (s. 100). Zapewne chodzi o dwie różne wsie tej nazwy, bowiem podaje autor stan ludności grekokatolickiej w Jasionce w 1785 - 210, w 1928 - 249 (s. 178). Nie może to być Jasionka koło Dukli, bo ta, o ile pamiętam, jest polska. W rzeczy samej na reprodukowanych w książce mapach znajdujemy raz Jasionkę koło Gładyszowa (ił. 8 na .s. 42), drugi raz pod Duklą (Jasiąka, ił. 1 na s. 8). Frycowa, którą autor odnajduje po raz pierwszy w źródłach już w roku 1379 (s. 97), nie trafiła do wykazu ani na mapę zapewne z tego powodu, że była (i jest) wsią polską; na próżno jednak szukać informacji o niej na s. 83, do czego zachęca indeks geograficzny (ukłony od chochlika drukarskiego!). Recenzja historyka ijęzykoznawcy byłaby z pewnością po części odmienna, może bardziej krytyczna. Z pewnością też usłyszelibyśmy zarzut o braku krytycznego podsumowania prac historyków zajmujących się tym zagadnieniem, zwłaszcza czeskich i słowackich, np. J. MacIirek, V. Prasek, V. Chaloupecky (dawniejsze prace na ten temat omawia skróto- �356 wo w swej recenzji A. Nyrek w 46. t. "Ludu"). Jednak ani historycy, ani językoznawcy takiej wyczerpującej pracy nie napisali, chociaż wciąż jej brakowało. Etnolog podniesie tu kwestię innej natury: w recenzowanej pracy są zaznaczone powiązania między procesami historycznymi i językowymi, brakuje natomiast poważniejszych odniesień do materialów etnograficznych. Zaskakuje to u autora, który często, chętnie i z dużym wyczuciem posługuje się w swych pracach etnologicznych materiałem historycznym. Tym bardziej, że literatura etnologiczna jest nader bogata. Warto tu przypomnieć pracę zbiorową Viehwirtschaft und Hirtenkultur, red. L. FOldes, Budapest 1969. Zabrakło znaczącej książki B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 20, Wrocław 1969, oraz kilku publikacji A. Kowalskiej-Lewickiej, zwłaszcza Hodowla ipasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław 1980,książki W. Jostowej Pasterstwo na Polskiej Orawie, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 26, Wrocław 1972, W. Kubijowicza, Życie pasterskie w Beskidach wschodnie/l, Kraków 1926 i cennych artykułów L. Sawickiego, dotyczących szałaśnictwa na Wołoszczyźnie Morawskiej, Śląsku Cieszyńskim i w górach żywieckich ("Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, 1919). Nie można jednak zrzucić na barki autora obowiązku napisania wszystkiego na ten temat. Otrzymaliśmy cenne i nader interesujące studium traktujące o genezie Łemkowszczyzny. To dużo. Zygmunt Kłodnicki Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000. Książka Justyny Kurczak, będąca pewnego rodzaju synteząpolskiej, romantycznej myśli słowianofilskiej, jest publikacją niezwykle istotną, gdyż od roku 1926, tj. od czasu ukazania się pracy Zofii Klarnerówny pl. Słowianofilstwo w literaturze polskiej lat 1800 do 1848 (Warszawa), temat ten nie doczekał się kompleksowego opracowania. Nie należy jednakże traktować Historiozofii nadziei jako podręcznika, kompendium słowianofilstwa polskiego, zbioru dat, nazwisk i faktów, lecz jako próbę - uważam, iż udaną - charakterystyki epoki, a przynajmniej jej wycinka, w której Polakom pozostała jedynie nadzieja. "Wiek XIX był wiekiem słowiańskiego odrodzenia narodowego" (s. 3) - tymi słowami Autorka rozpoczyna książkę. We Wstępie do swojej pracy kreśli tło filozoficzno-historyczne słowianofilstwa polskiego, odwołując się także do innych słowiańskich narodów, które od początku wieku XIX poszukiwały własnej tożsamości narodowej i kulturowej. Cechą charakterystyczną słowianofilstwa jest brak jedności ideologicznej pośród różnych słowiańskich szczepów. Jednakże Autorka wskazuje na szerokie kontakty między słowianofilami, np. jeden z czołowych czeskich "budzicieli", JosefDobrovskY, odbywał podróże do Rosji, był recenzentem słownika Lindego, członkiem Warszawskiego i Krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, itd. Justyna Kurczak mnoży przykłady podobnych związków. We Wstępie przytacza również kilka koncepcji pochodzenia nazwy Słowianin, od lingwistycznej do historyczno-eschatologicznej (s. 13-17). Nie braknie tutaj również refleksji nad samym terminem słowianofilstwo. Dla rozprawy naukowej - a taką niewątpliwie jest książka 1. Kurczak - bardzo ważne jest przedstawienie dotychczasowego stanu badań, a także uwag natury metodologicznej, a takich punktów we Wstępie niestety brakuje. Brak zdefiniowania podstawowych pojęć, �357 jakimi Autorka się posługuje (historia, historiozofia, historiografia - te pojęcia omawiane są dopiero w części III), a także brak wyznaczenia granic chronologicznych, powoduje niespójność całego tekstu. Należy zadać pytania: kiedy rozpoczyna się tytułowy Romantyzm, a co ważniejsze, kiedy się kończy? Justyna Kurczak chronologicznie kończy swoją pracę na latach 30. XIX wieku lub na roku 1848, natomiast Romantyzm w Polsce trwał dłużej. Jeśli tak, to podany w tytule temun wprowadza trochę niejasności do tekstu i wydaje się, iż cezura wprowadzona przez Z. Klarnerównę we wspomnianej już wyżej pracy wydaje się bardziej odpowiadać omawianemu zagadnieniu. W części pierwszej 1. Kurczak przedstawia tezy takich autorów jak Brodziński, Mickiewicz, Maciejowski czy Dołęga Chodakowski. Wymienieni autorzy, będący słowianofilami, chętnie sięgali do współnoty prasłowiańskiej, przedchrześcijańskiej, wskazując na pierwotną jedność, myśleli o współczesności i odrodzeniu się owej wspólnoty. Uważali, za Herderem, iż Słowianie są ludem ze swcj natury pokojowo nastawionym do innych, zakorzenionym głęboko w .,glebie", tak przyrodniczo, jak i kulturowo - w tradycji. W nie istniejącym państwie - Rzeczpospolitej - słowiańska utopia miała za zadanie natchnąć nadzieją społeczeństwo pod zaborami, dlatego też dopuszczano się różnorakich niedomówień, przemilczeń itp. Twórcy tego okresu dopuszczali się nawet fałszerstw (por. w Czechach Rękopis królowo dworski, Rękopis zielonogórski V. Hanki), by osiągnąć swój cel, wymyślali fantastyczne teorie, chyba nie tylko z powodu niewiedzy, lecz kierowani "wyższymi pobudkami", odrodzeniem narodu, odzyskaniem wołności państwa. 1. Kurczak porównuje sytuację społeczeństw slowiańskich na początku XIX wieku ze schyłkiem wieku XX i zagrożeniami takimi jak: "cywilizacja przemysłowo-techniczna, zacierająca granice odrębności kulturowych, homogenizująca społeczeństwa dotąd wyraźnie odróżniające się od siebie" (s. 55). Dziś moglibyśmy nazwać ów proces modnym terminem - globałizacja. Sięgnięcie do historii prawodawstwa (Maciejewski, Rakowiecki), powiązanie historii z prawodawstwem, pozwoliło Autorce pokazać istotę zmian na różnych płaszczyznach: etycznej, politycznej, społecznej. Uważam, iż cała filozofia słowianofilstwa graniczyła z mitologią, częstokroć ją przekraczając. Owa mitologizacja (pra-)historii, własnych dziejów, przodków, mitologizacja cech narodowych, osiągnięć itd., tak charakterystyczna dla okresu romantyzmu, była nieodłączną cechą słowianofilstwa nie tylko polskiego (np. por. 1. Rapacka, Spory o kształt tradycji chorwackiej, [w:) Godzina Herdera. O Serbach, Chorwatach i ideijugosłowiańskiej, Warszawa 1995, s. 52-72). 1. Kurczak doskonale tę cechę uchwyciła. Przedstawia koncepcje autorów - poza wspomnianymi już - takich jak: Woronicz, Surowiecki, Safatik, które częstokroć były wyrażane w tekstach literackich, pretendujących do literatury naukowej. Słusznie Autorka zauważa, iż upadek powstania listopadowego, terror, który zapanował tuż po tym, doprowadziły do zachwiania wiary w braterstwo słowiańskie. W myśli słowianofilskiej następuje zn1iana: od wspólnoty kulturowej narodów słowiańskich, do idei federacyjnej, która pojawia się w latach 30. XIX wieku. Owa idea federacyjna nawiązuje do pomysłu H. Dąbrowskiego z 1797 roku, utworzenia wspólnoty Polaków, Słowaków, W ęgrów i Chorwatów pod berłem Napoleona. Podobne postulaty wysuwał K. Libelt na zjeździe słowiańskim w Pradze w 1848 roku. J. Kurczak kończy swoją pracę spojrzeniem z perspektywy końca XX wieku, zastanawiając się, jaki ślad słowianofilstwo pozostawiło w Europie, w szczególności zaś w Polsce. W omawianej tu pracy można zauważyć, iż niektóre analizy j interpretacje tekstów źródłowych zupełnie wydają się nie uwzględniać aspektu pozatekstowego, dlatego też bywają zbyt jednostronne. Wynika to być może z niedookreślenia przez Autorkęjasnych metod postępowania badawczego. Bibliografiajest stosunkowo obszerna, jednakże brakuje w niej �358 np. prac Andrzeja Walickiego pl. Aleksander Hercen. Kwestia polska i geneza pewnych stereotypów (Warszawa 1991) oraz Leszka Kuka Orientacja slowiallska w myśli politycznej Wielkiej Emigracji (do wybuchu wojny krymskiej), Toruń 1996, który porusza wybrane zagadnienia z tej tematyki. Pewną niedogodnością jest również brak indeksu nazwisk. Historiozofia nadziei, pomimo iż może sprawiać w niektórych miejscach wrażenie fikcyjnej opowieści z XIX wieku, tak naprawdę okazuje się doskonałym opisem i komentarzem całego zjawiska słowianofi lstwa polskiego, ze wszystkimi jego koncepcjami, nurtami itd. Justyna Kurczak niejako "oddaje głos" autorom tamtej epoki, przemawia ich słowami, co ważne, ich językiem, by przybliżyć nam "historiozofię nadziei". Historiozofię pisaną pod zaborami, także intelektualnymi. Duch nadziei, który towarzyszył pracom Lelewela i Maciejowskiego, Dołęgi Chodakowskiego i Rakowieckiego, obecny jest na stronach omawianej książki i jest to mocna strona tej publikacji. Adam Kola Riepriessirowanyje etnograf y, praca zbiorowa pod red. D. D. Tumarkina, Wostocznaja Litieratura RAN, Moskwa 1999, ss. 344. W XX wieku w Rosji najpierw czerwony terror w czasie rewolucji, a potem reżym stalinowski zebrały obfite krwawe żniwo wśród inteligencji. Żadna dziedzina nauki nie została pominięta - etnografia nie była wyjątkiem. Nauce wyznaczono rolę narzędzia mającego wzmocnić ideę socjalizmu-komunizmu w Związku Radzieckim. Miała udowodnić, że przejście od stosunków rodowych lub feudalnych do socjalizmu stanowi wielką szansę dla opóźnionych w rozwoju ludów ZSRR. Podjęte badania nad etnicznością miały wskazać, że narodowe kultury można rozwijać w ramach wielonarodowego państwa. Szukano cech łączących ludy Związku Radzieckiego, aby pokazać zarówno całemu światu, jak i wszystkim obywatelom radzieckim, że to państwo nie jest sztucznym tworem, a powstało w sposób naturalny - wolą wszystkich ludów ZSRR. Tych uczonych, którzy nie zamierzali realizować wyznaczonych im przez państwo komunistyczne zadań, karano na różne sposoby: pozbawiano możliwości pracy, więziono, rozstrzeliwano, zsyłano na Syberię. Wiele projektów i idei naukowych nie zrealizowano, a ich twórców zapomniano. Poddanych represjom badaczy wymazywano z literatury, niszczono ich zdjęcia i usuwano ich postacie z fotografii zbiorowych, aby na zawsze zginęła o nich pamięć. Po rozpadzie ZSRR zainteresowano się ofiarami komunizmu. Ludzie zaczęli opowiadać o swoich represjonowanych krewnych, w archiwach udostępniono tajne dokumenty śledcze. Masowo pojawiły się publikacje i dzieła zapomnianych naukowców. W końcu i etnografia doczekała się książki o poddanych represjom badaczach. Riepriessirowanyje etnograf y to pierwsza publikacja zbiorowa dotycząca pracy naukowej i losu rosyjskich etnografów. Zawiera ona 12 opracowań, z których każde opowiada o jednej postaci. Wszystkie opracowania bardzo się różnią stylistyką i stosunkiem autora do osoby opisywanej, ale ukazują w jasny sposób życie i twórczość etnografów. Co ważne, w opracowaniach i załączonych do nich bibliografiach podane są wszystkie prace omawianych naukowców, a także informacje o archiwach, gdzie można znaleźć ich nie wydrukowane pozycje oraz notatki z badań terenowych. Teraz chciałabym przedstawić bliżej postacie naukowców z tej książki opracowane kolejno przez M. A. Dewleta, A. A. Siriną, A. M. Rieszetowa, N. G. Wołkową i G. A. Siergiej ewą, Ju. D. Anczabadze, B. Ch. Karmyszewą, M. M. Kie- �359 rimową, O. B. Naumową, R. Sz. Dżarylgasinową i M. Ju. Sorokiną, Ju. W. Iwanową, N. S. Polisiuk, S. I. Wajnsztejna, G. Ju. Gagien- Tom. Aleksander Wasyljewicz Adrianow (1854-1920). Zajmował się obszarem Syberii. Interesował się folklorem, szamanizmem i obrzędami u takich ludów jak Telengici, Czelkańczycy. Selkupowie, Ewenkowie i Szorowie. Uczestniczył w kilku wyprawach terenowych na terenie Chakasji i Tuwy. W 1902 wydał książkę Rosyjskie bajki ipieśni Syberii. Ponadto opublikował pracę Ornament u ludów syberyjskich i jeszcze kilka innych artykułów o szamanizmie Ałtaju. Niestety inne dzieła zostały albo zniszczone, albo nie dokończone. W marcu 1920 roku A.W. Adrianow został stracony za drukowanie w gazecie "Syberyjskie Życie" antybolszewickich artykułów; Bemgard Eduardowicz Pietri (1884-1937). Przedmiotem zainteresowania Pietriego byli przede wszystkim Buriaci. Zaczynał pracę jako pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w Sankt-Petersburgu i później objął stanowisko profesora na Uniwersytecie Irkuckim. Prowadził badania na terenie Wschodniej Syberii. Zajmował się Buriatami, Tunguzami (Ewenkarni), Sojotarni (Tuwinczykami), Tofalararni. Podczas badań terenowych wykonywał antropologiczne pomiary, zbierał eksponaty, zajmował się wykopaliskami archeologicznymi. Największe jego dzieła to Szkoła szamanów u północnych Buriatów i Stopnie poświęcenia szamanów mongolsko-buriackich. Został rozstrzelany w listopadzie 1937 roku jako domniemany szpieg niemiecko-angielski; Nikołaj Nikołajewicz Kozmin (1872-1938). Zasłużył się rosyjskiej nauce raczej jako historyk. Badał Chakasów, głównie ze strony ustroju ekonomicznego i społecznego. Jego najważniejszą pracą, jedyną budzącą zainteresowania etnologów, jest książka Chakasowie z 1925 roku, w której to opisuje m.in. etnogenezę tego ludu. Aresztowany w sierpniu 1937 roku jako szpieg japoński, rok później zmarł w szpitalu więziennym; Anatolij Niestorowicz Gienko (1896-1941). Jest to zasłużony językoznawca. Pracował w Muzeum Azjatyckim, a także w Instytucie Wschodoznawstwa w Moskwie, w którym prowadził Gabinet Kaukaski. Gienko jako pierwszy badał Abazinów, Ubychów, Cachurów, Chinalusów. Także jako pierwszy opisał kubiński dialekt języka lezgińskiego. Prowadził intensywne badania terenowe na całym Kaukazie, na podstawie których wydał kolejne prace: Ojęzyku Ubychów, Z kulturowej przeszłości Inguszy, Język arabski i kaukazoznawstwo. W 1941 roku aresztowany pod zarzutem działalności antyradzieckiej. W styczniu tego samego roku zmarł w szpitalu więziennym; Georgij Aleksandrowicz Kokijew (1896-1955). Badał tereny Osetji i Kabardii na Kaukazie. Wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim etnografię i historię Osetyjczyków i Kabardyjczyków. Napisał takie dzieła jak Szkice z historii Osetyjczyków, Historia osetyjska na przełomie I-II tys. n.e., Domki pogrzebowe Osetyjczyków. W 1949 roku aresztowany i wysłany do łagru za działalność antyradziecką. W 1955 roku zmarł w łagrze; Fiodr Arturowicz Fijelstrup (1889-1933). Domeną tego etnografa była Azja Środkowa, a konkretnie Kazachowie i Kirgizi. Zajmował się kulturą materialną, obrzędami rodzinnymi, hodowlą bydła u tych ludów. Uczestniczył także przed rewolucją pażdziemikową w wyprawie do Południowej Ameryki, gdzie prowadził badania pośród Indian Brazylii. Niestety, nie wydał żadnej pracy, zachowały się tylko notatki z badań terenowych. W listopadzie 1933 roku Fijelstrup został aresztowany i kilka dni później podczas przesłuchania, jak informowano, zachłysnął się wrzątkiem; Aleksiej Nikołajewicz Charozin (1864-1932). Był etnografem i antropologiem fizycznym, specjalizował się w badaniach ludów tureckojęzycznych. W tym zakresie wydał monografię Kirgizi (Kazachowie) Bukiejewskiej ordy; napisał kilka artykułów o etnogenezie Kazachów i typach antropologicznych Tatarów. W późniejszych latach swojej działalności Charuzin zainteresował się południowymi Słowianami. Uczestniczył w wielu wyprawach �360 badawczych. W jego dorobku znalazły się artykuły porównawcze na temat budownictwa austriackiego, bośniackiego, morawskiego, halickiego, litewskiego. Jego ostatnim dziełem jest Słowia/I.skie budownictwo w Kraju Północno-Zachodnim. które poprzedzały 6-letnie badania terenowe wśród Białorusinów, Wielkorusinów, Małorusinów i Polaków. Aresztowany w 1932 roku za działalność antyradziecką. Dwa miesiące później Charuzin zmarł w więzieniu; Nikołaj Josificz Konrad (1891-1970). Jest uważany za największego japonistę Rosji. W zasadzie nie zajmował się etnografią. Jedyne jego dzielo, które może zainteresować etnologów, to Szkice o organizacji społecznej i kulturze duchowej Koreańczyków na przełomie XIX-XX wieku. Opisał w tej monografii system pokrewieństwa, obrzędowość rodzinną, religię i zabawy Koreańczyków. W 1939 roku został skazany na pięć lat łagrów za zdradę ojczyzny. W 1941 roku został zwolniony i wrócił do pracy naukowej; Piotr Fiodorowicz Prieobrażenskij (1894-1941). Byl znaczącą postacią etnografii rosyjskiej. Próbował patrzeć na historię całego świata przez pryzmat etnografii. Sformułował pojęcie areału techniczno-gospodarczego - jednostki badawczej kultury związanej zjednym zwartym obszarem. Zajmował się także wczesnymi formami religii. Był profesorem Wydziału Etnografii Uniwersytetu Moskiewskiego. Jako pierwszy w Rosji napisał podręcznik dla studentów - Kurs etnologii. W 1937 roku został skazany na osiem lat łagrów za działalność kontrrewolucyjną, a w 1941 roku rozstrzelany w łagrze za działalność antyradziecką; Natalia Iwanowna Lebiediewa (1894-1978). Specjalista w dziedzinie kultury mateńalnej Słowian wschodnich, zajmowała się także folklorem, obrzędami, wierzeniami. Na podstawie badań terenowych wydała monografię obwodu ńazańskiego i Polesia. Najbardziej interesowała się strojem ludowym Rosjan. Opublikowała następujące prace - Strój ludowy obwodu riazallskiego, Przędzenie i tkanie Słowian wschodnich i inne. Osądzona w 1933 roku za członkostwo w nie istniejącej Rosyjskiej Partii Nacjonalistycznej na trzy lata zesłania. Pod koniec 1934 roku została zwolniona z powodu choroby, ale niestety już nigdy nie wróciła do pracy naukowej; Borys Osipowicz Dołgich (1904-1971). Zajmował się ludami północnej Syberii. Pierwszy jego wyjazd w tundrę Tajmyru związany był ze spisem ludności w latach 1926-1927. Później niejednokrotnie uczestniczył w badaniach terenowych na Tajmyrze, w Kraju Ewenków. Badał kulturę materialną i duchową takich ludów jak Ketowie, Nganasanie, Eńcy, Dołganie, Jakuci, Ewenkowie. Został aresztowany w 1929 roku za krytykę kolektywizacji i zesłany na cztery lata nad rzekę Lenę. W 1933 roku wrócił do pracy naukowej. Wydał takie opracowania jak Ketowie, Skład rodowy i plemienny ludności północy Syberii Środkowej i swoje największe dzieło - monografię Skład rodowy i plemienny ludów Syberii w XVII wieku; Nina Iwanowna Gagien-Tom (1900-1986). Zainteresowania tego etnografa były szerokie, ale najwięcej uwagi badaczka poświęcala kulturze mateńalnej ludów nadwołżańskich. Zajmowała się także strojami i obrzędami Wielkorusinów. Uczestniczyła w wielu wyprawach terenowych na obszarach rosyjskiej północy, Republiki Czuwaskiej, rzeki Angary. Była pracownikiem Instytutu Antropologii i Etnografii ZSRR. W 1937 roku osądzona na pięć lat zesłania w łagrze nad rzeką Kołymą, w 1942 roku wróciła do pracy naukowej, ale w 1948 roku znów zesłano ją na pięć lat do łagru w Mordowii za działalność antyradziecką. W 1954 roku wróciła do nauki. Spodjej pióra wyszły opracowania na temat znaczenia włosów i czapek w obrzędach i życiu ludów Europy Wschodniej, opisywała stroje badanych ludów, ornamenty, ozdoby. Napisała kilka artykułów o L. Ja. Sztembergu, D. K. Zieleninie, którzy byli jej nauczycielami. Oczywiście, jak to często bywa w pracach zbiorowych, poziom poszczególnych artykułów jest bardzo różny. Chciałabym zwrócić uwagę na to, że dwie osoby - Konrad �361 i Kozmin, nie były etnografami. W swojej działalności pośrednio związani byli z etnologią, byłoby zatem lepiej, gdyby miejsce tych dwóch, bez wątpienia zasłużonych w swoich dziedzinach naukowców, zajęli zapomniani etnografowie. Na tle innych gorzej prezentują się, moim zdaniem, opracowania dotyczące Adrianowa, Fijelstrupa i Charuzina. Zawierają zbyt wiele niepotrzebnych infornlacji, materiał nie jest uporządkowany chronologicznie. Pozostałe szkice zawierają wiele faktów, dobrze jest w nich przedstawiona twórczość etnografów - streszczenia ich prac, co pomaga czytającemu wybrać odpowiednie dzieła, a także w niektórych przypadkach umieszczone są wskazówki, gdzie można znaleźć materiały pozostawione przez poddanych represjom etnografów. Są też dwa artykuły, które wyróżniająsię spośród pozostałych. Są to eseje o B. O. Dołgichu i N. I. Gagien-Torn umieszczone na końcu książki. Autorzy tych dwóch opracowań znali osobiście i cenili omawiane przez siebie postacie. W tych dwóch artykułach nie zapomniano między innymi o tym, że każdy naukowiec jest przede wszystkim po prostu człowiekiem ze swoimi radościami i tragediami. Książka Riepriessirowanyje etnografy pełni bardzo ważną rolę. Przypomina 12 spośród około 500 etnografów w ZSRR, którzy poddani zostali represjom. Ujawnia zapomniane teorie i dzieła etnografów, pomaga dotrzeć do ukrytych z powodów politycznych i ideologicznych materiałów. Wskazuje na losy nauki i mechanizmy postępowania z nauką w państwie totalitarnym. My, współcześni etnologowie, mamy obowiązek pamiętać zarówno o zagrożeniach dla nauki w warunkach totalitarnego państwa, jak i o postaciach represjonowanych badaczy. Veronika Beliaeva The Small Indigenous NatiollS of Northern Russia. A Guide for Researchers, Ed. by Dmitriy A. Funk, Lennard SilIanpiiii, Abo Akademi University: Social Science Research Unit, Publication No. 29, Vaasa 1999, ss. 184. KOpeHHble MaJlO'lUCJleHHble Hapoobl Ce8epa u Cu6upuu. PYK080ocm80 OJlR UCCJle006ame.neu, peJl. ,l(MJiTpJłiiA. c1>yUK, neHHapJl CHJlJlaHIDIH, YHHBepcHTeT AKa,1leMHH A60: CeKUHHCOllHOJlOmqeCKHX I1cCJleJlOBaHHR, BbmycK 29, Baaca 1999, c. 173. Odsłoniła się żelazna kurtyna, etnolodzy ze świata zachodniego ruszyli na Wschód. Zamknięte do tej pory państwa byłego ZSRR stanęły przed nimi otworem, kusząc obrazem tubylczych kultur nie zmienionych przez globalizację, za to z piętnem polityki kulturowej okresu radzieckiego. Tematyka to bardzo zachęcająca, gdyż aktualna sytuacja niestabilności politycznej i gospodarczej w Rosji i innych krajach postradzieckicb stawia te kultury w obliczu nowych przemian, czyniąc je naturalnym laboratorium dla badań etnologicznych. Jednocześnie naukowcy rosyjscy coraz chętniej nawiązują współpracę z kolegami po fachu z Zachodu. Otwarcie Rosji na świat zachodni zaczyna przynosić pierwsze efekty także na polu etnologii, takie jak wspólne publikacje i projekty badawcze. Owocem takiej właśnie współpracy jest opisywany przewodnik dla badaczy - napisany głównie przez Rosjan, wydany w Finlandii, przeznaczony dla etnologów z całego świata zainteresowanych tematyką rosyjskiej Północy. Autorami pracy są przede wszystkim etnolodzy rosyjscy ze specjalizującej się w opisywanej tematyce jednostki badawczej, Oddziału Ludów Północy i Syberii Instytutu Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie, instytucji o wielkiej tradycji i kluczo- �362 wyro znaczeniu dla etnologii w Rosji. PielWszy z redaktorów, Dmitrij A. Funk, kieruje tym właśnie Oddziałem. Drugi, Lennard Sillanpiili,jest docentem nauk politycznych na Wydziale Nauk Społecznych na uniwersytecie w Vaasa w Finlandii. Poszczególne rozdziały dotyczące konkretnych ludów napisali etnolodzy specjalizujący się w badaniu kultury tych właśnie ludów, z których można wymienić np. T. W. Lukjanczenko (Saamowie), M. I. Nowikową (Chantowie i Mansowie) czy samego D. A. Funka (Teleuci). Przewodnik dla badaczy wydany został jako wydawnictwo dwujęzyczne, w języku rosyjskim i angielskim. Tekst obu wersji biegnie z przeciwnych kierunków i w środku rozdzielony jest rozkładanymi arkuszami map. Ponieważ mamy do czynienia z publikacją dwujęzyczną, autorzy zdecydowali się na zamieszczenie streszczeń aż w pięciu wersjach: angielskiej, rosyjskiej, fińskiej, szwedzkiej i francuskiej. Już okładka książki, identyczna dla obu wersji językowych, sugeruje nam, co będzie jej tematem. Fotografia przedstawia rodzinę syberyjskich autochtonów w strojach europejskich, siedzących z niewesołymi minami wewnątrz domostwa. A więc - współczesna trudna sytuacja ludów Syberii. Tytuł publikacji: Małe tubylcze ludy Północy i Syberii nawiązuje do pewnej prawnej kategorii ludów stworzonej w czasach ZSRR, obejmującej niewielkie autochtoniczne grupy, nie przekraczające swą liczebnością 35 tysięcy, które zamieszkują olbrzymie obszary Syberii, niegdyś stanowiące ich terytorium, dziś będące na nim mniejszością w wyniku intensywnej kolonizacji rosyjskiej. Mottem książki jest wiersz poetki Mansi, A. F. Kopiewej, przeciwstawiający dawne życie autochtonów Północy w ich bogatym środowisku naturalnym sytuacji obecnej, zniszczonej przyrodzie i odejściu młodych pokoleń od tubylczej kultury, której nie sposób podtrzymywać w warunkach katastrofy ekologicznej. Celem tego przewodnika jest, według autorów, ocena współczesnej sytuacji tubylczych narodów Sybeńi i Północy i ich praw jako grup mniejszościowych na swoich terytońach. Drugimjego zadaniemjest dostarczenie szerokiej perspektywy dla spojrzenia na histońę ekspansji i kolonizacji rosyjskiej na terenach ludów tubylczych i polityki narodowościowej okresu radzieckiego. Przed przejściem do właściwego tekstu przewodnika możemy zapoznać się wstępnie z bohaterami całego wydarzenia. Umożliwia nam to tablica przedstawiająca liczebność wszystkich dwudziestu sześciu "małych tubylczych ludów Północy i Syberii" na przestrzeni ostatniego półwiecza. Na końcu publikacji znajdujemy natomiast krótką charakterystykę dokonań naukowych autorów i redaktorów publikacji oraz mapę obrazującąrozmieszczenie opisywanych ludów. PielWszy rozdział jest ujęciem ogólnym, dotyczącym całej rosyjskiej Północy. Autorzy (E. P. Batjanowa, T. W. Lukjanczenko, A. N. Kałabanow) przedstawiają histońę polityki państwa rosyjskiego i radzieckiego wobec ludów tubylczych Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu od xvrr do XX wieku. W jego zakończeniu opisany jest aktualny status prawny ludów rosyjskiej Północy, które w ostatnich latach zaczynają walczyć o swoje prawa, tworząc różne organizacje, domagające się adekwatnego dla autochtonów prawodawstwa oraz przestrzegania międzynarodowych konwencji dotyczących ludów tubylczych, a także rekompensaty poniesionych w wyniku zniszczenia środowiska szkód. Kolejne rozdziały poświęcone są poszczególnym rodzinom językowym: uralskiej, ałtajskiej, paleoazjatyckiej i eskimosko-aleuckiej. Ponieważ w ramach danej rodziny językowej narody uszeregowane są geograficznie, a klasyfikacja językowa w przypadku Sybeńi odpowiada w przybliżeniu także regionalizacji geograficznej, układ książki pozwala nam na podróż z zachodu na wschód: od ludów żyjących na półwyspie Kolskim aż do autochtonów wschodnich krańców Półwyspu Czukockiego oraz Wysp Komandorskich. Drugi rozdział dotyczy ludów uralskich, a wśród nich kolejno: Saamów, Chantów, Mansów, Nieńców, Eńców, Nganasan i Selkupów. W kolejnym, trzecim rozdziale możemy się zapoznać z charakterystykąi bibliografią dotyczącą ludów ałtajskich: Ewenków, Ewenów, Nanajów, Ulczów, �363 Udehejczyków, Oroczan, Negidalczyków, Oroków, Dołgan, Teleutów i Czuwańczyków. W czwartym rozdziale omówione zostały ludy paleoazjatyckie: Ketowie, Jukagirzy, Czukcze, Koriacy, Itelmeni i Niwchowie. Ostatnia, piąta część poświęcona jest Eskimosom i Aleutoml• Każdemu z dwudziestu sześciu "małych tubylczych ludów Północy" odpowiada jeden podrozdział składający się z krótkiej charakterystyki oraz z wykazu bibliografii dotyczącej przedmiotu. Charakterystyki ludów przedstawione są w powtarzającym się porządku: etnonimy, liczebność, rozmieszczenie, język, tradycyjna i współczesna gospodarka. Dalej pojawia się miejsce na historię badań etnograficznych w okresie rosyjskim, radzieckim do II wojny światowej, radzieckim po II wojnie światowej oraz współczesnym - lata 80. i 90. Omówienie kończy się opisaniem współczesnych procesów etnicznych oraz regulacji prawnych związanych z danym ludem. W bibliografii, obok typowych publikacji etnologicznych, znalazło się, w formie oddzielnego akapitu, miejsce dla aktów legislacyjnych, dotyczących opisywanej grupy, od prawodawstwa państwowego aż po rozporządzenia na poziomie lokalnym. Bibliografia w wersji angielskiej oprócz tłumaczenia tytułu zawiera także transliterację łacińską tytułu rosyjskiego. Wszystkie charakterystyki poszczególnych ludów napisane są w sposób jasny i czytelny, według opisanego powyżej schematu, co ulatwia porównywanie. Wyłamują się z niego jedynie niektórzy autorzy, w tym paradoksalnie redaktor publikacji D. A. Funk w rozdziale dotyczącym Selkupów. Te drobne odstępstwa nie psująjednak wrażenia dobrej organizacji tekstu i przydatności do porównań. Dwujęzyczność publikacji dobrze koresponduje z rolą przewodnika bibliograficznego. Wersja angielska ulatwia poruszanie się w literaturze badaczom znającym słabo język rosyjski, wersja rosyjska ulatwia ostateczne dotarcie do źródeł, napisanych przecież w tym właśnie języku (i alfabecie, co nie jest bez znaczenia przy poszukiwaniach literatury). Forma książki dwujęzycznej łączącej syntetyczne omówienia poszczególnych narodów z obszerną bibliografią wydaje się pomyslem nowym w piśmiennictwie dotyczącym etnologii Syberii. Przewodnik dla badaczy zawiera może mniej informacji o kulturze poszczególnych ludów niż na przykład encyklopedia Narody Rossii (1994) czy przewodnik encyklopedyczny Krasnaja lazigajazykov narodov Rossii (1994), ale za to przedstawia znacznie bogatszą bibliografię. W przeciwieilstwie zaś do zwykłego wykazu bibliografii, daje możliwość zapoznania się z ogólnym zarysem wiedzy na temat danego ludu i z krótką historią powstawania przedstawianej literatury. Ciekawostką ułatwiającą poruszanie się po bibliografii może być wydzielenie w odrębny blok prac zbiorowych. I byloby to rzeczywiście korzystne posunięcie, gdyby nie fakt, że pojawia się tylko w wersji angielskiej, co nieco zmniejsza równorzędność obu wersji. Zastosowana w pracy klasyfikacja według kryteriów językowych jest jak najbardziej odpowiednia w stosunku do ludów Syberii. Podział przeprowadzony według typu gospodarki byłby tu raczej trudny do zastosowania ze względu na znaczne przemiany w tradycyjnej gospodarce, zaś klasyfikacja językowa powiązana jest także z regionalizacją geograficzną - ludy należące do tej samej rodziny zamieszkują w większości sąsiadujące ze sobą obszary. Ważną zaletą książki jest położenie nacisku na zagadnienia prawne. Dla zachowania kultury ludów Syberii odpowiednie regulacje prawne są kwestią kluczową. Jedynie odpowiednie prawa tubylców do ich ziemi i zasobów środowiska naturalnego mogą zapewnić I Polskie nazewnictwo podaję za: A. Fuńer, Z. Jasiewicz, Europa Wschodniaoraz Azja Pólnocna i Zachodnia, w: Wielka Encyklopedia Geografii Świata, t. 17. Świat grup etnicznych; red. A. Posem-Zieliński, Poznań 2000, s. 65-68. �364 podstawy kulturze syberyjskich autochtonów. Istotne jest też przestrzeganie tych praw, o co w Rosji dzisiaj nielatwo. Dlatego zwrócenie uwagi świata naukowego, a przez to całej światowej opinii publicznej, na to zagadnienie wydaje się bardzo ważnym i godnym podkreślenia pomyslem. Niestety, publikacja nie jest wolna od błędów i niedopowiedzeń. Pierwsze wątpliwości nasuwają się już, gdy oglądamy obie strony okładki. W wersji rosyjskiej dowiadujemy się, że książka dotyczy małych tubylczych ludów Pólnocy i Syberii, a w wersji angielskiej małych tubylczych narodów północnej Rosji. Tytuł powinien być raczej jednolity, choćby dla porządku bibliograficznego. Pojawiają się też niekonsekwencje w stosowaniu klasyfikacjijęzykowej. I tak na przykład w rozdziale dotyczącym rodziny uralskiej Saamowie zostają zaliczeni do rodziny ugrofińskiej, a Nieńcy do rodziny samojedzkiej, które musiałyby być sklasyfikowane raczej jako podrodziny lub grupy. Można by też zadać pytanie, dlaczego zabrakło w zestawieniu grup zaliczonych oficjalnie do "małych ludów tubylczych" w latach 90.: Kumandyńczyków, Szorów i Tuwińczyków-Todżyńczyków, podczas gdy znaleźli się w nim na przykład Teleuci, również uwzględnieni w spisach tych ludów dopiero w 1993 roku2• Szkoda, że w wykazach bibliografii prawie wcale nie znalazły się wyniki nowych badał} etnologów zachodnich oraz Rosjan publikowane na Zachodzie. Jest ich w ostatnich latach coraz więcej, a niewątpliwie odmienne spojrzenie w nich zawarte mogloby wzbogacić przewodnik. W książce cytowane są właściwie tylko dwie pozycje, w tym/n the Soviet House of Culture (1995) B. Granta. A przecież powinno znaleźć się miejsce dla tak istotnej publikacji jak Arctic Mirrors: Russia and the Small Peoples of the North Y. Slezkine'a (1994). Być może autorzy uznali, że badacze zachodni mają do nich łatwy dostęp i dlatego skoncentrowali się na publikacjach rosyjskojęzycznych? Tym niemniej zubożyło to wartość książki jako szczegółowego i aktualnego przewodnika po bibliografii. Zastanawiać mogą także różnice w obu wersjach językowych. Obok wspomnianego już tytułu można by tu wymienić podkreślanie tytułów w tekście, samo w sobie korzystne dla przejrzystości tekstu, ale występujące nie wiadomo czemu tylko w części angielskojęzycznej. Dziwi skrócenie streszczenia rosyjskiego w stosunku do pozostałych, jak gdyby czytelnicy rosyjskojęzyczni nie potrzebowali wszystkich informacji. Drobne różnice pojawiają się niestety także w samej treści niektórych rozdzialów. I tak na przykład w tekście angielskim dotyczącym Teleutów brakuje około pół strony informacji zawartych w wersji rosyjskiej. Układ tekstu (fakt, że poszczególne wersje językowe rozpoczynają się z przeciwnych stron) może nieco utrudniać porównywanie obu wersji, gdyż książkę trzeba nieustannie odwracać. Ale być może to kłopot tylko dla recenzenta ... Myślęjednak, że każdy zainteresowany tą tematyką naukowiec z Zachodu będzie znał lub staral się poznać język kraju badań i dlatego będzie zaglądał również do wersji rosyjskiej. Stąd lepszy byłby chyba układ tekstu w jednym kierunku. Wszystkie opisane powyżej cechy Przewodnika dla badaczy pozwalają ocenić książkę jako pozycję o wysokiej wartości merytorycznej, której nie obniżają pewne drobne blędy i różnice pomiędzy obiema wersjami językowymi. Na pewno chętnie skorzystają z niej wszyscy zainteresowani tematyką rosyjskiej Pólnocy. Książka ma dużą szansę spełnić swoją rolę informatora dla naukowców oraz tych wszystkich, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę na temat ludów Syberii. Tomasz Biela 2 A. Furier, Z. Jasiewicz, op. cit., s. 68. �365 Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulturellen Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Kiinzig-Instituts fiir ostdeutsche Volkskunde vom 7/8 November 1996, hrsg. Hans-Werner Retterath, Freiburg 1998. Omawiana książka zawiera teksty 12 referatów, dotyczących przesiedlania się do RFN i integrowania z niemieckim społeczeństwem ludności niemieckiej z terenów Rosji azjatyckiej (Syberii) i Kazachstanu w drugiej połowie XX wieku, zwłaszcza zaś w latach 1989-1996. Przedstawione zostały te referaty wcześniej na konferencji, zorganizowanej przez Instytut Ludoznawstwa Wschodnio-niemieckiego im. 1. Kiinziga we Freiburgu Bryzgowijskim. Prawie wszystkie oparte zostały w całości lub głównie na własnych badaniach terenowych (wywiadach, obserwacjach) ich autorów, bądź na badaniach zespołowych, a także, w różnym stopniu, na dość bogatej już literaturze przedmiotu. Osiem z tych referatów opracowali badacze niemieccy z RFN, dwa Rosjanie, jeden Polka (z Uniwersytetu Warszawskiego) i jeden zamieszkala we Freiburgu od blisko 30 lat Ślązaczka, absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego (etnograf), pracująca w Instytucie 1. Kiinziga. Losy ludności niemieckiej w Rosji i potem w ZSRR były w pewnej mierze podobne do losów polskiej ludności, która się tam znalazła, pod pewnymi zaś względami różne. Ze względu więc na to,jak i na (prawdopodobną) aktualność sprawy przesiedlenia się do Polski części Polaków z Kazachstanu, przedstawione w tej książce fakty i problemy zasługują na uwagę tak ze względów ściśle poznawczych, jak i ze względu na możliwość i nawet potrzebę wyprowadzenia z nich praktycznych wniosków ważnych dla spraw przesiedlania, rozmieszczenia na terenie Polski, adaptacji i przyszłej integracji naszych rodaków z głębi Azji. Podkreślić tu wypada, że tamtejsi Polacy to faktycznie prawie tylko potomkowie polskich chłopów (wyjątkowo też drobnej szlachty), osiedlonych głównie w pierwszej połowie XVIII wieku w licznych wsiach oraz osadach śródleśnych (tzw. rodniach) wschodniego Wołynia oraz Podola. Znaczna ich część wysiedlona została stamtąd przez władzę sowiecką w latach 30. do Kazachstanu, podobnie jak znaczna większość potomków niemieckich osadników, która wywieziona została z początkiem wojny w 1941 roku z europejskiej części Rosji do środkowej Syberii i Kazachstanu. Liczba wysiedlonych do Kazachstanu Polaków była wielokrotnie mniejsza od liczby wysiedlonych wkrótce potem Niemców, liczba zaś branych pod uwagę polskich potencjalnych repatriantów stanowi niewiele ponad 2% dotychczasowych niemieckich repatriantów z Rosji i Kazachstanu do RFN*. Autor wstępu do omawianej książki, H. W. Retterath przypomniał, że pojęcie integracji kulturowej jest komplementarne w stosunku do pojęcia asymilacji i oznacza w tym przypadku wzajellUle oddziaływanie zbliżających się ku sobie, scalających się zbiorowości ludzkich. Zasadnicze znaczenie ma tu obustronne zainteresowanie się partnerów integracji "światem tych drugich", powstawanie między nimi styczności kulturowych, wymiana myśli, zbliżanie poglądów i upodobań, przystosowywanie zachowań. Integracja kulturowa odnosi się w analizowanym tu przypadku zwlaszcza do podstawowego zasobu kultury, a więc do zasad życia codziennego, umiejętności w zakresie pracy i zdobywania środków do życia, organizacji domu i życia rodzinnego, ujawnianych zasad światopoglądowych, upodobań i zachowań towarzyskich, świętowania, ubierania się itp. W tym przypadku mamy problem integrowania się ludzi wyrosłych w dwu różnych systemach kulturowych - gospodarzy określonego terenu oraz jakby gości, dalekich rodaków wyrosłych w bardzo odmiennych * O Polakach w Kazachstanie patrz zwłaszcza: Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, "Lud", t. 75, ł992, ss. 11-53 oraz: Apel w sprawie ludności polskiej w Kazachstanie, red. S. Ciesielski i N. Kaczyński, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, ss. 625. �366, warunkach geograficznych i cywilizacyjnych, z których większość nie zna nawet języka swych gospodarzy - rodaków, najwyżej posługuje się zapomnianą tu już gwarą swych dawnych przodków. Dla ogółu przesiedleńców z Rosji i Kazachstanu niezbędne jest więc stosunkowo szybkie, choćby częściowe przetworzenie wcześniej nabytych zasad, nawyków i upodobań, wyzbycie się wielu z nich, opanowanie nowych, a to nie może przebiegać łatwo. Podobne "zderzenie kultur" nastąpiłoby w przypadku osiedlenia u nas potomków polskich wychodźców sprzed 2-3 stuleci, dziś Polaków ,,rosyjskich" względnie "ukraińskich" lub "kazachskich". Określenie "Niemcy rosyjscy" pochodzi jeszcze z czasów Rosji carskiej, później powstało określenie "Niemcy sowieccy", które zanikło po rozwiązaniu ZSRR, zaś "Niemcy kazachscy" rzadko bywa uźywane. Inne możliwe określenie: "Niemcy syberyjscy" jakby nie zaistniało, nie zostało w tej książce wymienione. To pierwsze określenie uźywane jest nadal, w tym przez przesiedlonych Niemców w odniesieniu do samych siebie, choć ogromna większość z nich przybywa z syberyjskiej części Rosji lub z Kazachstanu. W jego ogólności zatarte zostaje ich bardzo duże zróżnicowanie, wynikłe z odmiennego już pochodzenia regionalnego i wyznaniowego ich przodków, z dużych różnic gwarowych między nimi, jakie przetrwały do drugiej połowy XX wieku, z geograficznego zróżnicowania ich późniejszych siedzib, wykonywania różnych zawodów itp. Ogółem było Niemców rosyjskich w ostatniej ćwierci XX wieku ponad 2 miliony. Ich przodkowie, niemal wyłącznie ludność wiejska, osiedlali się w Rosji (wcześniej nad środkową Wołgą, później na Ukrainie i w Besarabii) w ciągu ponad stu lat, do końca XIX wieku, nakłonieni do tego rozległymi udogodnieniami, z jakich mogli korzystać tam niemal do wybuchu I wojny światowej. Niektóre aspekty źycia rosyjskich Niemców na Syberii i w Kazachstanie w 3 i 4 ćwierci XX wieku przedstawione zostały przez dwójkę badaczy rosyjskich. Lew W. Malinowskij przedstawił referat pt. Poziom życia ijego ludoznawcze aspekty u Niemców rosyjskich. Ten dziennikarz i socjolog przeżył w zachodniej i środkowej Syberii swe dorosłe źycie, a zainteresował się tamtejszymi Niemcami jeszcze w latach 60. Po chwilowej odwilźy i pewnym rozkwicie nauk społecznych, w tym etnografii i socjologii za czasów Chruszczowa (tj. do 1965 r.), nasiliły się ograniczenia w zakresie tematów badawczych i publikowania ich wyników. Nie mógł więc Malinowskij ogłosić swej dysertacji kandydackiej o Niemcach syberyjskich, a pewne fragmenty wyników swych badań ogłaszać mógł tylko w lokalnej prasie niemieckiej. Swe studia nad Niemcami prowadził w ramach ogólnych badań nad ludami Syberii, w tym nad codziennym używaniem języka niemieckiego w różnych wsiach syberyjskich; obejmowało ono od 1/3 do 2/3 rodzin, pozostałe zaś były już zasymilowane językowo. Co najmniej 90% rodzin Niemców syberyjskich tworzyli deportowani tam na Syberię od 1940 roku i ich potomkowie, a nieco ponad 8% stanowili potomkowie Niemców osiadłych tam do 1914 roku, przybyłych zwłaszcza z Ukrainy. W badaniach swych porównywał M. sytuację materialną Niemców z sytuacją zamieszkałych w ich sąsiedztwie Ukraińców, Tatarów i Czuwaszów. Między innymi w nowych domach, zbudowanych po roku 1955, mieszkało pod koniec lat 60.70,5% Ukraińców i 67% Niemców. Wśród starych ludzi sporo jeszcze znalazło się analfabetów, w tym 11,6% wśród Niemców, 20% Ukraińców, 21% Tatarów, 36% Czuwaszów. Szkołę średnią ukończyło 7,7% badanych przez M. Ukraińców, 4,6% Tatarów i tylko 3% Niemców. Po 1969 roku poziom źycia, wykształcenia i zatrudnienia zawodowego zmieniły się znacznie na lepsze, wiełu Niemców przeniosło się do miast. Autor podkreślił ich duże nadal zróżnicowanie kulturowe, wyznaniowe, także językowe, które tworzyło z nich słabo zintegrowaną, rozproszoną w setkach miejscowości swoistą masę etniczną. Wyniki tych badań przedstawił L. W. Malinowskij w Niemczech po raz pierwszy przed kilku laty. Larysa Moskaluk, Tradycja i zmienność w leksyce dialektów rosyjsko-niemieckich. Temat ten przedstawiła autorka na podstawie badań przeprowadzonych przez siebie wśród �367 trzech pokoleń mieszkańców w trzech typach niemieckich wsi dwujęzycznych, leżących u podnóża gór Ałtajskich. Okolica tamta już od ponad stu lat była wielojęzyczna, gdyż chłopi ze wsi niemieckich mówili po niemiecku, gdy w innych wsiach dominował rosyjski. Od 1890 roku przeniosło się tu wielu Niemców z ich starych osiedli nad Wołgą i w południowej Ukrainie, gdzie żyli względnie izolowani od wpływów zewnętrznych. Na Syberii zachowali oni swą dawną zasadę - różne wyznania osobno zakładały swe wsie, a z tym wiązała się też odrębność dialektów: północnobawarskiego katolików, górnofrankońskiego protestantów i mieszanego dialektu dolnoniemieckiego menonitów. Dialekty te utrzymywały się w życiu codziennym we wsiach jednorodnych, o nie zmienionym składzie mieszkańców. Literackiego języka niemieckiego i rosyjskiego uczono w szkole, ale na co dzień używany był w domu i we wsi stary dialekt. Jego znajomość słabła w ostatnim półwieczu wśród młodej generacji, która doskonaliła znajomość języka rosyjskiego. Do wsi pod Ałtajem wysiedleni zostali w 1941 roku liczni Niemcy znad Wołgi, a później, do końca lat 60., likwidacji uległy liczne małe wsie, których mieszkańców połączono z innymi w większych wsiach. Tam rolę języka kontaktowego przejął jeden z ich niemieckich dialektów lub język rosyjski. Były też miejscowości dawniej jednolicie niemieckie, do których później przybyli Niemcy z Kazachstanu, którzy słabo już znali język niemiecki lub wcale, a w niektórych osiedlali się także Rosjanie. Dominować tam zaczął język rosyjski. W tych trzech typach społeczności dialekty niemieckie odgrywały różną rolę w życiu tamtejszych Niemców aż do ostatniej ćwierci XX wieku. Były to społeczności jednolite językowo, bądź o różnych dialektach lub językach, tj. posługujące sięjęzykiem niemieckim i rosyjskim. Wewnątrz każdej z nich wytworzyła się swoista homogeniczność społeczno-kulturowa, a język rosyjski był postrzegany jako nadrzędnie użyteczny i posiadający większy prestiż. Kontakt z nim wpływał na tworzenie się w języku niemieckim odchyleń od podstawowej normy językowej. Niemieccy członkowie tych społeczności byli przecież przywiązani do swej niemieckiej warstwy kultury i cenili ją. Ostatecznie prawie wszyscy Niemcy ałtajscy stałi się dwujęzyczni, przy czym u kolejnych pokoleń ta dwujęzyczność różnie była zaawansowana. Niewielujuż zostało jednojęzycznych, głównie starszych, którzy posługiwali sięjednak licznymi zapożyczeniami z rosyjskiego. Na poziomie rozmów wewnątrz społeczności wioskowych najliczniejsi posługiwali się jeszcze jakimś dialektem niemieckim i literackim językiem rosyjskim, natomiast prawie wszyscy umieli przynajmniej czytać w jakiejś mierze po niemiecku. W dostępnych tam mediach (prasa, radio, TV) spotykali się Niemcy z językiem rosyjskim i niemieckim, w szkole z rosyjskim i niemieckim, w kościele z niemieckim, ale i z rosyjskim, w lecznictwie z rosyjskim głównie, lecz używali tam również dialektu. Do wyrażania pojęć naukowych, technicznych używano z reguły języka rosyjskiego. Większa część owych Niemców rosyjskich zdołała przenieść się do połowy lat 90. do Niemiec, z całym swym zasobem umiejętności i nawyków kulturowych i językowych. Ulrike Kleinknecht-Strahle, Niemcy z by/ego ZSRR. Trzy fazy migracji i integracji w RFN w ujęciu porównawczym. Otwarcie granic byłych państw komunistycznych spowodowało gwałtowny wzrost chętnych pośród Niemców do ich opuszczenia, którzy liczyli na przyjęcie w RFN i odpowiednie przy tym wsparcie finansowe. Od 1991 roku przybywało do RFN ponad 220 tys. przesiedleńców rocznie, w tym ponad 95% z byłego ZSRR. Z uwagi na postępujące demokratyzowanie się tamtych państw oraz problemy gospodarcze RFN zrewidowano od stycznia 1993 roku dotychczasowe podstawy prawne tych przenosin. Pomoc finansowa została mocno zredukowana, a krąg osób chętnych do przeniesienia się tak zdefiniowany, że imigracja ich ze wschodu do RFN może się przeciągnąć jeszcze na okres 20 lat. Dokonana przez autorkę analiza oparta została na 70 wywiadach biograficznych z Niemcami rosyjskimi, którzy w latach od 1944 do 1995 osiedlili się w Badenii Wirtembergii. Były to głównie kobiety, urodzone między rokiem 1902 i 1985, przybyłe z różnych regio- �368 nów ZSRR. Na podstawie ich losówopisala autorka sposoby integrowania się różnych grup przesiedleńców w Niemczech. Przodkowie tych infonnatorów osiedlili się niegdyś nad Wołgą, Morzem Czarnym i pod Kaukazem. Gdy nad Wołgą postępowalo ubożenie gospodarstw rolniczych, nad Morzem Czarnym prosperowały one dobrze. W 1924 roku została przez władze ZSRR utworzona nad Wołgą Niemiecka Autonomiczna Republika Socjalistyczna, którą tamtejsi Niemcy zaakceptowali. Po 22 czerwca 1941 roku około 600-700 tys. Niemców zostało deportowanych znad Wołgi i spod Kaukazu do Kazachstanu i na Syberię; z nich ok. 114 poddana została różnym represjom. Blisko lI2 miliona Niemców, którzy już wcześniej osiedlili się na Syberii, nie uległo deportacjom. Niemców ~ z Ukrainy nie zdążyły władze sowieckie deportować i pod koniec 1943 roku zostali oni w liczbie ok. 350 tysięcy przesiedleni przez władze III Rzeszy do polskich miejscowości w Wielkopolsce, później zaś ewakuowani zostali dalej w głąb Niemiec. Na mocy wcześniejszej decyzji zwycięskich mocarstw prawie wszyscy zostali oni w 1945 roku odszukani i "repatriowani", jako obywatele radzieccy, do ZSRR, lecz nie do dawnych swych wsi, lecz na Syberię, jako "zdrajcy". W 1956 roku dano tym Niemcom możność osiedlenia się tam, gdzie znajdą miejsce, lecz nie tam, gdzie żyli dawniej, tj. na Ukrainie. Ich sytuacja poprawiła się stopniowo i w latach 80. mieli podobne szanse jak inni w zakresie pracy i wykształcenia, choć na wyższych uczelniach było Niemców proporcjonalnie mniej niż Rosjan i Kazachów. Po 1991 roku pogorszyla się znacznie sytuacja ogółu Niemców w Kazachstanie jako "obcych", więc z obawy o przyszłość swą i swych dzieci masowo zwrócili się ku emigracji do Niemiec, ojczyzny swych przodków. Pierwsza faza migracji do Niemiec, jak określa autorka, miała miejsce jeszcze w 1945 • roku, gdy około 50 tysiącom przesiedleńców z Ukrainy udało się ukryć w zachodnich prowincjach niemieckich i uchronić przed przymusową repatriacją do ZSRR. Druga faza trwała przez ok. 30 lat, od 1956 roku, gdy w ramach łączenia bliskich krewnych wyjechało do Niemiec 93300 osób. Około 2/3 z nich stanowili Niemcy niegdyś ukraińscy lub ich potomkowie. Podejmowano decyzję wyjazdu głównie przez wzgląd na przyszłość dzieci, starania trwały nawet do 8 lat. Wyjeżdżający spotykali się z dezaprobatą znajomych, nie tylko Rosjan, lecz także krewnych, wymyślano im nawet od faszystów. W 1987 roku zaczęła się trzecia, masowa faza migracji, która objęła do 1995 roku 1,4 miliona osób, w tym nie tylko Niemców, lecz także nieniemieckich członków ich rodzin, jak małżonkowie czy teściowie Rosjanie. Wielu Niemców uważało się wcześniej przede wszystkim za obywateli ZSRR, a skłoniło ich do wyjazdu znaczne pogorszenie warunków życia. O RFN wielu nie wiedziało prawie nic; do 1990 roku dominowały w mediach negatywne infonnacje o tym państwie. Emigrowanie z Rosji wiązało się czasem z rozrywaniem rodzin, rozwodami, gdy np. mąż był Rosjaninem i nie chciał opuścić swej ojczyzny. Upowszechniła się teraz pozytywna identyfikacja z Niemcami. Omawiając sprawy integracji rosyjskich Niemców w RFN, skupiła się autorka na gospodarczym i społecznym jej aspekcie. Ci, co przybyli w I fazie, stanowili niewielką część spośród ośmiu milionów uchodźców i wypędzonych, którzy znaleźli się w trzech zachodnich strefach okupowanych do 1948 roku Niemiec. Niektórzy z nich wyemigrowali dalej za Ocean. W ITfazie przybywało niewielu, ok. 3000 osób rocznie, znajdujących wsparcie ze strony tutejszych swych krewnych. Asymilowali się oni indywidualnie, uzyskiwali pracę, mieszkania socjalne, dorabiali się mieszkań własnościowych. W III fazie masowo zaczęły przybywać rodziny nie mające na ogól w Niemczech żadnego oparcia wśród krewnych, nie znające panujących tu stosunków, bez znajomości aktualnie obiegowego języka ani zwyczajów. Dla opanowania podstaw języka miały posłużyć organizowane masowo 6-miesięczne kursy. Przygotowano im pomieszczenia przejściowe na ogół w większych skupiskach, np. w blokach mieszkalnych zajmowanych poprzednio przez wojsko, w starych hotelach, po kilka nawet rodzin razem - l rodzina w l pokoju, wspólna kuchnia, łazienka. �369 Między owymi przesiedleńcami a miejscową ludnością niemiecką ujawniały sięjuż od lat powojennych postawy niechętne, dystans, a także widoczna też w II fazie krytyczna postawa przybyszy wobec nadmiernej ich zdaniem swobody, wygodnego, konsumpcyjnego życia tubylców. Wobec zaś najnowszych przybyszy powszechne jest nazywanie ich "Ruski", co podkreśla ich inność, nawet obcość. Wielu traktuje ich nawet jako nie-Niemców - "Przecież ci wszyscy są zmieszani". Nawet niektórzy starsi, przybyli znacznie wcześniej, w IT fazie, uważają, że i oni będą tu długo jeszcze uważani za imigrantów, a swobodniej czują się w towarzystwie tych nowych Niemców z Rosji, których uważają za "swoich". Ujawniły się niechętne, konfliktowe postawy między Niemcami z Rosji a licznymi w RFN Turkami. Co najmniej połowa Turków jest niechętna, przeciwna tym imigrantom z Rosji, czując zagrożenie z ich strony w walce o miejsca pracy. Autorka określa jako ogólnie pozytywną obecną ocenę swego życia tych Niemców z Rosji, którzy przybyli do RFN w I i II fazie, a ich samychjako zadowolonych z tego, "że się tu trafiło we właściwym czasie". Wśród przybyszy najnowszych panuje raczej postawa, że musi się być zadowolonym, a "grzechem byłoby nie". Umacniały to zadowolenie zdarzające się niekiedy wyjazdy do Rosji tych, co mieli wątpliwości. "Gdy się zobaczy to, co się tam teraz dzieje, to tu jest się całkiem zadowolonym". Trzeba tylko oswoić się z nowymi warunkami życia i z językiem. Postulaty w zakresie nauczania języka dla przesiedleńców omówiła Nina Berend. Przesiedleńcy mają swoisty dla nich, niemiecki zasób językowy, określający ich możliwości myślenia w tym języku i poznawania zewnętrznego świata wynikłe z dawniejszych doświadczeń w innych całkiem środowiskach. Trzeba to uwzględnić przy wdrażaniu tych ludzi do poprawnego posługiwania się językiem niemieckim, a także rozumienia i nazywania rzeczy i zjawisk w nowym dla nich świecie. W omawianym tomie zostało zamieszczone tylko streszczenie referatu N. Berend, który ogłoszony został w "Studien zur deutschen Sprache", Bd 14, Tiibingen 1998. Jako ciekawostkę metodologiczną można określić referat Klausa Brake, Opowiadanie jako katharsis. Funkcjonalny ~vpopowieści biograficznych. Obrazuje on wartość poznawczą biograficznych badań ludoznawczych,jakje określa, dla wydobywania swoistych postaw ludzkich wobec szczególnych wydarzeń przeżytych i przeżywanych przez opowiadającą osobę. "Dzialanie oczyszczające oznacza, ...że (wydobyty zostaje) poziom opowiadania o tym, co codzienne i co dotyczy pewnej historii, a ulega zatarciu (...). Opowiadanie funkcjonalne odbija nie tylko świadomość opowiadającego, lecz także słuchającego. Opowiadania biograficzne rosyjskich Niemców przedstawiają różne ich typy, gatunki i toposy, które znamy nawet wtedy, gdy ich nie nazwaliśmy". Jedno z takich opowiadań, przytoczone tu przez autora, odnosi się do przeżyć opowiadającej Niemki jako młodej dziewczyny, osadzonej z siostrą i matką w obozie pracy w 1947 roku. Na szczególną uwagę zasługuje referat Anny Wróblewskiej, Integracja Niemców rosyjskich z oglądu badaczki z innej. trzeciej kultury. Badania swe nad integracją niemieckich przesiedleńców z Rosji w RFN prowadzila autorka w lipcu 1994 roku i w lutym 1996 roku, drogą obserwacji i wywiadów z 34 przesiedleńcami i 2 pracownikami socjalnymi, lącząc w nich formę roznlOWYsterowanej, swobodnej i zapis magnetofonowy najważniejszych stwierdzeń informatora. Prowadziła je w czterech skupiskach dla przesiedleńców na południu RFN. Uwzględniła 3 generacje rozmówców: powyżej 65 roku życia, od 40 do 60 roku życia i poniżej 35 roku życia. Ludzie z najstarszej generacji, pytani o swą małą ojczyznę (Heimat), wskazywali na tę, gdzie się urodzili i spędzili dzieciństwo, np. nad Wołgą. Ludzie średniej generacji deportowani byli jako dzieci. Przeżywane ograniczenia i szykany wzmocniły ich poczucie narodowe, choć brak im było szkolnej nauki niemieckiego. Ich dzieci, pod wpływem szkoły, przechodziły na język rosyjski, a narodowość nie była już dla nich tak ważna. Dla ich rodzi- �370 ców Syberia i Kazachstan były miejscem zesłania, lecz dla nich, ich dzieci, to była ich mała ojczyzna. Dla generacji młodej liczą się głównie lata 70. i 80., stabilizacji i względnego dobrobytu, przeżyte w ZSRR; ten wielki kraj traktowali jako swą ojczyznę. Mówią: "Nie miałem problemów jako Niemiec"; "Dumny jestem, że jestem Rosjaninem"; "W paszporcie jestem Rosjaninem i czuję to, choć ojciec i dziadek to byli Niemcy". Mają teraz problemy językowe, trudne kontakty z tubylcami. Lepiej mówią po rosyjsku, odważają się mówić po rosyjsku także na ulicy, choć niektórzy tutejsi zwracają na to uwagę, przygadują: "Du, Russe" - ty Rosjaninie. "Ale co, Turcy mówią po turecku, a my tu nie możemy po swojemu?". Rozmawiają więc po swojemu, zachowują swe zwyczaje i obrzędy religijne, świętują nawet dzień 8 marca i 9 maja. Młodzi przybysze uważają zwykle, a podobnie i starzy, że tutejsi ludzie nie są zdolni do szczerej przyjażni. Mężczyzna 25-letni, od 6 lat w Niemczech: "Nie mam niemieckich przyjaciół, nie lubię i nie rozumiem Niemców. Są nieprzyjemni. Oni myślą chyba podobnie o nas". Mężczyzna l8-letni, od 6lat w Niemczech. Rozczarowany niemieckimi przyjaciółmi: "Nie są dobrzy, są wygodni, w razie potrzeby nie ma ich, inaczej nasi, zawsze są blisko". Kobieta lat 79, od 2lat w Niemczech: "Dzieci nasze są znacznie lepiej wychowane, tu są bezczelne i grubiańskie, głośne. Także Kazachowie są lepsi, oni nikogo nie obrażają". Przybyszy starszych zwłaszcza razi sposób życia i moralność tubylców, którzy "są wyrachowani, powierzchowni, zimni, liczy się dla nich forsa". "U nas gość był zawsze mile widziany, ale nie tu". Kim są, jak się określają ci przybysze? Raczej jako Niemcy z Rosji lub jako Rosjanie, także jako Niemcy ze Związku Radzieckiego. Autorka podkreśliła, że w uzyskiwaniu szczerych wypowiedzi indagowanych pomocna była wydatnie jej socjokulturowa bliskość wobec nich, znajomość realiów ustroju, w którym żyli przedtem. Stawali się odprężeni, dowiadując się, że nie jest Niemką, że tak samo nie jest tutejsza, jak oni, a wzajemne rozumienie ułatwiała jej także znajomość języka rosyjskiego. Poczucie bliskiej ojczyzny (Heimat) u późnych przesiedleńców badała Ortun Irene Martini; w omawianym tomie przedstawiła wyciąg ze swej wcześniejszej pracy magisterskiej na ten temat. Gdy kilka lat wcześniej rozpoczynała swe badania, niewiele jeszcze napotkała publikacji na temat integracji kulturowej i integrujących się zbiorowości. Do badań swych dobrała 16 osób z ZSRR i z Rumunii w wieku powyżej 60 lat. Uwydatnia znamienną wypowiedź: "Gdyby tam zostało tak, jak było przed wojną, to żaden z nas by tu nie był". Kraj dziecinnych lat, mimo ówczesnych wstrząsów, pozostał nie tylko dla tej osoby czymś bliskim. "Tutaj znaleźliśmy dom, ale nie swą ojczyznę". Ktoś inny dodał: "Nie czuję bólu za swoją tamtą bliską ojczyzną, lecz czasem jakąś tęsknotę". Tylko niektórzy młodzi odczuwają pojęcie swej bliskiej ojczyzny za nieistotne, mówiąc: "Ważne, że jest mi dobrze tu, gdzie żyję". Na tle tych rozmów rozwinęła autorka swe rozważania nad znacżeniem bliskiej ojczyzny (niem. Heimat), oznaczającej oswojoną dla człowieka przestrzeń i ludzi w niej, jasne stosunki międzyludzkie, kulturę opartą na tradycji, bezpieczeństwo. Młodych niemieckich przesiedleńców z Rosji w opinii ich starszej generacji przedstawił H. W. Retterath, ukazując na wstępie zróżnicowanie tej zbiorowości i zróżnicowanie jej otoczenia. Ci młodzi ludzie mogli się usamodzielnić i osobno zamieszkać tylko po zawarciu małżeństwa, stosownie do obowiązujących zasad w ich środowiskach rodzinnych, a małżeństwa ich były na ogół wczesne. Obowiązywało tam wychowanie religijne, szacunek młodych dla starszych, poważne, zdyscyplinowane traktowanie nauki szkolnej, solidne traktowanie obowiązku pracy, zakaz palenia i picia, ekstrawagancji. Zachowanie się natomiast młodzieży miejscowej w RFN uważają starsi za nazbyt swobodne, egoistyczne, nieobyczajne, kryminogenne, więc swoją wniesioną tu kulturę ze Związku Radzieckiego mają za lepszą, wyższą, bardziej obyczajną. Tymczasem sytuacja wrastania w tutejsze środowiska wymaga, aby się nie wyróżniać od nich, być takimi jak inni. Towarzyszy temu �371 nadzieja, że młodzi przybysze będą dobrymi Niemcami i mimo wszystko nie stracą swych dobrych zasad. Integracja będzie wymagać szeregu lat, aż się wszyscy staną "Niemcami jak my". Dwa teksty dotyczą szczególnych sytuacji i roli rosyjskich Niemek w scalaniu się obu społeczności niemieckich. Sprawy przesiedlonej młodzieży żeńskiej na przykładziejednego z powiatów przedstawiła Teresa Jacobi. W 1994 roku aż 26,3 % przesiedlonych stanowiła młodzież w wieku szkolnym, ogółem zaś w wieku do 25 lat znajdowało się 45,4% przybyszy. Autorka oparła się głównie na wywiadach z przedstawicielami instytucji opiekujących się przesiedlonymi, nauczycielami i paru młodymi dziewczynami. Stwierdziła, że miejscowych partii politycznych temat przesiedleńców nie interesował. We wrześniu 1996 roku przebywało w badanym przez autorkę okręgu około 1000 przesiedleńców, umieszczonych w starych hotelach oraz w domach w kilku miejscowościach; czuwało nad nimi 3 opiekunów socjalnych. W tych przepełnionych pomieszczeniach żyli oni w swoim środowisku. Do 1988 roku pobyt w takich warunkach trwał do pół roku, później przeciągnął się do 3-4 lat. Dzieci zapisywano do szkół stosownie do kryterium wieku, z reguły po parę dzieci przesiedleńczych w jednej klasie. Nauczyciele i miejscowe dzieci mało wiedzą o histońi Niemców rosyjskich. Na lekcjach, odbywanych oczywiście w języku niemieckim, dzieci z Rosji milczały, na pauzach rozmawiały ze sobą po rosyjsku. Dzieci te były przyzwyczajone do tradycyjnych form uczenia się, przy tym bardziej zdyscyplinowane. Dziewczęta zwłaszcza źle odczuwały swobodne zachowanie się tutejszych, wyśmiewanie ich jako "ruskich". Rosyjski jest tu uznawany jako egzotyczny w szkole, obowiązkowy jest angielski, bez znajomości którego nie można zdać matury. Część dzieci mieszka już w normalnych mieszkaniach, te mają lepsze warunki do nauki. Badane dziewczęta nie mają tu w szkole przyjaciółek, tylko koleżanki w klasie, z którymi kontakt po szkole urywa się. Korespondencji z dawnymi koleżankami w Rosji już zwykle nie utrzymują. W języku niemieckim nadal nie czują się dość pewnie, lecz po 3-4 latach opanowały go dość dobrze. Myślą czasem o dawnej ojczyźnie, lecz nie czują tęsknoty, bo tam się już wszystko bardzo zmieniło, ale chciałyby kiedyś udać się tam w odwiedziny. Są w M. kluby młodzieżowe przeznaczone dla przybyszy, pozostające pod honorową opieką studentek z pobliskiego uniwersytetu; wyjątkowo zajdzie tam ktoś z miejscowych. Wedle miejscowego urzędu pracy oczekiwania zawodowe dziewcząt rosyjsko-niemieckich są podobne jak miejscowych, preferują one jeden z 15 popularnych tu zawodów, jak sprzedawca, kosmetyczka, fryzjerka, przedszkolanka, pomoc w aptece lub lekarska itp. Wzrastaj ąj ednak wymogi rynku pracy, kreatywności, elastyczności, wytrwałości, umiejętności współpracy, które nie każda potrafi spełnić. Wykształcenie i posiadane umiejętności uzupełniają kursy zawodowe, z których przybysze nie bardzo umieją i chcą korzystać, tym bardziej, że widoki odpowiedniej pracy nie są optymistyczne. Stąd częste bywają psychosomatyczne dolegliwości uczennic. Chętnie bywają przyjmowane jako praktykantki, ałe bywa to nieraz wybór między marną pracą a bezrobociem. Dorastające dziewczęta po szkole zawierały małżeństwa tylko wśród swoich, zamykając się w swym domowym otoczeniu. Rolę kobiet w procesie integracji przedstawiła Felicitas Drobek na podstawie mateńałów zebranych w ramach projektu badawczego Instytutu Kiinziga w rejonie Freiburga. Wykorzystała 40 wywiadów przeprowadzonych głównie z kobietami, które przybyły do RFN ze swymi rodzinami po roku 1990 i mieszkają nadal w przejściowych mieszkaniach. Większość z nich pochodziła ze wsi i pracowała dawniej w rolnictwie. Przybysze dosadnie kreślili obraz zmian, jakie się dokonały z upadkiem ZSRR, stwierdzając np.: ,,Dla Niemców i innych Europejczyków nie ma tam miejsca"; cenna dla Niemców wartość pracy uległa tam deprecjacji na rzecz spekulacji i oszustw, pogorszyły się bardzo stosunki międzyludzkie. Jeśli chodzi o tryb życia w domach zamieszkiwanych przez przesiedleńców, to utrzymał się w nich porządek życia rodzinnego i sąsiedzkiego podobny do tego, jaki istniał na �372 wsi północnego Kazachstanu. Przybysze mniej się już wyróżniają zewnętrznym wyglądem od tubylców, zdążyli się wyzbyć niektórych dawnych elementów ubioru, lecz nosili się nadal tradycyjnie, wyraźnie rozróżniając ubiór codzienny od świątecznego. Ostoją życia rodzinnego były tu, tak jak dawniej w ZSRR, kobiety matki. Znamienne, że kobiety szybciej opanowywały język niemiecki, rozmawiając z uczącymi się w szkole dziećmi i wykorzystując codzienne kontakty związane z zakupami itp. Mniej wstydziły się słabo mówić po niemiecku od swych mężczyzn. Wiele kobiet zaczęło szukać prostej pracy dla siebie i możliwości zarobku, zwłaszcza w roli sprzątaczek. Podejmowały się tej pracy nawet kobiety z wyższym wykształceniem i zawodem takim, jak lekarki, nauczycielki. Cenione są jako dokładne, sumienne. Bywając choćby w tej roli w tutejszych domach, nauczyły się wykorzystywać pewne poczynione tam spostrzeżenia u siebie. Gorzej znajdują się w tej całkiem nowej sytuacji mężczyźni, którzy nie mogąc wykonywać swej pracy wyuczonej lub podobnej, tracąc możność stałego zarabiania na utrzymanie rodziny, stają się często bezradni, tracą swą pozycję w rodzinie i społeczności, a stąd częste są wśród nich przypadki alkoholizmu, samobójstwa. Kobiety, nie mając stałej pracy zarobkowej, bardziej angażują się w utrzymanie domu, pomoc dzieciom. Okazują się bardziej elastyczne i wielostronne od mężczyzn w tej trudnej dla wielu rodzin sytuacji. Szczególnie wyróżniającą się zbiorowość niemieckich emigrantów przedstawiła Elisabeth Wisotzki w tekście Rosyjsko-niemieccy menonici - swoistość ich integracji. Menonici byli najbardziej wyróżniającą się grupą wyznaniową i kulturową wśród osiadłych w Rosji kolonistów niemieckich. Stanowią oni odłam baptystów, utworzony około połowy XVI wieku przez kaznodzieję Menno Simonsa. Nie mają oni wyodrębnionego stanu kapłańskiego. Ich podstawowe zasady to bezwzględna wierność prawdomówności, a stąd nie składanie żadnych przysiąg, wyrzeczenie się służby wojskowej i jakiegokolwiek udziału w wojnach. Unikając prześladowań, przenieśli się już w XVI wieku nad ujście Wisły, gdzie uzyskali zapewnienie od królów polskich swobodnego bytu. Zagospodarowali Żuławy, znani byli jako doskonali rzemieślnicy. Po zagarnięciu Pomorza przez Prusy, źle widziani przez Fryderyka II jako antymilitaryści, skorzystali z możliwości osiedlenia się na Ukrainie, gdzie od Katarzyny II uzyskali podobne swobody, jak dawniej w Polsce, mieli swój własny samorząd, szkoły. Posługiwali się od dawna dolnoniemieckim dialektem plattdeutsch w ich swoistej adaptacji, znali też literacki język niemiecki. W Rosji byli lojalnymi obywatelami tego państwa, ale w przededniu I wojny światowej wydano im zakaz posługiwania się językiem niemieckim w publikacjach i zgromadzeniach, a w 1915 roku ograniczono swobodę w dysponowaniu posiadaną ziemią. Część z nich przeniosła się już wcześniej, w 2 poł. XIX wieku, do Kanady i do Paragwaju. Pod panowaniem sowieckim spadły na nich nowe represje, w 1927 roku wysiedlono dużą ich część na Syberię, gdzie musieli karczować lasy, budować drogi. Pozostali na Ukrainie zostali w liczbie ok. 35 tysięcy przesiedleni przez władze niemieckie w 1943 roku do Rzeszy, skąd ok. 2/3 z nich ,,repatriowano" do ZSRR i osiedlono na Syberii. Po 1955 roku uzyskali możność zmiany swych siedzib, więc osiedlili się w Azji środkowej w licznych małych osiedlach. Od 1972 roku przeniosło się do RFN około 125 tysięcy, w tym 11000 do 1990 roku. Przybywający w ostatnich latach krytycznie oceniają tych współziomków, którzy się wcześniej tu przenieśli, podobnie jak całe niemieckie społeczeństwo w RFN, wytykając im złe wychowanie młodzieży, nieprzyzwoitość, zanik przyjaźni, biurokratyczną oschłość. Bardzo pracowici i aktywni menonici przywykli do samodzielności i współdziałania wśród swoich, łatwiej przy tym uzyskują pracę w RFN, ale tylko mężczyźni. Pomagają sobie w ramach swych gmin. Prowadzący życie pracowite, zdyscyplinowane, napotykają prostolinijni menonici w RFN inne wzory życia, postawy konsumpcyjne, swobodę moralną, a te stają się ważną przeszkodą w integrowaniu się ich z tutejszymi Niemcami; młodzi jednak ulegają nowym wzorom postępowania. Starsi z goryczą przyjmują osłabianie swych więzi �373 grupowych i krewniaczych na skutek rozproszenia ich miejsc zamieszkania w RFN. W Rosji wytworzyły społeczności menonitów swoiste zasady współżycia zbiorowego, gdzie zasady religijne, społeczne i kulturalne przenikały się i silnie oddziaływały na kształtowanie sięjednostek. Trwają one w RFN, możnaje rozpoznać w funkcjonowaniu menonickich rodzin, gmin, grup wiernych. Ich wiara ma siłę zobowiązującą ludzi do tego, by mieć swą godność, być rzetelnym, sprawiedliwym, pilnym, godnym zaufania. Młodym wpajano podstawowe wskazanie: być cichszym od (spokojnej) wody i mniejszym od trawy, ale pozostać sobą. Nie są rozrzutni, ich podstawowa inwestycja to własny dom. Możliwość kontynuowania w RFN życia w oparciu o swe dawne zasady oceniają pesymistycznie. E. Wisotzki badała przez dłuższy czas dzieje menonitów, napisała wcześniej rozprawę doktorską o strategiach przeżycia ich rosyjsko-niemieckiej zbiorowości; referowana praca ukazuje ostatnią fazę ich wędrówek, adaptację do życia we współczesnym państwie niemieckim i w nowoczesnym społeczeństwie europejskim. Nieco zbliżony jest temat artykułu Reginy Loneke: ••Spraw Panie, aby nikt nie opuścił tego świata nie zbawiony". Przekazywanie wartości przez ewangelizację. Dotyczy on praktykowanych w Kościołach protestanckich w XX wieku akcji misyjnych, rozwijanych również przez menonitów. W czasie I wojny światowej menoniccy sanitariusze utworzyli w Rosji "Chrześcijański Związek Żolnierski", prowadząc ewangelizację wśród żołnierzy i także wśród ludności rosyjskiej, kontynuując ją też krótki czas po wojnie. W czasie niepogody wykorzystywali w tym celu duże namioty, skąd wzięło się określenie "misje namiotowe". W drugiej polowie lat 20. zakazały ich ostro władze sowieckie, więc odtąd organizowano takie ewangelizacyjne spotkania tylko w swym wąskim kręgu. Autorka przedstawiła tego rodzaju akcje, prowadzone obecnie w RFN we wschodniej części Westfalii dla niemieckich przybyszy ze Wschodu, lecz dostępne dla wszystkich: dwie misje namiotowe i dwie ewangelizacje w gminach menonickich. Zródłem są tu zapisy magnetofonowe z przebiegu kilku takich spotkań misyjnych oraz wywiad z przełożonymjednej z gmin menonickich. Misje namiotowe trwały od 7 do 10 dni, ewangelizacje 4-5 dni, przez mniej więcej półtorej godziny co wieczór. Zaczyna się od powitania przybyłych przez przedstawiciela gminy, potem następuje chóralne odśpiewanie paru pieśni religijnych, krótkie informacje o sobie osób pozyskanych dla wiary (czasem po rosyjsku), a potem kazanie trwające od ok. 40 do 70 minut, z fragmentami powtarzanymi przez niektórych kaznodziejów po rosyjsku. Całość kończy śpiew chóralny i końcowa modlitwa kaznodziei. Po spotkaniu mają miejsce indywidualne rozmowy z kaznodzieją. Kaznodzieje ci nie mają specjalnego wykształcenia, studiów, decydujące są ich osobiste predyspozycje, ,jakiś dar Boży". Jest ich na tym terenie około dziesięciu, wyjeżdżają w sprawach misyjnych także do innych krajów niemieckich. Znają oni różne środowiska i wielu ludzi osobiście. Niektórzy wygłosili już po parę tysięcy kazań. Zwracają się oni przede wszystkim do uczuć słuchaczy, " z sercem do Boga". W kazaniach są także wskazania dla Niemców przybyłych z Rosji,jak żyć tutaj właściwie, w zgodzie z nauk:ąJezusa. Całość kończy Sprawozdanie z wycieczki proseminaryjnej pięciu studentów ludoznawstwa pod kierunkiem H. W. Retteratha do M Lahr w Badenii, w lipcu 1996 roku, gdzie zapoznawali się z warunkami życia osiedlonych tam przybyszy z Rosji i Kazachstanu. Osadzono tych przybyszy głównie w opuszczonym przez Kanadyjczyków osiedlu wojskowym na obrzeżu miasta. Na blisko 42 000 mieszkańców było w Lahr 6-7000 imigrantów z Niemiec. Połowę z nich stanowili tzw. późni przesiedleńcy, wśród których blisko 113stanowiły osoby innej narodowości niż Niemcy. Wiele z nich nie znało języka niemieckiego. Stosownie do tego, jak się obie strony nazwały, byli teraz w Lahr Reichsdeutsche (Niemcy z Rzeszy) i Russdeutsche (Niemcy z Rosji). Jest (1996) tam paru pracowników socjalnych oraz nauczycieli łączników, tj. znających oba języki, którzy udzielają młodzieży z Rosji Domocv w nauce. w rozumieniu iezvk~ niemi""ki""n nl"ll7 nntl1i,,""n~I'i <:V<:t"tl111 """1'7"_ �374 nia. Okazuje się, że zasób wiadomości niektórych uczniów przybyszy był nawet większy niż tutejszych. W rodzinach przybyszy jest około l/3 dzieci więcej niż w rodzinach miejscowych. Młodzież przesiedlona ma na osiedlu swój klub czynny 3 razy w tygodniu; rozmawiano tam głównie po rosyjsku. Jest na osiedlu też minimarket "Bieriozka", z którego korzysta ludność rosyjsko-niemiecka. Miejscowi na ogół źle oceniają przybyszy, wymieniają wszystkie możliwe ich wady. "Pracujemy, aby ci Ruscy mogli lepiej żyć. Inni wyrzucają takie śmiecie". Ich zdaniem ci przybysze są niedbali, kradną, są "leniwi lub głupi" i wszędzie słychać "ich rosyjskie gadanie". Trzeba więc zmieniać ich postawy i zachowania, skoro już muszą zostać. Z przedstawionych tu opracowań wynika m.in. ten istotny fakt, że kategorię "swoich", rodaków stanowią tak dła Niemców z RFN, jak dla Niemców z byłego ZSRR, takie osoby z obu tych zbiorowości, które akceptują i posiadają wspólny im zespół podstawowych wartości, wzorów myślenia i postępowania, więc posługują się też mniej więcej sprawnie tym samym językiem (odpowiednio niemieckim lub rosyjskim!) i posiadają świadomość tego, kto jest dla nich swój, a kto obcy. Istniała (i zapewne nadal istnieje) u tych zbiorowości stopniowalność obu tych cech w odniesieniu do różnych osób, ale wśród jednych i drugich przeważało raczej poczucie wzajemnego dystansu, co najmniej półobcości. Bliska ojczyzna to dla starszego i średniego pokolenia głównie ,,kraj lat dziecinnych" i młodzieńczych, jeśli zwłaszcza jest on kojarzony z jego pozytywną oceną. Jest to widoczne zwłaszcza u przesiedleńców z ZSRR, co wydać się może swoistym paradoksem. Tam jednak żyli oni w warunkach, które bardziej przypominały tradycyjną organizację życia społecznego, jaka istniała kiedyś i w Niemczech, niż tę radykalnie zmienioną w społeczeństwach zachodnioeuropejskich pod wpływem zglobalizowanej kultury masowej. Wzrasta przecież nieuchronnie liczba takich wśród masy niemieckich "repatriantów" z Rosji, u których owo tradycyjne rozumienie ich bliskiej ojczyzny (Heimat) oraz związanych z nią, tradycyjnych, bliższych ludziom nonn życia społecznego zaciera się i coraz mniej znaczy, zwłaszcza wśród młodszych, wypierane przez aktualnie użyteczne wzory życia we współczesnym, zmodernizowanym świecie. Podobne "zderzenie kultur" wystąpić może i w Polsce, choć na mniejszą skalę, w wypadku przesiedlenia tu choćby kilkunastu tysięcy potomków polskich emigrantów z Kazachstanu. Wydaje się, że państwo nasze (zwłaszcza jego zbiurokratyzowane władze admi· nistracyjne) jest dziś niestety gorzej przygotowane do przyjęcia swych repatriantów ze Wschodu niż Niemcy i gorzej nawet, niż przed pół wiekiem administracyjne władze w PRL. W każdym razie niemieckie doświadczenia w zakresie adaptowania ich repatriantów z Rosji i Kazachstanu dostarczyć mogą nam niewątpliwie sporo wniosków cennych poznawczo i praktycznie. Edward Pietraszek Alice G a b o rj ił n, Cifrasziirok, Budapest 2000, ss. 175. Otwarta w lecie od 24 czerwca do 24 września 2000 roku wystawa A cifrasziir w Neprajzi Muzeum w Budapeszcie prezentowała fonny i bogactwo dekoracyjnych elementów tego tak charakterystycznego dla Węgrów tradycyjnego męskiego okrycia. Jego genezę, historię oraz regionalne odmiany ukazała również w swym obszernym katalogu Alice Ga- �375 borjfm, długoletnia pracownica tegoż muzeum, a równocześnie znana autorka wielu opracowań na temat ludowych strojów i ich historii. Wspomniana publikacja jest piątą z kolei w serii katalogowych wydawnictw muzeum, jak zwykle starannie przygotowana i bogato ilustrowana (poprzednie: T. Horvath, Gyiiriik, 1999). Cifrasziir używane jako wierzchnie okrycie, szyte jest z grubego sukna-fryzu i bogato zdobione haftem z wełnianych nici i aplikacją ze skóry. Służył wieśniakom i pasterzom, nie był natomiast okryciem mężczyzn innych grup społecznych. Jego prostokątny krój (podobny do łemkowskiej czuhanii) warunkował bieg nici wątku i osnowy, i przypomina niektóre starożytne formy okryć wierzchnich i koszul występujące na terenie Środkowo-wschodniej Europy, Afryki Północnej, Małej Azji, przechodząc swym zasięgiem daleko na wschód. Nie należy jednak mylić tego kroju okrycia z innym podobnym, stosowanym od czasu renesansu jako peleryna, a określanym przez Węgrów mianem szuba. Wyróżnia się dwa rodzaje cifrasziir. Jeden, starszy - z odchylonymi prostymi rewersami sięgającymi do dołu po obydwu stronach rozcięcia przodu, z kwadratowym kołnierzem opadającym na plecy i ozdobiony haftami; drugi, który przyjął się pod koniec XIX wieku, ma rewersy również szerokie, lecz zwężające się ku dołowi, szwy na ramionach i mały stojący kołnierz, łączący się z kwadratowym kołnierzem opadającym na plecy, zdobiony jest przede wszystkim aplikacjami o motywach kwiatów i bukietów. Motywy roślinne charakterystyczne są także dla haftów stanowiących dekorację starszego typu cifrasziir. Szycie i zdobienie jest wyłącznym zajęciem męskim i tylko wyjątkowo, w rejonie Hajdusag, pomagają im w tym kobiety. Wyróżniającymi się tutaj kolorami jest zielony i czerwony, a kompozycje kwiatowe nie układają się w bukiety. Taką kompozycję w narożnikach przodów i kołnierza mają natomiast cifrasziir z regionu Kansag. Tutaj też głównymi motywami zdobin są: róża, tulipan i liść rozmarynu. Najstarsze przykłady z regionu Bihar i Transylwanii odznaczają się drobnymi haftami, a po 1870 roku zaczęły się pojawiać bukietowe aplikacje. Cifrasziir z Górnych Węgier i Wielkiej Niziny jest długi i szeroki, a z Transdanubii raczej krótszy i z krótkimi, zaszytymi, sterczącymi rękawami, natomiast duży kołnierz ma podszycie tak jak krawędzie przodów i dołu - czerwonym suknem. W regionie Jaszkunsagi-Alfóld dominuje cifrasziir z białego sukna o przewadze ozdób w kolorze czerwonym, w Kiskunsag - z sukna ciemnego z czerwonymi i lila ozdobami, w B6k6s - z sukna białego i ozdobami czerwonymi, w Szeged - z sukna białego i ozdobami w zielonym i czerwonym kolorze. W regionie Debreczyn cifrasziir jest biały z czerwonymi ornamentami, ale też z brązowymi i żółtymi, a w okolicy Hajdu ozdoby o drobnych motywach pokrywają mniejsze powierzchnie, natomiast w HajdubOszormeny same okrycia są ciemne, obszyte żółtym suknem i żółto--<:zerwonymi ornamentami. W tych stronach nie brak też połączeń z zielonym suknem lub z suknem czarnym. Okazuje się więc, że kombinacji co do ozdób i obszyć jest bardzo dużo, przy czym swą ciemną kolorystyką sukna i szarymi ozdobami wyróżnia się cifrasziir z okolic Bihar, a czerwonym suknem o bardzo krótkich zamkniętych rękawach i czerwono-biało--<:zarnymi ozdobami - krótki cifrasziir z Veszprem w regionie Felfóld. W katalogu, tak jak na wystawie, ukazano specyfikę około 80 okazów wyróżniających poszczególne regiony, tj. Jaszkunsag-Alfóld, Debreczyn-Hajdusag, Bihar-Erd6ły, Felfóld i Dunantul. Najstarsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku, a najnowsze z drugiej połowy XX wieku. Wszystkie zasługują na uwagę ze względu na charakterystyczne motywy zdobnicze i kompozycję oraz niepowtarzalność formy. Barbara Bazielich �376 Jozefas P er k o v s k i s; Zemaićilł liaudies meno omamentas: forma ir simbolika, red. naukowa Auksole Cepaitiene, Vilianus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999, ss. 287, ilustracje. W 1999 roku Litewska Akademia Nauk postanowiła przypomnieć, poprzez wydanie pracy o ornamencie oraz sztuce ludowej Żmudzi, postać zapomnianego grafika, malarza i etnografa Józefa Perkowskiego. Józef Perkowski urodził się i wychował w wybitnej polskiej rodzinie. Jego ojciec, Seweryn, był słynnym chirurgiem urologiem, członkiem wielu naukowych towarzystw medycznych. Z racji aktywnego uczestnictwa w powstaniu styczniowym w oddziale gen. Antoniego Jeziorańskiego w 1863 roku zmuszony został do opuszczenia kraju i wyemigrowania do Francji, gdzie na Sorbonie kontynuował rozpoczęte już wcześniej w Polsce studia medyczne. W 1869 roku uzyskał tam dyplom doktora nauk medycznych. Jak wielu współczesnych mu emigrantów, w czasie wojny francusko-pruskiej zaangażował się w konflikt po stronie francuskiej - był lekarzem ambulatorium ruchomego. Za zasługi wojenne przyznane mu zostało obywatelstwo francuskie. Jednakże po ogłoszeniu amnestii w 1874 roku powrócił do Polski. Matka Józefa - Wanda Górska, pomagała słynnemu archeologowi Tadasowi Daugirdasowi, który podróżował przez Żmudź, gdzie zbierał materiały do pracy o wzgórzach zamkowych. W. Górska, jako znawczyni terenu, przekazała archeołogowi wiele żmudzkich podań i legend. Niektóre z tych opowieści publikowane były w "Wiśłe". Perkowscy pobrał i się w 1890 roku. JózefPerkowski urodził się 23 listopada 1896 roku jako jeden z bliźniaków w rodzinnej posiadłości w Dżuginianach na Żmudzi. Ich dzieciństwo nie było łatwe. Gdy mielijedenaście lat, zmarł im ojciec, a siedem lat później matka. J. Perkowski wraz z bratem bliźniakiem (Tadeuszem) podjął naukę w Warszawie w Gimnazjum Emiliana Konopczyńskiego. W czasie pobytu w Polsce bardzo tęsknił do żmudzkiego rodzinnego krajobrazu. Wówczas to właśnie zainteresował się żmudzką sztuką ludową i następnie zaczął ją kolekcjonować. Pierwszy jego list dotyczący sztuki ludowtti Litwy ukazał się w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1901 roku. Jego zainteresowanie Litwą oraz jej kulturą było wieloaspektowe. Poznawał oraz obserwował ludzi zarówno przy ich codziennej pracy, jak i w czasie dni świątecznych. Wędrując z notesem, zapisywał swe spostrzeżenia, jednocześnie robił wiele zdjęć, które stały się zalążkiem niezwykle cennej kolekcji przedstawiającej życie Żmudzinów w początkach XX wieku. Jego zainteresowaniu nie umknęła niezwykła przyroda rodzinnych okolic. Aby lepiej zrozumieć kulturę, sztukę oraz aby poznać mentalność okolicznych mieszkańców, podjął się nauki języka litewskiego. W 1922 roku rozpoczął studia w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie studiował grafikę w klasie wybitnego polskiego grafika- Władysława Skoczylasa. Wówczas to wstąpił do Stowarzyszenia Polskich Artystów Grafików "Ryt", którego jednocześnie, wraz ze Skoczylasem, był zalożycielem. Był również członkiem Związku Połskich Artystów Płastyków. Po powrocie w 1928 roku na Żmudź do rodzinnego majątku w Dżuginianach, J. Perkowski nadal utrzymywal ścisły kontakt z polskimi artystami, czego dowodem było wzięcie udziału w Pierwszej Międzynarodowej Wystawie Drzeworytu Współczesnego, która odbyła się w 1933 roku w Warszawie. W owym czasie grafiki Perkowskiego ukazywały się w wielu czasopismach ówczesnej Europy. Wymownym tego przykładem jest "La Revue modem e illustree des arts et de la vie", czy też "Gazeta Polska". Również prace jego autorstwa ilustrowały książki, między innymi tomik poezji Pranasa Genysa Dzwony Dziugas. JózefPerkowski jako grafik uprawiał różne techniki: suchą igłę, litografię, lecz najczęściej drzeworyt. Nie zapomniał on o swym młodzieńczym zainteresowaniu twórczością ludową. Jako etnograf debiutował w 1922 roku w czasopiśmie "Przemysł - Rzemiosło - Sztuka" artykułem pod tytułem Uwagi o malarstwie ludowym w północno-zachodnim skrawku Żmudzi. W 1929 roku ukazują się dwa cykle artykułów w "Dniu Kowieńskim", w których Per- �377 kowski omawia architekturę i rzeźbę ludową Żmudzi. W 1930 roku, w liście do profesora Galaune, Perkowski czyni aluzję, iż posiada jeszcze nie ukończony manuskrypt pracy Ornament w żmudzkiej sztuce ludowej. w rzeźbie i wyrobach kowalskich. Manuskrypt został ukończony rok później, lecz mimo licznych starań Perkowskiego nigdy nie ukazał się drukiem. W 1933 roku ukazują się w "Ziemi" jego niezwykle cenne artykuły uwypuklające podobieństwa istniejące pomiędzy polską a żmudzką sztuką ludową. Wskazywał w nich wówczas na jej europejski charakter, co było ewenementem w tamtych czasach, bowiem jeśli pisano o litewskiej czy żmudzkiej sztuce ludowej, to jedynie wskazywano na jej archaiczność. Dwa lata później ukazał się cykl artykułów w żmudzkim czasopiśmie "Mosy Tautosaka" dotyczących tego samego zagadnienia. W sumie, od czasu powrotu na Żmudź, Perkowski ogłosił około 20 artykułów omawiających zagadnienia związane ze sztuką ludową Litwy i Żmudzi. Zajmował się również krytyką artystyczną. Przede wszystkim publikował w "Zemaiciu. Prietelis", "Tygodniku Ilustrowanym", "Ziemi" oraz w "Pionie". Ostatnie lata życia Józefa Perkowskiego były pełne pracy i kreatywnych pomysłów. 24 lipca 1940 roku Perkowski, nie zgadzając się na sowiecką okupację, odebrał sobie życie. Józef Perkowski pozostawił po sobie imponującą, jak na owe czasy, kolekcję zdjęć (około 400), przedstawiających życie codzienne na Żmudzi. Prace jego znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Muzeum Krajoznawczym w Auśra w Szawlach. Również Muzeum w Teleszach jest w posiadaniu bogatego zbioru dzieł Perkowskiego. Pozostawił również po sobie kolekcję rysunków, z czego ok. 700 zostało zamieszczonych w omawianej pracy. ZemaićitJ liaudies meno ornamentas: forma ir simbolika jest niezwykle staranie wydanym albumem, poprzedzonym obszernym wstępem dr Vacysa Valvada, w którym przypomina on zarówno osobę oraz dorobek naukowy i artystyczny Józefa Perkowskiego. Praca niniejsza sklada się z dwóch, wzajemnie uzupełniających się części. Pierwsza część przedstawia bogactwo żmudzkich ludowych ornamentów, usystematyzowanych wedle fonny na geometryczne, kwiatowe, figuratywne czy religijne. Druga część pracy stanowi komplementarny komentarz do prezentowanego materiału ikonograficznego. Przedstawiając niezwykle bogactwo ornamentyki żmudzkiej, Perkowski wykazał się dużym zmysłem obserwacyjnym, zauważał zarówno wzory znajdujące się na łyżnikach, na ceramice, jak i ozdobne detale architektoniczne. Nie ominął w swych dociekaniach barwnych krzyży przydrożnych znanych z pracy Bronisława Piłsudskiego czy Michała Bernsteina, sprzętów gospodarstwa domowego czy też mebli. Z taką samą wnikliwością przyglądał się pazdurom, szparogom, nadokiennikom, kominom domów, jak i zawiasom przytrzymującym drzwi wiejskich chat. Jego rysunki zachwycają starannością wykonania oraz dbałością o szczegóły. Praca Perkowskiego jest cennym zbiorem przedstawiającym zaginiony świat żmudzkich ornamentów. Ukazanie się niniejszej pracy wskazuje również na coraz silniej uwidaczniającą się na Litwie tendencję do podkreślania polsko-litewskich związków kulturowych. Katarzyna Marciniak Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religiologicznej, red. Henryk Zimoń SVD, "Studia Religiologiczne" I,Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000, ss. 653. Prowadząc od wielu lat zajęcia z antropologii religii dla studentów etnologii, ze zrozumiałych powodów przeglądam wszelkie nowości wydawnicze dotyczące religii. A zatem sięgnąłem także po obszemą pracę zbiorową, zredagowaną przez Henryka Zimonia, pod �378 tytułem Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religiologicznej, która stanowi inicjalny tom planowanych "Studiów Religiologicznych". Zapoznając się z nią, zastanawiałem się oczywiście, czy polecić ją swoim studentom. A w takim razie, jakim celom dydaktycznym mogłaby ona służyć. Pierwsza refleksja, jaka mi przyszła do głowy podczas wertowania tego tomu, ma związek z dziejami nauk o religii w Polsce. Ta książka bezsprzecznie jest wynikiem takiego, a nie innego rozwoju tychże nauk, a uprawianie ich nigdy w tym kraju nie należało do zajęć łatwych. Działo się tak z powodu rozmaitych uwikłań ideologicznych, w jakich się one znajdowały. Szczególnie dotkliwe były one w okresie peerelowskiego czterdziestopięciolecia. Wówczas to badania nad religią zazwyczaj tkwiły korzeniami w jednej z dwóch konkurencyjnych ideologii: marksistowskiej bądź katolickiej. W związku z tym ukonstytuowało się religioznawstwo marksistowskie oraz katolickie. To pierwsze de facto było lub przynajmniej miało być krytyką religii, drugie zaś jednym z nurtów tematycznych teologii fundamentalnej (apologetyki) czy też jej nauką pomocniczą. Między jednym a drugim działało bardzo wielu badaczy, którzy poznanie religii starali się nie uzależniać od jakichkolwiek ideologii. Wśród nich znajdowało się niemało zajmujących się religią etnologów. Dziś po religioznawstwie marksistowskim nie ma śladu. Za to jego adwersarz z czasów PRL-u nie przestał się rozwijać, o czym świadczy omawiane dzieło. Mógłbym więc pokazać studentom niektóre numery "Euhemera" i podręczniki religioznawstwa dla uczniów szkół średnich z połowy lat osiemdziesiątych, a ponadto - będące reakcją na nie - podręczniki pisane przez katolickich autorów. I wreszcie Religię w świecie współczesnym będącą dojrzałym owocem konsekwentnych badań prowadzonych przez katolickich specjalistów. Książkę tę wypełniają prace czołowych badaczy religii związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Czytelnik znający działalność naukową tego środowiska nie znajdzie w niej wiele nowego, lecz nie służy ona prezentacji najnowszych osiągnięć tych uczonych, a stanowi - jak można przeczytać we "wprowadzeniu" - "obszemy i tematycznie zróżnicowany podręcznik problematyki religiologicznej". Co to jest zatem religiologia? - mógłby zapytać dociekliwy student. Otóż mianem religiologii badacze KUL-u opatrują złożony kompleks nauk zajmujących się religią, w skład którego wchodzą humanistyczne nauki o religii, filozofia religii i teologiczne nauki o religii. Najbardziej zróżnicowane są te pierwsze, które łącznie określa się jako religioznawstwo. Wyróżnia się religioznawstwo - dość bliskie filozofii religii, a poza tym religioznawstwo szczegółowe, dzielące się na cały szereg dyscyplin: historię religii, socjologię religii, psychologię religii, etnoreligioznawstwo, fenomenologię religii oraz geografię i ekologię religii. Pro domo mea wytknąć tutaj muszę brak antropologii religii, która rozpatruje religięjako zjawisko kulturowe. Pewnie ta stosunkowo młoda dyscyplina jeszcze nie znalazła sobie miejsca pośród pozostałych. Omawiana praca składa się z trzech części. Pierwsza, zatytułowana ,;Z problematyki badań nad religią" (autorzy: A. Bronk, Z. Zdybicka, M. Rusecki, Z. Chlewiński, 1.Mariański, Z. K.rzysztowski), ujmuje religię w aspekcie ogólnym. Odmienny charakter ma część druga, pod tytułem "Religie pozachrześcijańskie" (H. Zimoń, M. Zięba, Z. Wesołowski, R. Małek, M. Melanowicz, R. Rubinkiewicz, S. Grodź, W. Kowalik, S. Wargacki). Składające się na nią artykuły prezentują głównie wielkie systemy religijne: ich historię, doktrynę, kult oraz strukturę społeczną. Wreszcie trzecia, "Wybrane zagadnienia z teologii religii" (M. Rusecki, K. Kaucha, I. Lewoń, Z. Pawłowicz, 1. Urban, A. Bronk). Jej autorzy zastanawiają się nad swoistością chrześcijaństwa, a poza tym nad relacjami łączącymi je z innymi wyznaniami. Niewątpliwie ta ostatnia partia książki jest najważniejsza. Nic w tym dziwnego, skoro, jak napisano we "Wprowadzeniu", książka jest podręcznikiem przeznaczonym między innymi czy wręcz przede wszystkim dla "alumnów wyższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych, studentów teologii, duszpasterzy, katechetów", a więc dla osób, �379 których zadaniem jest lub niedługo będzie nawracanie na wiarę katolicką albo też jej utrwalanie. N a pewno potrzebują oni narzędzi, za pomocą których będą mogli intelektualnie ustosunkować się do pluralizmu religijnego w świecie i wykazać tezę, że pełnia prawdy objawionej znajduje się w chrześcijaństwie, zwłaszcza w jego wersji katolickiej. Adept etnologii natomiast ma tylko zapoznać się z owym pluralizmem, gdyż jest on istotnym aspektem kultury. Musi przyswoić sobie wiedzę zawartą w drugiej, religioznawczej części tej pracy. Czy w takiej sytuacji część trzeciajest mu zupełnie niepotrzebna? Na to pytanie trudno dać jednoznaczną odpowiedź. Na pierwszych zajęciach mówię studentom, że jeśli mają jakieś wątpliwości dotyczące ich własnej wiary, nie powinni zbyt wiele spodziewać się po religioznawstwie. Żadna ze składających się nań dyscyplin, z antropologią religii włącznie, nie zastanawia się, czy istnieje Bóg. Każda jedynie przyjmuje za fakt obiektywny, że ludzie w Niego wierzą i bada rozliczne przejawy owej wiary. Poczyniwszy takie zastrzeżenie, bynajmniej nie eliminuję na dalszych zajęciach ostrych niekiedy dyskusji właśnie na tematy wierzeniowe. Spierają się studenci o poglądach katolickich z antyklerykałami, do głosu dochodzą też sympatycy flew age i buddyzmu. A zatem, choć próbuję ograniczyć dyskurs do ram religioznawstwa, uczestnicy zajęć sami wprowadzają w nie kwestie teologiczne. Być może uznać to należy za argument proreligiologiczny: filozoficzno-humanistyczna i w dodatku teologiczna religiologia zdaje się najpełniejszym ujęciem zjawiska religii. Być może z podręcznikiem pod redakcją Zimonia powinni się zapoznać również studenci etnologii. Grzegorz Pelczyński Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko ,.6żflości. Spojrzeflie f1a kulturę wsp61czesflą, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001. Czytelnik książki zostaje zabrany w dociekliwą podróż po świecie współczesnej kultury. Za pośrednictwem autorki ma możliwość skonfrontowania swoich poglądów i odczuć dotyczących najbardziej aktualnych spraw i problemów życia codziennego, a więc wyzwań, z którymi musi sobie poradzić każdy z nas. Z całej różnorodnej masy zjawisk kultury popularnej Anna Zadrożyńska zwraca uwagę na takie zagadnienia jak: wpływ gier komputerowych na mentalność i psychikę graczy, uniseks - jako przejaw zacierania się różnic pomiędzy płciami, problemy równouprawnienia płci i związane z tym faktem zagadnienia coraz szerszej emancypacji kobiet przy jednoczesnym zagubieniu w nowej sytuacji mężczyzn, problem cielesności ciała - jego wyglądu i związanej z tym mody na młodość i zarazem desperackie bronienie się przed starością, udawanie, że ona nie istnieje - czyli zaburzenie normalnego, biologicznego rytmu życia: dzieciństwa, młodości, dorosłości i starości, która dawniej kojarzyła się z rozwagą, mądrością i szacunkiem. Kolejnym zagadnieniem jest pustka emocjonalna przejawiająca się w kontaktach międzyludzkich, opartych nie na dogłębnych, mocnych fundamentach porozumienia i wzajemnej akceptacji, lecz na powierzchowności, pośpiechu, często niskich pobudkach wykorzystania znajomości w celu załatwienia swoich interesów. Konsekwencją tego jest pokaźna ilość anonsów informujących o chęci znalezienia partnera bądź partnerki, połączonych jednocześnie ze strachem przed stałymi związkami. Prostsze i łatwiejsze wydaje się czytanie książek o miłości lub oglądanie seriali o tej tematyce niż obdarzanie uczuciami ludzi, z którymi spotykamy się w codziennym życiu. W drugiej części swojej książki autorka wywodzi tradycję chamstwa od zdarzenia biblijnego, zapisanego w Księdze Genesis, mianowicie od przewinienia Chama wobec swo- �380 jego ojca - Noego. Zobaczywszy nagość swojego rodzica upojonego alkoholem, Cham opowiedział o tym swoim braciom, tym samym nie uszanował słabości i wykorzystał bezbronność swojego ojca. Tak postępując, Cham naruszył społeczne normy postępowania. Również dzisiaj chamstwo to sprzeniewierzenie się normom kulturowym. Współczesne społeczeństwa otwarte, pozbawione więzi, rodzin, religii są szczególnie narażone na powstanie dogodnych warunków dla rozwoju nieodpowiedzialności, wręcz poczucia bezkarności za swoje postępowanie. Kolejnym zjawiskiem bardzo widocznym, a zarazem niepokojącym we współczesnej kulturze, jest narastająca agresja. Autorka wspomina o dawnym sposobie godzenia zwaśnionych stron konfliktu, jakim była wróżda, która stanowiła kodeks karny dla wielu społeczeństw. Niemożliwość rozładowania napięć i frustracji prowadzi do działań wojennych, które sygnalizują kryzys norm wypracowanych przez cywilizację. Przyczyn obecnego stanu kultury autorka szuka w przeszłości. Analizując historię zjawisk poprzedzających wydarzenia aktualne, wywodzi z nich obecny stan kultury popularnej. Anna Torobińska - ODIE PTL Monika S z naj d e r m a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej (Current Biblia Pauperum. The Outlines ofVideo and Popular Culture), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998, ss. 117. Praca jest próbą namysłu nad istotą treści kultury popularnej, postrzeganej w obszarze przestrzeni obyczajowej i świadomościowej mieszkańców polskiej wsi końca XX wieku. Empirycznym punktem odniesienia autorki są amerykańskie filmy wideo, które nazwane są "trzecim wymiarem kina", to jest kina bez przypisanej mu szczególnej atmosfery sali kinowej, pozbawionego także krytycznej oceny treści ze strony widzów tworzących jedynie specyficzne wspólnoty wideomanów, przeżywających ekranowe historie w wymiarze życia domowego i wiejskich prywatek. Ów trzeci wymiar kina nabiera kolorytu właśnie w kontekście polskiej prowincji, gdzie na początku lat dziewięćdziesiątych objawiła się nowa filozofia życia związana z rynkiem wiejskich sklepików i wypożyczalni kaset wideo. Monika Sznajderman prowadziła swoje etnograficzne obserwacje tworzenia się nowej fom1Ykulturowej na terenie wiosek i osad Beskidu Niskiego. Mieszkając w jednej z górskich wsi, była świadkiem niezmiernie szybkiego wzrostu popularności sposobu spędzania czasu polegającego na grupowym oglądaniu filmów na kasetach wideo. Główny repertuar tych ostatnich zawierał się przy tym głównie w trzeciorzędnych pod względem artystycznym produkcjach obejmujących takie gatunki filmowe jak: horrory, s.f., fantasy, thriIlery czy filmy akcji. Zastanawiając się nad postawieniem poprawnej tezy tłumaczącej fenomen popularności, a więc także akceptowalności treści eksponowanych na wideokasetach, autorka uznała, iż świat budowany podług amerykańskich wzorców wyobrażeniowych, dopuszczających istnienie fantastycznych postaci i akcesoriów, bliski jest, na pewnym poziomie, rzeczywistości polskiej kultury ludowej. przywolać można tutaj bogaty w znaczenia dawny folklor z ważnym dla niego przykładem bajki ludowej. Wielka popularność filmowych opowieści o wspomnianej proweniencji ma również inne źródła. Otóż w składające się na nie egzotyczne obrazy ich twórcy włączyli stare, rzec można, odwieczne tematy i motywy stale obecne w kulturze europejskiej. Dziś uważny obserwator-egzegeta napotykaje choćby w filmach wideo. Monika Sznajderman, odwołując się do szeregu z nich, zestawia listę tytułów, wybierając grupy filmów reprezentatyw- �381 nych dla danego gatunku, aby następnie przystąpić do ich analizy, przyjmując za punkt wyjścia organizujące je tematy. We wszystkich tych filmach autorka odnajduje wielkie motywy raju, eschatologiczne, apokaliptyczne i angelologiczne. Wszystkie one, rozwijane na przestrzeni wieków przez literaturę i sztukę tzw. kultury wysokiej, aktualnie stanowią swoisty opad treści przynależny kulturze popularnej (ludowej). Odkrywając i poddając interpretacji wspomniane wyżej tematy i motywy, przypisuje się filmom wideo rolę specyficznej Biblii pauperum dla współczesnych odbiorców. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Dominika Jaź w i e c k a - B u j a l s k a, Między magią a religią, czyli zabobony i przesądy wśród ducllOwiellstwa katolickiego we współczesnej Polsce, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2000, ss. 123. Celem pracy jest poznanie mechanizmu myślenia współczesnych duchownych katolickich na temat magii i zabobonów. Autorka zbierała materiał w połowie lat 90., ale z powodu szczególnie trudnej pozycji polskiego duchowieństwa na forum społecznym w tym czasie (okres transformacji kulturowo-ekonomicznej), opublikowała go dopiero po upływie kilku lat. Nie chciała - jak sama podkreśla to we wstępie - by jej książka została wpisana w nurt antyklerykalny. Zgromadzony materiał obejmuje 10 wywiadów z księżmi w różnym wieku (od 25 do 75 lat) pełniącymi różne funkcje w Kościele (np. wikary, wiejski proboszcz, biskup). Autorka podczas opracowywania wywiadów posługiwała się metodami jakościowymi. Wynikało to z charakteru przeprowadzonych rozmów - swobodnych i pogłębionych. We wstępie odkryła także "tajemnicę" swojego warsztatu: jak udało sięjej nakłonić księży do zabrania głosu na tak drażliwy dla nich temat jak Kościół a przesądy. Posługiwała się kwestionariuszem problemowym dotyczącym zagadnień z historii Kościoła i jego współczesnego stanowiska wobec zjawisk magii, parapsychologii, jasnowidzenia, wróżbiarstwa, opętania, wydarzeń cudownych, uzdrowień itp. Starała się wtedy sprowokować rozmówców do bardziej osobistych wynurzeń i ocen, a to było dla niej najważniejszym celem tych rozmów. Autorkę najbardziej interesowało zderzenie ze sobą oficjalnego podejścia Kościoła do szeroko rozumianej sfery nadprzyrodzonej oraz to, jaki efekt przynosi ono na poziomie świadomości i zachowań jednostkowych. Na ile księża utożsamiają się faktycznie z oficjalną doktryną kościelną, a na ile jednak hołdują pewnym przesądom potępianym przez Kościół. Autorka podzieliła materiał na siedem części, poświęconych: pojmowaniu magii i religii w antropologii kulturowej, mentalności pierwszych chrześcijan w świecie pogańskim, Świętej Inkwizycji, zabobonom i magii, egzorcyzmom, talizmanom i medalikom oraz cudom i energoterapii. Każdy rozdział zawiera na początku rys historyczny danego zjawiska, jego interpretację kościelną oraz naukową i charakterystykę kontekstu społecznego, w jakim dane zjawisko rodziło się i z jakim odbiorem spotkało. Następnie autorka konfrontuje to z wypowiedziami indywidualnymi. Komentuje i interpretuje wypowiedzi księży na poruszany temat, a dzięki metodzie jakościowej udaje się jej wydobyć sprzeczności w wypowiedziach i sądach swoich rozmówców. Pragnie dotrzeć do motywów ich poglądów, bardzo zróżnicowanych ze względu na wiek, funkcję i osobowość. Opisany przez nią na początku-każdego rozdziału obiektywny kształt danego zjawiska zderza się z indywidualnym sądem każdego z księży i z jego osobistym rozumieniem danego fenomenu. �382 Autorka dochodzi do konkluzji, że zajęcie wybrane przez jej rozmówców niewiele wpływa na racjonalizację i unikanie przez nich "zabobonnego" sposobu myślenia. Księża nie są od niego wolni, ale zdobyta przez nich wiedza teologiczna pozwala na podejście krytyczne i oczyszczanie swojej świadomości z przesądów. Zauważa, że ambicją duchownych jest pogodzenie głębokiej wiary z wiedzą teoretyczną na poziomie osobistych poglądów. Ich wypowiedzi sąjednak pełne sprzeczności, tym bardziej, że wielu rozmówców wychowało się na wsi, gdzie myślenie magiczne wolniej się dewaluuje. Dlatego autorka stawia tezę, że dla kształtowania się naszego typu myślenia najważniejszą rolę spełniają nawyki nabyte w domu rodzinnym, choć każdy z nas ma skłonności do myślenia mitycznego i racjonalnego. Zadanie, które próbowała przeprowadzić, to znaczy zaklasyfikować poglądy księży (jako szczególnej grupy zawodowej) do pewnego specyficznego typu myślenia o religii i przesądach, nie powiodło się. Konkluduje, że można tylko próbować odtworzyć pewne mechanizmy myślenia ludzi i koleje ich umysłowości. żaden typ zajęcia nie eliminuje całkowicie uprzednio nabytych nawyków i poglądów. Inga Kuźma - ODIE PTL Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000. Praca dotyczy różnych sposobów świętowania odpustów obchodzonych na cześć patronów danej parafii na Górnym Śląsku. Autorka, opierając się na swoich badaniach terenowych, omawia formy obchodów tej uroczystości w dwóch aspektach: jako wydarzenia kościelnego (tutaj koncentruje się na czynnościach mających na celu oddawanie czci świętym i błogosławionym patronom, które przejawiają się w uczestniczeniu w nabożeństwach odpustowych, śpiewaniu pieśni, w których parafianie zwracają się bezpośrednio do swoich patronów z określonymi prośbami, jednocześnie oddając im cześć. Zwraca uwagę na odświętny strój osób uczestniczących w uroczystych mszach i towarzyszących im procesjach, opisuje charakter odpustowych kazań, które nawołują wiernych do naśladowania patronów). Drugi aspekt pracy związany jest z ludowymi tradycjami odpustowymi. Podstawowym jego elementem jest biesiadowanie i związane z nim spotkania rodzinne, goszczenie gości specjalnie na tę okazję przygotowanymi posiłkami, tworzenie miłej, radosnej atmosfery, dającej poczucie bezpieczeństwa i odprężenia. Drugim motywem przewodnim tradycji ludowej, związanej z odpustami, jest nieodzowna obecność kramów (tzw. bud) z różnymi, przypisanymi zwyczajowo do tych okoliczności towarami. Badania autorki wykazały, iż 64% stanowią stoiska z zabawkami, 16% - stoiska ze słodyczami, 20% zarezerwowane jest dla innych artykułów, takichjak: kasety i płyty kompaktowe, artykuły szkolne, owoce sezonowe, dewocjonalia. Autorka zwróciła również uwagę na formy haseł reklamowych i okrzyków zachwalających sprzedawane produkty i zachęcających do ich kupna. Obowiązkowymi elementami odpustów były niegdyś karuzele, strzelnice, zabawy taneczne oraz festyny. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż te formy zabawy towarzyszące odpustom nie zawsze są obecne w dzisiejszej rzeczywistości świąt związanych z patronami danej parafii. Anna Torobińska - ODIE PTL �383 PRL z pamięci, red. Czesław Robotycki, "Prace Etnograficzne", z. 36, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001, ss. 214. PRL jest już okresem zamkniętym, ale budzącym ciągle żywe spory, ocenianym niejednoznacznie, zdaje się, że nierzadko, wraz z upływem lat, idealizowanym. Przytoczone we Wstępie tomu PRL z pamięci, przez jego redaktora Czesława Robotyckiego, słowa Piotra Wojciechowskiego trafnie chyba ujmują istotę rzeczy: "Każdy, kto choćby kawałkiem świadomego życiorysu zahaczył o tę przedziwną hybrydalną między epokę, do końca życia będzie miał z nią rachunki, będzie wspominał jej krzywdy, będzie nosił w pamięci jej łatwe słodycze". Z jednej strony wiadomo, i pamiętamy to dobrze (czy wszyscy?), że życie w PRL nie było sielanką, a z drugiej strony jakże trudno nieraz przyznać, że zmarnowało się aż tyle lat. I nie chodzi tu o zasadnicze kwestie, jak np. zakres autonomii PRL-u w stosunku do ZSRR, które są przedmiotem polemik historyków i również polityków, i długo pewnie jeszcze pozostaną. Te w gruncie rzeczy należą do wielkiej histońi, która niekoniecznie musi budzić emocje u zwykłych obywateli. Minioną epokę oceniamy przede wszystkim przez pryzmat tego, jak się nam w niej żyło. I właśnie odpowiedzieć na to pytanie chcą autorzy poszczególnych artykułów, składających się na omawianą tu pracę. Przedmiotem ich zainteresowania jest więc życie codzienne w Polsce Ludowej - to utrwalone w pamięci samych piszących, jak i w pamiętnikach i wspomnieniach innych. Sądzę, że zrozumieć PRL najlepiej można, przyglądając sięjego codzienności. Już pierwszy artykuł, Andrzeja Delorme'a pl Szarość komunistycznej codzienności. Percepcjajakości życia w PRL-u, przynosi tegoż życia wielce interesujący opis. Autor sięga po dzienniki Tyrmanda, Kisielewskiego, Dąbrowskiej, Proroka i innych pisarzy, których okres twórczości przypada na lata Polski Ludowej. Z wszystkich jednoznacznie wynika, że ich autorzy mieli przygnębiające poczucie mieszkania w kraju zapaści cywilizacyjnej. Drugi tekst, Leszka Dzięgla Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce. Wyzwania dla badacza kultury, podnosi jeden z najbardziej aktualnych do dziś problemów w Polsce. Jak żyło się (i żyje) w miastach, w domach z wielkiej płyty? Jaki wpływ ma życie w blokach na psychikę człowieka? Na marginesie wspomnieć można, że postulat poświęcenia temu zagadnieniu odrębnych studiów znalazł, przynajmniej częściowe, spełnienie w wydanej niedawno pracy Andrzeja Basisty, Betonowe dziedzictwo. Architektura w Polsce czasów komunizmu. Nie mniej interesujące są kolejne artykuły poświęcone zagadnieniom bardziej szczegółowym. Jacek Chrobaczyński odtwarza, sięgając do własnej pamięci, atnl0sferę panującą w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w Sanoku, w niewielkim mieście, ale szczególnie ciekawym, bo "uwikłanym w historię", pamiętającym "polsko-ukraińską wojnę". Helena Duć-Fajfer i Anna Skalik w swoich artykułach przedstawiają losy Łemków i grekokatolików w PRL-u. Teksty te uzmysławiają, jak mało znany jest to fragment naszych dziejów najnowszych, a przecież i bolesny, i wstydliwy. Obie autorki udowadniają, że Polska Ludowa nie była zainteresowana rozwojem kultury mniejszości narodowych, często wręcz zaprzeczając istnieniu takowych. Janusz Goćkowski, ks. Tadeusz Ślipko SJ i Kazimierz Bujak piszą o edukacji w PRL-u, poświęcając swoją uwagę kolejno: życiu codziennemu uczonych w realnym socjalizmie, możliwości odbywania studiów uniwersyteckich przez jezuitów i wychowaniu w szkole socjalistycznej. Wyjątkowo ciekawy jest tekst Goćkowskiego - zwłaszcza dla pracownika uniwersytetu - skłania on do refleksji nad współczesnym stanem nauki polskiej. Ostatni artykuł, Aleksandra Matyukhina, Uśmiech Peerelu. O micie Polski w sowieckim Lwowie (/944-1990), stanowi optymistyczny akcent na zakończenie tego tomu. Optymistyczny, bo okazuje się, że PRL była postrzegana przez Ukraińców ze Lwowa jako kraj cieszący się znaczną swobodą i relatywnym dobrobytem. �384 PRL z pamięci należy do najciekawszych pozycji poświęconych Polsce Ludowej, jakich zresztą sporo ukazuje się w ostatnich latach. Stanowi ambitną próbę odpowiedzi na pytanie: jak się wówczas żyło? Taki właśnie, w gruncie rzeczy antropologiczny opis życia w PRL-u, ma niepoślednie walory. Z upływem lat zdobędziemy być może pewien dystans do tej epoki, ale teraz mamy wciąż jeszcze do dyspozycji jej naocznych świadków. Potem badacz tamtych czasów będzie skazany już tylko na materiały źródłowe. Dorota SIwtarczak - ODIE PTL Ludwik S t o m m a, Słownik polskich "J'zwisk. inwektyw i określell pejoratywnych, Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000, ss. 260. Ludwik Stomma to etnolog i antropolog kultury, uczestnik europejskich forum naukowych, a od 1983 roku profesor Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Czytelnikom dał się poznać jako autor 14 książek - historycznych, biograficznych i innych, ale także dwóch pozycji dla dzieci. Pracując nad Słownikiem ..., autor przewertował kilkaset książek. Prezentując poszczególne hasła, powołuje się na ich konkretne użycie w tekście przez takich autorów jak: Marian Hemar, Stefan Kisielewski, Waldemar Łysiak, Józef Piłsudski, Mikołaj Rej, Julian Tuwim i Tadeusz Żeleński-Boy. Autor posługuje się cytatami ze słowników języka polskiego, polskich przekleństw i wulgaryzmów, słownika pijackiego, gwar przestępczych; zagląda też do księgi przysłów polskich oraz do jednej ze swych wcześniejszych prac Antropologii kultuly wsi polskiej. O źródle cytatu czytelnik informowany jest odpowiednim skrótem literowym umieszczonym przy haśle. Autor w swej pracy zawarł wyłącznie określenia pejoratywne występujące w formie rzeczownikowej. Słownik zawiera określenia używane dziś powszechnie - dlatego pominięto tu na przykład regionalne wyzwiska ludowe czy obrażliwe określenia staropolskie. Warto wspomnieć, że przystępujących do lektury Słownika ... Ludwik Stomma ostrzega we wstępie: "Niniejszy słownik nie jest dziełem filologicznym. Uczeni w piśmie znajdą w nim dość luk i braków, żeby nie pozostawić na autorze suchej nitki...". Robert Kornacki - ODIE PTL Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, ss. 420. Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna. Praca składa się z trzech części. Pierwsza poświęcona jest analizie macierzyństwa, traktowanego jako podstawowa rola kobiety. W części tej autorka uwzględnia stanowiska nurtów feministycznych, zawierających zarówno krytykę macierzyństwa, jak i jego aprobatę. Druga część prezentuje społeczno-kulturowe wzorce macierzyństwa. Autorka omawia wzorce funkcjonujące w kulturze zachodniej (amerykańskiej), jak również uwzględnia specyfikę polską. W trzeciej części, najobszemiejszej, autorka stara się pokazać, co dzieje się w życiu kobiety, gdy zostaje matką. Podstawowym pytaniem, na które poszukuje odpowiedzi, jest �385 to, czy macierzyństwo w życiu kobiety jest punktem zwrotnym przynoszącym jakieś zmiany, czy może nie? Dla uzyskania materiału badawczego Bogusława Budrowska posłużyła się kwestionariuszem oraz wywiadem. Badaniem zostały objęte kobiety, które urodziły pierwsze dziecko i w chwili badania było ono w przedziale wiekowym między 6 a 12 miesiącem. Głównym założeniem badania było dotarcie do indywidualnego postrzt>gania przez kobiety doświadczenia macierzyństwa. Badania zostały przeprowadzone w dwóch środowiskach: wielkiego i małego miasta - w Warszawie i Sokółce - miejscowości w b. woj. białostockim. Przy omawianiu zebranego materiału autorka wzięła pod uwagę polską sytuację społeczno~emograficzną. Do tej pory w polskiej literaturze przedmiotu nie zajmowano się macierzyństwem postrzeganym z perspektywy kobiety. Pod tym względem jest to praca nowatorska. Katarzyna Chojnacka - ODIE PTL Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000, ss. 280. Przedstawione i zinterpretowane w książce fakty dotyczą okresu od tworzenia się zrębów państwowości Polski (koniec X w.) po początek wieku XVI. Powodem powstania książki jest brak w zagranicznych publikacjach naukowych dotyczących seksualności odniesienia do kultury polskiej, a w rodzimych pracach - pozycji, które obejmowałyby w sposób całościowy życie seksualne w Polsce. Celem pracy jest więc próba holistycznego ukazania ewoluujących społecznych i kulturowych fonn, w jakich manifestowały się zachowania seksualne Polaków. Autor przedstawiaj e w poszczególnych rozdziałach, którym nadaje tytuły łacińsko-polskie. Są nimi:jornicatio - stosunki seksualne osoby niezamężnej; matrimonium - małżeństwo; concubinatus - konkubinat; adulterium - cudzołóstwo; stuprum/raptus virginae - zgwałcenie, uprowadzenie panny; castitas laicorum - czystość (abstynencja osób świeckich); meretricia - nierząd; superstitiones - przesądy (magia miłosna, płodnościowa itp.); peccatum contra naturam - grzech przeciw naturze (wszelkie stosunki uniemożliwiające prokreację). Baząpracy są cztery rodzaje źródeł pisanych: narracyjne - kroniki i roczniki (np. Kronika Anonima zwanego Gallem, kronika Jana Długosza, kronika Thietmara); prawne przepisy prawa zwyczajowego, miejskiego (np. księgi proskrybowanych), ziemskiego, kościelnego (np. księgi sądów kościelnych); moralizatorskie - przede wszystkim kazania, a także literatura świecka (np. wiersze miłosne); etnograficzne - prace naukowe opisujące kulturę ludową (autor wyraźnie podkreśla, że są zapisem faktów z przełomu XIX/XX w.). Ze względu na skąpą ilość i rozproszenie zachowanych do dziś źródeł ikonograficznych autor świadomie z nich rezygnuje. Większa część pracy (dotycząca przestępstw seksualnych) podporządkowana jest jednej z dwóch głównych metod badawczych stosowanych w historii. Autor pomija, z racji fragmentaryczności i nieciągłości zapisów źródłowych, metodę statystyczną na rzecz "impresjonistycznej", przy czym modyfikuje jąna potrzeby pracy - obok zdarzeń nietypowych bierze również pod uwagę przeciętne. Wśród tych, od których autor czerpie inspiracje i myśli, znajdują się osoby reprezentujące różne dziedziny naukowe: religioznawstwo, teologię, etnologię, filozofię, socjologię, seksuologię, językoznawstwo itd. Są to między innymi: Michael Foucault, James Brundage, �386 Hubertus Lutterbach, Jean Delumeau, Fritz Keren, Eve Levin, Kazimierz Moszyński, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Anna Zadrożyńska, Roman Jakimowicz, Jacek Banaszkiewicz i inni. Ogólne konkluzje autora dotyczą rosnącego wraz z upływem czasu wpływu Kościoła katolickiego na sferę seksualną społeczeństwa polskiego, wyrażającego się w zawłaszczaniu coraz większej ilości praw do egzekwowania zasad życia seksualnego zgodnych z doktryną religii. Tendencja do rozszerzania obszaru zachowań seksualnych, poddanych np. kontroli miast, widoczna też jest w prawie miejskim schyłku średniowiecza. W zakończeniu autor zwraca również uwagę, iż: "przeprowadzona analiza dostępnych źródeł nie potwierdziła pierwotnych przypuszczeń, dotyczących znikomej liczby pochodzących z polskiego średniowiecza informacji na temat zagadnienia seksuałności. Na stan taki mógł wskazywać wcześniejszy brak zainteresowania tą tematyką ze strony polskich historyków. W rzeczywistości w niemał każdej kategorii źródeł: dziejopisarstwie, moralistyce, źródłach z dziedziny prawa świeckiego oraz kościelnego itp., można odnaleźć informacje pozwalające odtworzyć obraz seksualiznlU mieszkańców państwa polskiego w wiekach średnich, w jego poszczególnych aspektach". Piotr Polewski - ODIE PTL Marek B u dz i arek, Łodzianie, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000, s. 269, ił. 53, bibliogr. Seria: Lodziana. Książka Marka Budziarka daleka jest od naukowego obiektywizmu, o czym autor informuje nas już we wstępie: "Chcę zabarwić ją moim osobistym postrzeganiem tego miasta. Wydobyłem więc z niego to, co sam uważam za właściwe, słuszne i reprezentatywne. To jest moje oglądanie tego miasta". Czytelnik otrzymuje zatem historię Łodzi - miasta w centralnej Polsce; zapis dwóch ostatnich stuleci widzianych oczami Marka Budziarka, a ukazanych przez pryzmat jej mieszkańców - przedstawiciełi różnych warstw społecznych, narodowości i religii. To lokalna historia, dzieje tworzenia miasta - jego potęgi przemysłowej, intelektualnej i artystycznej - przez ludzi dziś określanych często mianem Lodzermensche, Polaków i Niemców, katolików, żydów i protestantów. Autor prezentuje 55 biografii zgrupowanych w trzech działach charakteryzujących pole działania opisywanych osób: są to duchowni łódzcy różnych wyznań, burmistrzowie i prezydenci, czyli lokalne władze, oraz przedstawiciele przemysłu. Autor próbuje zbadać, w jaki sposób działalność tytułowych "łodzian" wpływała na rozwój społeczny, duchowy czy też polityczny mieszkańców miasta, jak kształtowała się ich mentalność i zmieniały warunki bytowania. Początkowym zamysłem Budziarka były szkice o Łodzi i łodzianach prezentowane w dzienniku .,Gazeta Wyborcza", jednak materiał zebrany w trakcie prac okazał się duży i zaowocował prezentowaną książką. Autor korzystał w pracy ze źródeł znajdujących się w archiwum Archidiecezji Łódzkiej i Muzeum Historii Miasta, relacji ustnych oraz szeregu prac drukowanych, traktujących o Łodzi i jej mieszkańcach. Robert Kornacki - ODIE PTL �387 Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, 2000, ss. 227. Tematem pracy autorki jest badanie procesów asymilacji mniejszości ukraińskiej na gruncie polskim, a w szczególności wpływu szkolnictwa na tenże proces. Książkajest skróconą i poprawioną wersją pracy doktorskiej obronionej przez nią w styczniu 1998 roku. Terenem, na którym przeprowadzono badania były ziemie zachodnie i północne Polski, a w szczególności istniejące tam trzy licea z ukraińskim językiem nauczania: w Legnicy, Białym Borze, Górowie Iławieckim oraz liceum z polskimjęzykiem nauczania w Lidzbarku Warnlińskim. Badania prowadzono na przestrzeni lat 90. XX wieku. Autorka podkreśla, iż dotychczas sprawa procesów asymilacji i desynulacji (desymilacja - proces hamowania asymilacji) na gruncie polskim nie doczekała się wystarczających opracowań, nUmo iż społeczeństwo polskie jest w swej istocie wielonarodowe. Praca ta jest próbą prześledzenia wpływu szkolnictwa na procesy asymilacji mniejszości ukraińskiej, która aktywnie uczestniczy w życiu społecznym, kulturalnym i gospodarczym Polski, a jednocześnie wciąż kształtuje poczucie własnej, narodowej tożsamości. Celem pracy jest odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu zorganizowana oświata dla mniejszości wpływa na procesy asymilacji wśród młodzieży ukraińskiej. Tezą, którą próbuje udowodnić autorka na podstawie swych badań, jest przekonanie o hamującym, niekorzystnym wpływie zorganizowanej działalności oświatowej na procesy asymilacji. Proces ów rozumie się tu jako proces wzajemnego przenikania i zlewania się wartości, wzorów społeczno-kulturowych dwóch sąsiadujących grup społecznych. W konkluzji, do jakiej dochodzi, prócz podtrzymania tezy o desynlilacyjnym wpływie działalności liceów ogólnokształcących na zachowania i postawy młodzieży, pojawia się refleksja natury ogólniejszej nad asymilacją w ogóle. Autorka postuluje, by na to zjawisko spojrzeć z szerszej perspektywy, nie tylko w wynliarze akulturacji i integracji. Podkreśla, że asymilacja jest zjawiskiem wieloaspektowym i jako wielowymiarowe winno być traktowane szczegółowiej zwłaszcza w kontekście badań empirycznych. Autorka w swych badaniach posłużyła się metodą sondażu diagnostycznego, wykorzystując trzy techniki badawcze: ankietę, wywiad i analizę dokumentów. W części empirycznej przyjęła koncepcję amerykańskiego antropologa i socjologa J. V. Vander Zandena. Ważnymi odniesieniami teoretycznymi były prace Pierre'a Bourdieu, R. Collinsa i M. S. Archera. Najważniejszymi źródłami, na których oparła pracę, to materiały z przeprowadzonych osobiście badań. Justyna Tomaszewska - "Orbis Interior", Pismo Muzealno-Humanistyczne, 2/2000 r., ss. 210. ODIE PTL Muzeum Miejskie w Zabrzu, Spośród 12 artykułów składających się na ten zeszyt szczególnie cztery zasługują na omówienie ze względu na poruszane przez nie kwestie, analizowane z punktu widzenia antropologii społecznej oraz kulturowej. Są to następujące artykuły: l. Dorota Simonides, Przeobrażenia kulturowe w śląskim środowisku wielkoprzemysłowym, ss. 7-35. Artykuł dotyczy przemian zachodzących na przestrzeni ostatnich 50 lat XX wieku w sferze obyczajów na Górnym Śląsku. Autorka charakteryzuje wspólnotę kulturową Górnego Śląska, która wyrasta z odrębnej kultury zawodowej górniczo-hutniczej. Przywołuje �388 nazwiska najwybitniejszych polskich badaczy kultur grup zawodowych: M. Żywirskiej, J. Ligęzy, A. Dygacza i M. G. Gerlicha. Definiując pojęcie obyczaju, powołuje się na J. S. Bystronia, którego teorie ocenia jako najprzydatniejsze do analizy kultury środowisk wielkoprzemysłowych. Opisuje, na czym bazował dawny typ więzi lokalnych i pod wpływem jakich czynników zanika i wykształca się nowy. Podkreśla rolę systemu wartości i podzielaną wizję świata. Opisowi dawnych form życia wspólnotowego (rytuały, ceremonie rodzinne, zachowania sąsiedzkie, kamrackie, w pracy, wobec obcych itp.) towarzyszą przykłady zmian i wysuwane są hipotezy dotyczące przyczyn tych zmian. 2. Marian Grzegorz Gerlich, "Ludowa historiografia n, czyli potoczna wizja losu własnej grupy w czasie. Przypadek Zabrski, ss. 36-70. Autor wykorzystuje relacje mieszkańców Zabrza, pochodzące z lat: 1988, 1992 i 1998. Podaje zasadnicze cechy budujące postrzeganie od wewnątrz historii własnej grupy (rozumienie własnej specyfiki, kondycji, pozycji, roli i funkcji w dziejach). Podkreśla wagę historii żywej, często interpretowanej na sposób mityczny, spotykanej najczęściej na pograniczach lub na tych terenach, na których dochodziło do licznych konfrontacji etnicznych, wyznaniowych i politycznych, między innymi takich jak Górny Śląsk. Centralnym pojęciem pamięci zbiorowej mieszkańców Zabrzajest tzw. śląska krzywda, nad której genezą zastanawia się autor, przywołując wydarzenia sprzed Iwojny światowej aż po zakończenie IIwojny. Takie rozumienia dziejów własnej grupy, jaką prezentują wypowiedzi zabrzan, autor ocenia jako przyczynek do historii typu oralnego, bazującej przede wszystkim na emocjach i wnioskach wyciąganych z doświadczeń osobistych. 3. Adam Regiewicz, O średniowiecznym rodowodzie estetyki i wyobraźni ludowej w podaniach i legendach Górnego Śląska, ss. 163-168. Analiza najpopulamiejszych wątków mitologii górnośląskiej. Autor wpisuje odnawiające się zainteresowanie tą mitologią w nurt poszukiwań swoich korzeni i "małej ojczyzny". Szuka paraleli między umoralniającymi historiami średniowiecznymi, posługującymi się często alegorią i efektywną fantastyką, a legendami, również stawiającymi sobie za cel sprowokowanie przemiany wewnętrznej. Na tym poziomie wyróżnia dwie główne cechy folkloru: jest on szczególną wizytówką "małej ojczyzny", z drugiej strony przekazuje uniwersalne prawdy o dobru i złu. 4. Ewa Szczotka, Przyczynek do badań nad społecznością Romów w Zabrzu, ss. 169-181. Artykuł ma na celu przybliżenie teorii i hipotez dotyczących kształtowania się narodu, jego cech, mniejszości narodowych i grup etnicznych. Autorka prowadziła badania w latach 1997-1998. Poświęcone były one sytuacji społeczno-kulturalnej Romów w Nowym Sączu, a ostatnio także w Zabrzu. W tym opracowaniu powołuje się na nazwiska takich teoretyków wyżej wymienionych zagadnień, jak między innymi: Florian Znaniecki, Zygmunt Bauman, Stanisław Ossowski, Antonina Kłoskowska, Clifford Geertz. Pozostałe artykuły dotyczą problematyki historycznej. Opisują zdarzenia, które miały miejsce w Zabrzu od drugiej połowy XIX wieku do czasów współczesnych, np.: strajk górników, losy Muzeum Miejskiego w Zabrzu czy zabytki architektury przemysłowej zabrzańskiej oraz przedstawiają szkice biograficzne o wybitnych działaczach politycznych i kulturalnych Górnego Śląska, jak Wojciech Korfanty i ksiądz Andrzej Hauptman. Inga Kuźma - ODIE PTL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ee3bc07fbaf5c1c2b35547f4e76d130.pdf 0d326849b0144905ff4ea4d128e97d8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5062 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4696 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.277-324 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech J. Burszta, Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002, ss. 253. Jeśli założyć, że niemal każdorazowo ostatecznym efektem naukowego działania antropologa jest tekst - raport z badań, artykuł dla branżowego periodyku czy rozprawa habilitacyjna, oraz że w tekście tym, oprócz wyników badań, dowodów naukowych, tez, "uzewnętrznia" się również niepowtarzalna osobowość autora, która określa jego percepcję rzeczywistości, a także sposób jej ukazania w dziele, to czy w naukowej analizie prac antropologicznych nie należałoby zastosować również metody analizy literackiej, zrównując tym samym, choć na chwilę, ontologiczy statut pisarza-naukowca i autora-literata? Jeszcze do niedawna tak postawione pytanie zostałoby całkowicie zignorowane przez środowisko naukowe, oszczędzając w ten sposób jego autorowi przykrych konsekwencji wypływających ze zbiorowego "nie" antropologiczego światka. Obecnie jednak problem ten wraz ze zbiorem swych teoretycznych, a także praktycznych (już!) implikacji, zostaje powoli włączany w dyslałsję o antropologii, jak i w sam dyskurs antropologiczny. Wymiernym tego przykładem je~t opublikowana w początkach 2002 roku praca Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, stanowiąca redakcyjny wysiłek Wojciecha J. Burszty i Waldemara Kuligowskiego. Redaktorom, którzy oprócz tego są również autorami zamieszczonych w zbiorze tekstów, udało się namówić do współpracy grupę młodych naukowców (najczęściej antropologów), rekrutujących się z kilku ośrodków akademickich naszego kraju. Książkę tworzy zbiór dwunastu tekstów zróżnicowanych pod względem gatunku i stylu - od eseju po "suchy" artykuł naukowy. Dzięki temu udało się autorom, i nie jest to chyba dzieło przypadku, zaprezentować szeroki wachlarz form wypowiedzi wykorzystywanych w naukach antropologicznych. W pracy brak jest wyraźnie wyodrębnionych części - teoretycznej i praktycznej, niemniej można odnieść wrażenie, że pierwsze rozdziały posiadają bardziej teoretyczny charakter, porządkując i "ustawiając" całą książkę. Teksty zamieszczone w dalszej części pracy, z uwagi na przyjętą przez autorów metodę interpretacji lub zgoła samą ich formę, zdają się mniej ograniczać zasadami konstruowania obiektywnego tekstu naukowego (cokolwiek zresztą ten ostatni oznacza). Wzajemne powiązania i inspiracje antropologii i literatury należy dostrzegać i analizować na wielu płaszczyznach; mogą one przybierać rozmaitą formę, różnić się zakresem oraz intensywnością, Uwaga autorów Ojczyzn słowa ogniskuje się na zagadnieniach kluczowych z punktu widzenia wzajemnej egzystencji obu tych dziedzin aktywności humanistycznej. Zatem główne problemy i postulaty, które podnosi i prezentuje niniejsza książka, jawią się jako kłopoty z "obiektywizacją" tekstu naukowego, dające się streścić w pytaniach: na ile badacz odtwarza kulturę, na ile ją "przekłada", a na ile kreuje, oraz jakie czynniki należy wymienić jako współdeterminujące to zjawisko; dalej - w jakim zakresie literatura może być traktowana na kształt antropologii rozumianej jako "powołanie do permanentnego zdziwienia człowiekiem w objęciach owego niewidzialnego tworu zwanego kulturą"I, jaki staI W.J. Burszta, W. Kuligowski, Anamorfozy. Poza akaaemią, w: Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. W.J. Burszta, W. Kuligowski, Poznań 2002, s. 14. Wszystkie przywołane poniżej prace oraz przytaczane cytaty pochodzą z tejże publikacji. �278 tus w tym kontekście posiadają "nieantropologiczne" prace antropologów i co w takim razie z literaturąjako klasycznym (?) źródłem antropologicznym; - wreszcie próba ustalenia odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu zasadne jest bezpośrednie odwoływanie się do teorii analizy literackiej w badaniach nad kulturą. O nader specyficznym charakterze refleksji antropologicznej wypowiedział się Clifford Geertz porównując ją do hybrydy, którą zobrazował formą północnoamerykańskiego muła, który w równym stopniu od osła (nauki), co od konia (literatury) dziedziczy wady i zalety każdego z nich. Nie sposób ostatecznie wykazać, czym winna być antropologiczna opowieść. Subiektywnym przekazem życiowych i naukowych doświadczeń piszącego czy obiektywną relacją naukowca z eksplorowanego skrawka kultury2? Przekazywanie tez czy wartości na gruncie literatury odbywa się poprzez kreowanie nie istniejącej, zatem obiektywnie nieweryfikowalnej, rzeczywistości (narracja subiektywna). Przekazywanie praw, tez i wartości poprzez odwołanie się do obiektywnie istniejącego świata to domena antropologii (narracja obiektywna). Jeśli jednak, a najczęściej tak właśnie się dzieje, teza przyjmuje w stosunku do opisywanego świata metapoziom, to nie zrównując się z nim, nie stanowi bezpośrednio o opisywanej rzeczywistości. Zatem na gruncie interpretacji antropologia może zostać zrównana literaturze. Z powyższym poglądem zgodziłby się chyba każdy ze współlokatorów Ojczyzny słowa. Na ile literatura potrafi być antropologiczna? Na tak postawione pytanie książka odpowiada dwojako: na tyle, na ile świadomie "antropologizuje" swoje dzieło oraz na tyle, na ile dzieło "uda się" antropologicznie odczytać. Powyższa dychotomia ma charakter typologiczny, gdyż obie formy analizy mogą zostać wykorzystane w stosunku do jednego dzieła. Adam Pomieciński w szkicu Podhale jako "mała ojczyzna ". Jak czytać antropologicznie "Na przełęczy" wykorzystuje obydwa zaproponowane sposoby analizy dzieła literackieg03• Zaproponowane przez niego podejście nie ogranicza się do klasycznej wyliczanki na temat: jakie cechy kultury i folkloru górali podhalańskich zostały zdokumentowane w opowiadaniu Stanisława Witkiewicza. Jego pasja badawcza lokuje się w innych rejonach. Dzieło literackie jest dla niego wyrazem hołdu, jaki autor składa swojej małej ojczyźnie, pozostając pod jej ciągłym urokiem. Wykorzystanie terminu mała ojczyzna jako kategorii interpretacyjnej spełnia tu rolę klucza umożliwiającego antropologiczną dekonstrukcję literackiego tekstu4• Z podobnego zabiegu interpretacyjnego korzysta Joanna Łagoda, analizując głośny przed kilkoma laty Widnokrąg Wiesława Myśliwskiegos. Autorka tytułowy widnokrąg traktuje jako figurę literacką, oddającą w niepowtarzalny sposób percepcję świata. Kategoria ta nie ma charakteru stałego, zmienia się on wraz z Piotrem i otaczającą go rzeczywistością. Abstrahując tak rozumiany widnokrąg poza prozę Myśliwskiego, otrzymujemy użyteczną antropologicznie kategorię opisu subiektywnych postaw i przekonań jednostki. Na zupełnie innej płaszczyźnie spotykają się literatura i antropologia w prozie Johna Bartha6• Zdaniem Waldemara Kuligowskiego, specyficzna konstrukcja powieści tego amerykańskiego autora - narracja, często autoironiczna, splatana z wielu (czasem nieprzystających) wątków, zjednej strony oddaje chaos i wielokulturowość współczesnego "płynnego" świata, z drugiej może i nawet powinna stanowić drogowskaz, a zarazem ostrzeżenie dla antropologa uwikłanego w swój osobisty "raport" ze świata innej kultury. Co Ibidem, s. 12-13. A. Pomieciński, Podhale jako" mała ojczyzna ". Jak czytać antropologicznie "Na przełęczy ", s.207-227. 4 Ibidem, s. 216-217. 5 J. Łagoda, Widnokręgi, S. 192-206. 6 W. Kuligowski, Błogosławieństwo Szeherezady, s. 99-119. 2 J �279 więcej niż słowne opowieści zawierają antropologiczne prace, pyta zauroczony Barthem autor? Antropologiczny tekst nie jest więc dziełem "skończonym", z zarezerwowanymi prawami do autentyczności i obiektywności przedstawionego świata. Prawdziwym końcem antropologicznej opowieści, i w tym tkwi jej szczególna moc, jest zaproszenie do kolejnej, być może równie prawomocnej. Czytając Bartha, nie tyle poszerzamy swe naukowe kompetencje, ile uczymy się na nowo uprawiać antropologię. Czy można pozostać antropologiem, chcąc zostać pisarzem? Z takim zamiarem w nader oryginalny sposób mierzy się Maciej Dudziak7• Problem antropologicznej reprezentatywności dzieła literackiego rozwiązał... posłużywszy się prozą w dyskursie antropologicznym,jakiemu przypisane są Ojczyzny słowa. Tekst ów stanowi subiektywny przewodnik po miejscach szczególnie bliskich autorowi, z którymi pozostaje w silnym związku emocjonalnym. Pierwsze z nich to mała ojczyzna Macieja Dudziaka - miasto i dom nad zachodnią granicą Polski "odziedziczone" po Niemcach i Żydach, drugie to Kresy Wschodnie - mityczna kraina przodków. Trudno jest odpowiedzieć na pytanie, czy Dudziak został literatem, na pewno jest bacznym antropologiem, którego uwaga ogniskuje się nie tylko na niezrozumiałym "innym", ale i na samym sobie. Czy można zostać pisarzem, chcąc zostać antropologiem? Po lekturze tekstu Piotra Frąckowiaka, Przypadek Castanedy, odpowiedź prawdopodobnie zabrzmi twierdząco8• Postać Carlosa Castanedy to wypadek szczególny w dziejach antropologii, jak i zapewne kultury masowej. W swym kilkunastostronicowym artykule autor nie tyle po raz kolejny usiłuje zdemaskować hochsztaplera, co stara się wskazać na przyczyny sukcesu Castanedy jako pisarza. Frąckowiak upatruje ich przede wszystkim w uroku i czarze castanedowskiej narracji, której na krótko (na szczęście?) ulegli również antropolodzy, a która w perfekcyjny sposób odpowiadała i odpowiada zapotrzebowaniom kontrkultur na alternatywę. Alternatywą, zadośćuczynieniem nieustannej potrzebie mitu zdaje się również niezwykła popularność w ostatnim okresie literatury fantasy9. Opinię taką wysuwa Joanna Wołyńska, widząc w tej formie fantastyki realizację zapotrzebowania na magiczny świat, na który brakjest miejsca w odczarowanym, anonimowym społeczeństwie Zachodu. Literaturafantasy wypełnia również potrzebę tzw. mitu antropologicznego - opowieści o obcym świecie, w opozycji do którego budujemy nasz własny, nadając mu sens. Terapeutyczna funkcja literatury nie wyraża się jedynie poprzez kreowanie nowych światów. Czasem może stanowić krytykę lub protest wobec zastanej rzeczywistości kultowej. Dorota Kołodziejczyk podjęła udaną próbę przedstawienia interpretacji współczesnej prozy anglojęzycznej w kategoriach antropologicznych1o• Literackie wizje postkolonialnego świata, budowane w oparciu o osobiste doświadczenia autorów, pełne są sprzeczności i chaotyczności. Po zdyskredytowaniu idei Imperium, nie przystającej do nowo powstałej rzeczywistości, pozostała wolna przestrzeń, którą spontanicznie, ale i chaotycznie wypełniają nowe twory. Postkolonialną twórczość można interpretować w kategoriach nieustannego zapisu "stwarzania" siebie, swego etno su, budowania własnej prywatnej i publicznej historii. Antropologiczne odczytanie świata Imienia Róży przez Aleksandra Bergandy wpisuje się doskonale w obraz postkolonialnej ruiny dawnego imperiumII. W jednym i drugim 1 M. Dudziak, Topografie literackie. Cztery szkice o oswajaniu mitoprzestrzeni na pograniczach, s. 228-242. 8 P. Frąckowiak, Przypadek Castanedy, s. 120-149. 91. Wołyńska, Fantastyka jako forma współczesnej mitologii, s. 243-252. IDD. Kołodziejczyk, Antropologiczne fabulacje - hybryda, tłumaczenie, przynależność we współczesnej powieści anglojęzycznej, s. 63-98. \I A. Bergandy, Wjaki sposób świat jest tekstem. Umberto Eco "Imię róży", s. 40-62. �280 przypadku wyczerpana i zdyskredytowana zostaje idea. Dotychczas obowiązującej doktrynie rodzi się konkurent, prawda, pochodząca dotąd z jedynego źródła, staje się przedmiotem negocjacji. Tym samym status negocjujących ulega zrównaniu. Władza to nic innego jak dysponowanie prawdą, umiejętność polegająca bardziej na przekonywaniu, niźli docieraniu do niej. Przedmiot przywołanych powyżej analiz antropologicznych stanowiła literatura, czy to w postaci pojedynczego dzieła, zjawiska literackiego czy próby literackiej. Inaczej postępuje Jacek Dziekan, próbując za Victorem W. Tumerem wykorzystać metody interpretacji dzieła teatralnego w analizie zjawisk kulturowych12• Zabieg taki wynika z założenia, że teatr stanowi pochodną rytuału, którego schemat, mimo zmiany kontekstu kulturowego, ciągle jest w nim obecny. Otwiera to dwojakie możliwości: interpretację "klasycznego" rytuału w terminach teatrologicznych oraz potraktowanie współczesnego widowiska teatralnego w kategoriach "rytuałopodobnych". Nieco odmienne w swym charakterze pozostają dwa teksty Ojczyzn słowa, pierwszy z nich, o zdecydowanie naj cięższym natężeniu "edukacyjnym", autorstwa Krzysztofa Piątkowskiego, nosi tytuł O niektórych pożytkach dla antropologii płynących z wiedzy a literaturze13• Dobrze się stało, że tekst ten znalazł się na początku pracy, wprowadzając w przegląd obszarów współwystępowania antropologii i literatury. Porządkując przestrzeń teoretyczną, autor wskazuje na możliwości, ale i konieczności, przed jakimi staje antropologia, przyglądając się sobie samej jako opowieści o kulturze uchwytnej jedynie w języku i poprzez język się realizującej. Z podobnymi zadaniami zmaga się Wojciech J. Burszta w swoim tekście Oko i pióro antropologa14• Jeśli przyjąć, że antropologia jest rodzajem światotwórstwa uprawianego na kształt literatury, to gdzie szukać podstaw jej weryfikacji, w dialogu z czytelnikiem? Wszak nasze antropologiczne świadectwo pozostaje subiektywnym zapisem subiektywnego dialogu, jaki prowadzimy z kulturą. Tak więc granica literatury i antropologicznej narracji ulega zatarciu, istniejące gdzieś obiektywne kultury i ludzie na zawsze pozostaną dla nas bohaterami opowieści. Czymże jednak są antropologiczne pióro i oko i powstające z ich udziałem opowieści? Nawet naj wytrwalszy czytelnik nie otrzyma na tak postawione pytanie precyzyjnej, jednoznacznej odpowiedzi, zresztą nie taka idea przyświecała autorom Ojczyzn słowa. Brak odpowiedzi na tak postawione pytanie nie oznacza jednak zdyskredytowania się antropologii jako nauki. Paradoksalnie siła tej dziedziny wiedzy tkwi w tym, co do niedawna traktowano jako jej największą słabość i definiowano w postaci tzw. kryzysu koncepcji przedstawienia. Zacytujmy na koniec Wojciecha Bursztę: "pisanie i czytanie antropologiczne to zawsze meta-doświadczenie, dzięki któremu możemy stać się inni, niż jesteśmy. Ziemia niczyjal5 (...) jest tedy w istocie wspólnym terytorium wzajemnego przenikania się wyobraźni antropologicznej i świata przedstawionego. Nie każdy - to oczywiste - musi się tam udawać, ale jeśli już to uczyni, czekają go niespodzianki, jakie zawsze oferuje wyszkolona wrażliwość"16. Jeśli do takiej prawdy dasz się przekonać drogi czytelniku, to będzie to chyba największą zaletą Ojczyzn słowa. Karol Walczak 12J. Dziekan, Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności. codzienności w teatrze" Victora W. Tumera, s. 267-191. 13K. Piątkowski,O niektórych pożytkach dla antropologii płynących z wiedzy o literaturze, s. 19-39. 14W.J. Burszta, Oko ipióro antropologa, s. 150-166. 15Ziemia niczyja, czyli płaszczyzna, na której niemożliwe, ale i niepotrzebne staje się wyodrębnianie naukowego opisu od fabularnej fikcji. 16W.J. Burszta, op. cit., s. 166. �281 Wojciech J. B u r s z t a, Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l, ss. 211. Praca jest zbiorem tekstów pisanych od 1993 roku. Jesienią tego roku ich autor przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie nawiązał kontakt z pismem "Nowy Dziennik. Polish Daily News", w którym co tydzień ukazuje się tygodnik "Przegląd Polski". Wiele z tekstów zamieszczonych w Asteriksie powstało w pierwotnej wersji na potrzeby publikacji w "Przeglądzie Polskim". Przyjęta dla nich formuła "antropologicznych zapisków" zjawisk z kręgu szeroko pojętej kultury współczesnej jest rodzajem etnograficznych notatek z terenu. Na ten ostatni składają się zarówno konkret i szczegół ukryty w rodzimej kulturze autora, jak również - zestawione z nimi na tle porównawczym - zjawiska wiązane z procesami globalizacji i homogenizacji treści kultury. Ideąprzewodniąłączącą zbiór szkiców jest ,,zasada «siedzenia okrakiem» na różnych tematach. Poszczególne teksty dotykają spraw bardziej lub mniej poważnych i istotnych dla współczesności w taki sposób, aby umożliwić skonfrontowanie różnych punktów widzenia". Zastosowanie klucza w postaci etnograficznego zapisu opatrzonego komentarzem antropologicznym pozwala na ułożenie obok siebie tak różnorodnych tematów jak np.: oblicza starości dominujące w dzisiejszym społeczeństwie amerykańskim i polskim (esej Starość w kulturze. Waiting time), problem tożsamości współczesnego człowieka, przejawiający się m.in. w potrzebie budowania idei wspólnej Europy (tekst Kłopoty z tożsamością), formy obecności treści kultur lokalnych (tutaj: narodowych) w wyrazistych zjawiskach masowych (Asteriks w Disneylandzie), czy zagadnienie muzyki postrzegane w aspekcie jej roli w historii kultury (Niskie - wysokie, wysokie - niskie). Część pracy poświęcona jest kwestiom obrazów kultury polskiej widzianych przez pryzmat jej warstwy językowej. Rozpatrywana jest ona w szerokim kontekście politycznym (My zmieniamy świat albo magia dzisiaj), w kontekście przemian ustrojowych i społecznych (Językowe umieranie świata) oraz kultur środowiskowych (Oszołom w wypasionej beczce). Uzupełnieniem wymienionego wyżej pola tematycznego jest kilka osobistych, refleksyjnych tekstów komentujących, istotne z różnych względów dla autora Asteriksa, zdarzenia z życia codziennego (Ogródkowa historia kapitalizmu polskiego), lektury (Sklep potrzeb kulturalnych, 2 x Polska w Kisielu) oraz film (Tabu stare i nowe). Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Waldemar K u l i g o w s k i, Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznańskie Studia Etnologiczne nr 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, ss. 135, bibliogr. Praca poświęconajest zagadnieniom teoretycznym mieszczącym sięw obszarze rozważań nad sytuacją współczesnej antropologii. Punktem wyjścia dla autora jest teza wypracowana na gruncie filozofii, która mówi, że obecnie kultura Zachodu przeżywa kryzys objawiający się osłabieniem bądź całkowitym porzuceniem przekonania o możliwości wiernego ujęcia rzeczywistości (poprzez opis) za pomocąjęzyka. W obliczu takiej sytuacji, na gruncie teorii antropologii, zrodziła się potrzeba przeformułowania postawy badawczej, której punkt ciężkości został przeniesiony z doświadczenia terenowego w sferę tekstu. Postawa refleksji nad tekstem antropologicznym (tekstem powstałym w wyniku pracy antropologa w terenie) zasadza się na twierdzeniu, ,,że o tożsamości antropologicznej decyduje nieredukowalne napięcie między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji". �282 W pierwszym rozdziale rozprawy autor precyzuje, czym jest antropologia refleksyjna, jakie są źródła konstytuujących ją myśli i cele jej uprawiania. Sięga się tutaj przede wszystkim do koncepcji i teorii dialogiczności w ujęciu takich badaczy i pisarzy jak: J. Clifford, M. Bachtin, H.P. Grice, R. Rorty i M. Kundera. Rozdział drugi mieści analizę realizmu etnograficznego, rozumianego jako strategia opisu, stosowanego w antropologii klasycznej (opartej na idei etnocentryzmu). W rozdziale trzecim przedstawiono sposoby uprawomocniania realizmu etnograficznego poprzez instytucje akademickie. Rozdział czwarty poświęcono prezentacji sylwetki Clifforda Geertzajako czołowego przedstawiciela nurtu antropologii refleksyjnej. Rozdział piąty ukazuje praktyczne możliwości zastosowania w badaniach antropologicznych zasad dialogiczności kulturowej. W rozdziale szóstym autor podsumowuje wcześniejsze ustalenia, tłumaczy też szczegółowo, jakie relacje zachodzą między tekstem a rzeczywistością w nim ujmowaną. W tej perspektywie omawiane są zagadnienia mimesis i kulturowej reprezentacji. Pracę kończy zestawienie bibliografii i Appendix, w którym C. Levi-Strauss, L. Stomma i C. Geertz piszą, czym jest dla nich styl w etnografii. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Zygmunt B a u m a n, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000, ss. 387. Praca składa się z 15 esejów, w których autor dzieli się z czytelnikami rozważaniami dotyczącymi problemów współczesnej kultury. Na początku "rozprawia się" z marzeniami i zafascynowaniem czystością, jej różnymi odmianami oraz wypływającymi z tego faktu konsekwencjami dla ludzkości. Opisuje, w jaki sposób czystość oraz obsesyjna walka z brudem odsłania jakość kondycji ludzkiej i jak zmienne są paradygmaty tego, co jest, i tego, co nie jest czyste w danej epoce i kulturze. Zwraca uwagę, iż ideę czystości, ładu i uporządkowania zawierały dwudziestowieczne totalitaryzmy. Również w postrzeganiu "swoich" i "obcych" idea czystości ma swój znaczny udział. Obcy bowiem to ci, dla których zabrakło miejsca w wizji ładu, jaką wypracowało dane państwo. Tak było w czasach nowoczesnych; obecnie żyjący w czasach ponowoczesnych "obcy" są podobnie niepewni, nietrwali i zmienni, jak niepewnajest materialna i społeczna struktura świata. Dlatego tożsamość "swoich" również trzeba nieustannie budować i dostosowywać do wciąż zmieniającego się obrazu rzeczywistości. Kolejnym omawianym zagadnieniem jest moralność i sprawiedliwość przedstawiona w kontekście koncepcji m.in. Emmanuela Levinasa, Hansa Jonasa i Richarda Rorty'ego. Następnym przykładem i zarazem konsekwencją stanu świata, w którym wszyscy zmuszeni są do bycia graczami w grze, której zasady niejednokrotnie ulegają zmianie przed końcem danej rozgrywki, jest przyjęcie przez niektórych strategii życiowej - bycia turystą. Turysta uosabia tego, który unika zakotwiczenia w danym miejscu, stabilności i przywiązania, znajduje się w ciągłym ruchu. Autor zdecydowanie rozróżnia dawnego pielgrzyma, który miał określony cel, od obecnego turysty, który nie ma wytyczonego celu swej wędrówki, jego droga jest przypadkowa i bezcelowa. Obok turystów z wyboru pojawili się także wędrowcy z przymusu - wyeksmitowani z własnych domów lub ci, dla których pozostanie w nich stało się nie do zniesienia. W kolejnym szkicu autor zajmuje się rozważaniami dotyczącymi prób zbudowania definicji kultury, która jawiła się jako wysiłek do wprowadzenia ładu, uporządkowania świata, ujarzmienia chaosu. Dzisiaj, w obliczu niesamowicie szybkich zmian, które nie �283 pozwalają na cieszenie się stabilnością, taka definicja już się "przeżyła", straciła swoją aktualność. Obecnie kultura jawi się jako wizja płynna, nie rozróżniająca ostro, co ważne, a co marginalne, co konieczne, a co przypadkowe. W następnym eseju na plan pierwszy wysuwa się pojęcie prawdy w ponowoczesnym świecie, które uwikłane jest w walkę o zdobycie i utrzymanie władzy. We współczesnym świecie, niegdyś trwałe i mocne struktury rodziny oraz silne podstawy miłości nie mają racji bytu. Co więcej, relacje międzyludzkie kiedyś silnie ze sobą powiązane, stają się coraz bardziej od siebie odseparowane na wielu płaszczyznach, np. brak powiązania seksu z miłością. Postęp gospodarczy i technologiczny powoduje "produkcję" ludzi niepotrzebnych, którzy mają bardzo małą szansę na znalezienie pracy. Nie stanowiąjuż "rezerwowej armii pracy" gotowej w każdej chwili zasilić rzeszę osób pracujących, wręcz przeciwnie, są skazani na permanentne bezrobocie. Jeden z ostatnich esejów dotyczy problemu integracji Europy, a co za tym idzie problemu suwerenności krajów nie zrzeszonych we wspólnocie, która opierała się kiedyś na trzech filarach: suwerenności militarnej, samowystarczalności gospodarczej i kulturowej. Z koniecznością zjednoczenia wiąże się troska o jakość "wspólnego europejskiego domu", o której nie będzie zdaniem Z. Baumana decydować szybkość wchłonięcia peryferiów, lecz zdolność wspólnoty do nauczania, a zarazem uczenia się od różnych tradycji. Anna Torobińska - ODIE PTL Robert D z i ę c i e I s k i, Ludowe obrazy miasta. Interpretacje Bystroniowskie. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XL, Łódź 200 l. Praca Roberta Dzięcielskiego składa się z przedmowy napisanej przez prof. Andrzeja P. Wejlanda, wstępu, dwóch części - na które składają się po cztery rozdziały, zakończenia oraz aneksu w postaci 35 zdjęć Łodzi wykonanych przez autora. W części pierwszej, zatytułowanej "Jan Stanisław Bystroń jako etnolog", autor przedstawia przebieg życia i dorobek naukowy Jana Stanisława Bystronia - etnologa nieco zapomnianego, niedocenianego oraz - co podkreśla R. Dzięcielski - wywołującego spory i kontrowersje. Autor przybliża również koncepcje kultury ludowej, zakres i kierunki zainteresowań naukowych, czyli "charakter Bystroniowej wizji etnologii". Podkreśla fakt dużej odwagi osobistej Bystronia, który jako badacz nie poddawał się presji środowiska i zajmował tematami, które dla innych wydawały się śmieszne. Często jego zainteresowania budziły uśmiech: śmieszne wydawały się artykuły dotyczące łańcuszków szczęścia, poezji nagrobnej czy napisów turystów umieszczanych na drzewach. Kolejnym zarzutem wobec Jana Stanisława Bystronia był brak usystematyzowanego warsztatu badawczego oraz fakt, że uczony swoje prace opierał na źródłach pisanych, nie prowadząc własnych badań terenowych. Jednak mimo tych niedociągnięć, warto dostrzec zasługi Jana Stanisława Bystronia. Należy docenić jego wkład w tworzenie jakże potrzebnych bibliografii oraz podręczników akademickich. Mimo znacznej ilości prac, dorobek naukowy J. S. Bystronia po Ilwojnie światowej uznawany był za "przestarzały". Dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku zaczęto ponownie zauważać znaczenie i jakość spuścizny po Bystroniu. Wtedy także grupa młodych badaczy (Z. Benedyktowicz, K. Kubiak i L. Stomma) uwzględniła w swoich badaniach zagadnienia związane z wyobrażeniami o sobie grup etnicznych, wyraźnie inspirowanych Megalomanią narodową. W części drugiej autor pracy analizuje wizerunek miasta, jaki powstał wśród mieszkańców wsi. Na jego jakość miały wpływ informacje o mieście docierające do izolowa- �284 nych społeczności wiejskich różnymi sposobami. Wiadomości dostarczali np. ludzie wędrowni. Bezpośrednie kontakty chłopów z miastem opierały się przede wszystkim na układach handlowych oraz przyjazdach "letników" miejskich na wieś. Wpływ kultury miejskiej na kulturę ludową był znaczny i dotyczył zmian w stroju chłopskim, sposobie odżywiania się ludności wiejskiej, sposobie mówienia - starano się używać języka literackiego, a nie gwary. Niewątpliwie miasto postrzegane było przez pryzmat rzeczywistości orbis exterior, świata nieoswojonego, obcego, w którym żyją obcy ludzie, zachowujący się odmiennie od tych znanych i akceptowanych we własnej wspólnocie lokalnej. Jednocześnie miasto budziło zachwyt, podziw i ciekawość. Ambiwalencja w jego postrzeganiu rodziła pewne napięcia, które nie pozwalały na obojętność wobec specyfiki miejskiej i wiejskiej. Miasto jawiło się chłopom jako obietnica lżejszej egzystencji, lepszego życia, zresztą wizja życia wiejskiego jako nieustannej sielanki była zakorzeniona także w wyobrażeniach mieszkańców miast. Rozważania dotyczące odbierania różnych rzeczywistości (miejskiej i wiejskiej) R. Dzięcielski kończy osobistymi refleksjami dotyczącymi współczesnego wizerunku Łodzi. Podążając tropem swojego mistrza - Jana Stanisława Bystronia, odbywa podróże - intelektualne i realne po tym mieście. Swoje spostrzeżenia snuje wokół obserwacji dotyczących kilku zjawisk zarejestrowanych, jak sam to nazywa, "antropologiczną kamerą", która zapisuje różnego rodzaju detale wyłowione z szerszego kontekstu. Pierwszy dotyczy sposobu oswajania przestrzeni klatki schodowej w bloku, w którym mieszka autor, poprzez zawieszenie w niej firanek w oknach, wspólnym malowaniu klatki oraz przyozdabianiu jej wszelkiego rodzaju plakatami i obrazami. Następnym szczegółem jest przydrożna kapliczka - na rogu ulic Śmigłego-Rydza i Tymienieckiego, która przywołuje ciepłe wspomnienia z lat dziecinnych autora, ale któregoś dnia została przesłonięta przez reklamę - drogowskaz PKZ-tu. Świadczy to o dewaluacji tego, co kiedyś było ważne, a obecnie nie ma już takiego znaczenia. Kolejnym szczegółem poddanym analizie jest próba wspólnego - razem ze studentami etnologii poszukiwania "piękna ukrytego" w Łodzi, które jest jakby utajnione pod wierzchnią warstwą szarzyzny i brzydoty, lecz przy wnikliwym spojrzeniu można wydobyć zarówno jego urok, jak i niepowtarzalny charakter. Anna Torobińska - ODIE PTL Magdalena Z o w c z a k, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Monografie FNP, Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, ss. 526. Praca jest próbą rekonstrukcji "biblii ludowej" - jej modelu. Podstawowym źródłem opisu jest 900 rozmów przeprowadzonych w latach 1989-1996 z mieszkańcami wsi i małych miast w ramach zajęć ze studentami Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Badania były prowadzone na terenie Polski (Mazowsze, województwa przemyskie, krośnieńskie i nowosądeckie) oraz poza granicami naszego kraju (Litwa i Białoruś). W przeważającej mierze informatorami byli Polacy wyznania katolickiego oraz Łemkowie, Ukraińcy, Litwini, Białorusini, Cyganie wyznania grekokatolickiego, prawosławnego i katolickiego, Rosjanie (staroobrzędowcy), a także kilku Tatarów (muzułmanie). Pod pojęciem "biblii ludowej" autorka rozumie teksty interpretacyjne zmieniające lub uzupełniające kanoniczną tradycję katolicką o zasady rolniczego etosu. "Biblia ludowa" opiera się na tradycji ustnej, wspieranej tekstami pisanymi odręcznie, np. listami z nieba. Autorka zwraca uwagę, iż fakt ten ma duże znaczenie, gdyż dawniej wartość słowa mó- �285 wionego była o wiele większa niż obecnie, kiedy proporcje uległy całkowitemu odwróceniu. Fakt ten często utrudnia możliwość odczytywania tradycji religijnej, w której słowo samo w sobie jest wiarygodnym świadectwem. Książka składa się z czterech rozdziałów, w których autorka śledzi, w jaki sposób poczucie tożsamości na pograniczach etnicznych, religijnych i językowych wpływa na stopień zróżnicowania wybranych szczegółów danego rytuału i jego symboliki, często mającego drugoplanowe znaczenie z punktu widzenia teologii, lecz urastających do rangi zaświadczeń o przynależności do danej grupy. Anna Torobińska - ODIE PTL Jolanta Ł u g o w s k a, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław 1999, ss. 208, indeks nazwisk. Książka Jolanty Ługowskiej, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, zawiera trzynaście artykułów na temat folkloru oraz różnych form jego obecnoś.f;i w kulturze narodowej. Teksty te zostały ujęte w trzy grupy tematyczne: część 1. "Kultura ludowa - w kręgu paradygmatów"; część 2. ,;Z perspektywy współczesnej - Sytuacje folklorystyczne"; część 3. "W stronę bajki i baśni". Motywację do podjęcia szerszej refleksji nad poszczególnymi zjawiskami kultury ludowej stanowiło dla J. Ługowskiej ,,zetknięcie się z utworami literackimi, które odznaczają się zdeklarowaną przez ich autorów kulturową i semantycznąniesuwerennością" (s. 9), legitymującymi się rodowodem .folklorystycznym i zachowującymi w swej strukturze "pamięć" tego pochodzenia. Kolejność poczynań badawczych natomiast określona została przez założenia metodologiczne komparatystyki literacko-folklorystycznej, sytuującej w centrum swych zainteresowań relacje między tekstami przynależnymi do różnych systemów komunikacyjnych i kulturowych. Zainteresowanie swoistymi układami odniesienia dla konkretnych utworów sprawiło, że w polu widzenia literaturoznawcy pojawiły się zagadnienia związane z kulturą ludową. Przez to pojęcie J. Ługowska rozumie szczególny system znakowy, a także model sytuacji komunikacyjnej, którego główne wyznaczniki to: bezpośredni kontakt między nadawcą a odbiorcą, koncepcja tekstu jako "wspólnej własności", a także oralność i jej psychospołeczne konsekwencje. W praktyce oznacza to przesunięcie badań z konkretnych obrazów kultury ludowej na mechanizmy generujące teksty i warunkujące ich użycie w różnych sytuacjach społecznego bytu. Wartość takiego rozumowania polega przede wszystkim na tym, że odsłaniając wspólną podstawę zróżnicowanych zachowań kulturowych, czyni je mniej egzotycznymi, pomniejsza znaczenie różnic na rzecz wydobycia elementów wspólnych, powtarzalnych w różnych systemach i typach kultury. Książkę rozpoczyna szkic, w którego tytule J. Ługowska stawia pytanie: Folklor tradycyjny-partykularny czy uniwersalny? (s. 14-24). Autorka podsuwa własną odpowiedź, opierając się o prace takich badaczy, jak: J. Burszta, W. Propp, C. Levi-Strauss, J. Łotman, W. Iwanow, W. Toporow, J. i R. Tomiccy, J. Bartmiński, P. Kowalski, E. Fromm, C.G. Jung i in. Nakłania do przesunięcia środka ciężkości z relacji: kultura ludowa kultura narodowa na kultura ludowa - kultura ogólnoludzka. Stąd też zainteresowanie głębokimi, mitycznymi, pokładami kultury ludowej według autorki oznacza jednocześnie poszukiwanie przez uczonego i jego formację kulturową źródeł własnej tożsamości, tożsamości przedstawiciela gatunku homo sapiens. W świetle tak rozumianej uniwersalności, przypisywanej kulturom typu ludowego, zmienić się musi sposób pojmowania po- �286 jęcia partykularyzmu. Wygodniej, zdaniem J. Lugowskiej, byłoby je zastąpić tenninem "lokalność". To, co jednostkowe (lokalne) funkcjonuje w istocie jako przejaw i sposób istnienia tego, co powszechne (uniwersalne). U podstaw całej różnorodności przejawów kultury odnaleźć można wspólne dla nich wzorce, schematy i reguły budowania tekstów. J. Lugowska stwierdza, że taki obraz kultury ludowej i folkloru może zostać skonstruowany jedynie z perspektywy uczonego, spoglądającego na badaną rzeczywistość z intencją dostrzeżenia analogii, nie zaś różnic. W rozważaniach nad lokalnymi i uniwersalnymi aspektami kultury ludowej użyteczna okazać się może także rekonstrukcja punktu widzenia jej "podmiotu". Obraz świata postrzegany przez członków wspólnoty lokalnej jest bowiem zamknięty i kompletny; ten świat jest samowystarczalny, hannonijny i oswojony - "nasz", podczas gdy antropolog lub etnolog widzi w nim szczegóły powszechnych wzorcóW zachowań oraz inwarianty tekstów folkloru, obecnych w repertuarze wielu narodów. Autorka dochodzi także do wniosku, że takie właściwości tekstów folkloru, jak typizacja oraz folklorystyczne wzorce gatunkowe, pozostają w ścisłym związku z kwestią uniwersalnych aspektów kultury tradycyjnej. Pojęcie "uniwersalny" rozumie tutaj jako możliwość wykorzystania tego samego elementu kultury w zróżnicowanych sytuacjach i kontekstach. Jako przykład podaje modele fabularne bajki, które zdolne są przeniknąć poza granice folkloru, np. do popularnego romansu lub filmu. Referowany tekst zamyka teza, że w folklorystycznym dziedzictwie prawdziwie uniwersalne są nie tematy, wątki, kreacje bohaterów czy też tzw. wartości, lecz ogólne modele komunikacyjne i wzorce gatunkowe, ukształtowane w warunkach antropologicznie pojmowanej kultury ludowej. Problemom z tego kręgu poświęcone jest następne studium, Współczesne sytuacje wykonawcze tradycyjnych tekstów folkloru narracyjnego (s. 25-36). Na jego wstępie autorka przypomina o wadze pojęcia "sytuacji wykonawczej" dla analizy sensu i pragmatycznego aspektu utworu folklorystycznego. Sytuacja wykonawcza definiowana jest nie tylko jako teatralna rama tekstu werbalnego, ale również jako zbiór czynników warunkujących przebieg komunikacji językowej, ogólny charakter tego procesu, a także rodzaj przekazywanych treści. Na podstawie kryteriów fonnalnych 1. Ługowska wyodrębnia trzy typy współczesnych sytuacji wykonawczych tekstów folkloru. Pierwszy z nich stanowi kontynuację sytuacji charakterystycznych dla kultury tradycyjnej, zdominowanej przez słowo mówione i opiera się na zasadzie równorzędności społecznej i kulturowej uczestników procesu komunikacji fólklorystycznej. Współcześnie "akcja wymieniania się przekazami słownymi" (s. 27) może odbywać się wszędzie tam, gdzie dochodzi do spotkania osób dysponujących wspólnym doświadczeniem i typem kulturowej edukacji. Wymiana ta według J. Lugowskiej nie wiąże się już ze swoistą rytualizacją społecznych zachowań, których specyficzną scenerię stanowiło bezpieczne wnętrze chłopskiej chaty. Dwa następne wyróżnione przez autorkę typy współczesnych sytuacji wykonawczych tradycyjnych tekstów folkloru mieszczą się w modelu współczesnej kultury narodowej - pluralistycznej, dysponującej zróżnicowanymi środkami i technikami przekazu, otwartej na dialog z różnymi subkulturami środowiskowymi. Jeden z tych typów wiąże się z działaniami animatorów kultury ludowej, którzy warunki dla przetrwania dawnych zwyczajów i tradycji gawędziarskich widzą w postaci świadomie zainscenizowanej, w oderwaniu od pierwotnego kontekstu społecznego, kulturowego i egzystencjalnego. Badaczka podkreśla fakt, że mówiąc o tym rodzaju sytuacji wykonawczej, nieprzypadkowo używa się określeń: impreza, występ, program, kostium, kojarzących się ze sferą popularnej rozrywki, stanowiącej część kultury masowej. Natomiast ostatni z omawianych przez autorkę typów sytuacji wykonawczych realizująradio, telewizja, kasety wideo oraz kasety magnetofonowe. Przekaz medialny ma na celu zintensyfikowanie i ożywienie sponta- �287 nicznej.komunikacji językowej i kulturowej opartej na słowie mówionym, prowadzącej do swoistej restauracji lokalnych i ponad lokalnych wspólnot. Następnie J. Ługowska dzieli się obserwacjami dotyczącymi społecznego życia anegdoty i szczególnego typu "konkursowych" karier gawędziarzy-humorystów. Artykuł kończy apelem o to, byśmy koncentrując się na "scenie", na której odbywa się folklorystyczny spektakl - pamiętali o konwencjonalnym charakterze prezentowanego widowiska. Pierwszą część omawianej publikacji zamyka tekst Rola kontekstu w procesie kształtowania się kulturowych znaczeń tekstów folkloru (s. 37-53), w którym wyznaczone zostało jedno z pilnych zadań dla folklorystyki: gromadzenie wszystkich dostępnych wariantów określonych typów tekstów oraz opis i analiza sposobów łączenia się w żywym folklorze "ciągów" narracyjnych. W części drugiej J. Ługowska podjęła problematykę folkloryzmu - zjawiska, którego oceny dalekie są od jednoznaczności. Wzięła pod uwagę te formy prezentacji treści genetycznie ludowych i współcześnie za ludowe uważanych, które wiążą się z takimi instytucjami życia kulturalnego, jak festiwale, przeglądy, konkursy, cepeliady itp. Autorka dokonała analizy i oceny różnych koncepcji promowania i dokumentowania treści oraz wartości genetycznie ludowych. Pierwszy tekst omawianej części nosi tytuł "Zadój" w Górach Sowich - tradycja i współczesność (s. 57-64). Rozpoczyna go teza, że współczesność przyniosła kres większości dawnych obrzędów kalendarzowych, których ślad odnaleźć można jedynie w zapisach etnografów i źródłach literackich. Jednak niektóre z nich, wydobyte z głębokich pokładów zbiorowej pamięci, przedstawiane są w przeważającej części nieludowej publiczności. Z sytuacją taką mamy do czynienia w przypadku prezentowanego przez górali czadeckich w scenerii Gór Sowich widowiska folklorystycznego, nawiązującego do starego obrzędu zadoju - wiosennego wypędzania owiec na hale. Autorka poświęca kilka słów genezie tego obrzędu, jego znaczeniu w życiu pasterzy i opisowi odświętnego charakteru współczesnego spotkania w Rościszowie-Potoczku. Zarysowuje tym samym proces przekształcania się dawnego obrzędu w dzisiejszą "imprezę". Podaje także wiele argumentów wspierających tezę o nieautentyczności zadoju. Dodaje zarazem, że wszystkie zjawiska, towarzyszące przemianom, jakim współcześnie podlega kultura ludowa, stanowią naturalną ich konsekwencję i wiążą się z no•••• 'Ymi środkami przekazu, głównie o masowym charakterze. Jednakże według J. Ługowskiej omawiane widowisko sprawia wrażenie bardziej prawdziwego, niż większość realizacji ludowych obrzędów, jakie obejrzeć można na różnego rodzaju konkursach i festiwalach folklorystycznych. Tym ostatnim poświęcony jest następny artykuł omawianej części: Funkcjefestiwali folkloru we współczesnej rzeczywistości kulturowej (s. 65-76). Autorka skoncentrowała się na dwu festiwalach o ustabilizowanej formule organizacyjnej, od lat budzących żywe zainteresowanie zarówno wśród profesjonalistów, jak i tzw. zwykłych odbiorców. Są to: Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą oraz Międzynarodowy Festiwal Ziem Górskich w Zakopanem. Obie imprezy mają ponad trzydziestoletnią tradycję, świadczącą o tym, że są specyficznymi fenomenami życia kulturalnego, których powtarzalność i tradycyjność stanowią gwarancję ich wysokiej rangi. Oba festiwale zrodziły się z inicjatywy miłośników dawnego ludowego zwyczaju wspólnego śpiewania, oba ewoluowały w stronę wzbogacania i uatrakcyjniania oferty programowej, a także cieszą się zainteresowaniem mass mediów. Wymienione podobieństwa nie oznaczająjednak zbieżności koncepcji: mamy tu do czynienia z różnymi sposobami pojmowania "święta folkloru", a także z odmiennymi koncepcjami popularyzacji folklorystycznych tradycji wśród nie ludowej publiczności. Formuła organizacyjna FKiŚL związana jest bowiem wyraźnie z "opcjąjurorów-ekspertów", dzięki czemu festiwal ten w istotny sposób przyczynia się do wzbogacenia dokumentacji folklorystycznej, chroniąc przed zapomnieniem �288 wiele wartościowych utworów ludowych. J. Lugowska bardzo zdecydowanie podkreśla fakt, że pokłosie festiwalu - kolejne tomy Kazimierskich nut w opracowaniu Jana Adamowskiego to niewątpliwie jedno z największych osiągnięć kazimierskiej imprezy. Badaczka analizuje i pozytywnie ocenia także aspekt promocji ideałów kulturowej autentyczności, partyturę ról przewidzianych dla odbiorcy, metody eksploatacji źródeł ludowych, jakie zakładają or~anizatorzy omawianego festiwalu. W porównaniu z FKiSL organizatorzy Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich zmierzają do stabilizacji formuły organizacyjnej w większym stopniu uwzględniającej preferencje i zainteresowania "zwykłych" odbiorców. Uczestnicy MFZG pragną przedstawić publiczności - jak czytamy w "Gazecie Festiwalowej" - atrakcyjny program, żądni są uznania, oklasków, entuzjazmu. W podsumowaniu referowanego artykułu J. Lugowska stwierdza, że omawiane festiwale potraktować można jako egzemplifikację dwu różnych koncepcji ukazywania treści genetycznie ludowych i upowszechniania wiedzy o folklorze wśród nieludowej publiczności. Pierwsza (zwłaszcza konkursowa część FKiŚL) ewoluuje w stronę pokazów "studyjnych", skierowanych do widzów wyrobionych i odpowiednio przygotowanych. Druga (festiwal zakopiański) stara się uzgodnić formę i treść występów z określonym modelem współczesnej kultury masowej i sprostać oczekiwaniom typowego konsumenta kultury popularnej. Jak wynika więc z omawianego szkicu J. Lugowskiej, festiwal kazimierski w stosunku do dawnej tradycji pełni funkcję tak inwentaryzacyjną, co i inspirującą i stymulacyjną, dlatego jego formuła oceniona została bardzo wysoko. W następnym artykule, Pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej (s. 77-94), autorka zwraca uwagę na zagadnienie specyficznie ludowej recepcji maryjnych uroczystości oraz określa ich funkcję i miejsce w całokształcie kultury religijnej. Wskazuje te konteksty kultury ludowej i szerzej - narodowej, które decydują o popularności misterium maryjnego, przyciągającego do Kalwarii Zebrzydowskiej rzesze pątników. W tym celu przytacza genezę kalwaryjskich obchodów dróżkowych, których historia sięga początku XVII wieku, dodając opis przebiegu tego obrzędu. Skupia się tu zwłaszcza na różnicach między XIX-wieczną formą obchodzenia pogrzebu i tryumfu Matki Boskiej a współczesnym ksztahem uroczystości. Przez lata dokonało się znaczne upodobnienie procesji żałobnej i radosnego obchodu Wniebowzięcia. Chcąc natomiast dociec fenomenu ogromnej popularności omawianych obrzędów, 1. Lugowska sięga do prac Ojców Kościoła i stwierdza, że właśnie eksponowana w kulturze religijnej Wschodu i Zachodu rola Matki Boskiej jako pośredniczki między Bogiem a ludźmi, zadecydowała o niezwykle żywym i emocjonalnie nasyconym kulcie maryjnym, przejawiającym się m.in. w publicznym obchodzeniu święta Zaśnięcia NMP na Wschodzie już w IV wieku. Pątnikami zaś zdaniem 1. Lugowskiej od setek lat kieruje głód wiadomości na temat realiów bytowania Świętej Rodziny, a także przeżywania przez Jej członków najważniejszych sytuacji egzystencjalnych człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem momentu "dobrej śmierci", który zaliczony jest do ogólnego systemu aksjologicznego kultury ludowej. W tym miejscu J. Lugowska przypomina, że sanktuarium maryjne w Kalwarii od momentu swego powstania odwiedzane było naj liczniej przez pielgrzymki ludowe, stąd formy rytualne najpopulamiejszych nabożeństw uwzględnić musiały wyobrażenia bliskie ich uczestnikom (akulturacja). Badaczka przeprowadza więc krótką analizę naj istotniejszych z punktu widzenia uczestnika kultury ludowej cech dostojnego i godnego pogrzebu. Opisuje także przejawy specyficznie polskiej religijności, zwłaszcza maryjnej. Kończy swoją wypowiedź stwierdzeniem, iż kulturowa pozycja Kalwarii Zebrzydowskiej opiera się na opozycji doczesności i wieczności, życia i śmierci, materii i ducha. Rozgrywające się tam misterium pogrzebu i tryumfu staje się w tej perspektywie apoteozą przezwyciężenia śmierci, życia i wieczności. �289 Trzecia część omawianego zbioru poświęcona jest problematyce bajki i baśni. Szczegółowym zagadnieniom z tej gałęzi genologii poświęcone są następujące artykuły: W kręgu Amora i Psyche (s. 109-128), Baśń ludowa w transkrypcji literackiej (" O Bartku doktorze" Elżbiety Ostrowskiej) (s. 129-140), Baśń w twórczości Janusza Korczaka (s. 141-161), Kapitan Ali ijego załoga w świecie wielkiej zabawy (O "Menażerii kapitana Ali" Ludwika Jerzego Kerna) (s. 162-176), Strachy i demony w krainie Muminków (Bohaterowie negatywni cyklu Tove Jansson wobec tradycyjnego wzorca baśni dla dzieci) (s. 177-190), Funkcje motywów baśniowych w "Opowieściach z Narni" C. S. Lewisa (s. 191-204). W szkicu Sytuacja komunikacyjna bajki (s. 97-108) J. Ługowska wyjaśnia swoje zainteresowanie gatunkiem bajki. Uwaźa, że niewiele jest gatunków, które jak bajka magiczna (zwana też baśnią) przekraczałyby próg dziecinnych lektur, by kształtować głęboki poziom znaczeń licznych dzieł literatury wysokoartystycznej. Autorka zakłada zarazem, że właściwości tego gatunku wywodzą się z archaicznych pokładów kultury ludowej i nawiązują do reguł myślenia mitycznego. Za A. JolIesem zalicza zatem struktury bajkowe do tak zwanych form prostych, których prymarna forma związana była ze słowem mówionym. Podkreśla zarazem, że wyeksponowania i szczegółowego przebadania wymaga związek baśni z folklorem. Realia typu folklorystycznego, czyli bezpośredni, fizyczny kontakt opowiadającego ze słuchaczami, ich wzajemna zażyłość, wspólny zakres wiedzy i upodobań, a także charakterystyczny podział ról w procesie komunikacyjnym, tworzą naturalne środowisko bajki. Stają się też punktem wyjścia do rekonstrukcji sytuacji nadawczo-odbiorczej omawianego gatunku. Już bowiem formuły inicjalne, sygnalizując ustny charakter przekazu, świadczą o wielokrotności aktów przekazywania tych samych lub podobnych fabuł, zapowiadają gawędziarski ton opowieści, zorientowany na odbiorcę, a także włączanie go w różnym stopniu w proces kształtowania fabuły baśniowej. Przeciętnemu odbiorcy zaś znana jest spora liczba baśniowych wątków i bohaterów, jak też prezentowany przez teksty tego gatunku system wartości. Bajeczka przecież uczy świata baśniowego, ale też kształtuje wrażliwość na urodę słowa, piękno wykreowanego obrazu i na walory gry wyobraźni. Zdaniem J. Łotmana, bajka należy do gatunków precedensowych, wzbogacających informacyjny potencjał kultury, dlatego według autorki recenzowanej pracy przez bajkę wiedzie droga do zdobycia niezbędnego doświadczenia kulturowego. Zbiór szkiców Jolanty Ługowskiej jest pozycją niezwykle cenną zarówno dla antropologów kultury, historyków, literaturoznawców, genologów, folklorystów, a nawet psychologów okresu dojrzewania. Trafne obserwacje i szeroką perspektywę badawczą łączy bowiem autorka z pogłębioną, kompetentną analizą i wnikliwą oceną procesów rządzących współczesną literaturą i kulturą, dla których punktem odniesienia są formy i wartości kultury tradycyjnej. Katarzyna Smyk Od źródeł Wisły... Wiersze i gawędy wiślan, red. A. Oczkowska, słowo wstępne i biogramy twórców M. Oczkowski, Stowarzyszenie "Grupa Twórców Wiślanie", Wisła 2000, ss. 360. Poszukując materiałów mogących być przedmiotem dociekań naukowych, etnograf sięga do różnych źródeł, bo tego wymaga jego warsztat pracy. Najcenniejszymi bez wątpienia są te, które pochodzą z bezpośredniego przekazu ustnego, a których uzyskanie nie zawsze jest możliwe. Zbliżonymi do nich - pod względem wartości merytorycznej - �290 mogą być również treści wyrażone w formie literackiej, stanowiące element uzupełniający lub nawet weryfikacyjny, a niekiedy i poznawczy. Do tego rodzaju źródeł należą niektóre teksty, składające się na opublikowany zbiór wierszy i gawęd mieszkańców Wisły (251 propozycji), ujęte w tytułowane rozdziały, mieszczące dorobek twórczy: Ireny Branc, Z wiślańskich gróni; Zuzanny Bujok, Wisła w moich oczach; Władysławy Maryniok--eieślarowej, Wisło moja, Wisło; Pawła Lazara, Słowem malowane oraz Marii Szturc, Rok w Wiśle. Jako członkowie Stowarzyszenia "Grupa Twórców Wiślanie" (działającego od 1991 roku, a zarejestrowanego w 1999 przy Muzeum Beskidzkim w Wiśle), autorzy ci uczestniczą w wielu konkursach folklorystycznych, a o ich dorobku twórczym i artystycznym informują zamieszczone w książce krótkie biogramy. Prezentowana publikacja - rozpatrywana w aspekcie etnologicznym - dostarcza interesującego, aczkolwiek wyrywkowego i niepełnego, bo zdeterminowanego wybraną przez jej autorów stylistyką, materiału fotograficznego, odnoszącego się do fragmentów tradycyjnej kultury ludowej Wisły i okolic, życia jej mieszkańców, zwyczajów i obyczajów, dawnych wierzeń, zdarzeń niecodziennych, jubileuszy i ważnych dla społeczności lokalnej uroczystości. W kontekście tematyki podejmowanej w publikacji, zamieszczone teksty, obok poetyckiej formy wyrazu uczuć autorów do własnej "małej ojczyzny" i jej niewątpliwych uroków czy tęsknoty za czasem minionym, są rodzajem dokumentacji dziedzictwa kulturowego poprzez zawarte w nich obrazy życia codziennego i świątecznego, zachowane w pamięci z okresu dzieciństwa i młodości. W tym miejscu istotne jest podkreślenie faktu, iż autorzy tego zbioru urodzili się i dorastali we wsi Wisła - miejscowości uzdrowiskowej i turystycznej, która status miasta otrzymała dopiero w 1962 roku. Byli więc świadkami wielostronnych przemian (kulturowych, społecznych, urbanistycznych itp.), uczestniczyli w przekształceniach, zmieniających na ich oczach tradycyjną wieś rodzinną w miasto, w którym coraz mniej było już miejsca na obrzędy i zwyczaje praktykowane niegdyś w ich domach. Wątek przemian, których "gorący ślad" znalazł odzwierciedlenie w treści niektórych wierszy, stał się dodatkowym walorem o charakterze historyczno-etnograficznym. Aspekt ten podnoszą: I. Branc, Uzdrowisko, Teraźniejsza Wisła, czy Wł. Maryniok--eieślarowa w wierszach: Przemijani i Czas, Zaduma, Tak tu hańdownij bywało, Hańdawne czasy, pisząc między innymi, iż w procesie przekształcania rodzinnej wsi w miasto czas "zbocza willami wystroił / w szate miejskó prziodzioł / Po halach zetrził ślady / strój dziadów z goroli zdziyroł ..." (Przemijani); w innym wierszu autorka daje wyraz swoim obawom czy "nowe / Przeszłości / Nie zadusi ślady" (Rozterki). Różnorodność faktów etnograficznych, jaka wypełnia między innymi strony tej książki, wprowadza w klimat zarówno tradycyjnej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, jak i swoistego kolorytu życia mieszkańców Beskidu Śląskiego. Autorzy poprzez wybrany przez siebie środek wyrazu (wiersz, proza) dostarczają opisów zachowanych w pamięci fragmentów dziedzictwa kulturowego, które można ująć w kilka grup tematycznych. Są to: 1. obrzędy doroczne i rodzinne, 2. zachowania obyczajowe, 3. prace gospodarskie związane z cyklem wegetacyjnym, 4. zwyczajowe formy współpracy, 5. dziecko wiejskie, 6. starość, 7. pożywienie, 8. wierzenia w istoty nadprzyrodzone, podania oraz kategoria wierszy retleksyjno-retrospektywnych, nawiązujących do przeobrażeń kulturowo-społecznych, a także wiersze o tematyce przyrodniczo-środowiskowej, religijnej i upamiętniającej istotne dla autorów wydarzenia. Grupę pierwszą reprezentują obrzędy okresu Bożego Narodzenia i towarzyszące im zwyczaje (np. odwiedzanie domów przez tzw. Mikołajów, kolędowanie w dniu św. Szczepana, przygotowania towarzyszące wieczerzy wigilijnej wraz z opisem podanych potraw oraz niepowtarzalną atmosferą tego wieczoru), jak również zwyczajowe zachowania i wróżby matrymonialne, związane z dniem wigilijnym przedstawione w wierszach i gawędach: �291 Wł. Maryniok-Cieślarowej, Kolędnicy, Starczyno wiślańsko wi/ija; M. Szturc, Gody; Z. Bujok, Downa wilija, Hańdowna wi/ija, Dzień św. Szczepana, Pastuszkowie, Mikołoje. Czas wiosny i związanych z jej nadejściem zwyczajów chodzenia po wsi z gaikiem przybliża Z. Bujok w wierszu Maiczkule, pisząc m.in.: "Idą przez wieś «Moiczkule» / Wiater smreczek głoszcze czule / Goiczek piekny, zielony / Przez dziełuszki przystrojony. / Na goiczku wiszą splatki / Wróżą gazdowi dostatki. / Gaźdźinie zaś miłość, zgodę, / Zdrowie i wielką urodę". Z kolei zwyczaje towarzyszące przełomowym okresom życia człowieka oddają wiersze Wł. Maryniok-Cieślarowej, Jura i Ostatnio cesta. Pierwszy z nich nawiązuje do tradycyjnych chrzcin z dawnym zwyczajem wstępowania rodziców chrzestnych do karczmy, po dokonanej w kościele ceremonii chrztu. Został on stosunkowo szybko ograniczony wyłącznie do gości, a następnie zniesiony w związku z gubieniem noworodków przez nietrzeźwych rodziców chrzestnych, powracających z gospody do domu, co w formie lapidarnego szkicu tak ujęła autorka ,.;z kościoła do karczmy wszyscy pospół gnali, / Sóm karczmorz przed nimi dźwiyrze rozwiyrali. / Kwaterek po stole gensto nastawiali, / Za Jurowe zdrowi dłógo popijali / Ciynszko im do gróia szło się po te spatki, / Z Juró pod pazuchó, nie było to lechki / (...) Nie dłógo jednak radości starczyło, / Bo larmo się naroz okropne zrobiło / Kiej w pierzinach pustke, / Miast Jury dozdrzili / chyba nieboraczka w zomientach stracili ..." (Jura). Drugi z wymienionych wierszy - Ostatnia cesta - jest opisem pogrzebu wiejskiego, ostatniej drogi górala. Zachowania obyczajowe, dotyczące przede wszystkim tradycyjnych zalotów, stały się kanwą, na której tle w sposób niezwykle żywy i dowcipny przedstawiono tak w formie wierszy (Z. Bujok, Jónkowe zalety), jak i gawęd (WI. Maryniok-Cieślarowa, Janowe przigody - gawęda wiślańska) dawny, miejscowy zwyczaj nocowania chłopców u dziewcząt oraz skutki nadużywania przez panny tego usankcjonowanego zwyczajem zachowania (Gawęda a Werónce, co na zolyty do pachołka chodzowa/a, autorka jak wyżej). Praca stanowiła dla mieszkańców wsi istotę życia, wiążąc ich z ziemią i gospodarstwem. Stąd też wśród tematów wybieranych przez autorów do ich poetyckiego przedstawienia znalazły się takie, które przybliżają trud codzienny górala: prace żniwne wraz z dawnymi technikami koszenia i sprzętu (Z. Bujok, Dawniejsze lato; I. Branc, Sianokosy), przedstawiają kalendarz prac jesiennych, m.in. kopanie ziemniaków, kiszenie kapusty, przygotowywanie ściółki i paszy dla bydła, omłoty, strzyżenie owiec, gręplowanie wełny, łuskanie fasoli (Z. Bujok, Jesień u Gazdów) czy zajęcia zimowe, jak np. przędzenie lnu i jego obróbka (M. Szturc, Kądziel). Niektóre z prezentowanych wierszy ukazujące życie i pracę pasterzy mieszczą w sobie refleksyjne odniesienia do współczesności (M. Szturc, Ło sa/aszach), podobnie jak w innych wierszach tej autorki, rejestrującej jeden z ginących zawodów - kowalstwo (Kuźnia, Staro kuźnia). O trudach pracy i życia górala pisze WI. Maryniok-Cieślarowa w wierszu Kamiynny zogón. Natomiast w innym, zatytułowanym WjJszcyrbióno misa, autorka kreśli realistyczny obraz biedy góralskiej, w zatrzymanym jak w kadrze obrazie posiłku spożywanym przez wielodzietną rodzinę ze wspólnej miski. Życie w tradycyjnej społeczności wiejskiej determinowane m.in. wspólnotą interesów, określało również system zwyczajowych zachowań w postaci pomocy sąsiedzkiej, związanej z wspólnymi pracami przy darciu pierza, kopaniu ziemniaków czy uboju świń na jesieni oraz towarzyszącym im poczęstunkiem i specyficznym klimatem, właściwym tego rodzaju zajęciom. Ilustracją takich zachowań i postaw należących dzisiaj, generalnie rzecz biorąc, do przeżytków, są wiersze: Z. Bujok, Pobaby na Wiśle, Jesień u Gazdów, M. Szturc, Pobaba, Szkubaczki i Świniobici czy I. Branc, Wiślańskie szpryki. Natomiast gawęda tej ostatniej autorki (Jak się dawni w gróniach kopało ziemniaki) oddaje atmosferę po baby, związanej z jesiennymi wykopkami oraz dostarcza interesującego �292 materiału faktograficznego nie tylko na temat wykonywanego zajęcia, ale i posiłków przygotowanych dla pobabników przez gaździnę oraz rozliczeń z po baby. Dziecko w rodzinie wiejskiej zajmowało różne pozycje, zmieniające się wraz zjego dorastaniem, o czym w swoich wierszach pisze M. Szturc, ukazując życie, podobnie jak Z. Bujok w wierszach Szkolniczek, WIŚlańskoszkoła, szkicując losy siedmiolatka idącego po raz pierwszy do szkoły: jego ubiór, wyposażenie, ale też i obowiązki w czasie wolnym od nauki. Strofy swoich wierszy autorzy poświęcili także ludziom starszym, upamiętniając niekiedy swoich bliskich, a zawarte w nich reflekcje zdają się odbiciem przemyśleń własnych lub może ich bliskich na temat okresu starości (M. Szturc, Prośba starzików, Losu dzieje; I. Branc, Stareczka, Starzy gazdowie). Ilustrują one także możliwości startu życiowego młodych konfrontowane z życiem dziadków (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Starzika wnuczek ukochany). Wątek starości i ludzi starych przewija się w różnym nasileniu u autorów zbioru, ukazując dziadków również w roli opiekunów wnuków: "Starzik siedzó pod ścianó / Wygrzywajó kosteczki / Demek puszczajó w kółeczkach / Ze starej fajeczki. / Na wnuki dowajó pozór, / kiere cieszó łoko" (Z. Bujok, Lato), ależ też animatorów dawnych wierzeń (P. Lazar, Starzykowe wspóminki). "Pełno jizba wóni świyżego chlebiczka / Co mo dwie skórki - jak niesie pieśniczka. / Jedna ze spodku, co się w nió puko, / Z wyrchu co się blyszczy je kminke posuto. / Jak mamulka chlebiczek napoczenali, / Dycki go prawó rękó z wyrchu przeżegnali, / To był ten szacunek, nauka za młodzi, / Że się chlebiczek roz do roka rodzi. / A jakby też niełopatrznie skibki kónsek spadło, / Z wdzieczności się na nió pocałunek kładło" (I. Branc, Chlebiczek). Przytoczony fragment wprowadza do kolejnej grupy wierszy poruszających temat pożywienia zarówno tego otaczanego wyjątkowym szacunkiem chleba (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Chlebiczek moji) mamy), jak i spożywanych na co dzień potraw śląskich, których sposoby przygotowywania podaje np. M. Szturc w wierszach Wislańsko ziemia i Krepliki czy I. Branc we wspomnianym już wierszu Wiślańskie szpyrki oraz jadła świątecznego Jako naszo starka hańdowni) piykli kołocze na Gody; także sygnalizowana już wcześniej Hańdowno wili)a (oba wiersze Z. Bujok). Dawne wierzenia w świat istot nadprzyrodzonych, podania i legendy, które były tematem opowieści dziadków, autorzy prezentują w postaci wiersza np. P. Lazara, Starzykowe wspóminki, częściej jednak jako gawędę będącą pełniejszą formą wyrazu. Należą do nich m.in.: Z. Bujok, Gawęda ło bandurkach, Gawęda o łutopcach, Gawęda ło sotónach, Gadzi czary, Dolina Paterczok, Straszydło na miedzy; Wł. Maryniok-Cieślarowej, Wiślańsko gawęda o straszokach, Legenda o jawornicki) gaździnie, co śmierć niechcóncy na bryczke przibrała, "O czarowniku Żaku wiślańsko legenda, Wiślańsko gawęda o Pawliczku, co z dudławej gruszy skarby powykłodoł, Wiślańsko legenda o zbóju Proćpaku; M. Szturc, Cieszynianka. Do grupy tej można również włączyć zapomniany już folklor zbójnicki, ożywający w wierszach P. Lazara, I Jidó Zbuje, Zbujnik, Dołu dolinó, Śmierć zbujnika, Świat baśniowy. "Tematyka utworów składających się na prezentowany zbiór literackiej wypowiedzi obejmuje także wiersze charakteryzujące się wnikliwą analizą rzeczywistości otaczającej autorów, uzewnętrzniającą się w postaci bądź to ironicznego obrazu współczesnej codzienności (P. Lazar, Dzisiejsze czasy), ale też spostrzeżeń, refleksji, a nawet obaw dotyczących: opuszczania przez młodych rodzinnych stron, ponieważ "Dzieci sobie rychło chleb w mieście zdobyły / Na wieś wcale potem już nie powróciły" (M. Szturc, Losu dzieje; także I. Branc, Staro chałupko); podkreślanych przemian obyczajowych i zmian w zakresie dotychczasowego systemu wartości (L Branc, Pinióndze; Wł. Maryniok-Cieślarowa, Gróniczek), a także dostrzeganego przez autorów procesu przewartościowywania ocen względem własnej kultury oraz postaw i więzi społecznej, czemu dała wyraz Wł. Maryniok-Cieślarowa w wierszu Tacy byli: �293 "Równymi se byli I Pokil skrómność trwała I I miłość do gróni I Prowdziwo wielkucno I Pokil na mamóne I Nie przejarmaczyli ziemi i mowy I Swych dziadów / Najczystszej". L Branc zastanawiając się nad tożsamością współczesnego mieszkańca Wisły (Kto jest Wiślaninem), krytycznie ocenia jego postawę, pisząc m.in.: " ...zapomniał Wiślanin, skąd jego korzenie I I zataił skromne góralskie pochodzenie I Czego się wstydził - drewnianej ubogiej chatki? I Pracowitych biednych przodków? Ojca? Może Matki? I Wiary co pod strzechami gdzieniegdzie do dzisiaj przetrwała I (..) Wnet Wiślanin ojcowiznę przeliczył na wartość «złotego» l, Szybko zapomniał ścieżki, gdzie starej chaty podwoje I Wkrótce też «złote» wymienił na żelazo i stroje I Wyparł się swoich przodków, nowym innym bogactwem się chlubił, I Lecz po swej drodze Życia wspomnienia naj piękniejsze zgubił". Wątkiem przewijającym się wśród poruszanych tematów jest także język "ojców i dziadów", gwara, którą tak opisuje WI. Maryniok-Cieślarowa: "Kamienisto jak ziymeczka I Jak strumyczków jęk mrukliwo / Jako poszum jedli hymo I Jako biyda I Tak wstydliwo I Rosła z nami tu wiekami I Była w nas i nami była I Pańskij gemby nie kalała I Jeny z nami / W zgodzie Żyła" (Starzików naszych mowa). Inna autorka, szkicując współczesny status gwary poprzez jej personifikację, podnosi zagadnienie procesu jej znikania: "Chodzisz jako Starka między ludziami, kluczkami się podpiyrosz, I Tu kapke postękosz, tam ponarzykosz, wyrazy do dzichty zbiyrosz. I Żol mi cie łokropnie, że cie tak powalił czas gańby i teraźniejszości, I Bo inkszy już akcent, nowszo już mowa we wiślańskich chałupach gości" (L Branc, Wiślańsko gwara); podobną w wymowie troskę zawierają strofY P. Lazara w wierszu Góroiski słóweczko. Kolejna poetycka wypowiedź na temat gwary zdaje się posiadać bardziej optymistyczny akcent, wskazujący na odradzanie się języka przodków: "Już nie płacze, nie stęko / Gwara co w zapómniyniu trwała I W szędzi odrodzo się teraz I Aji do serc młodych już się dostała" (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Zastękano gwara). Wiele miejsca autorzy poświęcili w swoich wierszach oddaniu niepowtarzalnego piękna okolic Wisły i Beskidu Śląskiego w różnych porach roku (np. Z. Bujok, Zima we Wiśle, Wiosna, Nasza rzeka, Dwie siostrzyce; M. Szturc, Jesień, Rzeka Wisła; Lazar, Moje Lasy), podkreślając tym samym ich przywiązanie do miejsca urodzenia (P. Lazar, Ziemia rodzinna; Wł. Maryniok-Cieślarowa, Piękno, Góralsko miłość). Zaangażowanie emocjonalne autorów, talent literacki umożliwiły realistyczne oddanie uroków natury poprzez uosobienie jej zjawisk. Przykładem jest wiersz Z. Bujok, Siwo mgliczko, w którym autorka przedstawiając mgłę w postaci staruszki, dostarcza również opisu elementów stroju góralskiego: "Czepiec szumny z pajenczeny I Tkany drobniuteczko I Jakla w kwiotki, lónta szaro, I Szatko bieluteczko. I Lobleczóno jak stareczka, I Kluczkó się podpiyro". Wśród wierszy utrwalających wydarzenia istotne dla mieszkańców znalazły się strofY napisane z okazji trzydziestopięciolecia Tygodnia Kultury Beskidzkiej (2. Bujok, Natrzycetpięćleci TKB), otwarcia wystaw w Muzeum w Wiśle (M. Szturc, Muzeum wiślańskie, "Wiślanie Wystawa Grupy" na TKB '95, »ystawa "Wiślan" na TKB "U Niedźwiedzia" '96, Spotkanie z muzyką i śpiewem góralskim), budowy pomnika kompozytora Jana Sztwiertni i uczczenia jego pamięci (L Branc, Ocalić od zapomnienia; WI. Maryniok-Cieślarowa, Jónek - ku pamięci Jana Sztwiertni), podobnie jak wiersz WI. Maryniok-Cieślarowej, oddający hołd innemu miłośnikowi i autorowi nut góralskich, Adamowi Niedobie, który tak jak ten pierwszy zginął w obozie koncentracyjnym (Adamowi Niedohie), jak również okolicznościowe, skierowane do odwiedzających Beskid Śląski turystów, wczasowiczów, zachwalające uroki tej ziemi oraz miejscowe potrawy Z. Bujok, Powitani wczasowiczów, Hej! Paniczki, Panoczkowie, Powitani). Tematyka wierszy niewątpliwie "sercem pisanych" sprowadza się więc do obrazów życia, zatrzymanych w pamięci fragmentów tradycyjnej śląskiej kultury, która w postaci �294 przedstawionych tu przykładów nie znajduje już odpowiednika we współczesności. Prezentowane treści nie stanowiąjednak wyłącznie martwego rejestru faktów, co osiągnięto poprzez przekazanie ich gwarą, jaką posługują się - w różnym stopniu - autorzy, z charakteryzującym teksty poczuciem humoru, uwidocznionym szczególnie w gawędach. Wykorzystanie ,języka ojców" dla pełniejszego oddania przekazywanych obrazów jest niewątpliwie dodatkowym, ważnym akcentem, podnoszącym ich wartość, jednakże z powodu braku słownika wyrażeń gwarowych, dogłębne ich zrozumienie zawęża krąg odbiorców do ludności śląskiej, językoznawców i etnologów. Teksty uzupełnia ciekawa szata graficzna, ilustrująca niektóre wytwory rodzimej spuścizny (strój, sprzęty domowe, narzędzia pracy, architektura itp.), których wykonawcami są J. Chmiela, B. Heczko, P. Lazar i M. Setkowicz. Dla etnologa publikacja ta, pomimo pewnej wybiórczości, a niekiedy i niepełności podawanych faktów, stanowi wartościowy materiał badawczy; rejestruje bowiem zjawiska, które odeszły i odchodzą w przeszłość. Z tych też względów zarówno zbiór wierszy i gawęd oraz zaangażowanie, jakie autorzy włożyli w przelanie na papier dyktowanych potrzebą chwili obrazów przeszłości, wspomnień z dzieciństwa i atmosfery tamtych dni, zasługuje na uwagę. Dokumentacja zjawisk kultury nie tylko stanowi o własnej tożsamości, a więc i poczuciu przynależności do kraju, regionu, społeczności lokalnej czy rodziny, ale składa się na kulturę narodu, co zdaje się być nie bez znaczenia w dobie bardzo szybkich przemian w każdej dziedzinie życia. To bowiem, co zapisane, staje się niepowtarzalnym, utrwalonym przekazem dorobku wielu pokoleń, dziedzictwem kulturowym, a świadomość własnych korzeni pozwala na samookreślenie i znalezienie swojego miejsca na ziemi: "I choć kiedyś czas posrebrzy włosy mi siwizną - / Ty wciąż dla mnie będziesz - Mą małą ojczyzną" deklaruje I. Branc w wierszu Moja Wisła. Publikacja jest więc zjednej strony przykładem podtrzymywania pewnych treści w przekazach ustnych, a z drugiej strony pragnieniem ich utrwalenia w celu przekazania następnym pokoleniom tego, co dla mieszkańców Wisły, Beskidu Śląskiego jest najważniejsze. Urszula Lehr Jan P e r s z o n, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1999, s. 614, fot., mapy. Od zarania ludzkiej cywilizacji śmierć postrzegana była jako nieuchronny kres ziemskiej wędrówki człowieka, przemijalności, a zarazem odradzania się nowego życia. Śmierć, będąc finałem ludzkiej drogi, nadaje sens całej ludzkiej egzystencji, obnażajej kruchość i umacnia w przekonaniu, że "nic tu na Ziemi nie jest wieczne". Zawsze budziła lęk i była przestrogą niegodziwego życia. Każde jej nadejście burzyło ludzki porządek i skłaniało do refleksji. Tematyka śmierci od dawna budzi zainteresowanie różnych dyscyplin naukowych. W ostatnich latach obserwujemy wzrastającą liczbę publikacji w tym zakresie, głównie o charakterze eschatologicznym i etnologicznym. Badaczy interesuje szczególnie problematyka związana z obrzędowością, zwyczajami i wierzeniami pogrzebowymi. W dotychczasowej literaturze przedmiotu doniosłą rolę odegrały opracowania należące do klasyki: A. Fischera (1921, 1923), H. Biegeleisena (1893, 1930), oraz J. Burszty (1967). Kolejne publikacje dotyczące powyższej problematyki ukazały się w przeciągu �295 30 ostatnich lat i dotyczą niektórych obszarów Polski, m.in. Kujaw - M. Pieciukiewicza (1963, 1965), Podkarpacia - A. Kowalskiej-Lewickiej (1985), Orawy - W. Jostowej (1983) oraz Śląska - H. Gerlich (1984), D. Simonides (1988) oraz K. Turek (1993). Mimo dość pokaźnej literatury dotyczącej tematu śmierci oraz towarzyszących jej obrzędów pogrzebowych i wierzeń, stan badań dotyczących tych zagadnień jest nadal niezadowalający. Brakjest kompleksowych opracowań dotyczących poszczególnych regionów czy grup etnicznych. Cennym opracowaniem monograficznym dotyczącym problematyki śmierci i związanych z nią wierzeń i obyczajów, obejmującym region Kaszub, jest praca ks. Jana Perszona Na brzegu życia i śmierci. Składa się ona z krótkiego wstępu, pięciu rozdziałów, zakończenia, wykazu skrótów użytych w tekście, bibliografii oraz streszczeń w językach: angielskim i niemieckim. Integralną część książki stanowią aneksy będące rezultatem przeprowadzonych tu badań terenowych. Pełnią one rolę bazy źródłowej, w oparciu o którą powstała zasadnicza część pracy. Pierwszy aneks zawiera modlitwy wiernych w momencie zbliżania się śmierci, drugi zawiera teksty wypowiadane podczas celebracji "przejścia" człowieka (umierania). Kolejne aneksy obejmują: teksty domowych nabożeństw (tzw. różańców), pieśni żałobne wykonywane podczas czuwania przy zmarłym (tzw. pustej nocy), repertuar obrzędowy, relacje informatorów oraz teksty nagrobne. Aneks ósmy zawiera kwestionariusz badań terenowych. Monografię uzupełniają dwie mapy ukazujące obszar i miejscowości, w których przeprowadzone zostały badania terenowe oraz 66 fotografii przedstawiających niektóre obrzędy oraz dzieła sztuki kościelnej i nagrobkowej związane z wierzeniami dotyczącymi śmierci i rytuałami pogrzebowymi. Wstęp do monografii wprowadza czytelnika w problematykę śmierci i towarzyszących jej obrzędów oraz wierzeń, zawiera wykaz literatury i dotychczasowy stan badań regionu Kaszub (Pomorza Nadwiślańskiego), prezentuje metody badań terenowych oraz sposoby interpretacji i syntezy zebranych materiałów źródłowych. W rozdziale pierwszym zatytułowanym: "Antropologiczne i teologiczne podstawy ludowej koncepcji rzeczy ostatecznych" autor podejmuje zagadnienia ludowej tanatologii - wierzeń dotyczących śmierci i tego, co następuje po niej. Dla Kaszubów śmierć jest czymś zwyczajnym, należy przyjąć ją z godnością i spokojem, gdyż jest nieuniknionym wyrokiem Opatrzności. Jest też przejściem do "drugiego", wiecznego życia. Śmierć jest postrzegana jako ostateczny wymiar sprawiedliwości, wszyscy wobec niej stają się równi. Kaszubi rozróżniają śmierć dobrą i złą. Dobra śmierć jest poprzedzona religijnym przygotowaniem do przejścia na "drugi świat", dobra śmierć dokonuje się w domu w obecności rodziny i znajomych, w klimacie modlitwy i życzliwości. Zła śmierć spotyka człowieka, który umiera nagle lub w młodym wieku ijest do niej nieprzygotowany. Kaszubi uważają, że człowiek jest bytem duchowo-cielesnym. W chwili śmierci następuje rozdział duchowego i cielesnego wymiaru człowieka. Ciało jest obiektem grzechu i przemijania, dusza zaś w chwili zgonu opuszcza ciało i udaje się na sąd Boży. Dusze majązdolność kontaktowania się z żywymi. U Kaszubów występuje dość powszechnie zjawisko "widzeń" dusz zmarłych oraz zjawisk demonicznych. Obrzędowość pogrzebową Kaszubów determinuje wiara w "rzeczy ostateczne", takie jak: sąd, czyściec, niebo, piekło. Czyściec i piekło zobowiązują do godziwego ziemskiego życia i modlitwy za zmarłych. Rozdział drugi: "Kaszubska ars moriendi" (sztuka umierania) ukazuje kosmiczny wymiar śmierci. W chwili śmierci zmarłemu towarzyszą nie tylko najbliżsi oraz siły natury, ale również zwierzęta dzikie i domowe, oznajmiające wcześniej rychłą śmierć. "Umieranie na Kaszubach jest działaniem religijnym, wpisanym w kontekst wiary w Boga i życie wieczne" (ks. J. Perszon). "Sztuka dobrego umierania" wskazuje wszystkim, jak dążyć do zbawienia i zawsze być gotowym na śmierć. �296 Zasadniczą część monografii Perszona stanowi rozdział trzeci: "Wierzenia i obrzędy pogrzebowe", w którym autor ukazuje bogactwo zabiegów związanych z przygotowaniem zmarłego do pochówku oraz okresem popogrzebowym - żałoby. Wszystkie zaprezentowane tu przez autora wierzenia i obrzędy pogrzebowe zdominowane są przez religijną troskę o życie wieczne. 1. Perszon wskazuje, że najważniejszym momentem kulminacyjnym w rodzinnej liturgii żałobnej jest czuwanie przy zmarłym dzień przed pogrzebem, tzw. pusta noc. Ważnym rytuałem są też pośmiertne zabiegi dotyczące ciała zmarłego, m.in. ablucja, ubieranie, wyposażenie w rekwizyty religijne. Czynnościom tym towarzyszą zakazy dotyczące domu żałoby: zasłanianie okien, unikanie hałasów, zakaz prac polowych, atmosfera powagi. Obrzędom pogrzebowym towarzyszą zwyczaje, m.in. wywracanie ław, na których stała trumna, zganianie bydła z pastwisk, ostatnie pożegnanie przy kapliczce czy krzyżu przydrożnym. Więź ze zmarłym kontynuowana jest przez odwiedzanie grobu i troskę o jego duszę w modlitwach. Bogactwo zabiegów rytualnych i obrzędowych związanych ze śmiercią i pogrzebem integruje lokalną społeczność i jest wyrazem ciągle silnych na wsi więzi wspólnotowych. W czwartym rozdziale: "Elementy zaduszkowe. w roku obrzędowym" autor przedstawił pierwiastki zaduszkowe w ciągu całego roku liturgiczno-obrzędowego. Treści ich odnoszą się do szeroko pojętego sensu życia i śmierci. Najbardziej widoczne są one w okresie l listopada - w dzień Wszystkich Swiętych i w pobożności zaduszkowej. Rozdział piąty: "Pobożność pogrzebowa i zaduszkowa w procesie przemian" jest refleksją naukową autora i próbą odpowiedzi, na ile współczesne przemiany w sferze ekonomicznej i światopoglądowej wpłynęły na przeobrażenia lub zanik tradycyjnych obrzędów, zwyczajów i wierzeń związanych ze śmiercią i w ogóle religijnością ludową? Autor wskazuje, iż do 1939 roku układ kulturowy w wiejskiej społeczności kaszubskiej wykazywał pewną stabilność zachowania tradycji i religijności ludowej. Duże zmiany nastąpiły po 1945 roku i ewoluują w kierunku nowych wierzeń i postaw. Przekształceniom ulega sfera wierzeniowa i obrzędowa związana ze śmiercią i pogrzebem. Sfera obrzędowa wykazuje większą dynamikę przemian. Kryzys objął głównie wierzenia zaduszkowe związane z okresem wielkopostnym oraz z pozostałymi okresami roku liturgicznego. Końcową konstatacją autora jest wniosek, iż u podstaw przemian kultury ludowej w aspekcie wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią leżą: urbanizacja i upowszechnienie się miejskiego stylu życia na wsi, rewolucja techniczna, powszechna edukacja, wzrost poziomu życia oraz "medykalizacja choroby" i umierania, czyli tzw. śmierć szpitalna w samotności, bez udziału najbliższych. Monografia ks. Jana Perszona jest pierwszym, tak wnikliwym, krytycznym i twórczym opracowaniem problemu śmierci oraz towarzyszących jej zwyczajów i wierzeń ludowych. Autor osiągnął w pełni zakładane tu cele badawcze, wykonał tytaniczną pracę, zbierając materiały źródłowe oraz wywiady terenowe (ponad 500 respondentów) według opracowanego kwestionariusza i za pomocą ankiet. Materiał źródłowy stanowią też zamieszczone na końcu książki fotografie. Praca zawiera obszerną bibliografię polską i zagraniczną dotyczącą głównej tematyki monografii oraz rozbudowane przypisy potwierdzające wywody i wnioski autora. Choć książka J. Perszona stanowi formę rozprawy naukowej, napisana jest przystępnym, przejrzystym językiem. Każdy rozdział, jak również i cała praca, zawiera zwięzłe podsumowania, dające kompleksowy obraz przedstawionego tu problemu, stanowi cenną refleksję naukową. Znamienny jest również tytuł pracy: Na brzegu życia i śmierci w metaforyczny sposób sugerujący czytelnikowi nieuchronność ludzkiej egzystencji oraz dający w sugestywny sposób odpowiedź na poszukiwanie sensu ziemskiego życia. Jedynym mankamentem opracowania jest brak indeksu rzeczowego. �297 Oryginalna, wnikliwa i ciekawa monografia ks. J. Perszona, ukazująca sens życia i umierania z perspektywy ludowej religijności ludu kaszubskiego, stanowi dla badacza tej problematyki wzorzec postępowania naukowego i sposób interpretacji w odniesieniu do innych regionów Polski. Dla czytelnika jest inspiracją do refleksji nad odwiecznym pytaniem o sens ludzkiej egzystencji. W obliczu zaś gwałtownych przeobrażeń społeczno-ekonomicznych i światopoglądowych oraz zaniku "tradycyjnego modelu dobrej śmierci" jest próbą i przykładem ratowania naszego dziedzictwa kulturowego związanego z wierzeniami i obrzędowością ludową, w szeroko pojętej sferze duchowej oraz materialnej. Krystyna Kiereta Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. V. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. J. Bohdanowicz, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1999, ss. 226, ryc., mapy. Próby całościowego opracowania zagadnień związanych ze śmiercią, jej obrzędowością, zwyczajami i wierzeniami podjęli się również pracownicy PAN z Instytutu Archeologii i Etnologii. Plonem tych dociekań jest tom Polskiego Atlasu Etnograficznego ukazujący mapy zwyczajów, obrzędów i wierzeń pogrzebowych na obszarze Polski, pod redakcją zmarłego przed kilku laty wybitnego etnologa Janusza Bohdanowieza. Uzupełnienia i analizy map dostarczają omówione tu Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Tom V komentarzy obejmuje krótki wstęp Janusza Bohdanowicza oraz interpretacje map PAE dotyczące: Zapowiedzi śmierci (zeszyt VII, mapy 396-400) Barbary Jankowskiej; Zabiegów magicznych wykonywanych w celu skrócenia agonii (z. VII, m. 457) Janusza Bohdanowicza; Sposobów zawiadamiania wsi o śmiercijednego zjej mieszkańców (z. VII, m. 417); Ubioru zmarłego na przełomie XIX/XX wieku (z. VIII, m. 458-459) autorstwa Barbary Jankowskiej, Wyposażenia zmarłych (z. VII, m. 405-409); Zwyczajów związanych z wyprowadzeniem zwłok na cmentarz (z. VII, m. 404, 411-416) Janusza Bohdanowicza oraz komentarze do map ilustrujących: Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym (z. VII, m. 418-420) i Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia (z. VII, m. 424) również Barbary Jankowskiej oraz Wybrane zagadnienia dotyczące progu w magii (z. VII, m. 428-430) Mirosława Marczyka. Tom zawiera także streszczenia w języku angielskim po każdym komentarzu do map, bogaty wykaz literatury, spis map w tomie oraz w zeszytach VII i VIII PAE, spis ilustracji i miejscowości, w których przeprowadzono badania oraz wykaz stosowanych skrótów. Cennym walorem opracowania są indeksy nazwisk oraz nazw geograficznych. Komentarze zawarte w omawianym tomie wieńczą długoletni dorobek badań zespołu pracowników Pracowni PAE w oparciu o kwestionariusz badań opracowany w 1969 roku przez redaktora Atlasu Józefa Gajka. Choć odnoszą się do niewielkich obszarów czy też wybranych miejscowości, obejmują całe terytorium Polski, określając zasięg występowania poszczególnych zjawisk dotyczących obrzędów, wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią i pogrzebem. W komentarzu Zapowiedzi śmierci B. Jankowska przedstawia zwiastuny śmierci, w których szczególną rolę odgrywają zwierzęta. Powszechnym znakiem wróżącym nadejście śmierci jest wycie psa, w mniejszym stopniu zachowanie się konia. Sygnałem znamionującym śmierć jest też ryjący kret w obrębie gospodarstwa, głównie na obszarze �298 Polski zachodniej i południowej oraz piejąca kura w rejonach środkowej i północnej Polski. Do tradycyjnych i powszechnie występujących zwiastunów śmierci należy sowa. Zbliżającą się śmierć wróżą również: kruk, sroka, kawka i kukułka. Zapowiedź zbliżającej się śmierci wróżył też brak cienia danej osoby w wigilię Bożego Narodzenia. W rozdziale Zabiegi magiczne wykonywane w celu skrócenia agonii Janusz Bohdanowicz prezentuje czynności magiczne umożliwiające skrócenie agonii umierającemu. Należą do nich powszechnie występujące zabiegi zapalania przy konającym gromnicy, kropienie wodą święconą lub okadzanie. W niektórych miejscowościach Polski występują też zabiegi otwierania drzwi i okien, układanie konającego na słomie oraz robienie otworu w powale lub dachu. W komentarzu Sposoby zawiadamiania o śmierci zmarłego Barbara Jankowska stwierdza, że w społeczności wiejskiej do zwyczajów praktykowanych powszechnie należało zawiadamianie o śmierci jednego z mieszkańców. W wielu rejonach Polski można wyróżnić następujące praktyki zawiadamiania mieszkańców o śmierci zmarłego: wystawianie chorągwi przed dom, wyrzucanie wiórów z trumny, wywieszanie obrazów świętych lub krzyża na ścianie domu, podawanie od domu do domu krzyżyka z kartką "kto umarł i o jakiej porze", rozrzucanie gałązek świerka, zasłanianie okien czarnym suknem. Charakterystycznym zwyczajem zawiadamiania o śmierci zmarłego na Orawie, Górnym Śląsku oraz Pomorzu jest również dzwonienie w kościele, zaś na Kaszubach obnoszenie laski przez jedną osobę, która chodząc od domu do domu, pukała w drzwi lub okno. W komentarzu Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku dowiadujemy się, że do tradycyjnych czynności należało ubieranie zmarłego. Tradycyjny ubiór, w którym chowano zmarłego na wsi, składał się z nakrycia głowy, długiej białej "koszuli śmiertelnej" wkładanej przez głowę lub jak "fartuch lekarski". Na Rzeszowszczyźnie charakterystyczną formą "koszuli śmiertelnej" była "płótnianka" lub długi płaszcz lniany. Zmarłe dzieci chowano w długich płóciennych koszulach zwanych "zgiełką". Zanik tradycyjnego ubioru zmarłych rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku, dotyczył głównie Górnego Śląska. Zamożniejsi mieszkańcy zaczęli grzebać zmarłych w stroju świątecznym. Powszechnym zwyczajem było również wkładanie do trumny zmarłego igły z nitką, kitla, skrawków materiału. Obowiązywały również zakazy chowania zmarłego w dziurawej odzieży, płaczu przy szyciu koszuli oraz zakaz szycia koszuli przez ciężarną, "bo mogłaby urodzić martwe dziecko". Zgodnie z tradycją, nieboszczyk powinien przebywać w domu w trumnie około trzech dni. Każdy z dorosłych mieszkańców wsi zobowiązany był odwiedzić zmarłego. Czuwanie przy zmarłym w Wielkopolsce i na Śląsku ogranicza się do krótkiej modlitwy, na Pomorzu trwa całą noc (tzw. pustą noc) przed pogrzebem, a na niektórych obszarach Polski wszystkie noce lub wieczory od chwili śmierci. Ważnym zjawiskiem kulturowym związanym z wiarą w życie pozagrobowe jest obdarowanie zmarłego różnymi przedmiotami wkładanymi do trumny. Traktowane jest to najczęściej jako okup lub zabezpieczenie przed powrotem duszy zmarłego na ziemię. W czasach współczesnych zwyczaj ten ograniczony został do umieszczenia w trumnie przedmiotów mających dla zmarłego szczególną wartość. Na Podhalu i Małopolsce rozpowszechniany był też zwyczaj wkładania do trumny święconych ziół. Powszechnym w Polsce zwyczajem jest umieszczanie w trumnie przedmiotów kultowych, aby zmarły mógł kontynuować życie religijne. Wiele czynności i praktyk, głównie o charakterze magicznym i obrzędowym, towarzyszyło wyprowadzeniu zwłok na cmentarz. Janusz Bohdanowicz wymienia szereg praktyk magicznych związanych z wyniesieniem zmarłego z domu. Dość powszechne było zatrzymywanie zegarów, zasłanianie luster, by zmarły nie "pociągnął kogoś za sobą", �299 obowiązek powiadamiania inwentarza żywego o śmierci, jak również kropienie zwłok wodą święconą w celu zabezpieczenia duszy przed złymi mocami. Przy wynoszeniu trumny charakterystycznym zabiegiem symbolizującym pożegnanie zmarłego z domem jest trzykrotne stuknięcie trumną o próg, dotyczy to głównie obszarów Polski południowo-wschodniej. Pożegnanie zmarłego następuje też na granicy wsi przez zatrzymanie się całego konduktu żałobnego przy kapliczkach lub krzyżach przydrożnych. Jednym z elementów tradycyjnego obrzędu pogrzebowego jest poczęstunek urządzany przez rodzinę zmarłego dla osób uczestniczących w pogrzebie, określany najczęściej stypą, gościną czy "przepijaniem skórki". Genezy tego obrzędu można dopatrywać się w dążeniu do zapewnienia osobom pozostałym przy życiu dobrej kondycji i zabezpieczenia przed zgubnym wpływem śmierci. Istotą stypy jest przekonanie, że dusza zmarłego potrzebuje pokarmów. Stypę urządza się po pogrzebie (kiedyś przed pogrzebem lub na grobie). W całej Polsce, z wyjątkiem Warmii i Mazur, rozpowszechniony jest zwyczaj wręczania duchownym pieniędzy z prośbą o modlitwę, tzw. wypominki, a na Śląsku ,,zalecki". W kolejnym komentarzu Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym, Barbara Jankowska ukazała wierzenia i zwyczaje związane z wiarą w przychodzenie dusz w Dzień Zaduszny. Istnieje dość powszechne przekonanie wśród ludzi, że dusze zmarłych przychodzą w Dzień Zaduszny i Wszystkich Świętych do swoich domów, odwiedzając bliskich. Należy więc im pozostawić pożywienie oraz wodę i przedmioty kultowe, m.in. wodę święconą i modlitewnik. Do przeszłości należy już zwyczaj obdarowywania w Dniu Zadusznym ubogich oraz "dziadów" na cmentarzu lub przed kościołem. W rozdziale dotyczącym Reliktowych zwyczajów przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia Barbara Jankowska ukazuje, w jakim stopniu współcześnie zachował się zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia. Wiara w kontakt zmarłych z bliskimi osobami uczestniczącymi w wieczerzy wigilijnej była powszechna i wiąże się do dziś ze zwyczajem odmawiania modlitwy za dusze zmarłych członków rodziny przed rozpoczęciem wieczerzy wigilijnej. Powszechny jest też zwyczaj zostawiania pustego miejsca oraz nakrycia dla duszy zmarłego bądź też resztek jedzenia do następnego dnia. Ostatni, krótki rozdział książki Mirosław Marczyk poświęca Wybranym zagadnieniom dotyczącym progu w magii. Próg w domu stanowi fragment granicy pomiędzy dwoma rodzajami przestrzeni znanej i obcej. Zabiegami magicznymi chroniącymi tę granicę przed istotami demonicznymi były zioła, czosnek, nóż, tasak, siekiera. Podkowę przybijano do progu, drzwi lub futryny oraz zakopywano pod próg. Pod progiem zakopywano też miotły, aby zwierzęta nie chorowały. Magia związana z progiem ściągała na mieszkańców również nieszczęścia, w co wierzono na całym obszarze Polski. Z progiem wiązał się też zakaz wykonywania pewnych czynności, np. rąbania drewna. Rozpowszechnionym wierzeniem było przekonanie o zamieszkaniu pod progiem pokutujących dusz zmarłych przodków. Przedstawione w omawianej pracy zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe występują dość powszechnie na całym obszarze Polski. Większość elementów kultury ludowej sprzed drugiej wojny światowej, choć w stanie rozproszonym, zachowała się w wielu regionach Polski, między innymi na Kaszubach. Wiele też zwyczajów i obrzędów oraz wierzeń pogrzebowych zanikło lub uległo daleko idącym przeobrażeniom w związku z urbanizacją i upowszechnieniem się na wsi miejskiego stylu życia. Komentarze opracowania są cennym wkładem do badań zwyczajów, obrzędów i wierzeń pogrzebowych. Stanowią też inspirację do kolejnych opracowań monograficznych poszczególnych regionów Polski w tym zakresie. Krystyna Kiereta �300 Zdzisław K u p i s i ń s k i, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, Verbinum, Warszawa 2000, ss. 256, fot. 24. Szczególne miejsce w ciągu całego roku liturgicznego zajmuje Wielki post i Wielkanoc. Okres ten rozpoczyna Środa Popielcowa, a wieńczy Niedziela Wielkanocna - najradośniejsze święto zmartwychwstania Chrystusa. Jest czasem pokuty i przemiany człowieka oraz jego refleksji nad własnym życiem. Okres ten charakteryzuje się bogactwem obrzędów, zwyczajów i wierzeń ludowych, specyficznych dla poszczególnych regionów Polski. Literatura związana z obrzędami, zwyczajami i wierzeniami roku liturgicznego jest dość bogata i dotyczy różnych regionów Polski. Istnieje niedosyt opracowań monograficznych wybranych okresów roku liturgicznego obejmujących zróżnicowane etnicznie regiony Polski. Wychodząc naprzeciw tym oczekiwaniom, nakładem wydawnictwa Verbinum ukazała się książka Zdzisława Kupisińskiego, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim. Jest ona kolejnym opracowaniem cyklu obrzędowości dorocznej tego autora, po Adwencie i Bożym Narodzeniu, które ukazało się w 1997 roku. Stanowi, jak sam autor podkreśla, studium religijności ludowej, pomijanej często w etnologicznych opracowaniach. Przedmiotem monografii Zdzisława Kupisińskiego są zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z Wielkim postem oraz Wielkanocą w regionie opoczyńskim, położonym w jednym z najciekawszych obszarów etnograficznych Polski - w zakolu rzeki Pilicy. Monografia zawiera wstęp, dwa zasadnicze rozdziały dotyczące obrzędowości, zwyczajów i wierzeń w okresie Wielkiego postu i Wielkanocy, podsumowanie, wykaz skrótów oraz bogatą bibliografię. Integralną częścią opracowania są aneksy i kwestionariusz badań terenowych oraz fotografie. Wstęp zawiera rozważania autora na temat religijności ludowej rozumianej jako sposób interpretacji wiary za pomocą znaków i symboli znajdujących się w określonej przestrzeni kulturowej. Religijność ludowa związanajest z życiem codziennym ludu, z sakralizacją przestrzeni wiejskiej. Cechuje ją rytualizm i obrazowość. Monografia Zdzisława Kupisińskiego powstała głównie w oparciu o etnograficzne badania terenowe obejmujące 45 miejscowości regionu opoczyńskiego (około 200 respondentów), jak również wcześniej powstałe opracowania o obrzędowości dorocznej w Opoczyńskiem. W rozdziale pierwszym autor prezentuje bogactwo zwyczajów, obrzędów i wierzeń związanych z Wielkim postem. Religijna atmosfera Wielkiego postu kształtowała duchowe i materialne życie mieszkańców wsi. W tym czasie wierni brali liczny udział w nabożeństwach drogi krzyżowej i gorzkich żalach. Decydowali się na umartwienia, post i jałmużnę, rezygnując z zabaw oraz wszelkich rozrywek. Dziś obserwuje się złagodzenie lub zanik fonn pokutnych w tym okresie. Mieszkańcy Opoczyńskiego czas postu łączą z uczestnictwem w nabożeństwach i rekolekcjach parafialnych. Okres poprzedzający Wielkanoc przeznaczony był na przygotowania do świąt. Mieszkańcy na wsiach opoczyńskich poświęcali go na prace rękodzielnicze, np. haftowanie chusteczek, malowanie "kraszanek" oraz wystrój izb. "Śródpoście" rozpoczynało drugą połowę Wielkiego postu. Atmosfera tego dnia miała charakter rozrywkowy. Panował powszechny zwyczaj malowania "kozoków" (postaci mężczyzny z rozłożonymi rękami) przez chłopców na domach dziewczyn, z którymi wiązano matrymonialne zamiary. Powszechne w "śródpościu" było topienie Marzanny na pożegnanie zimy. Zwyczaj ten praktykowany jest po dziś dzień w Opoczyńskiem. Z obrzędowością "śródpościa" związany był zwyczaj tłuczenia garnków i wypędzania żura, kultywowany jeszcze w okresie międzywojennym. Niedziela Palmowa rozpoczynała Wielki Tydzień i związana była ze święceniem palm wykonanych z gałązek kwitnącej wierzby. Poświęcona palma służyła w magicznych prak- �301 tykach agrarnych. Wkładano ją na polu w zboża, aby zapewnić obfite plony. Palmie przypisywano też sakralne właściwości. Miała chronić dom przed złem i chorobą. Żywotność tego obrzędu zachowała się w regionie po dziś dzień. Triduum sacrum rozpoczyna przygotowanie do Niedzieli Wielkanocnej. Najważniejszy w nim jest Wielki Piątek. W ten szczególny dzień obowiązywała surowa asceza i dyscyplina wśród wiernych. Przed wschodem słońca mieszkańcy obmywali się wodą ze strumyka i uczestniczyli w adoracji Najświętszego Sakramentu. W Wielką Sobotę święcono ogień, wodę i pokarmy. Woda miała zapewnić dobre urodzaje i zdrowie, ogień miał rozświetlać ciemność. Treścią drugiego rozdziału monografii są zwyczaje wiosenne, łączące się ściśle z okresem wielkanocnym. Niedzielę Wielkanocną rozpoczynała procesja i msza rezurekcyjna, mająca bardzo uroczysty i podniosły charakter. Po przyjściu z rezurekcji spożywano śniadanie wielkanocne, które rozpoczynało się od dzielenia jajkiem i składania życzeń. Szczególne miejsce w okresie Wielkanocy zajmowała "święconka", a w niej jajko - symbol odradzającego się życia oraz "baranek" symbolizujący Chrystusa. W Poniedziałek Wielkanocny w Opoczyńskiem powszechny był zwyczaj polewania wodą, "śmigus-dyngus", zwany też lanym poniedziałkiem. Polewanie wodą miało moc uzdrawiającą i oczyszczającą. Wraz z grupą dyngusiarzy chodziła też po wsi grupa młodzieńców z kogutem lub z "goikiem-moikiem" albo pasyjką - krzyżem zwieńczonym zielonym wiankiem. Zwyczaj obchodzenia po wsi przez grupy dyngusiarzy przetrwał jeszcze w okresie międzywojennym. Do dziś zachował się tylko zwyczaj oblewania wodą. Charakterystyczne w obrzędowości ludowej okresu wiosennego były też w Opoczyńskiem zwyczaje matrymonialne: wspomniany już zwyczaj malowania "kozoków", obdarowanie kraszankami dyngusiarzy, polewanie dziewczyn wodą, puszczanie wianków na wodę w noc świętojańską. Na szczególną uwagę w obrzędowości wiosennej zasługują też zwyczaje agrarne: święcenie ziarna, koni, pługa przed wiosennym siewem, wkładanie do zbóż palmy, procesje wokół pól w "dniach krzyżowych". Zaprezentowane w monografii Z. Kupisińskiego bogactwo dawnych zwyczajów, obrzędów i wierzeń w regionie opoczyńskim świadczy o dość silnej tradycji i religijności ludowej na tym obszarze. Z powodu dynamicznych przemian społeczno--kulturowych i urbanizacji większość tych pięknych zwyczajów, obrzędów i wierzeń uległo daleko idącym przeobrażeniom, inne oparły się próbie czasu. Relikty dawnej kultury ludowej o charakterze chrześcijańskim i magicznym przetrwały w regionie opoczyńskim po dziś dzień. Do ich przetrwania, jak słusznie zauważa autor, przyczynił się w znacznym stopniu Kościół. Całość monografii Zdzisława Kupisińskiego zamyka dziewięć aneksów zawierających kolejno: pieśni o tematyce pasyjnej, teksty wielkanocne, repertuar dyngusiarzy, pieśni żałobne i pogrzebowe, teksty sobótkowe i okolicznościowe, mapy miejscowości, w których przeprowadzone były badania terenowe, kwestionariusz badań oraz fotografie ukazujące dzieła rękodzielnicze artystów ludowych z regionu opoczyńskiego. Praca Zdzisława Kupisińskiego, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, jest syntetycznym "obrazem etnologicznym" tego obszaru pod względem obrzędów, zwyczajów i wierzeń w okresie Wielkiego Postu i Wielkanocy. Autorowi udało się zebrać ogromny materiał źródłowy. Swoje wyniki badań ukazał w szerokim kontekście praktyk i wierzeń chrześcijańskich, przedstawiając wzajemne przenikanie się zjawisk życia codziennego z elementami religijnymi, określanymi jako religijność ludowa. Pomijając "drobne" mankamenty opracowania, np. brak indeksu rzeczowego i graficznej prezentacji analizowanych zjawisk, monografia Zdzisława Kupisińskiego może być wzorem dla podobnych opracowań wybranych okresów roku liturgicznego innych regionów Polski. Krystyna Kiereta �302 Frank S t a ff, The Valentine and Its Origins. Fredrick A. Praeger Publishers, London 1960. Pojawienie się w naszym krąju w latach dziewięćdziesiątych XX wieku walentynek zagęściło polski kalendarz świąt, zwłaszcza tych obchodzonych przez młodzież szkolną. Śledząc przebieg świąt obecnych w polskich szkołach, trzeba zacząć właśnie od 14 lutego, następnie mamy 8 marca, 10 marca (dzień mężczyzny) lub 4 kwietnia (dzień chłopaka), 21 marca - dzień wagarowicza, w listopadzie - być może Halloween, 6 grudnia - mikołajki. Pojawienie się walentynek w polskim kalendarzu skłania do refleksji, dlaczego tak łatwo zwyczaj ten zdołał się u nas zadomowić, a Polacy zaakceptowali go bez większych oporów. Z roku na rok z większą intensywnością daje się zaobserwować jego obecność. Nieznany do tej pory zwyczaj skłania również do postawienia pytań o jego genezę. Odpowiedzi dostarcza książka Franka Staffa, Walentynki i ich pochodzenie. Autor śledzi w niej początki obchodów tego święta. Praca składa się z 8 rozdziałów i 7 załączników. W kolejnych częściach odsłania przed czytelnikiem tajniki genezy obchodzenia dnia św. Walentego w Anglii i przemiany tego zwyczaju. W rozdziale pierwszym, ,,Pochodzenie walentynek", autor stara się wyjaśnić, dlaczego data śmierci św. Walentego powiązana jest ze świętem zakochanych. Wątek św. Walentego jako patrona osób chorych na padaczkę jest jasny - Walenty sam miewał ataki epilepsji, dlatego po śmierci wierzono, że będzie się opiekował chorymi na tę chorobę. Taki wizerunek świętego jest obecny również w polskiej kulturze ludowej. Jednak w kulturze anglosaskiej święty stał się bardziej znany jako patron zakochanych. Według legendy, cesarz Klaudiusz Got wydał rozporządzenie zabraniające zawierania małżeństw, gdyż żonaci mężczyźni chętniej pozostawali w domach. Pragnieniem cesarza było natomiast posiadanie licznej armii, która walczyłaby za Rzym. Walenty zignorował ten zakaz i udzielał ślubów młodym, zakochanym parom. Potajemne udzielanie sakramentu małżeństwa zostało odkryte, a Walenty wtrącony do więzienia i potem stracony. Według Franka Staffa, początków zwyczajów związanych z obchodami dnia św. Walentego można też doszukiwać się w wiosennym święcie starożytnych Rzymian, zwanym Luperkaliami, obchodzonym 15 lutego. Pojawiło się ono na Wyspach Brytyjskich po ich podbiciu przez Rzymian, którzy wprowadzali na terenach podbitych swoje święta i zwyczaje. W latach późniejszych pierwsi ojcowie Kościoła starali się zastępować święta pogańskie - chrześcijańskimi. W ten sposób św. Walenty, który został zamęczony w przeddzień Luperkalii - 14 lutego, mógł utrwalić pamięć święta na cześć wiosny, kiedy to ptaki zaczynały łączyć się w pary, a "myśli młodych mężczyzn zwracały się ku miłości", W rozdziale drugim, "Pojawienie się walentynek", autor wyjaśnia, że wiązanie zwyczaju walentynkowego z czasami rzymskimi było bardzo powszechne w epoce wiktoriańskiej, kiedy to napisano wiele artykułów na temat omawianego zwyczaju. W Wielkiej Brytanii najpierw istniało przekonanie, że pierwsza napotkana 14 lutego osoba płci przeciwnej powinna zostać walentynką osoby, która ją spotkała. Później losowano swoją walentynkę z grona przyjaciół i znajomych. W rozdziale trzecim znajduje się opis XVIII-wiecznego rozkwitu zwyczajów walentynkowych. Po roku 1780 ukazywały się już drukowane kartki, na których umieszczano amorki jako motyw główny. Pojawiły się także kartki dla przyjaciół, które bardzo przypominały walentynki. Popularnym wzorem na kartkach walentynkowych był tzw. Węzeł Prawdziwej Miłości, w który wpisywano miłosne wyznania. Rozdział czwarty, "Elegancja okresu regencji" - roztrząsa problem pojawienia się po roku 1840 walentynek "niegrzecznych" i wulgarnych, co doprowadzało do licznych �303 protestów i odmów uiszczania opłat pocztowych przez ludzi, do których je przysłano. Niemniej jednak na walentynki miłe czekano z niecierpliwością, a ominięcie domu przez listonosza było odczuwane jako nieprzyjemne. Rozdział piąty, "Złota Era", wprowadza czytelnika w tajniki ornamentów na wzorach walentynkowych, opowiada też o sławnych wytwórcach kartek. W XIX wieku wydawano już spore ilości kartek walentynkowych o charakterze zabawnym, a także obraźliwym. Kartki "niegrzeczne" wynikały z typowo brytyjskiego charakteru powiązanego ze specyficznym poczuciem humoru. Rozdział szósty opowiada o angielskim producencie i kolekcjonerze kartek walentynkowych - Johnatanie Kingu, któremu udało się zgromadzić piętnastotomową kolekcję kartek wysyłanych 14 lutego. W rozdziale siódmym Frank Staff podejmuje temat wpływu wojny secesyjnej (1861-1865) w Ameryce na motywy kartek, w których zaczęły dominować w tym okresie wzory patriotyczne. W rozdziale ostatnim, autor opisuje zmierzch zwyczajów walentynkowych w Anglii przed i tuż po I wojnie światowej, spowodowany nieprzychylnymi na ich temat artykułami w prasie. Zaniepokojeni producenci kart postanowili interweniować i zwalczać kartki wulgarne, a także propagować ideę, że jest to zwyczaj typowo angielski. Interwencja zakończyła się pomyślnie i po II wojnie światowej obchody zostały wznowione. Czytając książkę Franka Staffa, można prześledzić zmiany w sposobie obchodzenia dnia św. Walentego, rozwijanie się motywów na kartkach, rozkwit, upadek i kolejne odrodzenie się zwyczaju, a także wybrać najbliższą swoim przekonaniom wersję powstania tego święta. Książka jest dobrym źródłem do poszukiwań dalszych tropów związanych z obchodami dnia 14 lutego. Anna Torobińska - ODIE PTL Narodnoje isskustwo sachalinskich ajnow / Sakhalin Ainu Folk Craft, ed. Władisław M. Latiszew, Koichi Inoue, Hokkaido Publication Planning Center, Sapporo 2002, ss. 170. Szerokie i stale rosnące zainteresowanie kulturą Ajnosów związane jest ze znaczeniem jej znajomości dla wyjaśnienia podstawowych problemówetnogenetycznych i lingwistycznych wschodniej Azji. Ma swoje uzasadnienie także w tragicznych losach ludu poddanego kolonizacji i eksterminacji przez dwie potęgi imperialne: Rosję i Japonię. Wyjaśnić je można zatem, ze strony uczonych tych państw, chęcią zadośćuczynienia wyrządzonym w przeszłości krzywdom, a także dostarczenia Ajnosom, żyjącym w skupiskach obecnie już tylko na Hokkaido, wiedzy o tradycyjnej kulturze ich przodków, szeroko wykorzystywanej w etnicznej edukacji i innych wysiłkach zmierzających do rewitalizacji utraconej kultury. Jednym z działań podjętych przez badaczy kultury Ajnosów jest odszukanie, rejestracja i opracowanie wszelkich materiałów dokumentujących tę kulturę z czasów jej funkcjonowania do początków XX wieku jako odrębnej kultury etnicznej. Ogromnej wagi w tej sytuacji nabrały prace Bronisława Piłsudskiego zarówno w zakresie opisu życia Ajnosów, jak i zapisów języka i folkloru oraz gromadzenia obiektów materialnych z ich kultury. B. Piłsudski jawi się obecnie, na skutek swojej działalności naukowej, ale także dzięki osobowości i kolejom życia, które związały go z Ajnosami, jako najbardziej zasłużony badacz Ajnosów, a jednocześnie człowiek dobrze ich rozumiejący i przedstawiający ich potrzeby. Utworzony został Międzynarodowy Komitet dla Przywrócenia �304 i Oceny Pracy Bronisława Piłsudskiego (International Committee for the Restoration and Assessment of Bronisław Piłsudski's Work). Zwoływane są międzynarodowe kongresy poświęcone pracom naukowym i życiu B. Piłsudskiego (pierwszy w Sapporo w Japonii, w roku 1985; drugi w Jużno-Sachalińsku w Federacji Rosyjskiej, w roku 1991; trzeci w Krakowie i Zakopanem w roku 1999 - materiały z tego spotkania w: Bronislaw Piłsudski and Futabatei - an Excellent Charter in the History of Polish-Japanese Relations, red. A.F. Majewicz i T. Wicherkiewicz, Linguistic and Oriental Studies from Poznań, Monograph Supplement 7, Poznań 2001, ss. 470). W Jużno-Sachalińsku w roku 1997 założono Instytut Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego (Institut nasledija Bronisława Piłsudskogo), publikujący rocznik "Izwiestija Instituta nasledija Bronisława Piłsudskogo" (t. 1.- 1998; t. 2. - 1998; t. 3. - 1999; t. 4. - 2000; t. 5. - 2001). Na Hokkaido przy tamtejszym uniwersytecie działa pod kierunkiem Koichi Inoue zespół badawczy Pilsudskiana de Sapporo, prowadzący od roku 1999 własną serię wydawniczą. Pojawiły się już pierwsze tomy wydawanych przez Alfreda F. Majewicza, Dziel Bronisława Piłsudskiego (The Collected Works of Bronisław Piłsudski), publikowanych w języku angielskim przez międzynarodowe wydawnictwo Mouton de Gruyter; ogłoszono wiele listów od i do Bronisława Piłsudskiego, przygotowano w oparciu o obiekty muzealne zgromadzone przez B. Piłsudskiego wiele wystaw, opracowano katalogi kolekcji muzealnych, których był twórcą (m.in. znakomicie wydane Ainu Collections of Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography, Russian Academy of Sciences. Catalogue, Tokyo 1998, dokumentujący głównie obiekty zebrane przez B. Piłsudskiego, patrz recenzja w "Literaturze Ludowej" 1999, nr 4-5). Omawiany tutaj, nadzwyczaj starannie wydany album, prezentuje obiekty kultury Ajnosów z Sachalinu zebrane w latach 1902-1905 wyłącznie przez B. Piłsudskiego i przechowywane w trzech muzeach Federacji Rosyjskiej: Muzeum Antropologii i Etnografii Piotra Wielkiego Rosyjskiej Akademii Nauk (Kunstkamera) w StoPetersburgu; Państwowym Połączonym Muzeum Przymorskim im. W.K. Arseniewa we Władywostoku oraz w Sachalińskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym w Jużoo-Sachalińsku. Zgromadzone one zostały i pokazane na dwóch wystawach zorganizowanych z okazji 125 rocznicy urodzin B. Piłsudskiego i międzynarodowego sympozjum z nim związanego w Muzeum Sachalińskim w Jużno-Sachalińsku i Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie w latach 1991-1992. Album, podobnie jak wspomniane wyżej Ainu Collections ... , jest wynikiem współpracy uczonych rosyjskich i japońskich, i opublikowany został w trzech językach: rosyjskim, angielskim i japońskim. Znaczenie B. Piłsudskiego jako twórcy kolekcji podkreśla umieszczenie na obwolucie oraz zaraz po karcie tytułowej portretu tego badacza w stroju ajnoskim, pędzla litewskiego malarza Adomasa Varnasa z roku 1912, a także obszerne omówienie jego biografii i prac naukowych w nocie redakcyjnej. W albumie umieszczono 102 obiekty i zespoły obiektów przedstawione na 104 fotografiach, uporządkowane w siedmiu działach: 1. Narzędzia i urządzenia związane z łowiectwem i rybołówstwem oraz innymi zajęciami i ich modele; 2. Narzędzia plecionkarskie i tkackie; 3. Naczynia i przybory związane z pożywieniem; 4. Przybory domowe; 5. Odzież; 6. Zabawki i gry dziecięce oraz 7. Przedmioty kultu. W podziale tym najmniej zadowalające jest oddzielenie grupy Przybory domowe (w języku rosyjskim Priedmiety byta) od Naczyń i przyborów związanych z pożywieniem. Jakość kolorowych fotografii wykonanych pq;ez Walerija Karnauchowa jest znakomita. Doskonale oddają one strukturę materiału, z którego wykonane zostały przedmioty, a przy wytworach z drewna także ślady obróbki i zużycia. Fotografiom towarzyszą nazwy obiektów w językach rosyjskim, angielskim i japońskim, uzupełnione w oddzielnej części albumu - w Opisie przedmiotów, opracowanym przez Olgę Szubinę. Tutaj opis jest szerszy. Obok numeru fotografii zawiera ajnoską nazwę obiektu i jej dosłowny przekład, miejsce przechowywania i nu- �305 mer inwentarzowy kolekcji muzealnej, rozmiary, informację o materiale, szczegółowy opis obiektu i jego funkcji oraz dane o miejscu i czasie, jeśli są znane, w którym przedmiot został odnaleziony w terenie. Charakter obiektów zamieszczonych w albumie sprawia, że rosyjskie isskustwo występujące w tytule należy tłumaczyć raczej jako "kunszt", "umiejętności" a nie sztukę w znaczeniu sztuk plastycznych. Craft - rękodzieło pojawiające się w tytule angielskim lepiej chyba informuje o zawartości albumu. Określenie w tytule książki przedstawionych w niej wytworów jako "Iudowych" (narodnoje, folk) nie jest właściwe w odniesieniu do grupy etnicznej bez rozwarstwienia społecznego powodującego zróżnicowanie kulturowe. Japońskim współredaktorem albumu jest Koichi Inoue, profesor Uniwersytetu Hokkaido, biograf B. Piłsudskiego i wydawca jego listów (m.in. do F. Boasa), przewodniczący zespołu badawczego Pilsudskiana de Sapporo. To dzięki jego zdecydowaniu i dziesięcioletnim staraniom o fundusze możliwe było ukazanie się książki. Wiem więcej, bo poznałem go osobiście, o Władysławie M. Łatiszewie, rosyjskim współredaktorze i pomysłodawcy albumu. Kieruje on Muzeum Sachalińskim w Jużno-Sachalińsku, a jednocześnie jest założycielem i dyrektorem Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w tymże mieście. Zorganizował międzynarodową konferencję poświęconą B. Piłsudskiemu w Jużno-Sachalińsku w roku 1991, pierwszą międzynarodową konferencję na tej zamkniętej dotąd wyspie. Był inicjatorem i jest współredaktorem wymienionych już "Izwiestii Instituta nasledija Bronisława Piłsudskiego", których dotąd ukazało się pięć tomów o łącznej objętości ponad 1100 stron. Napisał wiele artykułów o pracach i życiu B. Piłsudskiego, przygotował i wydał zbiór jego listów do L.J. Szternberga (Bronislaw Pilsudskij. Dorogoj Lew Jakowlewicz. Pisma L.J Sztiernbiergu, 1893-1917, Jużno-Sachalinsk 1996, ss. 336), opracował i opublikował ostatnio, po raz pierwszy wszystkie w jednej pracy, ajnoskie teksty zebrane przez B. Piłsudskiego (B. Piłsudskij, Folklor sachalinskich ajnow. Jużno-Sachalinsk 2002, ss. 62). To on, dzięki swojej działalności organizacyjnej i naukowej, przyczynił się w naj szerszym zakresie w Federacji Rosyjskiej do poznania i spopularyzowania prac naukowych i postaci B. Piłsudskiego w tym kraju. Nie było to łatwe wobec utrwalanej w ZSRR nienawiści wobec nazwiska "Piłsudski" i obowiązującego przez wiele dziesiątków lat zapisu cenzury na to nazwisko. Pomogła jednak zmiana w sposobie myślenia wielu Rosjan po upadku ZSRR w roku 1991, a także determinacja W.M. Łatiszewa. Upowszechnienie wiedzy oB. Piłsudskim sprzyjało jednocześnie przypomnieniu roli innych jeszcze Polaków w badaniach Syberii i Dalekiego Wschodu i utrwaleniu w społeczeństwie rosyjskim, tak przecież niejednorodnym w stosunku do Polaków, ich obrazu, jeśli tylko na to zasługiwali, jako nosicieli cennych wartości osobowościowych, społecznych i naukowych. Album Sakhalin Ainu Folk Craft jest cenny nie tylko jako niezastąpione źródło wiedzy o tradycyjnej kulturze Ajnosów sprzed wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905 i oddania Południowego Sachalinu we władanie Japonii, które przyspieszyło zmiany. Jego wartość polega również na tym, że potwierdza znaczenie B. Piłsudskiego w podejmowanych przez wielu uczonych pracach nad poznaniem kultury Ajnosów, w tym również w tworzeniu kolekcji muzealnych. Informuje ponadto o studiach nad dziedzictwem naukowym Bronisława Piłsudskiego i wskazuje na zasłużonych dla tych studiów badaczy. Zbigniew Jasiewicz �306 Olga D a n g I o v a, Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext, Vydavatelstvo Slovenskej akademie vied, Klenotnica Slovenskej Ludovej KultUry, Bratislava 200 I, ss. 240, ił. 254; indeks przedmiotowy i geograficzny. W monografiach terenowych, zwartych pracach tematycznych, artykułach, będących efektem badań etnograficznych, pytania o treść zawsze korespondują z pytaniami o formę, a dekoracja, ornament - bywa, że drugoplanowo, wyłącznie jako estetyczny ozdobnik dzieła - prezentowane są przy opisie niemal każdego z materialnych przejawów ludowej kultury. Książka Olgi Danglovej Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext uświadamia nam jednak, że nawet poruszając się w tym zasobie zjawisk, który wcześniej zdawał się już zamknięty i wyczerpująco omówiony, ciągle dostrzec możemy nowe, wcześniej nie rozpoznawane znaczenia. Sprzyja temu postawa badawcza otwarta na niekonwencjonalne ujęcie tematu, poszukująca analogii na tych polach naukowej refleksji, które dotąd były pomijane jako zbyt odległe od istoty rozpatrywanego problemu. A przecież tylko tak - przez zestawienie i porównanie przykładów zaczerpniętych z różnych dziedzin - ujawnić można wspólne źródła inspiracji i wyłącznie w taki sposób rzeczy znane ujawniają sens daleko wykraczający poza dotychczas im przypisywany. We wprowadzeniu autorka opracowania słusznie odwołuje się do dominujących dziś sposobów porozumiewania się, działań zmierzających w kierunku wizualizacji wszelkich przekazów. Obrazy wypierają słowa. Atakują nas w reklamach, wideoklipach, znakach firmowych; z ekranu komputera, telewizora, na łamach czasopism. Liczą się przełamujące bariery języka i kultury - powszechność i łatwość skojarzeń. Synteza i uproszczenie zapewniają, tak obecnie pożądaną, oszczędność czasu potrzebnego do zakomunikowania zakodowanych treści. W tym kontekście, jak zauważa Olga Danglova, zaskakujące jest niewielkie wykorzystanie wypracowanych już, prawie "gotowych do użycia" znaków ludowego folkloru, plastyki. Tradycja, oparta niemal w całości na przekazie ustnym, zapewne musiała rekompensować ubóstwo czy brak zapisu słownego rozbudowaniem zapisu obrazowego. W bezpośrednim odbiorze był on nie tylko klarowny i czytelny, ale też nasycony magią i symboliką. Wyrażał relacje pomiędzy człowiekiem ijego najbliższym otoczeniem, światem roślin i zwierząt. Odwoływał sięjednak także do kosmosu, sił odczuwanych jako nadprzyrodzone; tajemnicy. Ta myśl, zasygnalizowana we wprowadzeniu, obecna jest w całości opracowania. Nie bez powodu już w tytule pracy symbolika zajmuje pozycję równorzędną z dekoracją. Wciąż przecież postrzegana jest jako niezbywalna składowa wielu znaków i ornamentów identyfikowanych przez nas w ludowej kulturze. W pracy Olgi Danglovej Słowacja z jej dekoratywną tradycją zaprezentowana została jako pośrednik pomiędzy wschodnią i zachodnią Europą, w jej związkach z liturgią rzymską i bizantyjską. Pewna "stagnacja" urbanizacyjna i industrializacyjna Słowacji, wolniejsze niż na zachodzie Europy przenikanie na ten teren elementów produkcji przemysłowej - sprzyjały utrzymywaniu się wielu wątków europejskich tradycji, które gdzie indziej zachowały się już wyłącznie jako relikt. Kolejny to przykład, że brak postępu w tej dziedzinie dobrze służył ludowej kulturze. Autorka przywołuje przy tej okazji kanon etnologicznej wiedzy na temat relacji różnych nurtów kultury, w tym - odnotowywane niemal jako powszechne - zjawisko adaptacji przez kulturę ludową elementów zaczerpniętych wprost ze stylów historycznych, głównie z renesansu i baroku. Przypomina też rolę profesjonalnego rzemiosła, przejmującego na siebie funkcję pośrednika pomiędzy różnymi warstwami społecznymi, dostarczającego ludowemu odbiorcy produkty niejednokrotnie o wysokim poziomie wykonania ijednolite stylowo. Jego związek z kulturą ludową, zauważalny zwłaszcza od XVIII wieku, zaowocował silnym rozwojem lokal- �307 nych i regionalnych stylów dekoracji. Tego rodzaju uwag - jakkolwiek wydawałyby się one oczywiste - nigdy dosyć, nawet w książkach skierowanych do specjalistów etnologów. Wciąż bowiem w tak wielu opracowaniach zauważamy mniej lub bardziej ukryte dążenie do zachowania "czystości" ludowej kultury, skupienia uwagi na tych przejawach plastycznych działań, których twórca i odbiorca usytuowany był na wsi. Taka postawa może oznaczać pozostawienie na marginesie zainteresowań tych wyrobów, które nie będąc wytworami warstw ludowych, były przecież przez nie pozyskiwane, odpowiadały ich estetycznym gustom i je kształtowały. Swoją uwagę autorka zwraca także na niebagatelnąrolę klasztorów i wytwarzanych przez nie, a służących głównie dewocji, przedmiotów zasilających kulturę ludową. W pracy poświęconej ludowemu zdobnictwu Słowacji nie można było pominąć także jego wpływu na profesjonalne rzemiosło i przemysł; autorka przywołuje próby podniesienia zaczerpniętej z kultury ludowej estetyki do rangi "narodowej" - próby, dla której znajdujemy przecież analogie także w polskiej historii. W całości analizy znaczącym wątkiem jest także pewna powtarzalność motywów zaczerpniętych wprost ze wzorników upowszechniających się od XVI wieku na niemieckim, francuskim i włoskim terytorium. To zapewne jeden z powodów, dla których etnolodzy z innych, bliskich Słowacji, krajów odnajdują w tej książce tak wiele znanych i, wydawałoby się, typowych dla tradycji własnych ziem przykładów. Pracę badacza kultury Olga Danglova porównuje do poszukiwań archeologa, odkrywającego nawarstwienia historyczne, które pozwalają na wyznaczanie wciąż nowych, ale coraz starszych - bo sięgających w głąb czasu - horyzontów. Ona sama dociera nawet do naskalnych rysunków neolitycznych i mitologii antycznej - w nich odnajdując nie tylko wspólnotę twórczych postaw, ale też niemal bezpośredni pierwowzór wielu, powszechnie dziś funkcjonujących znaków kultury. Pokłady dawnych wierzeń i magii zauważa także pod warstwą wierzeń chrześcijańskich. Podstawą do przeprowadzonej w tej pracy analizy stał się materiał zabytkowy i ikonograficzny ze zbiorów muzealnych. Muzealnicy byli przewodnikami po tym, w znacznej mierze anonimowym, świecie ludowej sztuki i rzemiosła. Zapewne ścisła z nimi współpraca zaowocowała opracowaniem rozbudowanych podpisów publikowanych przedmiotów w sposób zbliżony do obowiązujących w muzealnych katalogach zbiorów. Tworzą one w ten sposób samoistne źródło informacji prawie równorzędne z tekstem, pozwalające na podjęcie próby samodzielnej analizy porównawczej, niezależnej od tej zaproponowanej przez autorkę. W szeroko nakreślonym obszarze badawczym Olga Danglova wprowadza niezbędną dla jasności wywodu systematykę. Kolejne rozdziały zawierają opis ornamentu geometrycznego, roślinnego, zoomorficznego, antropomorficznego; oddzielnie omówiono napisy i monogramy oraz przejawy dekoracji w kulturowych i socjalnych aspektach życia. Wyróżnione w każdym z rozdziałów podrozdziały porządkują myśl tam, gdzie dostrzeżona została potrzeba wydzielenia bardziej szczegółowych bloków tematycznych, a wyróżniająca się w całości tekstu i pogrubiona czcionka prowadzi czytelnika po kolejnych hasłach. Narzucający się w tego typu opracowaniach układ alfabetyczny haseł wyparty został przez układ podyktowany logiką bezpośrednich związków przywoływanych kluczowych słów-znaków. Tym, którzy próbują w sposób najmniej skomplikowany odszukać określone hasło, z pomocą przychodzi zamieszczony na końcu opracowania indeks przedmiotowy. Niestety, mające charakter podrozdziałów bloki tematyczne nie zostały ujęte w spisie treści. Być może ich wyszczególnienie w tym miejscu rozbijałoby klarowność układu, ale z drugiej strony ułatwiałoby poruszanie się w całości przekazywanych nam informacji. Każdy wyróżniony temat przedstawiony został tak od strony formalnej, jak i symbolicznej. W dziale poświęconym ornamentom antropomorficznym obok figur zgeometryzowanych pojawiają się samodzielne tematy ikonograficzne, w których postać �308 ludzka przedstawiana jest w określonych sytuacjach, wskazujących na wykonywane zajęcie. Są tu rolnicy, pasterze, rzemieślnicy, huzarzy na koniach, damy i kawalerowie, myśliwi. Ten wybór dopełniają tematy zaczerpnięte wprost z symboliki chrześcijańskiej: Panna Maria, Pieta, Madonna z Dzieciątkiem, Jezus Chrystus, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Ofiarowanie Izaaka, święci. To główne hasła, z których każde rozwija się w szereg innych, bardziej szczegółowych - wymienianych tylko, ale już nie wyczerpująco omawianych. Autorka stara się wyprowadzić ich genezę, wskazuje na drogi rozprzestrzeniania się w Europie, lokalizuje słowackie ośrodki pielgrzymkowe, w których przedstawienia wyobrażone w określonych schematach ikonograficznych czczone były jako cudowne. To właśnie owe centra wywarły zasadniczy wpływ na wariantowość słowackich powtórzeń, umiejscowionych poza terenem kraju, pierwowzorów. Sposób opracowania tego zespołu tematów wydaje się najbardziej dyskusyjny, bowiem o ile oczywiste jest ich zauważenie w roli dekoracji umieszczonej na przedmiocie użytkowym, o tyle nie do końca zasadne może być tak wyczerpujące przywoływanie przedstawień funkcjonujących całkowicie samodzielnie i spełniających głównie funkcje kultowe - w rzeźbie, malarstwie, grafice. Tym bardziej, że nastąpiło tu jednak przesunięcie akcentu - ich rola w dekoracji kwitowana jest bowiem, w większości przypadków, lapidarnymi stwierdzeniami nie pozwalającymi na uzyskanie informacji, w jakim zakresie ich zastosowanie w roli ozdoby ceramicznego naczynia, tkaniny itp. wpłynęło na modyfikację samego schematu. Zapewne konieczne byłoby bardziej dobitne sprecyzowanie pojęcia "dekoracji" jako cechy - w pewnym sensie wtórnej, drugoplanowej - z reguły opartej na powtarzalności motywów, znaków oraz "dekoracyjności" rozumianej jako sposób plastycznego rozwiązania określonych przedstawień, zazwyczaj przeciwstawny realistycznemu. Bogactwo materiału, jakim dysponowała autorka, wręcz wymuszało konieczność selekcji - wyboru tych haseł, które opisują ornamenty występujące najczęściej, reprezentatywne dla kraju lub najbardziej interesujące. W pracy, która nie rości sobie praw do ujęcia encyklopedycznego, tego typu wybór jest niepodważalnym prawem autora. Niemniej, jak sądzę, czytelnikom mogą się nasuwać pytania o powód pominięcia niektórych haseł równie istotnych jak te, które znalazły tu swoje znaczące miejsce. Zapewne również obfitość artefaktów, nawet po ich wstępnej selekcji, stała się przyczyną odejścia od schematycznych rozwiązań przy rozczłonkowaniu poszczególnych rozdziałów. Ich wewnętrzne usystematyzowanie nie jest paralelne. To niewątpliwie świadoma decyzja autorki, która rzetelność naukowego dyskursu, ale i jego ekspresję, przedłożyła nad pozorny porządek wywodu. Walorem tej pracy jest dodatkowo bogaty materiał ilustracyjny - zarówno graficzny, jak i fotograficzny (ilustracje czamo-białe wkomponowano w tekst, kolorowe umieszczono na oddzielnych wkładkach). Trudno byłoby zresztą wyobrazić sobie pozbawioną go pracę poświęconą tematyce tak "wizualnej" jak dekoracja. Wydobyte na powiększeniach plastyczne detale ujawniają z jednej strony precyzję wykonania reliefu, haftu, malarskiego ornamentu, z drugiej zaś nowatorstwo i świeżość skojarzeń, odwagę uproszczenia niejednokrotnie zbliżającego te, licznie tu zaprezentowane, przykłady anonimowej ludowej kultury do wybitnych dzieł sztuki nowoczesnej. W podtytule książki ujęto jej drugi podstawoWy cel - nakreślenie dla słowackiej tradycji ludowej kontekstu europejskiego. W podsumowaniu odnajdujemy stwierdzenie, że "tradycyjna kultura była w swej podstawie lokalna". "Lokalność" określają nie występujące gdzie indziej cechy stylowe czy też określone przedmioty o niepowtarzalnych formach lub zastosowaniu. Z drugiej jednak strony równie silnie narzuca się myśl o nie dających się podważyć podobieństwach, tym bardziej licznych im głębiej cofamy się w czasie. Lokalność i uniwersalizm to dwa fundamentalne dla tej pracy pojęcia - użyte tu jako "etnologiczne narzędzia", rodzaj "kulturowej miary", która służy do zbadania �309 każdego, opisywanego zjawiska. Ale przecież wyraźnie odczuwamy i to, że dla autorki niejednokrotnie miara ta wykracza poza granice Europy. Erudycja autorki nie pozwala jej na pozostanie w tak zakreślonym, narzuconym rygorem tytułu, geograficznym obszarze. Tam, gdzie jest to uzasadnione, Olga Danglova odwołuje się więc do doświadczeń kultur całego świata. Cenne jest i to, że narodowa, słowacka kultura ludowa nie została tutaj przedstawionajako sztucznie "wyabstrahowany twór", a zewnętrzne wpływy kulturowe uwzględnione tylko wówczas, gdy wtopiły się w narodową specyfikę Słowacji. Nawet dolnośląski etnograf odnajdzie tu, będący przedmiotem jego regionalnych zainteresowań, dewocyjny obraz z położonych na ziemi kłodzkiej Wambierzyc, który na Słowację trafił zapewne jako pamiątka z pielgrzymki. Europejski kontekst zakreśla autorka w oparciu o obszerną literaturę, także pozaeuropejską. Percepcję jej pracy przez naukę światową ułatwiają zamieszczone pod każdą ilustracją obszerne opisy publikowanych przedmiotów w języku angielskim oraz angielskie streszczenie zamykające całość tekstu. Jak podkreśla sama autorka, jest to pierwsza praca w ten sposób zespalająca wcześniejsze omówienia różnych przejawów dekoracji, charakterystycznej dla kultury ludowej Słowacji, jej ukonstytuowanie w różnorodnych materiałach i przy użyciu różnych technik. W tym sensie ma ona charakter nowatorski. Zważywszy na szerokie, całościowe ujęcie problemu, spełnia ona rolę syntezy; biorąc pod uwagę omówienia wszystkich tematów, jest rzetelną, wyczerpująca analizą. Należy do tego typu książek, które czytelnika zmuszają do ciągłych powrotów. Elżbieta Berendt Anna Z i e I i ń s k a Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Instytut Slawistyki PAN, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2002, ss. 192. W przeciwieństwie do Polaków mieszkających na Wileńszczyźnie, od dawna będących obiektem zainteresowań badaczy z wielu ośrodków krajowych izagranicznych, ludności polskiej mieszkającej na Litwie Kowieńskiej poświęcono stosunkowo niewiele uwagi. Omawiana tu praca znakomicie wypełnia istniejącą lukę. Jej podstawę stanowią materiały zgromadzone przez A. Zielińską w latach 1998-2000, podczas licznych wyjazdów badawczych na Kowieńszczyznę. Autorka wykorzystała także literaturę pamiętnikarską, liczne - polskie i zagraniczne - opracowania naukowe z zakresu językoznawstwa oraz prace dotyczące historii Republiki Litewskiej (1918-1940), Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak też państwa, w które Republika ta przekształciła się po rozpadzie Związku Radzieckiego. Wiele miejsca poświęcono skutkom powojennych przemian ustrojowych dla polskiej społeczności: dezintegracji grupy, akulturacji i asymilacji, będących m.in. efektem likwidacji polskiego szkolnictwa i organizacji kulturalno-oświatowych, wzrostowi liczby małżeństw mieszanych, zacieraniu się różnic stanowych, zmianom mentalności. Autorka zwróciła uwagę na drastyczny spadek liczebności polskiej ludności na Kowieńszczyźnie w wyniku działań wojennych i powojennych represji w ZSRR, deportacji w głąb Rosji, jak też przymusowych "repatriacji" do Polski. Przypomniała ponadto różne koncepcje wyjaśniające pochodzenie polskiej ludności na Litwie Kowieńskiej. W książce omówiono głównie prace polskich autorów (Z. Krajewskiego, P. Eberhardta, W. Wielhorskiego i in.). Szkoda, że ustalenia rodzimych badaczy nie zostały porównane z wyni- �310 kami badań autorów litewskich. Pozwoliłoby to na wskazanie ewentualnych różnic i kontrowersji, jak też na ujęcie omawianego problemu z różnych perspektyw. Omawiając - z konieczności w dużym skrócie - historię badanych terenów, autorka podkreśliła wielokulturowy i wielojęzykowy charakter Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przypomniała też, że pod koniec XIX wieku wśród mieszkańców ziem litewskich zaczęły dojrzewać konflikty wewnętrzne. Ich przejawem było m.in. nasilenie się haseł i działań antypolskich. Idee nacjonalistyczne rozwinęły się w Republice Litewskiej. Dla przeciwdziałania szybko postępującej lituanizacji Polacy zaczęli tworzyć różne organizacje. Wśród nich były m.in. wymienione w książce: Akcyjne Towarzystwo "Dompol", Spółka Wydawnicza "Omega", Towarzystwo Popierania Kultury i Oświaty wśród Polaków na Litwie "Pochodnia". Działalność tych organizacji nie została jednak szerzej omówiona. Nie wiadomo też, czy zachowały się one w pamięci rozmówców autorki, ani też, czy w ostatnich latach podejmowane były jakieś próby nawiązania do ich tradycji. Badania terenowe przeprowadzone przez A. Zielińską na Litwie Kowieńskiej pozwoliły na określenie obiektywnych wyznaczników tożsamości narodowej mieszkających tam Polaków. Do wyznaczników tych należy przede wszystkim znajomość języka polskiego. Ważną rolę odgrywają także: urodzenie się w polskiej rodzinie, pochodzenie szlacheckie i wpis w paszporcie stwierdzający polską narodowość. Autorka zwróciła uwagę na różnice lokalne, pozwalające mówić o odmiennej hierarchii wyznaczników polskości w różnych rejonach Kowieńszczyzny. W parafii łopieńskiej np. za najważniejszy uznano język polski, na Laudzie natomiast zasadnicze znaczenie przypisano świadomości przynależności do stanu szlacheckiego, w połączeniu ze znajomościąjęzyka polskiego. Jednym z celów badań było ukazanie zależności między znajomościąjęzyka polskiego i stosunkiem do niego a przynależnością do określonej grupy społecznej. Dostępne źródła (materiały terenowe, pamiętniki) pozwoliły A. Zielińskiej na scharakteryzowanie rodzin ziemiańskich jako patriotycznych, silnie związanych z miejscem zamieszkania, a zarazem wielokulturowych, wielojęzycznych. W przypadku szlachty można mówić o nieznajomości języka litewskiego i posługiwaniu się polskim na co dzień. Autorka podkreśliła, że szlachta, zwłaszcza drobna, "była ostoją polskiego języka i kultury na Litwie" (s. 46). Wniosek ten potwierdzony został cytatami z wywiadów przeprowadzonych w trakcie badań terenowych. Z badań tych wynika również, że ludność chłopska mówiła na ogół po litewsku (wyjątek stanowili mieszkańcy obszarów leżących między Kownem i Kiejdanami). Na północ od Kiejdan językiem polskim posługiwano się w niektórych domach chłopskich. Materiały zgromadzone przez A. Zielińską dobrze ukazują dystans kulturowy między szlachtą i ludnością chłopską, jak też między szlachtą drobną i zamożniejszą. Pozwoliły one również na odtworzenie auto stereotypu szlachcica. Elementami jego wizerunku są m.in.: znajomość języka polskiego, honor, patriotyzm, uprzejmość, dbałość o strój i dom, czytanie polskich książek (s. 48). Rozmowy przeprowadzone przez autorkę recenzowanej pracy ukazują stosunek członków badanej grupy do polskiego dziedzictwa narodowego, do kanonu polskich lektur, narodowych dzieł literackich. Dla wielu osób szczególne znaczenie ma fakt, iż na terenach obecnej Litwy Kowieńskiej toczy się akcja niektórych dzieł Henryka Sienkiewicza. Jak wiadomo, książki tego pisarza, zwłaszcza Trylogia, miały ogromny wpływ na kształtowanie polskiej tożsamości, budziły poczucie dumy narodowej u wielu Polaków (nie tylko na Kowieńszczyźnie). W przypadku Litwy Kowieńskiej dodatkowym czynnikiem wzmacniającym polską tożsamość była wspomniana lokalizacja opisywanych przez Sienkiewicza wydarzeń na tych właśnie terenach. Z badań A. Zielińskiej wynika, że fikcja literacka miesza się tam często z rzeczywistością. Autorka poświęciła wiele uwagi zmianom sytuacji języka polskiego. Na podstawie własnych badań terenowych, jak też np. informacji zawartych w pamiętniku Konrada Lapina, �311 przedstawiła ona m.in. unikatową mapę (mentalną) zasięgu języka polskiego na Litwie Kowieńskiej przed II wojną światową i w okresie powojennym. Na tej szczególnej mapie można zaznaczyć "stronę polską" (nie wiadomo jednak, jak określana jest przez członków badanej grupy strona przeciwna), podzieloną na kilka obszarów: od Kowna do Kiejdan, na północ od Kiejdan, tereny nad rzeką Laudą oraz Żmudź (na północ od Kowna, po zachodniej stronie Niewiaży). Przytoczone w pracy wypowiedzi znakomicie charakteryzują poszczególne tereny pod względem językowym, a także - szerzej - kulturowym. Część książki, w której omawiany jest zasięg języka polskiego na Litwie Kowieńskiej, zawierającą również charakterystykę mieszkańców poszczególnych obszarów, należących do "polskiej strony", uważam za niezwykle interesującą, ważną i nowatorską. Cytowane materiały ukazują zróżnicowanie Kowieńszczyzny, występujące tu podziały społeczno-kulturowe i etniczne, jak też zmiany zarejestrowane przez rozmówców badaczki, polegające przede wszystkim na stopniowym kurczeniu się zasięgu polskiego i/lub jego zanikaniu w wielu rejonach. Anna Zielińska szczegółowo omówiła sytuację językową w wielu miejscowościach w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej. Zgromadzenie informacji na ten temat nie byłoby możliwe bez badań terenowych. Wynika z nich np., że w czasach istnienia Republiki Litewskiej język polski używany był w niektórych wsiach chłopskich (m.in. w Szaszewiczach koło Bobt, Drasejkach, Szańcach, Mastejkach), w okolicach szlacheckich (Antogini, 4 km od Kowna, Urniaże pod Datnowem i in.). Zwartym skupiskiem ludności polskojęzycznej była gmina Łopie. Badania A. Zielińskiej wskazują także na polskie korzenie wielu mieszkańców Kowieńszczyzny oraz na zasiedziałość znacznej liczby 'polskich rodzin na badanych terenach, w licznych wioskach, miastach i miasteczkach. Swiadcząrównież o zwartym osadnictwie polskim i dominacji języka polskiego na części badanych obszarów. Wypowiedzi rozmówców, zarejestrowane w trakcie pobytu na Kowieńszczyźnie, ukazują miejsce języka polskiego wśród innych wyznaczników polskości, informują też np. o relacjach między tym językiem a przynależnością stanową. Na podstawie niektórych wypowiedzi można ponadto wnioskować o sytuacji wyznaniowej, stosunkach etnicznych i innych. Autorka wymienia dziesiątki nazwisk polskich mieszkańców Laudy, terenów między Kownem i Kiejdanami i innych badanych obszarów, ratując od zapomnienia wielu mieszkańców Kowieńszczyzny, należących do polskiej grupy etnicznej (narodowej). Zgromadzone materiały są nie tylko cennym dokumentem, świadczącym o obecności polskich rodzin na Litwie Kowieńskiej, lecz stanowią doskonałe źródło do badań nad polskim osadnictwem na Kowieńszczyźnie, nad losami polskich rodzin i ich majątków. Szkoda, że autorka nie pokusiła się o kartograficzne przedstawienie danych socjolingwistycznych, będących efektem badań terenowych, o zaznaczenie na mapie Litwy Kowieńskiej miejscowości i obszarów o dominacji języka polskiego w okresie międzywojennym i tych, w których język polski nie odgrywał roli głównej. Byłoby to, moim zdaniem, znakomitym podsumowaniem badań i ich cennym uzupełnieniem. Wiele miejsca poświęcono w pracy kwestii przekazu języka polskiego w rodzinie i zmianom funkcjonowania polszczyzny jako języka domowego (szczególnie interesujące są, moim zdaniem, opisane w pracy przypadki małżeństw mieszanych etnicznie). Ukazana została także rola kobiet, zwłaszcza należących do starszego pokolenia, w przekazie języka polskiego w rodzinach mieszanych. Autorka podkreśliła, że w okresie międzywojennym w rodzinach polsko-litewskichjęzykiem domowym był najczęściej polski. Sytuacja zmieniła się zasadniczo po II wojnie światowej. Poszerzył się wówczas zasięg języka litewskiego. Wyparł on stopniowo polski z wielu domów. W rodzinach dwujęzycznych językiem prymarnym stał się litewski. �312 Autorka słusznie łączy zanikanie języka polskiego w badanej społeczności ze stopniową likwidacją szkolnictwa polskiego w Republice Litewskiej po I wojnie światowej. Z jej badań wynika, że wielu Polaków próbowało przeciwstawiać się językowej asymilacji, m.in. przez organizowanie tajnego nauczania. Badaczka dotarła do kilku osób zaangażowanych w tego rodzaju działalność. Fragmenty ich wypowiedzi zostały zamieszczone w pracy. Znalazły się tu także cenne informacje na temat nauczania domowego w zamożnych rodzinach Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej w okresie międzywojennym. Nauczanie tego typu obejmowało program szkoły powszechnej. Uzupełniano go naukąjęzyka polskiego oraz historii Polski i polskiej literatury. Ta dodatkowa edukacja była organizowana i finansowana nielegalnie przez Towarzystwo "Pochodnia" (s. 69). W pracy możemy również przeczytać, że "działalność nauczycielek nie ograniczała się tylko do nauczania, ale też wpływała na ksztahowanie polskiej świadomości narodowej uczniów" (tamże). Ukazanie tych wpływów mogłoby stać się przedmiotem odrębnych badań. Badania terenowe pozwoliły A. Zielińskiej na zgromadzenie szczegółowych, unikalnych materiałów informujących o działalności polskich szkół różnych stopni w wielu rejonach Kowieńszczyzny. Na podstawie tych źródeł, uzupełnionych np. o opublikowane pamiętniki osób wywodzących się z terenów Litwy Kowieńskiej, można z łatwością sporządzić mapę występowania tego typu placówek. Autorka pisze o prowadzonej od kilku lat w Kownie nauce polskiego, z której korzystają m.in. dzieci z polskich rodzin. Nie wiadomo jednak, czy (i w jakim stopniu) udział w lekcjach polskiego wpływa na sferę ich identyfikacji narodowej, ani też, czy język polski - traktowany początkowo przez wiele osób o polskich korzeniach jak język obcy - nie staje się w pewnym momencie "swoim". Na Wileńszczyźnie, podobnie jak na wielu innych terenach, m.in. na Ukrainie i Białorusi, bardzo ważnym wyznacznikiem polskości jest katolicyzm. Inaczej wygląda sytuacja na Litwie Kowieńskiej, gdzie po I wojnie światowej władze przystąpiły zdecydowanie do działań mających na celu lituanizację liturgii i życia religijnego. Znalazły one znakomitych pomocników wśród księży, którzy bezwzględnie przeciwstawiali się jakimkolwiek formom używania polskiego, np. w katechizacji młodego pokolenia lub podczas spowiedzi. Autorka przytacza niezmiernie ciekawe informacje świadczące o odmawianiu sakramentu pokuty przez księży, jeśli penitent nie chciał lub nie potrafił spowiadać się w języku litewskim. Dopiero w ostatnich latach sytuacja ta uległa zmianie. Omawiając miejsce i rolę języka polskiego w życiu religijnym Polaków z Kowieńszczyzny, Zielińska pisze, że "babcie uczą dzieci katechizmu po polsku i przygotowują po polsku do sakramentów" (s. 74). Część osób należących do młodego pokolenia ma więc, jak widać, kontakt z językiem polskim w domu rodzinnym, w lokalnej społeczności i w kościele. Czy w takich przypadkach język ten traktowany jest jak obcy? Czy kontakt z nim nie wpływa na sferę świadomości i identyfikacji narodowej? Czy nie ma na nią wpływu udział w życiu religijnym, w nabożeństwach majowych, zwłaszcza tam, gdzie - jak w Umiażach - tradycja uczestnictwa w nich nie została przerwana? Badania przeprowadzone wśród Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej pozwoliły autorce na sformułowanie wniosku o przerwaniu przekazu kultury narodowej w badanej społeczności oraz o konwersji narodowej średniego i młodego pokolenia Polaków (s. 32). Faktu tego nie zmienia istnienie niewielkiej grupy młodzieży znającej dobrze język polski i zainteresowanej polską kulturą (s. 40). Tak więc Polacy na Litwie Kowieńskiej reprezentują głównie starsze pokolenie. Autorka dobrze wyjaśniła przyczyny częstej konwersji narodowej młodzieży wywodzącej się z rodzin polskich. Zwróciła m.in. uwagę na rozpowszechnione na Litwie Kowieńskiej przekonanie, iż przyznawanie się do polskiej narodowości może mieć niekorzystne �313 skutki społeczne i ekonomiczne (s. 40). W tej sytuacji trudno się dziwić, że liczba Polaków maleje i że w grupie tej dominują osoby należące do starszej generacji. Materiały zgromadzone w trakcie badań stały się doskonałą podstawą wysoce profesjonalnego opisu "wybranych cech kontrastowych [języka badanej grupy] w stosunku do polszczyzny ogólnej oraz ich odniesienia do polszczyzny północnokresowej" (s. 80; rozdz. 4). Relacje polszczyzny północnokresowej i polszczyzny kowieńskiej ilustruje także mapa zamieszczona na s. 180. Zielińska przedstawiła trzy warianty polszczyzny kowieńskiej (wariant wysoki, szlachecki i chłopski). Każdy z nich został scharakteryzowany szczegółowo pod względem wybranych cech fonologicznych, fleksyjnych, składniowych, słowotwórczych i leksykalnych. Jestem przekonana, że badania A. Zielińskiej przyczynią się w istotny sposób do pogłębienia wiedzy o współczesnym języku mówionym Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej, a także o zmianach, jakim język ten podlegał w okresie, który obejmuje pamięć członków tej grupy (od zakończenia I wojny światowej do współczesności). Autorka porównała wyniki własnych badań z materiałami źródłowymi pochodzącymi z różnych lat, co pozwoliło jej na śledzenie zmian zachodzących w poszczególnych wariantach polszczyzny kowieńskiej i ukazanie ich w szeroko rozumianym kontekście historyczno-politycznym i społeczno-kulturowym. Fragmenty pracy zawierające przykłady regionalizmów, występujących we wszystkich trzech wariantach polszczyzny kowieńskiej, a także przykłady zapożyczeń z języka rosyjskiego i litewskiego, są nie tylko znakomitym rejestrem określonych cech języka, lecz także - świadectwem kontaktów grup mówiących różnymi językami i ich odbicia w kulturze i języku. Cytowane materiały są również źródłem informacji o badanej społeczności (pojedynczych osobach i grupie), występujących tu problemach, postawach wobec określonych zjawisk i innych. Doskonałym źródłem informacji o polskich mieszkańcach Kowieńszczyzny są materiały zamieszczone w Aneksie. Szkoda tylko, że autorka nie zatytułowała prezentowanych tekstów i nie wprowadziła śródtytułów. Materiały opatrzone zostały wyłącznie kolejnymi numerami. Dodanie tytułów i śródtytułów sygnalizujących problemy, o których jest mowa w cytowanych tekstach, sprawiłoby, że teksty te stałyby się bardziej przejrzyste, łatwiejsze w odbiorze. Możliwe byłoby także ich uporządkowanie pod względem tematycznym (rzeczowym). Zamieszczone w Aneksie wypowiedzi rozmówców zostały podane w transkrypcji fonetycznej. W innych częściach książki autorka zrezygnowała z tej formy, "z myślą o czytelnikach nie mających wprawy w czytaniu" zapisanych w ten sposób materiałów źródłowych (s. 10). Z jakich powodów odstąpiła od tej zasady w przypadku Aneksu? Czy jest on przeznaczony wyłącznie dla wąskiej grupy specjalistów? Przyjęcie dwóch różnych zasad zapisu w jednej pracy jest dopuszczalne, powinno być jednak uzasadnione merytorycznie. Autorka informuje, że w swoich badaniach posłużyła się metodą biograficzną (s. 10). W rzeczywistości wykorzystana została tylko niewielka część tej metody, polegająca na zgromadzeniu i analizie materiałów biograficznych grupy Polaków z Kowieńszczyzny, w celu określenia cech ich języka i ukazania, w jaki sposób funkcjonuje on w badanej społeczności w zmieniającej się rzeczywistości. Nie przeprowadzono natomiast typowej dla metody biograficznej analizy strukturalnej tekstów autobiografii według zasad opracowanych m.in. przez Fritza SchUtze. Autorka dokonała ciekawego i udanego połączenia różnych metod badawczych, wykorzystując m.in. - obok elementów analizy materiałów biograficznych - metodę kontrastową, służącą do opisu ,Języków polonocentrycznych wspólnot komunikatywnych �314 poza granicami kraju" (s. 10). Nasuwają się jednak pytania: Jak należy rozumieć termin "wspólnota polonocentryczna" i czy Polacy mieszkający na Litwie Kowieńskiej należą w istocie do tej grupy? Anna Zielińska posłużyła się także techniką "wywiadu o elastycznej strukturze, dostosowanej do wiedzy konkretnego informatora" (s. 13). Pytania dotyczyły m.in. sytuacji językowej w rodzinie respondenta i w jego najbliższym otoczeniu, stosunku do używanych języków i oceny ich poprawności, danych biograficznych i in. Wywiady dostosowane były do zainteresowań informatorów, co pozwoliło im na swobodę i spontaniczność wypowiedzi. Nie były też męczące dla rozmówców. Gwarantowały ponadto realizację celów pracy. Jak bowiem podkreśla autorka, "śledzenie występowania określonych cech językowych jest możliwe tylko w żywej, spontanicznej mowie" (s. 15). Na s. 7 A. Zielińska pisze o pograniczu słowiańsko-litewskim i słowiańsko-bałtyckim, traktując te terminy zamiennie. Moim zdaniem, nie jest to właściwe. 'Litewskość' jest bowiem pojęciem węższym w stosunku do 'bałtyckości'. Należałoby poza tym mówić o pograniczu słowiańsko-bałtyjskim (nie bałtyckim), tj. o obszarze zamieszkałym przez ludy słowiańskie i bałtyjskie (lub przez Słowian i Bałtów). Na tej samej stronie czytamy, że "obszar kowieński leży z dala od pogranicza litewsko-słowiańskiego", a dalej, że "ukształtowała się tam polsko-litewska dwujęzyczność". Czy w istocie Kowieńszczyzna, zamieszkana m.in. przez Litwinów i Polaków, a także np. Rosjan, nie jest obszarem pogranicza słowiańsko-litewskiego? O jakim pograniczu należałoby mówić w tym przypadku? W innym miejscu czytamy, że "Polacy na Litwie Kowieńskiej przechowują stare, dziś «niemodne» wartości, takie jak patriotyzm, poczucie godności narodowej, duma ze swojego pochodzenia, z historii, kultury, literatury, tradycji, języka" (s. 8). Moim zdaniem, mamy tu do czynienia z kreowaniem stereotypu etnicznego, polegającym na przypisywaniu całej grupie cech charakterystycznych dla niektórych członków polskiej społeczności. Społeczność ta, jak wynika z badań przeprowadzonych przez A. Zielińską, nie jest jednolita. Nie wszyscy jej członkowie "przechowują" też zapewne te same wartości. Należałoby również zapytać, czy i w jaki sposób wartości wymienione w pracy przejawiają się w życiu codziennym badanej grupy. Nie znajduje potwierdzenia informacja o tym, że Polacy na Kowieńszczyźnie, żyjący w diasporze od czasów rozbiorów Rzeczypospolitej, "wciąż (i mimo wszystko) mówią po polsku" (s. 8). Już na następnej stronie czytamy o stopniowym zanikaniu polszczyzny kowieńskiej. Z badań A. Zielińskiej wynika też, że tylko niewielka część polskiej społeczności posługuje się polszczyzną. Języka polskiego nie zna większość młodego pokolenia wywodzącego się z polskich rodzin. Jest on też skutecznie wypierany przez litewski. Mam również uwagę dotyczącą sposobu informowania o osobach, które wzięły udział w badaniach. Autorka wyjaśniła, że nie podaje nazwisk swoich informatorów "ze względu na ochronę ich prywatności" (s. 15). Zasada ta nie jest jednak konsekwentnie przestrzegana. W kilku miejscach bowiem znalazły się pełne imiona i nazwiska rozmówców (np. s. 32, przyp. 37; s. 41, przyp. 69; s. 56, przyp. 83; s. 58, przyp. 86 i 88; s. 59, przyp. 89 i in.). Na podkreślenie zasługuje natomiast przeprowadzenie nowatorskich, systematycznych, socjolingwistycznych badań terenowych w grupie, która nie była dotychczas obiektem baczniejszej uwagi badaczy, koncentracja uwagi najęzyku mówionym, szczegółowa charakterystyka funkcjonalna i systemowa języka polskiego na Litwie Kowieńskiej, ukazanie związków między charakterem języka a środowiskiem, w którym jest on używany. Należy też podkreślić, że badania przeprowadzone przez A. Zielińską ukazują sytuację języka polskiego na Litwie Kowieńskiej zarówno z perspektywy badacza, jak i przez pryzmat wypowiedzi członków badanej społeczności. Bardzo ważne jest ukazanie zróż- �315 nicowania badanej grupy pod względem językowym, jak też pod względem stosunku do polskiego i litewskiego oraz do szkolnictwa w tych językach, tożsamości narodowej i oceny procesów społeczno-politycznych, decydujących o losach polskiej społeczności i jej języka. Autorka podkreśliła, że Polacy na Litwie Kowieńskiej są "bardzo osamotnieni. Nie otrzymują żadnej znaczącej pomocy ani materialnej, ani moralnej od polskich organizacji wspierających polską kulturę za granicą (a przynajmniej tej pomocy nie widać)" (s. 51). Dodałabym, że wiedza naszego społeczeństwa o tej grupie jest znikoma. W środkach masowego przekazu mówi się czasem o rodakach z Kazachstanu lub z Wileńszczyzny, rzadziej o tych, którzy mieszkają na Ukrainie lub Białorusi. W potocznej świadomości nie funkcjonuje natomiast Kowno, Kowieńszczyzna, ani mieszkający tam Polacy. Książka Anny Zielińskiej może się wydatnie przyczynić do zmiany tej sytuacji. Iwona Kabzińska Vacys M i I i u s, Lietuviu, etnologijos bibliografzja, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 2001, ss. 415 nlb. 1. Książka ta jest owocem wieloletnich prac przygotowawczych, prowadzonych przez czołowego etnologa i etnografa litewskiego, prof dr. hab. Vacysa Miliusa - początkowo niejako na marginesie innych zajęć oraz dla własnych celów badawczych. Przełom w traktowaniu prac bibliograficznych nastąpił we wczesnych latach siedemdziesiątych. Otóż po opublikowaniu kilku swoich bibliografii V. Milius został zaproszony do współpracy międzynarodowej na tym polu. Widoczne to jest od razu w sposobie opublikowania omawianej pracy. Zarówno autorowi, jak i wydawcy zależało na ułatwieniach dla czytelników nie znającychjęzyka litewskiego; dodano drugą kartę tytułową, spis treści i przedmowę po angielsku. Autor w przedmowie zastrzegł się, że układ materiału - z nielicznymi wyjątkami - zgodny jest z klasyfikacją stosowaną przez Internationale Volkskundliche Bibliographie/International Folklore Bibliography/Bibliographie Internationale d'Ethnologie wydawanej w Bonn (poprzednio w Szwajcarii), z którym to wydawnictwem V. Milius współpracuje już od 1965 roku. V. Milius zebrał w sumie 6770 pozycji bibliograficznych, poczynając od XVII wieku, a na 1996 roku kończąc. Autor uwzględnił też epizodycznie niektóre pozycje z XVI wieku, jak np. nr 2302 - fragment tłumaczenia A. Gwagnina lub pozycja 2303 Erclerung ... do mapy C. Hennenbergera. Autor zaznaczył w przedmowie, że etnografią Litwy zajmowali się też sąsiedzi: Polacy, Rosjanie, Niemcy oraz przedstawiciele innych narodowości; toteż doliczyłem się bodajże I a języków, w których zostały ogłoszone zarejestrowane tutaj prace. W dziale I - "Etnologia jako nauka" (nr l - 263) są dalsze podziały, a mianowicie: l. bibliografia, 2. teoria, 3. metodyka badań, 4. dydaktyka. Najobszerniejszy jest dział II - ,,Historiografia" (nr 264-2212) obejmujący następujące grupy zagadnień: 1. instytucje i towarzystwa, 2. muzealnictwo, 3. wystawy, 4. ochrona zabytków, 5. badacze personalia dotyczą 97 osób. Dział III - ,,zagadnienia ogólne kultury etnicznej" (2213-2739); tutaj największą rozpiętość chronologiczną reprezentują pozycje zgromadzone w rozdziale l. badania = opracowania, 2. materiały etnograficzne w pamiętnikach, 3. etniczność (m.in. charakter narodowy), 4. byt dworski, 5. byt miejski. W działach IV-XI dokonano przeglądu tematycznego poszczególnych działów kultury ludowej. Dział �316 IV - "Wspólnota" (nr 2740-2912) obejmuje: 1. wspólnotę wiejską, 2. pracowników najemnych, 3. żebraków. Dział V - "Rodzina i jej zwyczaje" (nr 2913-3267) łączy 1. rodzinę, 2. zwyczaje i obrzędy rodzinne, 3. imieniny, urodziny. Dział VI - ,,zajęcia i związane z nimi zwyczaje" (nr 3268-3875) przedstawia kolejno: l. rolnictwo, 2. hodowlę zwierząt, 3. rybołówstwo, 4. łowiectwo, 5. pszczelarstwo, 6. zbieractwo, 7. rzemiosła i technikę, 8. targi i jarmarki. W dziale VII - "Kultura materialna" (3876-5001) przedstawiono kolejno: 1. osiedla i osady, 2. cmentarze, 3. budowle, 4. młyny, 5. architekturę sakralną, 6. transport, 7. meble, 8. sprzęty, 9. technikę tekstylną, 10. tkaniny, dzianiny i hafty, 11. odzież, 12. pożywienie. Obszerny dział VJJJ - "Sztuka ludowa i jej twórcy" (nr 50025855) został podzielony na 16 rozdziałów, a te z kolei na dalsze, bardziej szczegółowe podrozdziały. Wyodrębnione zostały: l. opracowania ogólne, 2. twórcy - świątkarze i ich wytwory, 3. krzyże, kapliczki, rzeźba, 4. krikśtai - specjalna odmiana krzyży nagrobnych występująca jedynie w protestanckiej Małej Litwie, 5. pomniki kamienne i murowane, 6. góra krzyży 7. wyroby metalowe, 8. litewskie pomniki na obczyźnie (USA, Syberia, RFN), 9. pomniki wzniesione po 1988 roku, 10. malarstwo, 11. grafika, 12. ceramika, 13. pisanki, 14. palmy wileńskie, 15. vetrunges (proporczyki na statkach rybaków na Zalewie Kurońskirn), 16. wycinanki. W dziale IX - "Święta kalendarzowe" (nr 5856-u304) w rozdziałach 1-10 mamy rok obrzędowy od Adwentu, Wigilii i Gwiazdki zaczynając, a na Zaduszkach kończąc. Poza tym: II. odpusty, 12. gromadkarze Małej Litwy, 13. zwyczaje różne. Dział X - "Rozrywki, muzyka etniczna" (nr 6305-u577), jest podzielony na dwa rozdziały: l. gry, tańce, rozrywki, zabawki, 2. muzykanci i instrumenty muzyczne. W dziale XI - "Wiedza" (nr 6578-u750) zgromadzono 1. wiadomości astronomiczne, kalendarz, 2. meteorologia, 3. medycyna i weterynaria ludowa, 4. napisy na pomnikach. Ostatni najmniejszy dział XII "Rewitalizacja kultury etnicznej" (nr 6751-u770), niemniej obejmuje on trzy grupy zagadnień: 1. festiwale etnograficzne, 2. dni tradycyjnych rzemiosł, 3. inscenizacje wesel regionalnych. Książkę zamykają indeksy: 1. indeks nazwisk - trzeba tu z uznaniem podkreślić, że Autor wszystkie prace po rosyjsku zacytował w oryginalnej pisowni, a w indeksie zgrupował je w jednym miejscu po litewskich pracach danego autora, 2. indeks miejscowości został rozbudowany, ponieważ Autor podał również określenia regionalne, co jednocześnie służy jako informacja obrazująca stopień zbadania poszczególnych regionów kraju. Autor podał w przedmowie, że uwzględnił książki i artykuły z czasopism naukowych i popularnonaukowych, nie precyzując bliżej kryteriów selekcji. Skądinąd wiadomo, że Milius pomijał jedynie artykuły z gazet codziennych. Tak też jest i w omawianej książce. Lista częściej cytowanych czasopism obejmuje 48 tytułów z ostatniego półtora wieku, większość litewskich, jeden niemiecki, dwa polskie ("Lud" i "Wisła") oraz cztery rosyjskie. Zupełnie słusznie zastosowano tylko 18 skrótów, krótkie tytuły podając w całości. Jedyny tamże zastosowany skrót tytułu książki B. Buracasa jest bardzo przydatny dla zainteresowanych. Byłem w wielkim kłopocie, zastanawiając się nad tzw. uzupełnieniami; wydaje mi się na przykład, że zarejestrowana pod nr 2284 i 2285 Zygmunta Glogera Podróż Niemnem (1888) i jej litewski przekład (1992) to jakby trochę za mało. Sięgnąłem więc do niezastąpionej dotychczas bibliografii: Stefan Dembe, Bibliografia pism Zygmunta Glogera, Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, IV, 1910, s. 252-312; przedruk w: Zygmunt Gloger - badacz przeszłości i ziemi ojczystej, Warszawa 1978, s. 99-139. Ku mojemu wielkiemu zdumieniu znalazłem korespondencje z Druskiennik (1871/2), Liszkowa (1876), pierwsze fragmenty dziennika podróży Niemnem (1873) oraz całą masę lituaników pewnych i prawdopodobnych, bo np. trudno domyślić się, co kryje się pod tytułem Z Augustowskiego, "Gazeta Warszawska", 1881, nr 278 - o jaką część byłej guberni augustowskiej chodzi - okolic samego Augustowa, czy część litewską zw. Użnemune? Wobec tego wypada zgłosić apel do młodszego pokolenia badaczy, aby zajęło się �317 krytyczną oceną spuścizny Glogera. Ze swojej strony sygnalizuję potrzebę zajęcia się pisanymi w latach 1875-1879 korespondencjami Glogera z trzech wystaw rolniczo-przemysłowych na Żmudzi; doliczyłem się dwudziestu listów, a brałem pod uwagę tylko te, które miały słowo "wystawa" w tytule. A pamiętać trzeba, że Gloger każdy swój tekst wzbogacał o jakiś nowy szczegół. Do działu III. 2 "Materiał etnograficzny w pamiętnikach" warto dodać Wspomnienia z czasów, które przeżyłem Tomasza Dobszewicza (1807-1881), Kraków 1883, gdzie obok skąpych wiadomości sensu stricto etnograficznych (rozdział III "Lud żmudzki", s. 34-51) znajdujemy wiele ciekawych spostrzeżeń dotyczących samej Żmudzi, nie mówiąc już o tym, że autor z dużym talentem opisuje wszystko, co widział, ciekawe są też charakterystyki spotkanych ludzi. Podsumowując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy znakomicie wykonane dzieło, które dzięki umiejętnie zastosowanym infonnacjom w języku angielskim, jest dostępne również dla osób nie znających języka litewskiego. Skoro szczęśliwie złożyło się, że książka ukazała się akurat w 75. rocznicę urodzin Autora, my również składamy najlepsze życzenia - Ad multos annos, Panie Profesorze! I Witold Armon I Ryszard R a d z i k, Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2000, ss. 30 l. Autor pisząc książkę, wyznaczył sobie za cel rekonstrukcję procesów związanych z ksztahowaniem się białoruskiej świadomości i odrębności narodowej. Analizuje przemiany społeczne zachodzące w wieku XIX, które doprowadziły do powstania procesów narodowotwórczych. W ich konsekwencji uksztahował się naród białoruski. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest zdefiniowaniu grupy etnicznej jako społeczności zamkniętej, którą łączą więzy nawykowe, poczucie swojskości i odwoływanie się do tradycji oraz narodu - jako wspólnoty połączonej wizją kulturowo-historycznej jedności. Rozdział drugi dotyczy procesów powstawania narodów Europy Środkowej w średniowieczu i renesansie. Ksztahowanie się narodów w Europie Zachodniej autor omówił na przykładzie narodu francuskiego. Rozdział trzeci omawia przemiany, jakim ulegały w XIX wieku społeczności białoruska i polska. Rozdział czwarty natomiast to analiza stopnia etnicznej świadomości ludności białoruskiej (słabo wykształcona tożsamość narodowa zbliżała lud białoruski bardziej do wspólnoty lokalnej niż narodu). W rozdziale piątym autor omawia proces ksztahowania się kultury białoruskiej na płaszczyźnie literackiej. Przedstawia twórczość między innymi: Wincentego Dunina-Marcinkiewicza, Wincentego Kalinowskiego oraz Franciszka Bohuszewicza. Wiedzę zawartą w rozprawie autor czerpał z materiałów zastanych: pamiętników, dokumentów drukowanych, dziewiętnastowiecznej prasy, zapisów folklorystycznych oraz literatury białoruskiej. Anna Torobińska - ODIE PTL �318 EtnografickY atlas, 1. Opera ethnologica 8, red. Josef Vafeka, Praha 1978, s. 255, mapy. EtnografickY atlas, 2. Opera ethnologica 13, oprac. Vladimir Scheufler, Praha 1991, s. 153, mapy. EtnografickY atlas Ćech, Moravya Slezska, oprac. Zdenek Martinek, Praha 2000, cz. l-s. 241, cz. 2 - mapy. Wydawca: Ustav pro etnografii a folkloristiku (Ceskoslovenska akademie ved), przemianowany w ostatnich latach na Etnologicky ustav Akademie ved Ceske republiky. Zróżnicowanie tradycyjnej kultury narodów środkowej Europy można śledzić zestawiając mapy Atlasu kultury ludowej w Polsce, Polskiego atlasu etnograficznego oraz atlasów: Atlas der deutschen Volkskunde, EtnografickY atlas Slovenska, Magyar neprajzi atlasz i Osterreichischer Volkskundeatlas. Wolno natomiast wypełnia się "biała plama" - obszar Czech, Moraw i Śląska (w granicach Republiki Czeskiej). I choć wiele starań w tym zakresie poczyniła Drahomira Stninska i Jaroslav Kramafik, to etnologia czeska zaniedbała tę tematykę, skupiając uwagę na problematyce kultury robotniczej. Mimo to udało się wydać kilka prac, które ową plamę wypełniają. Na tom pierwszy Etnografickeho atlasu składają się artykuły: J. Vafeka, EtnografickY atlas - jeho ukoly a cile; tegoż, Soucasny stav, cile a teoreticke problemy etnokartografickeho studia lidoveho stavitelstvi v ceskYch zemich; J. Kramafika, Problem regionalni diferenciace starsichforem ceske lidove kultury ve svetle dosavadnich rysiedku etnokartografickYch snah. Część zasadniczą tomu stanowią trzy artykuły, które opracował Frantisek Sach: Pocatky orebneho nafadi v ceskYch zemich (od praveku do 15. stoleti); Typy radel v Ćechóch a na Morave; Rozsifeni ruchadla v ceskYch zemich po jeho vynalezu ve dvacatf;ch letech 19. stoleli. Każdemu z artykułów F. Sacha towarzyszy jedna mapa. Szczególnie interesująca dla etnologa jest mapa przedstawiająca geografię typów radeł, gdyż autor wprowadził aż cztery przedziały czasowe: 1. przed 1620 r., 2. po 1620 r., 3. w końcu 1. połowy XIX w., 4. współcześnie, przy czym trzy pierwsze "przekroje" chronologiczne opracował posługując się materiałami archiwalnymi, a czwarty sporządził w oparciu o materiały z badań etnograficznych i kwerendę muzealną. Cenną dla badacza jest również mapa ukazująca rozmieszczenie szczególnego rodzaju pługa znanego i w polskiej literaturze pod nazwą ruchadło, który zaczął się szerzyć na ziemiach Czech i Moraw w latach 20. XIX w. F. Sach oparł mapę na materiałach archiwalnych z lat 1843-1848. Na tej mapie znajdujemy także informacje dotyczące geografii innych pługów. Autor uwzględnia również częstotliwość występowania różnych odmian pługów w kategoriach: "rzadko", "na równi z innymi", "przeważające", "forma wyłączna". Omawianej mapie towarzyszą rysunki, co czyni ją bardzo czytelną. Tom drugi Etnografickeho atlasu przygotował Vladimir Scheufler. Ten tom poświęcony został rzemiosłu według stanu z końca XIX w. W oparciu o dane archiwalne autor przedstawił pięć map poświęconych produkcji (wyrobom) z kamienia, metali, szkła, drewna, materiałów konfekcyjnych, koszykarstwu, plecionkarstwu (z rogożyny i słomy), wyrobowi mioteł, fajek, sit, szczotek, czyszczeniu i darciu pierza, obróbce rogu, wyrobowi rękawic, szewstwu, wyrobowi siodeł i rzemieni, a także wyrobowi papierowych toreb i innych przedmiotów, sztucznych kwiatów, introligatorstwu, wyrobowi zabawek, opłatków, malarstwu. Te skomplikowane obrazy znalazły swoje czytelne odbicie na szóstej (nie numerowanej) mapie syntetycznej. Ostatnio wydany tom trzeci nosi tytuł EtnografickY atlas Ćech, Moravy a Slezska i podtytuł Remeslna, domacM a manufakturni vyroba a obchod v Ćechóch v.letech 1752-1756. Jego autor Zdenek Martinek ograniczył się, jak widzimy, do obszarów czeskich. Część pierwsza tomu stanowi obszerny komentarz do 37 map zamieszczonych w części drugiej. Wśród tych map znajdujemy także mapę młynów wietrznych w Czechach (bez podania typologii). �319 Prezentowane tu pierwsze trzy tomy Etnografickeho atlasu z pewnością są bardzo wartościowe dla odtwarzania dziejów czeskiej kultury. Dużo mniej natomiast sąprzydatne do studiów porównawczych z wykorzystaniem atlasów z krajów ościennych. Poza wspomnianą mapą wiatraków, która znajduje swoje odpowiedniki w Atlas der deutschen Volkskunde i Polskim atlasie etnograficznym (mapa A. Szymańskiego w tomie przygotowanym do druku) oraz niektórym i narzędziami ornymi (mapa w: Etnografickj atlas, t. 1) brak tematów, które można by porównać. Pozostaje nadzieja, że w następnych zapowiadanych przez kolegów czeskich tomach pracownicy Etnologickeho ustavu przedstawią więcej map, które dadzą się porównać z tematami opracowanymi w pozostałych środkowoeuropejskich atlasach etnograficznych. Zygmunt Kłodnicki Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000, ss. 199. Opcja badawcza i teoretyczna przyjęta w pracy sytuuje się w nurcie antropologii codzienności. Codzienność rozpatrywana jest tutaj jako warstwa kulturowej rzeczywistości, którą wypełniają zdarzenia i zachowania typowe (powtarzalne), "mające określony przedmiot, mieszczące się w określonej przestrzeni i czasie, wśród określonego zestawu rekwizytów, wymagających od uczestników określonego sposobu zachowania". Świat codzienności to świat społecznie definiowany i indywidualnie, subiektywnie doświadczany w konkretnej przestrzeni, którą może być dom lub miejsce publiczne. Przyjęte dla potrzeb analitycznych rozprawy kategorie i pojęcia ujmowane są zgodnie z propozycjami wypracowanymi na gruncie geografii humanistycznej, etnologii, socjologii, historii i filozofii. Kluczowe założenia zbudowane są przez autorkę w oparciu o rozróżnienie pojęć "przestrzeni i miejsca", gdzie to ostatnie wyodrębniane jest z przestrzeni w procesie doświadczania przez człowieka rzeczywistości, w której żyje na co dzień. Buduje on w ten sposób sensy miejsc, aby porządkować i hierarchizować swój kulturowo-społeczny świat w jego warstwie symbolicznej. Praca składa się z dwóch części. W pierwszej opisane są sposoby nadawania znaczeń przestrzeni i miejscom w różnych kulturach w różnym czasie. Uwaga autorki koncentruje się wszelako na społeczeństwach zwanych przez etnologów prymitywnymi, tradycyjnymi czy ludowymi. Celem jest wyróżnienie uniwersalnych sposobów traktowania przestrzeni i pokazania - w odniesieniu do szerokiego spektrum badań przeprowadzanych przez antropologów w Europie i poza nią - jak człowiek przez swoje różnorodne działania sprawia, że przestrzeń przeobraża się w miejsce. Druga część to studium przypadkujednej z łódzkich kamienic czynszowych. Te szczególne pod względem architektonicznym obiekty powstawały w XIX w. i w okresie międzywojennym. Budowane były zazwyczaj na planie prostokąta, tworząc zamknięte podwórka-studnie otoczone z trzech stron oficynami, do których dochodzi się bramą od ulicy. Kilkudziesięcioletnie dziś domy zamieszkiwane są m.in. przez osoby o swoistej "przedłużonej pamięci miejsc". Wyobrażenia takich "zasiedziałych domowników" na temat miejsc składających się na ich orbis interior stały się przedmiotem etnograficznej eksploracji autorki. Materiały empiryczne gromadzono w latach 1997-1999, wykorzystując technikę wywiadu narracyjnego. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL �320 Wiesław P u ś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001, ss. 270. Książka dotyczy roli, jaką pełniła ludność żydowska w rozwoju Łodzi, ukazanej na tle osiągnięć Niemców i Polaków do roku 1914. Praca została napisana na podstawie materiałów archiwalnych, znajdujących się w Archiwum Państwowym w Łodzi, artykułów w prasie łódzkiej, kalendarzach, a także prac magisterskich powstałych w latach 1990-1995 w Instytucie Historii UL. W rozdziale pierwszym autor opisuje przyczyny wzmożonego napływu do Łodzi imigrantów, w tym Żydów, Niemców i Polaków. Był to przede wszystkim szybki rozwój gospodarczy miasta, głównie przemysłu włókienniczego. Ludność żydowska była skazana na wiele niedogodności (obarczona dodatkowymi podatkami: od mięsa koszernego, od produkcji i wyszynku trunków, od dzierżawy nieruchomości, pozbawiona praw politycznych i cywilnych), które jednak nie zdołały powstrzymać napływu tej ludności do atrakcyjnego ośrodka przemysłowego. Ludność żydowska w 40% utrzymywała się z handlu i działalności finansowej, w 38% z przemysłu i rzemiosła i w 10% z zajęć dorywczych i służby. Ciekawym zagadnieniem jest sprawa nazwisk, które na początku związane były z miejscem pochodzenia lub zamieszkania, np. Dawid Warszawer (z Warszawy). Często do imion dodawano tzw. otczestwo, czyli imię ojca, np. Dawid Salomonowicz (syn Salomona). Potem zakazano używania otczestwa jako nazwiska. Po trzecim rozbiorze wprowadzono zarządzenie o nadaniu nazwisk wszystkim Żydom. Magistraty poszczególnych miast nadawały wtedy głównie nazwiska niemieckie. Rozdział drugi dotyczy wkładu Żydów w rozwój gospodarczy miasta. W ich posiadaniu w omawianych okresie znajdowało się 88% finn handlowych (głównie szynki, ale też sklepy i stragany). Ważną rolę dla przemysłu, rzemiosła i handlu pełniły Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowe zakładane również przez Żydów. Nieco niższy był ich udział w rzemiośle, chociaż fabryki Poznańskiego, SiJbersteina czy Rosenblatta zajmowały czołowe pozycje nie tylko w Łodzi, ale również w całym Królestwie Polskim. W rozdziale trzecim autor omawia udział ludności żydowskiej w rozwoju kulturalnym miasta. Dzięki niej w Łodzi powstały pierwsze księgarnie, zaczęły wychodzić gazety. Pierwszym łódzkim pismem żydowskim był "Łodzier Wicbła" (Łódzkie Pismo Humorystyczne). Architekci: Dawid Lande, Gustaw Landan-Gutenteger byli twórcami budowli fabrycznych, pałaców i kamienic. Dzięki nauce w chederach 75 % ogółu ludności żydowskiej potrafiło czytać. W rozdziale czwartym autor opisuje działalność i rolę gminy żydowskiej w życiu religijnym i społecznym swoich mieszkańców. Omawia działalność Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, rolę lekarzy pochodzenia żydowskiego w powstaniu stacji Pogotowia Ratunkowego, sierocińców i szpitali. Do roku 1862 Żydzi pozbawieni byli praw politycznych, dlatego ich aktywność na tym gruncie rodzi się dopiero pod koniec XIX wieku. W tym okresie angażują się w działalność organizacji socjalistycznych: Żydowską Organizację PPS, SDKPiL oraz PPS-Lewicę. Anna Torobińska - ODIE PTL Ewa W Y s o c k a, Religijność a tolerancja. Obszary zależności, Zakład Wydawniczy "Nomos", Kraków 2000, ss. 294. Celem pracy postawionym przez autorkę jest odpowiedź na pytanie: jaki wpływ na poziom tolerancji wobec odmienności ma rodzaj i stopień zaangażowania religijnego? �321 Podmiotem badań była młodzież akademicka z różnych kierunków studiów w województwie katowickim. Książka składa się z ośmiu rozdziałów, które poprzedza wstęp; zakończona jest podsumowaniem, wydzieloną bibliografią oraz aneksami, w których umieszczono kwestionariusze i wyniki przeprowadzonych analiz w formie tabel. W części teoretycznej autorka dokonuje przeglądu podstawowych pojęć dotyczących religii i religijności, prezentuje definicje tolerancji, mechanizmy kształtowania się postaw tolerancyjnych i nietolerancyjnych oraz dokonuje przeglądu wcześniejszych badań dotyczących tolerancji i jej braku. W części empirycznej przedstawia rezultaty swoich badań, w których uwzględniła następujące zmienne: płeć, wiek, rok studiów, miejsce zamieszkania i pochodzenie społeczne, które wyznaczają stopień postaw tolerancyjnych lub nietolerancyjnych. W celu przejrzystego ukazania wyników badań, autorka przedstawia je w szczegółowych wyliczeniach procentowych ujętych w tabelach lub rozrysowanych w"słupki". Anna Torobińska :- ODIE PTL Duchowość i religijność kobiet dawniej i dziś, red. Elżbieta Pakszys i Liliana Sikorska, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, ss. ISO. Książka składa się z dwóch części. Część pierwsza dotyczy pobożności władczyń i uczonych kobiet w średniowieczu w Polsce i Europie. W części drugiej omówiono duchowe przesłania mistyczek i karmelitanek średniowiecza i baroku. Po każdym tekście ich autorzy podają bibliografię. Poszczególne części poprzedza wprowadzenie, zamyka streszczenie w języku angielskim oraz informacje o autorach. Celem pracy jest ukazanie charakteru mistycyzmu kobiet i cech wyróżniających kobiecą duchowość, podporządkowaną męskiej dominacji w kulturze, w której odmawiano kobietom obecności. Uwidacznia się to w zdecydowanym preferowaniu przez tradycję spuścizny dokonań męskich przedstawicieli chrześcijańskiej duchowości. Poszczególni autorzy artykułów wydobywają osiągnięcia i dorobek duchowy kobiet niejako z ukrycia, ignorowany często w kulturze. Mimo wszystkich trudności, kobiety w każdej epoce dążyły do świętości. W omawianym okresie zazwyczaj dopiero po wypełnieniu swoich ról społecznych - jako żony i matki - mogły zrealizować swoje pragnienia związane z osiąganiem transcendencji. Książka jest rezultatem sesji zorganizowanej przez Interdyscyplinarny Zespół Badawczy Problemów Kobiet Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, zatytułowanej: "Kulturowe uwarunkowania płci/rodzaju". Odbyła się ona 18 marca 1998 roku w Instytucie Filozofii UAM. Anna Torobińska - ODIE PTL Piotr K o wal s k i, Chleb nasz powszedni. O pieczywie w obrzędach, magii, literackich obrazach i opiniach dietetyków, Wrocław 2000, ss. 249. Praca poświęcona jest antropologicznej historii pieczywa w kulturze. Korzystając z materiałów etnograficznych, archiwizujących XIX-wieczną kulturę ludową Polski (m.in. czasopismo "Wisła", rozprawy H. Biegeleisena, S. Ciszewskiego, K. Moszyńskiego) autor �322 odczytuje i interpretuje znaczenia nadawane różnym formom pieczywa, pojawiającym się w obrzędach dorocznych i świętach rodzinnych. Mówi o tym trzeci rozdział książki, w którym kontekstowo opisana jest symbolika chleba w czasie świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy i rytuałów przejścia, takich jak wesele czy pogrzeb. W warstwie teoretycznej tej części pracy podstawowe założenia zbudowane są w oparciu o "trójkąt kulinarny" - teorię klasyfikacji pokarmów C. Levi-Straussa przybliżoną w rozdziale pierwszym. Mieści on również - podobnie jak rozdział drugi rozprawy - rozważania na temat uniwersalnych (ogólnokulturowych) funkcji pokarmów, w szczególności zaś chleba. Przedstawione są tutaj znaczenia pieczywa w aktach rytualnej ofiary i jego obecności w mitach. Z kolei funkcjonalne aspekty symboliki pieczywa w kulturze magicznej ukazane są szczegółowo w rozdziale piątym, gdzie opowiada się o chlebie jako apotropeionie, jego wykorzystaniu w medycynie ludowej i wróżbach. Rozdziały szósty i siódmy traktują o współczesnych obrazach chleba. Analiza literatury, filmu, reklamy i potocznych wyobrażeń na temat spożywania pieczywa dokonana jest w oparciu o tezę o znakowych i estetycznych motywacjach leżących u podstaw działań współczesnego człowieka. Zastąpiły one dawne symboliczne wartościowanie świata, a widoczne są wyraźnie na przykład w języku, gdzie napotykamy na obfitość chlebowych metafor, alegorii czy metonimii. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL V Konferencja Slowińsko-Kaszubska. Materiały z konferencji, Rowy 4-5 września 1998, red. Wojciech Łysiak, Wydawnictwo "Eko", Poznań 1999, ss. 240. Pracajest zbiorem 23 artykułów będących materiałami z konferencji, która odbyła się 4 i 5 września 1998 roku w Rowach. Motywem przewodnim konferencji były problemy dawnej i współczesnej kultury ludowej ze znaczną przewagą problemów historycznych. Do pierwszych z zagadnień omawianych w tomie należy rozwój zainteresowań ludoznawczych na terenie Pomorza Zachodniego do roku 1939. W kolejnym artykule autorka omawia przyczyny intensyfikacji oskarżeń o czary - na przykładzie Sydoni von Borcke - pod koniec średniowiecza i na początku renesansu - epoki kojarzonej z odkryciami geograficznymi, wynalazkiem diuku i rozkwitem humanizmu. Następnym tematem rozważań jest myślenie kategoriami mitu w konstruowaniu podań o pomorskich rodach. Z innego referatu dowiedzieć się można o słupskim święcie ,,zakręconego toru", które upamiętnia udzielenie pomocy przez cech szewski swojemu ukochanemu władcy - księciu Ernestowi von Croy. Kolejny autor snuje opowieść o kamiennych krzyżach pokutnych. O kulcie zmarłych i stosunku do śmierci obecnie oraz na przełomie XIX i XX wieku opowiada następny artykuł; nie pomija on omówienia nagrobków, koron śmierci i epitafiów. Inny autor zajął się folklorem, który przedstawia na przykładzie legend i podań, których źródłem jest Góra Zamkowa i zamek w Bytowie. Ludowy humor został ukazany na przykładzie folklorystycznych anegdot charakteryzujących Ottona von Bismarcka. Z artykułu opartego na własnych badaniach terenowych autorki wyłanig się obraz życia codziennego we wsiach położonych nad jeziorami Gardno i Łebsko do roku 1939. Niejako uzupełnieniem poprzedniego jest następny referat - dotyczący kultury duchowej i społecznej ludności pochodzenia polskiego, zamieszkującej powiat słupski w latach 1890-1945. Kolejne wystąpienie jest omówieniem polityki rządu Rzeczypospolitej wobec ludności zamieszkującej wschodnie tereny Pomorza Zachodniego. �323 Trzy referaty dotyczyły kolejno: genezy Kaszubów, tworzenia tożsamości i odrębności kaszubskiej oraz mniejszości narodowych na ziemi bytowskiej po 1945 r. Tematami kolejnych opracowań są zagadnienia sąsiedztwa niemieckiego w historii Kaszub, wizerunek Niemców oraz niemieckiego dziedzictwa w kulturze kaszubskiej, za.gadnienia związane z kształtowaniem się tożsamości regionalnej, budownictwem oraz rozwojem muzealnictwa skansenowskiego na omawianych terenach. Pracę zamyka indeks nazwisk. Anna Torobińska - ODIE PTL "Narodopismi revue" 1996-2001, red. Jan Krist, Ustav lidove kultury ve Strainicach. Omawiane pismo ukazuje się od 1990 r. (numerację poszczególnych zeszytów wprowadzono od roku następnego). Kwartalnik "Narodopisna revue" jest kontynuacją dawniejszych "Narodopisnych aktualit". Wydawca - Ustav Iidove kultury ve Strainicach znany jest jako organizator międzynarodowych festiwali folkorystycznych. Przez parę lat było to jedyne pismo folklorystyczno-etnologiczne na Morawach (w 1992 r. Vaclav Frolec założył pismo "Ethnologia Europae Centrali s", mające zresztą inne etnologiczne cele na oku). Roczniki 1990-1995 zostały już zrecenzowane przez Jarmilę Palickovą w "Slovenskym narodopisie" (t. 44, 1996, s. 267-269), a autorka przedstawiła historię kształtowania się tego pisma, zatem poniżej przedstawię ważniejsze informacje o następnych numerach. Redaktorem pisma jest folklorysta Jan Krist, a w składzie rady redakcyjnej znajdują się znani także w Polsce etnolog Richard Jerabek (Brno) i folklorystka Eva Krekovicova (Bratysława). Recenzowane pismo jest kwartalnikiem, a poszczególne zeszyty liczą po cztery arkusze. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że redakcji udaje się utrzymywać monotematyczny charakter znacznej części zeszytów. I tak np. nr 111996 poświęcono morawskiemu regionowi Hana, nr 211996 dotyczy międzynarodowego festiwalu folklorystycznego w Strażnicy, nr 1/1997 informuje o regionie cieszyńskim, nr 3-4/2000 zawiera artykuły z zakresu etnologii miasta, nr 1/200 I dotyczy ubiorów, a nr 4/2000 poświęcono agroturystyce. Układ pisma nie jest do końca ustabilizowany; na początku zamieszczane są studia i eseje, potem znajdujemy tematykę przemian w tradycji, refleksje, kronikę osobową, informacje o festiwalach, konferencjach, wystawach i innych wydarzeniach oraz recenzje. Od paru lat pismo jest dodatkowo ilustrowane (wkładka z fotografiami). Dodajmy tu, że szata graficzna pisma jest interesująca. W omawianych numerach dominuje tematyka folklorystyczna i etnologiczna z obszaru Moraw. Nierzadko pojawiają się artykuły lub informacje związane z Polską. Piotr Kowalski opublikował studium Polska zemanska literatura jako pramen kpoznani lidove kultury 17. stoletź (nr 1-2/2000), Eva Pavlikova przedstawiła artykuł Ce§i v Polsku a ćeske narodnź stereotypy (nr 9/1999), Jan M. Krist napisał o dwóch festiwalach folklorystycznych w Zielonej Górze, a J. Jancai' o Tygodniu Kultury Beskidzkiej w 1996 roku. Opublikowano również recenzję książki J.W. Rączki, Architektura drewniana (Kraków 1990). Zadbano o zamieszczanie wykazu publikacji związanych z tematyką etnologiczną i folklorystyczną obszaru Moraw; bibliografia za lata 1995-1997 ukazała się w nr 4/1999, �324 za rok 1998 w nr 21200 l; a za rok 1999 w nr 4/200 l. W serii towarzyszącej kwartalniko- . wi ukazała się również bibliografia "Narodopisml reVue 1990-2000" (Straznic,e 2001). W rezultacie mamy do czynienia z cennym dla etnologów i folklorystów pismem. D0dajmy na koniec, że Ustav Iidove kultury ve Straznicach prowadzi wymianę recenzowanego pisma z kilkudziesięcioma instytucjami w ponad 20 krajach, wśród nich również z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Zygmunt Klodnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f695c04fbe520b3afd29e18a24d9554b.pdf f052370adab1d18f8c397aa3e0297e8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4797 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.205-272 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 III. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Henryk H o f f m a n n , Dzieje polskich badań religioznawczych 1873-1939, Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004, ss. 301+3nlb.+28il. Obradujący we wrześniu 2003 roku I Kongres Religioznawstwa Polskiego od­ wołał się do bogatej tradycji ponad 130-letniej obecności tej dyscypliny w kręgach rodzimej i światowej nauki, a także w sferze świadomości społeczeństwa polskiego. Zasadne potwierdzenie i zarazem udokumentowanie znacznej części tych odwołań zawiera recenzowana monografia Henryka Hoffmanna poświęcona syntetycznej pre¬ zentacji polskich badań religioznawczych podejmowanych oraz zrealizowanych na przestrzeni lat 1873-1939. Praca składa się ze „Wstępu", ośmiu rozdziałów (każdy z nich otwiera wyszczególniony w ramce zestaw literatury wykorzystanej przy jego opracowaniu), „Zakończenia" oraz „Bibliografii" (liczącej blisko 2 tysiące pozycji). Całość uzupełnia Indeks nazwisk oraz 28 ilustracji (fotografii religioznawców, jak też kart tytułowych ważniejszych opracowań i periodyków religioznawczych). We „Wstępie" (s. 7-14), poprzedzającym zasadnicze rozważania, Autor zajął się przypomnieniem dróg kształtowania się oraz rozwoju głównych nurtów i kierunków omawianej dziedziny naukowej na kontynencie europejskim, a także częściowo i amerykańskim (poczynając od szkoły naturalistyczno-filologicznej, poprzez ewolucjonizm i dyfuzjonizm, aż do fenomenologii). Następnie dokonał stosun¬ kowo zwięzłej prezentacji ogólnego zarysu dotychczasowych badań nad dzieja¬ mi rodzimego religioznawstwa, w szerokim tego słowa znaczeniu, jak również współczesnego zobiektywizowania fragmentarycznych ich rezultatów w pracach m.in.: S. Grzybowskiego, H. Grzymały-Moszczyńskiej, K. Judenki, M. Nowaczy­ ka, A. Nowickiego, W. Piwowarskiego, Z. Poniatowskiego, H. Swienki, J. Szmy¬ da. Na owym tle zarysował następujące podstawowe założenia pracy: „1) wypeł¬ nienie istniejącej w nauce polskiej dotkliwej luki, polegającej na tym, że (... ) brak jest całościowego kompendium wiedzy o polskiej tradycji badań religioznawczych; 2) -wykazanie (...), że mimo wielu uwarunkowań uniemożliwiających rozwój polskie¬ go akademickiego religioznawstwa oraz widocznej ostrej dyferencjacji rodzimej re¬ fleksji nad religią na dwa (główne) skonfliktowane z sobą obozy: «laicki» i «katolicki» (... ) badania te rozwijały się prężnie" (s. 11-12). Odnośnie do przyjętego tytułu pracy, to znalazł on uzasadnienie już w fakcie, że zasadniczym przedmiotem podejmowa¬ nych w niej analiz i refleksji są „badania stricte religioznawcze i im bliskie w tym sensie, że oscylujące wokół głównych dziedzin nauki o religiach (religioznawstwa) jak historia (porównawcza) religii, teoria religii, historia, teoria i metodologia reli¬ gioznawstwa, socjologia religii, psychologia religii itd." (s. 12). Dodać tu należy, �206 Rezenzje i noty recenzyjne iż dane stanowisko znalazło również zasadne potwierdzenie w zaakceptowanej już koncepcji religioznawstwa jako dyscypliny naukowej, w ramach której bardzo wy­ raziście zapisany został także wkład uczonych reprezentujących inne dyscypliny (historia, etnologia, socjologia, psychologia, orientalistyka czy filologia klasyczna), jak również w przyjętej przez Autora strukturze pracy. Poszczególne bowiem jej rozdziały poświęcone zostały prezentacji procesów badawczych mających miejsce w ramach poszczególnych nurtów, kierunków bądź subdyscyplin religioznawstwa. Rozdział pierwszy, „Religioznawstwo jako dyscyplina naukowa i znaczenie poznawania jej dziejów" (s. 15-52), stanowi swoistego rodzaju encyklopedyczne wprowadzenie czytelnika w arkana genezy religioznawstwa, jego relacji z innymi naukami badającymi religię (historią, psychologią, socjologią, etnologią i etnografią) a także teologią i filozofią religii oraz stosowanych przez nie metod badawczych, jak również procesów krystalizowania się w jego łonie dziedzin specjalistycznych: metareligioznawstwa, czyli religioznawstwa ogólnego (teorii, historii i metodologii religioznawstwa), historii porównawczej religii, fenomenologii religii, psycholo­ gii i socjologii religii czy etnoreligioznawstwa (etnologii i etnografii religii) oraz geografii religii. Dany ciąg rozważań kończy Autor charakterystyką marksistow­ skiego nurtu badań religioznawczych oraz jego wpływami na kształt, jak i charakter religioznawstwa polskiego po I I wojnie światowej. Pomimo faktu, że rozdział ten znacznie wykracza poza zakreślone ramy czasowe recenzowanej monografii, to jed­ nak — w zamyśle Autora — stanowi „niezbędne tło (...) analiz dziejów rodzimej refleksji nad religią" (s. 28). I trudno nie zgodzić się z danym poglądem. Zawarte w rozdziale drugim, „Początki polskich badań religioznawczych" (s. 53¬ -86), rozważania w danym temacie otwiera prezentacja głównie, ale nie wyłącznie, oświeceniowych i romantycznych prekursorów polskich badań religioznawczych. Wywodzili się oni przede wszystkim spośród historyków, filozofów, teologów, et¬ nografów, folklorystów czy nawet podróżników. Do ich też kręgu zaliczył Autor: J. Długosza, J. Łasickiego, J.B. Chmielowskiego, A. Naruszewicza, T. Czackie­ go, J. Bogucickiego, J. Potockiego, S. Kostkę Potockiego, J. Lelewela, B.F. Trentowskiego, Z. Dołęgę-Chodakowskiego, W. Pola, R. Berwińskiego, a także O. Kolberga. W dalszym ciągu rozważań omówione zostały z kolei sylwetki pionierów religio­ znawstwa polskiego. Dane omówienie poprzedzone zostało przez Hoffmanna stwier­ dzeniem: „Charakterystyczną cechą kształtujących się w XIX i na początku XX wieku polskich badań religioznawczych był fakt ich ścisłego powiązania z innymi dyscyplinami naukowymi (...). Kolejną ważną cechę (...) w latach 60-80. XIX wieku stanowił fakt, że ich orędownikami byli głównie uczeni i działacze wolnomyślicielscy i antyklerykalni związani zwłaszcza z tzw. «pozytywizmem warszawskim» — prądem kulturalno-społecznym, skupionym wokół czasopism «Przegląd Tygodniowy» (...) oraz «Prawda»" (s. 65). Pierwsi więc religioznawcy polscy wywodzili się z kręgu pozytywistów (A. Świętochowski, A. Mahrburg czy A. Dygasiński), jak też etnografów i folklorystów (M. Żmigrodzki, W. Bugiel i J.Al. Karłowicz) bądź wol­ nomyślicieli reprezentujących zwłaszcza nurt refleksji astralistycznych (I. Radliński, A. Niemojewski, A. Czubryński, a także W. Sten) względnie badaczy Bałtów i Słowian (A. Mierzyński i Al. Brückner). Przy omawianiu powyższego zagadnienia Autor za- �Rezenzje i noty recenzyjne 207 sygnalizował również problem braku zgodności odnośnie do kwestii „...kogo należy uznać za pierwszego polskiego religioznawcę. M. Nowaczyk za 'inicjatora' rodzi­ mych badań religioznawczych uważa J.Al. Karłowicza, Z. Poniatowski miano 'ojca religioznawstwa polskiego' przyznał (...) I. Radlińskiemu" (s. 68-69). W rozdziale trzecim, „Rodowód katolickich badań religioznawczych" (s. 87-107), mamy do czynienia z omówieniem zasadniczego kierunku konfesyjnych badań religio¬ znawczych w Polsce. Pojawił się on w drugiej połowie XIX wieku i rozwijał się prze­ de wszystkim „w obrębie teologii, filozofii religii, biblistyki i historii Kościoła (w tym zwłaszcza w ramach problematyki genezy chrystianizmu)" (s. 87-88). W realizowanych w jego ramach pracach badawczych obowiązywało przestrzeganie zasady podporządko­ wania religioznawstwa teologii. W konkluzji powodowało to — jak podkreśla Autor — „częste w owym czasie fakty uwikłania katolickich badań nad religią w analizy konfliktu stosunku «wiary do rozumu», w spory z modernizmem oraz w kwestie genezy religii i «życia (w też historyczności) Jezusa»" (s. 88). Za prekursorów owego nurtu postrzega Hoffmann triadę filozofów i zarazem teologów: ks.ks. M. Morawskiego, S. Pawlickiego i Wł.M. Dębickiego. Natomiast do rzędu jego pionierów zalicza ks.ks. Wł. Zaborskiego (uznawanego przez Z. Poniatowskiego za właściwego kreatora tych badań), I . Radzi¬ szewskiego, S. Szydelskiego, J. Archutowskiego, A. Klawka, J. Kruszyńskiego, J. Lelito, W.W. Michalskiego, A. Szymańskiego, E. Kosibowicza, F. Koniecznego, F. Mantheya W. Kwiatkowskiego, S. Trzeciaka, E. Dąbrowskiego, S. Sobalkowskiego, J. Czuja, J. Bilczewskiego oraz dominikanina U. Fica. W podejmowanych badaniach nad genezą religii i jej pierwotnymi formami podlegali oni przemożnym wpływom koncepcji „szkoły kulturowo-historycznej, której tezy o 'pramonoteizmie' i 'praobjawieniu' traktowano jako «urzędową» wykładnię katolicyzmu w tej kwestii (...) Szczególnie godne podkreślenia były dą­ żenia katolickich badaczy (...) do emancypacji religioznawstwa (historii religii) jako nauki o statusie akademickim" (s. 107). Krótkotrwałym wyrazem zobiektywizowania tych dążeń stała się katedrahistorii religii, która pod kierunkiem J.Archuntowskiego funkcjonowała w latach 1918-1920 na Wydziale Teologicznym KUL w Lublinie. Rozdział czwarty, „Badania religioznawcze wśród mniejszości religijnych" (s. 109¬ -121), poświęcony został stosunkowo zwięzłej prezentacji pozakatolickich kręgów konfesyjnego religioznawstwa, którego przedmiot zainteresowań koncentrował się zwłaszcza na bliskiej swojemu wyznaniu problematyce religijnej i na studiach bi¬ blijnych. O religioznawcach wywodzących się z nurtu prawosławnego (W. Bidnowie, K.N. Waledyńskim i S. Kiryłowiczu) zamieszczona tu została jedynie niewielka wzmianka. Nieco szerzej natomiast omówieni zostali badacze z nurtu protestanckie­ go (L.Otto, E. Bursche, K. Serini, R. Kesselring, J. Szeruda, W. Niemczyk, A. Bu¬ zek czy P. Hulka-Laskowski), jak również żydowscy (S. Hirsza Peltyn, I. Cylkowa, R. Lilentalowa, M. Schorr, Al. Kraushar, M. Bałaban, a także D. Fajsztejn). Rozdział piąty, „Wkład etnografów, antropologów i socjologów w rozwój pol¬ skich badań religioznawczych" (s.123-158), otwiera przegląd poszukiwań przez badaczy kultury duchowej ludu polskiego (ludoznawców i folklorystów, a także an¬ tropologów socjologów i historyków prawa) występujących w niej wątków wierze¬ niowych. Badania te w znaczącym stopniu przyczyniły się do stworzenia rodzimych „podwalin pod rozwój naukowych badań nad religią" (s. 123). Autor omawia wkład �208 Rezenzje i noty recenzyjne w owe poszukiwania wniesiony przez: Z. Glogera, S. Udzielę, H. Biegeleisena, E. Majewskiego, St. Ciszewskiego, A. Fischera, St. Poniatowskiego, E. Frankowskie­ go, K. Moszyńskiego, J.St. Bystronia, K. Dobrowolskiego, K. Koranyia czy C. Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Odrębny krąg stanowili badacze kultur religijnych ludów syberyjskich, jak: B. Piłsudski, W. Sieroszewski, E. Piekarski, F. Kon, M. Witaszewski, J.K. Talko-Hryncewicz i M.A. Czaplicka. Światowej sławy badaczem kultur ludów wysp południowego Pacyfiku został B. Malinowski. Wskaza­ no też na wkład socjologów: L. Gumplowicza, L. Krzywickiego, S. Czarnowskiego, F. Znanieckiego i ks. F. Mirka. Prowadzone przez uczonych badania — jak podkreśla Hoffmann — przeszły szczególną drogę rozwoju: „początkowo polegały (głównie) na gromadzeniu, porządkowaniu i klasyfikacji faktów religijnych oraz poszukiwaniu związków występujących pomiędzy nimi i innymi sferami rzeczywistości społecznej, to z biegiem czasu zaczęły się pojawiać próby interpretacji religii i religijności z róż¬ nych pozycji teoretycznych i metodologicznych rozwijających się wówczas na świe¬ cie, jak też w pewnych przypadkach (...) wnosili w tym zakresie własne propozycje" (s. 157-158). Rozdział szósty: „W kręgu psychologicznych badań nad religią i religijnością" (s. 159-188), poświęcony został problematyce, która do 1914 roku była silnie po­ wiązana z filozofią. W tym pionierskim okresie — jak podaje Autor — uwidaczniał się „...pluralizm stanowisk epistemologicznych i metodologicznych oraz zaintereso¬ wania kwestią doświadczenia religijnego i niekonwencjonalnymi formami religijno¬ ści oraz kwestiami styku religii i zjawisk z zakresu parapsychologii" (s. 159-160). Z kolei w okresie międzywojennym psychologia religii samoistnie „uprawiana była już przez badaczy uniwersyteckich, choć nadal nie uzyskała w Polsce statusu samo¬ dzielnej dyscypliny badawczej" (s. 160). Za prekursora tej dziedziny nauk religio¬ znawczych uznaje Autor J. Ochorowicza, a za najwybitniejszego jej przedstawiciela — W.Witwickiego. W zaprezentowanym przeglądzie omówiona została działalność badawcza W. Lutosławskiego, E. Abramowskiego, J.W. Dawida, A. Szycównej, H. Rowida, J. Hempla, S. Baleya, S. Błachowskiego, S. Borowieckiego, A. Dryjskiego, A. Meyer-Ginsbergowej i St. Agatstein-Gierowskiego. Wiele uwagi poświęcił Autor również katolickim badaniom — „traktowanym jako ważne (ścisle praktycz¬ ne) zadanie psychologii pastoralnej" (s. 183) — reprezentantami których jawią się ks. ks. E. Jełowiecki, J. Piskorz S.L. Skibniewski, H. Kazimierowicz, P. Chojnacki, St. Huet, W. Weryński i J. Pastuszko. Rozdział siódmy, „Wkład orientalistów w rozwój badań religioznawczych" (s.189-205), zawiera prezentację dorobku orientalistyki polskiej w zakresie badań nad religiami Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Omówione tu zostały prace badawcze Wł. Kotwicza, T. Kowalskiego, A. Zajączkowskiego, G.K. Wojde, Z. Smogo¬ rzewskiego, A. Gawrońskiego, St. Schayera, R. Ranoszka, St.F. Michalskiego, H. Willman-Grabowskiej, W. Jabłońskiego, Wł. Wężyka, P.E. Jabłońskiego, T.S. Smoleńskiego, A. Śmieszka, K. Michałowskiego, T. Andrzejewskiego, S. Przeworskiego, ks. J. Bromskiego i ks. J. Stawarczyka. Przegląd badań w poszczególnych dziedzinach religioznawstwa zamyka roz¬ dział ósmy, „Wkład filologów klasycznych w rozwój badań religioznawczych" �Rezenzje i noty recenzyjne 209 (s. 207-222), będący udziałem polskich hellenistów, latynistów i bizancjonistów (K. Morawskiego, L. Sternbacha, S. Hammera, G. Przychockiego, J. Sajdaka, A. Kroliewicza, St. Schneidera, T. Zielińskiego, M. Popławskiego, R. Gansińca, H. Matakiewicz, J. Kowalskiego, W. Klingera, K.F. Kumanieckiego i T. Sinko). W „Zakończeniu" (s. 223-226) Autor szczególnie "wyraziście akcentuje dwie kwe¬ stie rzutujące na kondycję i kształt religioznawstwa polskiego w omawianym okre¬ sie. Pierwsza z nich dotyczy jego wkładu do nauki światowej. Otóż — jak twierdzi Hoffmann — „1/ nie było (...) istotnych zapóźnień w recepcji zachodniej myśli reli­ gioznawczej; 2/ dokonano (...) przekładu wielu ważnych dzieł z literatury światowej i ukazywały się liczne obszerne ich sprawozdania, omówienia i recenzje; 3/ wśród religioznawców byli zwolennicy wszystkich ważniejszych orientacji metodologicz¬ nych, które były rozwijane i uzupełniane; 4/ wielu polskich badaczy religii było obec¬ nych w krwiobiegu religioznawstwa światowego" (s. 224). Druga kwestia dotyczy — uprzednio już zasygnalizowanego — podziału, mającego miejsce w religioznawstwie polskim, na dwa zasadnicze nurty: laicki, hołdujący w zasadzie ewolucjonistycznej teorii rozwoju religii oraz katolicki opierający się na założeniach szkoły kulturowo-historycznej. I według Autora owa „dyferencjacja rodzimych badań nad religią na nurty 'laicki' (często ostro antyklerykalny) i 'konfesyjny' nie sprzyjała późniejszemu rozwo­ jowi badań religioznawczych, uniemożliwiała w praktyce ich integrację" (s. 225). Rekapitulując prezentację pracy Hoffmanna, należy przyznać, iż stanowi ona pionierską i rzeczową monografię o procesie narodzin i zawiłych drogach kształ­ towania się polskich badań nad religią w latach 1873-1939, a w niektórych par¬ tiach nawet wykraczającą poza przyjęte ramy czasowe. Zawarty w niej został bo¬ gaty materiał faktograficzny, jak również osadzona na jego podłożu syntetyczna, a także metodologiczna prezentacja podejmowanych procesów badawczych. Mamy w danym przypadku do czynienia z pracą zawierającą w swej treści duży potencjał obiektywnie prezentowanej wiedzy o jednej z dyscyplin humanistyki polskiej. Leonard J. Pełka Marek S z o p s k i , Komunikowanie międzykulturowe, i Pedagogiczne, S.A., Warszawa 2005, ss. 145. Wydawnictwa Szkolne Nieustanny rozwój wielostronnej współpracy międzynarodowej, globalizacja wszystkich aspektów współczesnego życia, zmniejszenie roli przestrzeni i związany z tym dynamiczny rozwój turystyki, powodują konieczność przygotowania ludzi do kontaktów z innymi kulturami i odmiennymi sposobami życia. Istotnym obszarem, którego znajomość ma szansę poprawić porozumiewanie się przedstawicieli różnych kultur, jest komunikacja. Skoro powodzenie przedsięwzięć i projektów o zasięgu ponadlokalnym, relacje pomiędzy zróżnicowanymi kulturowo grupami żyjącymi w ramach danego społeczeństwa, potencjał rozwojowy i przyszłe losy ludzkości za¬ leżą od naszych umiejętności komunikowania się, to należy te zagadnienia poznać lepiej, aby je rzeczywiście zrozumieć. Przyczynić się do tego może niewielka książ- �210 Rezenzje i noty recenzyjne ka napisana przez socjologa kultury Marka Szopskiego. Jest to rodzaj popularnego i przystępnego podręcznika — skryptu, będącego próbą objęcia szerokiej problema­ tyki komunikowania międzykulturowego w usystematyzowanym i syntetycznym wykładzie, wykorzystującym dotychczasowe badania i literaturę przedmiotu, przede wszystkim amerykańską i angielską. Niewątpliwą zaletą książki jest prosty, klarow­ ny styl i jasno wyrażane myśli (nie obniża to w żadnym stopniu walorów meryto­ rycznych wywodu), co sprawia, iż jest ona dostępna również dla czytelników mniej obeznanych z podejmowaną tematyką. Autor, wychodząc z założenia, iż obraz świata jest zdeterminowany kulturowo, podjął się wyjaśnienia podstawowych różnic dzielących kultury. Wiele bowiem problemów -wynika z nieporozumień, będących efektem braku znajomości podstawo­ wych mechanizmów ich powstawania i funkcjonowania. Wystarczy chociażby wska­ zać — co zresztą autor w interesujący sposób czyni, podając stosowne przykłady — na systemy wartości w różnych kulturach, które mają niebywale znaczący wpływ na odmienne zachowania przedstawicieli tych kultur w podobnych warunkach, bądź na gesty i mimikę, które nie będąc uniwersalne, niosą różne treści w odmiennych kulturach. Skupiając się na tej części procesu komunikowania, który ma znaczenie dla interakcji ludzi wychowanych w różnych kulturach, Szopski słusznie zauważa, że „porozumienie międzykulturowe wymaga od uczestników o wiele więcej wrażli­ wości i otwartości na informację zwrotną niż porozumiewanie wewnątrzkulturowe" (s. 20). Stąd też interakcje zachodzące między poszczególnymi kulturami powinny mieć podłoże nie w natrętnym porównywaniu czy konfrontowaniu ich ze sobą, ale w inspirowaniu dialogu, wzajemnych kontaktów, wymianie doświadczeń, co ułatwi bezkonfliktowe współistnienie, tolerancję i zrozumienie. Pragnąc wyjaśnić naturę działań komunikacyjnych, Autor skoncentrował się na analizie struktur myślenia przedstawicieli różnych kulturowo i społecznie grup, wskazując na istniejące pomiędzy nimi rozbieżności w strukturach orientacyjnych, motywach postępowania, postawach, normach czy nawykach. Za najważniej¬ sze dla efektywności procesu międzykulturowego komunikowania uważa nabycie umiejętności kontaktowania się z przedstawicielami odmiennej kultury w zgodzie z ich systemem orientacyjnym. Wiąże się to z opanowaniem określonych zasad i reguł, które pozwolą jednostce zorientować się w zróżnicowanych uwarunkowa¬ niach kulturowych i zaakceptować odpowiednie dla tej kultury wzory zachowań. Zasadne jest stwierdzenie, że „im bardziej nastawieni jesteśmy na długofalowość na¬ szych kontaktów z drugą stroną, tym bardziej skłonni jesteśmy do takich zachowań, które umożliwią nam udaną i satysfakcjonującą relację z innymi ludźmi. W efekcie, powinniśmy myśleć i działać tak, jakby nasze spotkania i rozmowy służyły tworze¬ niu długotrwałych związków, a nawet wspólnot" (s. 139). Książka ma przejrzystą i logiczną konstrukcję, wynikającą z założenia jej użyt­ kowego charakteru. Składa się z dziesięciu rozdziałów. Rozdziały I i I I stanowią jak gdyby osobny blok, poświęcony kwestiom terminologicznym. Czytelnik znaj¬ dzie tam rozważania zmierzające do uchwycenia zasadniczych cech i aspektów zjawiska kultury i procesu komunikowania. Z kolei różnice międzykulturowe w procesie społecznego postrzegania i doświadczania zjawisk, trudności komuni- �Rezenzje i noty recenzyjne 211 kacyjne wynikające z różnorodności kulturowej, wpływ kultury na stosunki i poro¬ zumiewanie się ludzi, omówione zostały w rozdziałach następnych. I tak opisowi tudzież interpretacji poddane zostały kolejno: tożsamość — rozdział III; percepcja — rozdział IV; zachowanie — rozdział V; niechęć do innych/obcych — rozdział V I ; język — rozdział VII; komunikowanie niewerbalne — rozdział VIII; instytu­ cje społeczne — rozdział IX. Pracę zamyka rozdział X zatytułowany „Kompeten¬ tne komunikowanie międzykulturowe", poświęcony analizie zmian zachodzących na płaszczyźnie biologicznej, kulturowej, społecznej, psychologicznej i politycznej, w trakcie procesu akulturacyjnego. Każdy z rozdziałów kończy się krótkim podsu¬ mowaniem uwypuklającym najbardziej istotne kwestie. Książka powinna w głównej mierze zainteresować studentów etnologii, socjolo¬ gii, psychologii społecznej, stosunków międzynarodowych, dziennikarstwa, zarzą¬ dzania i marketingu, a także wszystkich tych, którzy z racji pełnionych obowiązków zawodowych czy sytuacji indywidualnej stają wobec konieczności kontaktu z przed¬ stawicielami innych kultur. Ponadto może ona stanowić wydatną pomoc dla nauczy¬ cieli realizujących różnorakie formy edukacji wielokulturowej, pozwalając im nie tylko ugruntować i rozszerzyć antropologiczną wiedzę o kulturze, ale też wprowadzić w złożony świat reguł i kodów kulturowej komunikacji, ukazując sposoby ich rozu¬ mienia i interpretacji. Dążąc do przygotowania młodzieży do uczestnictwa w komu¬ nikacji międzykulturowej, należy wszak przede wszystkim do tej komunikacji przy¬ gotować nauczycieli i pedagogów. Z taką konstatacją dobrze koresponduje fragment książki Marka Szopskiego: „Wpływy poszczególnych strategii edukacyjnych, zwłasz¬ cza w społeczeństwach wielokulturowych, powodują zmiany w procesie i programach nauczania. Zwiększona migracja międzykulturowa i procesy globalizacji powodują konieczność wprowadzania wiedzy o innych kulturach i grupach do szkół i uczelni. I chociaż realizacja tego projektu nie przebiega w sposób odpowiedni do tempa zmian, choćby z powodu niedostatecznego przygotowania kadry nauczycielskiej, czy/i braku środków, to jednak coraz częściej elementy wiedzy o innych kulturach sprzyjają roz¬ wojowi nauczania komunikowania międzykulturowego" (s. 124). Wypada mieć nadzieję, że ta bez wątpienia wartościowa książka, przyczyni się do popularyzacji tak bardzo potrzebnej dziś wiedzy o komunikowaniu międzykulturowym i da asumpt do przemyśleń nad jakością i znaczeniem edukacji humanistycznej młodego pokolenia. Humanistyczne przesłanie przenika bowiem całą pracę Marka Szopskiego. Sadzę, że najtrafniej można je ująć słowami samego Autora: „otwar¬ cie, szacunek i zaufanie do innych połączone z poczuciem własnej wartości i chęci współdziałania, są najlepszymi sposobami na zapewnienie sobie samym szacunku i uznania u innych. Myślę, że po przeczytaniu tej książki, czytelnik lub czytelniczka zdadzą sobie sprawę, że te reguły postępowania są przydatne nie tylko w relacjach z innymi kulturami, ale z ludźmi w ogóle" (s. 139). Grzegorz Odoj �212 Rezenzje i noty recenzyjne „Studia Choreologica" t. I - V I I I , 1999-2006, red. Roderyk L a n g e , Instytut Choreologii w Poznaniu. Od maja 1999 roku Instytut Choreologii w Poznaniu wydaje rocznik „Studia Choreologica", prezentujący artykuły na temat tańca. W tytule pisma pojawia się ter­ min pochodny od choreologia (choros, chorea — taniec, logos — słowo, wiedza) — wiedza o tańcu, zdefiniowany w 1930 roku przez Viktora Junka, w pracy Hand¬ buch des Tanzes (Podręcznik tańca). Choreologia jest więc dziedziną naukowego rozpatrywania zjawiska, które nazywamy tańcem. Natomiast pierwszą, adekwatną definicję tańca znaleźć można w pracy Curta Sachsa Eine Weltgeschichte des Tanzes (Powszechna historia tańca) z 1933 roku, która mówi, że: „taniec to każdy intencjo¬ nalnie uporządkowany ruch, który nie służy do pokonywania wysiłku roboczego" (tłumaczenie i parafraza R. Lange). Powyższa definicja oparta jest na kryterium użytkowanego ruchu i pozwala wy¬ kluczyć wszystko, co tańcem nie jest, dostarcza więc fundamentalnych podstaw do naukowych rozważań nad tańcem. Niezwykle ważnym pojęciem w definicji C. Sachsa jest intencja, która umożliwia człowiekowi twórcze wyrażanie się w ru¬ chu poprzez tworzenie ciągów rytmicznych i kształtów przestrzennych. Myśli za¬ warte w książce C. Sachsa stały się podwaliną tworzącej się nowej dziedziny nauki i w dużej części są nadal aktualne. Choreologia jako jedna z nauk humanistycznych pojawiła się i rozwinęła bardzo późno, przede wszystkim z powodu ogromnej trudności uchwycenia i zarejestrowa¬ nia przejawów tańca. Brak pełnej notacji ruchu uniemożliwiał racjonalną analizę oraz kumulowanie się wiedzy. Taniec dzieje się w czasie i przestrzeni, wyłącznie w obrębie ciała ludzkiego, które jest jego jedynym instrumentem. Sam taniec nie obiektywizuje się i nie ujawnia poza ciałem człowieka. Przełomem w rozwoju choreologii było stwo¬ rzenie w 1928 roku przez Rudolfa Labana, największego teoretyka tańca XX wieku, genialnego i bardzo prostego zapisu graficznego ruchu nazwanego kinetografią. Stwo¬ rzony przez R. Labana uniwersalny zapis ruchu, jest odpowiednikiem pisma fonetycz¬ nego, ma swoje reguły i ortografię, a niewielka liczba znaków graficznych umożliwia zapisywanie ciągów ruchowych różnych konwencji w jednoznaczny sposób. Powyższe osiągnięcia przyczyniły się do bardzo szybkiego i dynamicznego roz¬ woju choreologii, a z czasem w jej ramach wyodrębniły się następujące działy: 1. historia tańca — zajmuje się przede wszystkim kulturą tańca wyższych warstw społecznych, opiera się na źródłach pisanych, zwykle dotyczy historii tańca dwor¬ skiego, baletu czy tańca teatralnego; 2. etnochoreologia — w terenie bada kultury tańca ludów niepiśmiennych, chłop¬ skich, rolniczych, pasterskich oraz subkultury, w których można zaobserwować róż¬ norodne, bardzo istotne funkcje tańca w organizacji życia społecznego; 3. antropologia tańca — kluczowa dziedzina w dochodzeniu do wiedzy o tańcu — rozpatruje taniec w kontekście bytu ludzkiego, wskazuje na regularności ujaw¬ niające się w tworzeniu form tanecznych oraz określa psychofizyczne możliwości człowieka w wyrażaniu się ruchem swego ciała, rozpatruje więc tworzywo tańca w kontekście kultury; �Rezenzje i noty recenzyjne 213 4. socjologia tańca — wyjaśnia, jak uwarunkowania społeczne rzutują na powsta­ wanie określonych form tańca, dochodzi znaczenia tańca w określonych środowi­ skach w oparciu o współcześnie istniejące grupy ludzkie, ujmuje zjawiska synchro­ nicznie, na jednej płaszczyźnie czasowej; 5. estetyka tańca — zmierza do filozoficznych uogólnień fenomenu tańca. Rocznik „Studia Choreologica" zawiera artykuły specjalistów z całego świata. Obejmuje szerokie spektrum tematów, od historii, przez etnochoreologię po antro­ pologię tańca. Czasopismo jest kontynuacją rocznika „Dance Studies" (vol. 1-20, 1976-1997) wydawanego przez Centre for Dance Studies na Jersey (Wielka Bryta­ nia), pod redakcją prof. dr. hab. Roderyka Langego. „Dance Studies" odegrały bardzo istotną rolę w rozwoju studiów nad tańcem, jednocześnie propagując wyniki badań w tym zakresie. Artykuły zawarte w serii rozpatrują, zawsze w kontekście kulturo­ wym, różne aspekty tańca, w szerokim rozumieniu tego terminu. Te same przesłanki tworzą profil programowy nowej serii — „Studia Choreologi­ ca". Rocznik z założenia ma być forum prezentacji artykułów z dziedziny choreologii. Poruszana w piśmie tematyka jest bardzo różnorodna, począwszy od etnochoreologii, prezentacji rezultatów badań nad tańcem w kulturach pozaeuropejskich, przez tematykę tańca współczesnego, scenicznego, choreoterapię, po artykuły uogólniające wiedzę z zakresu choreologii. Publikacja prac badawczych jest niezwykle potrzebna i ma wielkie znaczenie w propagowaniu i rozwoju nauki o tańcu w obrębie nauk hu¬ manistycznych. „Studia Choreologica" ukazują się w języku angielskim, co pozwala skierować publikację do szerokiego kręgu odbiorców. Osobą, która wyznacza kierunek rozwoju pisma i czuwa nad jego merytorycz¬ ną stroną jest prof. dr hab. Roderyk Lange, etnolog, antropolog i choreolog. W la¬ tach 1954-1967 prowadził intensywne badania terenowe nad folklorem tanecznym, a także koordynował akcję zbierania folkloru tanecznego w Polsce. W 1960 roku R. Lange opublikował metodę postępowania badawczego i dokumentacji folkloru ta¬ necznego, która stała się wzorcem dla badaczy tańca z całego świata — Taniec ludo¬ wy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda pracy i kwestionariusz (1960). Od 1967 roku pracował poza granicami Polski. Równolegle z rozległą pracą dydaktyczną, działalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania tere¬ nowe nad kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, w Egipcie oraz wśród Słowian Południowych. Był wykładowcą wielu uczelni w kraju i za granicą, m.in. Laban Art of Movement Centre w Addlestone, Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) w Londynie; Queen's University w Belfaście, Uniwersytetu w Edynburgu i London University Goldsmiths' College oraz po 1989 roku Uniwersytu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Akademii Muzycznej w Warszawie. Prof. R. Lange kierował Centre for Dance Studies na wyspie Jersey, jest założycielem i od 1993 roku dyrektorem Instytutu Choreologii w Poznaniu. Jest autorem wielu prac z zakresu antropologii tańca, metodyki badań etnochoreologicznych i kinetografii, m.in. The Nature of Dan­ ce (1975); Podręcznik kinetografii (1975); Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i przestrzeni (1978); O istocie tańca i jego przejawach w kul­ turze. Perspektywa antropologiczna (1988); oraz kilkudziesięciu artykułów i recenzji w języku angielskim, niemieckim i polskim. �214 Rezenzje i noty recenzyjne Niezwykle ważne miejsce w tomach „Studia Choreologica" zajmują artykuły au­ torstwa redaktora serii, omawiające zjawisko tańca z perspektywy antropologicznej, opierające się na długoletniej pracy badawczej i naukowej. R. Lange podejmuje się syntezy dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie nauki o tańcu. Przedstawia istotne problemy teoretyczne, wskazuje rozwiązania i kierunki rozwoju dziedziny w przy¬ szłości. W artykule The Position of Dance in Contemporary European Culture. An Over­ view (t. 1, 1999), autor omawia pozycję tańca we współczesnej kulturze europejskiej. Opinie społeczne o fenomenie tańca, zarówno w przeszłości, jak i funkcjonujące obecnie, a szczególnie opinie negatywne, określają ograniczony sposób postrzega¬ nia tego zjawiska we współczesności europejskiej. R. Lange wskazuje na przyczyny stosunkowo późnego rozwoju nauki o tańcu — choreologii oraz przedstawia jej dy­ namiczny rozwój począwszy od trzeciej dekady dwudziestego wieku. Autor podkre¬ śla istotną współcześnie rolę tańca w wysoko zurbanizowanym społeczeństwie oraz wskazuje szerokie możliwości rozwoju i zapotrzebowań w przyszłości, szczególnie w edukacji, terapii i rehabilitacji. Tom V (2003) zawiera artykuł Dance and the Sinful Human Body, podejmujący tematykę negatywnych konotacji tańca w kulturze europejskiej. R. Lange przedstawia problematykę patrzenia na zjawisko tańca przez pryzmat ludzkiego ciała, postrzega¬ nego w niektórych okresach historii jako „grzeszne". Omawiane są opinie o tańcu oparte na kryterium moralności i konsekwencje z tego wynikające w potocznym po¬ strzeganiu tańca w kulturze europejskiej. Autor wskazuje na filozoficzne podstawy negatywnych opinii zawarte w twierdzeniach Platona, który zgodnie z własną defi­ nicją czystości i piękna, podzielił taniec na dwie kategorie: czysty taniec pięknych ciał, godny cywilizowanego obywatela starożytnej Grecji, oraz taniec brudny, wy¬ konywany przez szpetne ciała wieśniaków. Taniec społeczności wiejskich, zawiera¬ jący symbolikę płodnościową, seksualną, erotyczną został odrzucony jako niegodny uwagi i nieprzyzwoity. W tomie V I (2004) R. Lange, w artykule Movement and the Human Body, pisze o tańcu jako zjawisku unikatowym. Taniec dzieje się w czasie i przestrzeni i jest na¬ stępstwem ciągłych zmian. Nigdy nie jest statyczny i trwa tylko tak długo jak jest wykonywany. Związany jest nierozerwalnie z osobą wykonawcy, ponieważ nie ist¬ nieje poza ciałem tancerza. Nie można też porównać go z wytworami innych sztuk, które materializują się i pozostają obiektywnie poza twórcą. Człowiek komunikuje się za pomocą ruchów własnego ciała, ale również może ich użyć twórczo. Ruch zawiera symbole, które są nośnikiem treści nieprzetłumaczalnych i niewymiennych na słowa. Istotą tańca jest to, że niewerbalne treści upostaciowane są wyłącznie w sa¬ mym ruchu ludzkiego ciała. W tomie VII (2005) znalazł się kolejny artykuł redaktora serii zatytułowany Mo¬ vement and Dance, poruszający istotny moment analityczny: kiedy ruch staje się tańcem? Autor traktuje podaną wyżej definicję C. Sachsa jako punkt wyjścia do dalszych, pogłębionych rozważań. Podkreśla ważkość kryterium jakości ruchu, zastosowanego przez C. Sachsa oraz omawia metodę analizy ruchu, a mianowicie Effort R. Labana, który pozwala na obserwację i analizę wewnętrznych postaw �Rezenzje i noty recenzyjne 215 w stosunku do czterech faktorów ruchu: czasu, przestrzeni, ciężaru i przepływu. R. Lange, dochodząc do bardzo istotnych wniosków, wskazuje na możliwości obser¬ wacji za pomocą powyższych kryteriów symptomów kulturowych. Dowodzi, że taniec pełni niezwykle istotną rolę w ludzkiej egzystencji, zarówno jednostki, jak i społecz¬ ności. Kolejne miejsce w „Studia Choreologica" zajmują artykuły dotyczące etnochoreologii. Autorzy w oparciu o empirię dokonują analizy aktualnego stanu badanej kultury tanecznej w społeczeństwach wiejskich. Zwracają też uwagę na przeobraże¬ nia, jakie zaszły w życiu i kulturze w ostatnich dekadach, które bardzo wyraźnie od¬ zwierciedlają się w tańcu. Artykuły oparte są na wnikliwych badaniach terenowych, często zawierają pełną dokumentację przebiegów ruchowych oraz są ilustrowane fo¬ tografiami rejestrującymi unikatowe i niepowtarzalne momenty kultury i życia oma¬ wianych społeczności. Teksty te są szczególnie cenne, gdyż rejestrują współczes¬ ny stan zachowania tradycyjnej kultury tanecznej. Zmiany kulturowe następujące w ostatnich dekadach, wynikające z coraz szybciej postępującej urbanizacji, powo¬ dują nieodwracalnie zanik tradycji, a tym samym niemożność dotarcia w przyszłości do informacji, których nośnikiem są źródła niepisane. O strojach używanych podczas tańca we wciąż żywej tradycji mieszkańców wysp Pacyfiku pisze Allan Thomas w artykule Dance Costume in the Central Pacific Is¬ lands (tom I , 1999). Przedstawione zostały również zmiany, jakie zachodzą w związ¬ ku z przenoszeniem wydarzeń muzyczno-tanecznych na scenę. Artykuł Ioanisa Prantsidisa w tomie I I (2000) przedstawia procesy przemian w kulturze tańca społeczności wiejskiej zamieszkałej w Tracji, na ziemiach obecnej Bułgarii oraz części tej populacji przesiedlonej do Macedonii na terytorium Grecji. Autor, za pomocą analizy porównawczej, przedstawia różnice zaistniałe między spo¬ łecznościami obu wsi. Praca oparta jest na wieloletnich badaniach terenowych. Ten sam autor wraz z Ermioni Tsouloglou i Dimosem Prantsidisem w tomie VIII (2006) podejmuje temat kulturowych reinterpretacji tradycji tańca obrzędowego w miejscowości Monastiraki (Macedonia) w chwili obecnej. Wywód teoretyczny udo¬ kumentowany jest rozbudowanymi analizami rytmicznymi i kinetycznymi tańca. W tomie III (2001) Erno Pesovar podejmuje temat formy koła w tańcu w artyku­ le An Epilogue to the Circle Dance Monograph by Gydrgy Martin. Autor analizuje historyczny kontekst europejskiej kultury tanecznej, sięgając do filozofii chrześci¬ jańskiej wieków średnich w Europie Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem archaicznych elementów zawartych w tańcach kolistych. W tym samym tomie Magda Zografou przedstawia studium oparte na badaniach przeprowadzonych na grupie pontyjskich Greków, przesiedlonych do Macedonii. Podejmuje próbę analizy choreotypów i formy tańca. Odnosząc się do strukturalnych analiz innych autorów, przedstawia własną, ciekawą propozycję analizy. W tomie IV (2002) dwa artykuły kładą szczególny nacisk na problem folkloryzmu. Naira Kilichyan przedstawia tradycyjny taniec w Armenii i jego adaptację do sytuacji scenicznej. Natomiast Bernard Kwilimbe omawia taniec teatralny w Malawi, głęboko zakorzeniony w tradycji kultury afrykańskiej, jednak ulegający ogromnym zmianom w związku z przeniesieniem na scenę. Oba artykuły dowodzą wyraźnie, że �216 Rezenzje i noty recenzyjne zmiana funkcji tańca, a więc przeniesienie go z przypisanego mu miejsca, wykony¬ wanie w innym niż pierwotnie przyjętym celu i z innych powodów, powoduje nie¬ odwracalne zmiany treści i formy tańca. Taniec w warunkach scenicznych, wykony¬ wany dla publiczności, kieruje się innymi prawami, podkreślając przede wszystkim aspekt widowiskowy. Angel Acuńa Delgado w tomie V I (2004) interpretuje symbolikę i kontekst kul­ turowy tańca w górskim regionie w Wenezueli. Tezy autora poparte są klasyfikacją elementów tanecznych, próbą analizy typologicznej oraz wykazem tematycznym tre¬ ści zawartych w tańcu. Natomiast praca zbiorowa greckich autorów w tym samym tomie: A. Lazarou, F. Lazarou, F. Filippou, M. Michaltsi, A. Raftis porusza temat zmienności i niestałości pojęć i terminów, na podstawie obserwacji tradycyjnego tań¬ ca w Macedonii. Autorzy dowodzą, że nazwa nie jest postawą do identyfikowania typu tańca. Zdarza się, że ten sam taniec ma wiele różnych, lokalnych nazw, a często tańce zupełnie odmienne w formie i typie posiadają tę samą nazwę. W tomie V I I (2005) Ramazan H. Bogdani w artykule Some Observations on The Albanian Dance Folklore przedstawia wieloletnie wyniki badań nad tańcem tradycyj¬ nym w Albanii, podejmuje próbę typologii, określenia terminologii oraz wyodrębnie¬ nia cech strukturalnych tańca. Autor omawia też wzajemne relacje tańca i muzyki oraz zwraca uwagę na ważny aspekt improwizacji i indywidualnych interpretacji. Placida Staro w tomie VIII (2006) pisze o funkcjach tańca tradycyjnego we współ¬ czesności. Tekst swój opiera na wieloletnich badaniach dwóch kontrastowych spo¬ łeczności lokalnych północnych Włoch. Autorka z czasem stała się członkiem badanej grupy, -wykonując na skrzypcach muzykę z okazji tradycyjnych wydarzeń. Umożliwiło to wnikliwe obserwacje z dwóch zupełnie różnych punktów widzenia: etic i emic. Kolejną grupę stanowią artykuły przedstawiające problematykę tańca z per¬ spektywy historycznej. W tomie I I (2000) zamieszczony został tekst Moniki Fink Children 's Balls — Social Dances — Ballroom Dancing, w którym autorka rozpa­ truje cechy dziecięcych bali na przestrzeni XVIII i XIX wieku w różnych krajach Europy i Ameryki. W konkluzji dochodzi do wniosku, że omawiane bale i zabawy nie były dostosowane do dziecięcego wieku, a stanowiły część tańca towarzyskiego dorosłych dosłownie imitowaną przez dzieci. Tom I I I (2001) zawiera artykuł Anny Ilievej Ritual Reminiscences in Certain Children 's Games in Bułgaria, w którym autorka dowodzi reminiscencji dawnych rytuałów w niektórych grach dziecięcych. A. Ilieva zwraca uwagę na nakładające się w kulturze synkretyzmy, analizuje niektóre rytualne tańce z przeszłości i odkrywa ich oryginalne semantyczne i symboliczne znaczenie. Bułgaria jest regionem, w którym, w wyniku trwającej 500 lat okupacji tureckiej, przetrwały archaiczne cechy tańca. A. Ilieva przedstawia mitologiczne i semantyczne analizy materiału tanecznego gro¬ madzone w ciągu ponad 40 letniej pracy w terenie. Artykuł Evy Kroschlovej w tomie V I (2004) prezentuje analizę strukturalno-formalną tańca dworskiego opisanego w dziele Orchesographie Thoinot'a Arbeau z XVI wieku. Typ analizy zastosowany przez autorkę został wprowadzony i był używany w latach 60. XX wieku do badań nad folklorem tanecznym. Artykuł ilustrują ryciny, liczne tabele oraz kinetogramy. �Rezenzje i noty recenzyjne 217 Jennifer Shennan w tomie V I I (2005) w artykule A totally charming grace... szczegółowo analizuje tańce dworskie francuskiego baroku. Następnie dokonuje porównania z tańcem dworskim z wysp Tonga na Pacyfiku. Odkrywa zbieżności w ruchu znaczącym obu konwencji. Tekst swój opiera na własnym, bezpośrednim doświadczeniu tanecznym form tańca dworskiego oraz znajomości kodeksów tańca dworskiego w Europie. Taniec w ujęciu socjologicznym z odniesieniem do folkloru tanecznego przed¬ stawia artykuł w tomie IV (2002) The Bulgarian Folk Dances at Home andAbroad Gergany Panovej. Autorka stosuje analizę porównawczą tańca tradycyjnego wyko­ nywanego w Bułgarii oraz tańczonego przez obcokrajowców poza granicami kra¬ ju. Artykuł jest wynikiem socjologicznych badań przeprowadzonych przez autorkę w Bułgarii i krajach niemieckojęzycznych: Niemczech, Austrii i Szwajcarii. Różno¬ rodność socjologicznych i personalnych funkcji tańca została ustalona dzięki wywia¬ dom przeprowadzonym w ciągu praktycznych zajęć tanecznych prowadzonych przez samą autorkę. Tomy „Studia Choreologica" obejmują również tematy związane z tańcem tea¬ tralnym, zarówno europejskim, a więc przede wszystkim baletem klasycznym, ale też tańcem scenicznym innych kultur. Zofia Konaszkiewicz w tomie V (2003) poru­ sza problemy artystów baletu w Polsce, wynikające ze specyfiki zawodu, jak też te pojawiające się w życiu prywatnym. Autorka wysnuwa wnioski na podstawie wielu wywiadów przeprowadzonych w środowisku profesjonalnych tancerzy. Taniec sceniczny prezentuje w artykule w tomie I I (2000) Zvika Serper. Autor jest tancerzem kabuki i zajmuje się japońskim tańcem teatralnym, a w tekście oma¬ wia tradycyjne i współczesne elementy tańca kabuki użyte przez Maurica Bejarta w choreografii zatytułowanej The Kabuki. W przedstawieniu realizowanym przez to¬ kijski zespół baletowy choreograf w unikatowy sposób połączył elementy teatralne kultury Wschodu z tańcem europejskim. Taniec z perspektywy pedagogiki i edukacji, a także terapii rozpatrują trzy arty¬ kuły. Zawarty w tomie V (2003) tekst Dariusza Kubinowskiego mówi o doznaniach kinestetycznych w tańcu, opierających się na neurofizjologicznych właściwościach ludzkiego bytu. Receptory ruchu rozlokowane w ludzkim ciele w zakończeniach ner¬ wowych stosunkowo od niedawna zainteresowały naukowców. Autor przedstawia możliwości zastosowania wiedzy o kinestetyce w praktyce tanecznej, ze szczegól¬ nym uwzględnieniem edukacji i terapii. W tomie VIII (2006) Zofia Pelc pisze o uniwersaliach w tańcu i ruchu kreatywnym, kładąc specjalny nacisk na profilaktykę w edukacji XXI wieku. Natomiast Zofia Aleszko prezentuje własny system terapii za pomocą tańca w zaburzeniach neurotycznych. Tom VIII (2006) jest pierwszym w serii „Studia Choreologica" zawierającym wystąpienia zaprezentowane na Seminarium zorganizowanym przez Instytut Choreologii w Poznaniu w 2005 roku na temat „Taniec we współczesności". Planowane jest publikowanie najciekawszych wystąpień z corocznych seminariów w kolejnych numerach rocznika. „Studia Choreologica" kierowane są zarówno do osób naukowo zajmujących się tańcem, jak i do jego pasjonatów. Publikacja dostępna jest w większości bibliotek �Rezenzje i noty recenzyjne 218 w Polsce, a także na świecie. Można ją nabyć w księgarniach naukowych oraz bez¬ pośrednio w Instytucie Choreologii (Filipińska 1, 61-123 Poznań). Urszula Loba-Wilgocka MapaH riemoKeBiH (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , JlICThl (1956-1982) LISTY. Eejiapycicae ricTapbiHHae TaBapwcTBa (Białoruskie Towarzystwo Historycz­ ne), przedmowa TajieHa DiaroycKaa (Helena Głogowska), wybór i opracowanie rajieHa DiaroycKaa, Banacjiay Xapy»cbi (Helena Głogowska, Wiesław Choruży), BenacTOK (Białystok) 2005, ss. 152, fot. 5. Korespondencja prywatna, listy pisane przez konkretnych nadawców do kon¬ kretnych adresatów, od dawna uznana jest za uprawomocnione źródło historycz¬ ne. Osobliwość tej kategorii przekazu, pozwalającej uzupełnić czy wręcz „ożywić" niejedną biografię, ma wiele niekwestionowanych walorów. Polegają one m.in. na przybliżeniu interesującej nas postaci poprzez oświetlenie spraw, którymi żyła, oso¬ bistym do nich stosunku, jakże często wyrażonym w swobodnym i nie zawsze do końca „literackim" języku, a także przez ukazanie grona adresatów i poruszanej w listach problematyki. Poza treściami merytorycznymi miejsce tu na grzecznościo¬ wą formułę, żart, wyrażenie stanu emocjonalnego czy zwykłe narzekanie na zdrowie, niepogodę i historię. Podobnie jest w przypadku korespondencji Mariana Pieciukiewicza (1924-1983). Ten etnograf i działacz białoruskiego ruchu narodowego w jednej osobie, prowadził dialog w języku polskim i białoruskim. Nic dziwnego. Był przecież obywatelem pań¬ stwa polskiego, w jego przedwojennym i powojennym kształcie, doświadczonym przez dwie okupacje zesłańcem i ekspatriantem. Helena Głogowska, pracownik katedry Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku, poprzez wydanie Listów postanowiła raz jeszcze przywołać postać polsko-białoruskiego badacza kultury ludowej i — co chyba w tym miejscu ważniej¬ sze — „uwikłanego w historię" XX wieku przedstawiciela białoruskiej inteligencji oraz aktywnego działacza narodowego i kulturalnego. W dość obszernej, 18-stronicowej przedmowie do Listów, jej autorka przypomina o mijającej w 2004 roku setnej rocznicy urodzin Mariana Pieciukiewicza oraz o uczczeniu tego jubileuszu, odby¬ tą w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, sesją naukową („Marian Pieciukiewicz. Życie i działalność", Toruń, 22 października 2004 roku) . Wymieniona placówka w latach 1957-1980 była miejscem pracy białoruskiego etnografa, a Toruń miastem, w którym po latach zsyłki i łagru osiadł wraz ze swą najbliższą rodziną. Okres ten pokrywa się niemal z ramami chronologicznymi publikowanej korespondencji, która 1 1 Przy organizacji tej konferencji, przede wszystkim od strony merytorycznej, obok Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu, wziął udział toruński oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �Rezenzje i noty recenzyjne 219 dotyczy ostatniego etapu życia etnografa. Pierwszy list, pisany przez Pieciukiewicza jeszcze z zesłania (Workuta), datowany jest na 13 maja 1956 roku. Jego adresatem była Maria Znamierowska-Prufferowa, ówczesna kierownik Działu Etnograficzne¬ go Muzeum Miejskiego w Toruniu, przed wojną kustosz uniwersyteckiego Muzeum Etnograficznego w Wilnie. Korespondencję zamyka list od Jerzego Turonka (War­ szawa, 25 lipca 1982 roku), wybitnego działacza Białoruskiego Towarzystwa Spo¬ łeczno-Kulturalnego. W przedmowie Heleny Głogowskiej, zgodnie z przyjętymi dla tego typu pub¬ likacji zasadami, zarysowana została sylwetka nadawcy listów. Marian Pieciukiewicz urodził się 24 września 1905 roku we wsi Ciecierki na Brasławszczyźnie, w chłopskiej rodzinie wyznania katolickiego. Uczęszczał do Wileńskiego Gimna­ zjum Białoruskiego. W roku 1938 ukończył studia etnograficzne na Uniwersytecie Stefana Batorego (praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. Moszyńskie¬ go dotyczyła kultury staroobrzędowców). Już jako młody człowiek czynnie działał w życiu białoruskim. W rodzinnej wiosce założył Koło Białoruskiego Instytutu Go¬ spodarki i Kultury, pisał artykuły do białoruskich czasopism, był członkiem kole¬ gium redakcyjnego „Kałośsia" („Kłos") i „Szlachu Moładzi" („Droga Młodzieży"), a w latach 1929-1932 także redaktorem naczelnym tego ostatniego. Pisał artyku¬ ły poświęcone białoruskiej historii, etnografii, krajoznawstwu. Publikował własne wiersze i bajki (pod pseudonimem Marwicz i dziad Marcin). Od 1931 roku pracował w Instytucie Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej. W latach 1939-1944 pełnił wiele różnych funkcji. Był dyrektorem Muzeum Białoruskiego w Wilnie, dyrekto¬ rem Biblioteki im. Wróblewskich, inspektorem oświaty w Oszmianie, nauczycie¬ lem, redaktorem audycji radiowych w języku białoruskim oraz autorem artykułów w „Krynicy" i „Biełaruskim Hołasie". Ten aktywny okres w życiu świadomego, białoruskiego inteligenta przerwany został w 1949 roku wywózką na Sybir. W latach 1952-1956 więzień sowieckich łagrów przebywał na zesłaniu w Workucie. „Kara za służbę narodowi", jak okre¬ ślił ją w swych wspomnieniach sam Pieciukiewicz, zakończyła się dopiero w 1957 roku. Nadawca Listów przyjazd do Polski zawdzięcza w wielkiej mierze prof. Marii Znamierowskiej-Prufferowej, głównemu adresatowi publikowanej koresponden¬ cji, która upomniała się o uniwersyteckiego kolegę, kierując do władz radzieckich — poprzez ówczesne Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz polską ambasadę w Mos¬ kwie — specjalne wezwanie (tzw. „wyzyw"). Umożliwiła mu tym samym wyjazd ze Związku Sowieckiego i pracę w utworzonym przez siebie Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Okres toruński w życiu Mariana Pieciukiewicza to okres może już nie tak inten¬ sywnej działalności publicznej, ale nadal aktywny etap życia, zwłaszcza jeśli chodzi o pracę w Muzeum. Poza licznymi badaniami etnograficznymi (pasją Pieciukiewicza była białoruska kultura ludowa Białostocczyzny) prowadzi on muzealną biblio¬ tekę. Jako członek toruńskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego sprawował opiekę nad jego księgozbiorem. Nie ustały także kontakty wileńskiego 2 2 M . EleijioKeBm, Kapa sa cnywcdy napoóy, EenacTOK 2001. �220 Rezenzje i noty recenzyjne etnografa ze środowiskiem białoruskim, wyrażające się w jego przynależności do Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (pełnił tam funkcję członka za­ rządu Koła Naukowego) oraz we współpracy z białostockim czasopismem „Niwa". Świadectwem tego jest również publikowana korespondencja. Pieciukiewicz często jawi się tu w roli „świadka epoki", udziela informacji, radzi, wskazuje rozwiązania. Dotyczy to m.in. korespondencji z tymi działaczami białoruskimi, którzy oddają się pracy naukowej, zwłaszcza piszącymi o historii ruchu białoruskiego. Obok tego typu listów znajdują się krótkie relacje z wyjazdów służbowych i prywatnych, pisane na kartkach pocztowych pozdrowienia. Przedmowa Heleny Głogowskiej prezentuje krótkie biografie adresatów listów: Marii Znamierowskiej-Prüfferowej, Aleksandry Bergman (prekursorka badań nad najnowszą historią Białorusi), Macieja Konopackiego (dziennikarz, działacz kultu¬ ralny, członek BTSK), Jerzego Turonka (historyk, działacz warszawskiego oddziału BTSK). W tym też miejscu opatrzone są one komentarzem wprowadzającym nas w kontekst relacji adresata z nadawcą. Kilka zaledwie zdań autorka wstępu poświęca etnografowi Lucjanowi Turkowskiemu, przyjacielowi Pieciukiewicza z czasów stu¬ diów na uniwersytecie wileńskim, po wojnie zamieszkałemu w Londynie. Jeszcze mniej danych zamieszcza o Janinie Heydziance-Pilatowej. Te lakoniczne informacje rozszerzone są dopiero w przypisach zamieszczonych przy publikowanych listach. Warto w tym miejscu powiedzieć, że właśnie owe przypisy wydają się ogromnym walorem książki. Odzwierciedlają bowiem szeroki krąg ludzi nauki i kultury, zarów¬ no Białorusinów, jak i Polaków, z którymi nadawcę łączą przeróżne relacje, od czy¬ sto zawodowych do bardzo osobistych. Znajdujemy w nich również wiele cennych komentarzy do historii ruchu białoruskiego w wieku XX. Nie do końca określony wydaje się klucz zastosowany przy wyborze listów do publikacji. Głogowska tłumaczy, że dokonano go „ze względu na tematykę, jak i język oraz osoby adresatów". U bardziej uważnego czytelnika tak sformułowa¬ ne uzasadnienie budzić może pewne wątpliwości. Przecież lista osób, z którymi korespondował w tym okresie Pieciukiewicz — jak dowiadujemy się z informa¬ cji zawartych w przedmowie — jest znacznie szersza. Czy nie zaważył więc tu w jakiejś mierze czynnik dostępności do archiwów? Największy zbiór koresponden¬ cji białoruskiego etnografa znajduje się bowiem — zgodnie z jego wolą — w Bi¬ bliotece Akademii Nauk Białorusi w Mińsku. Publikowane listy pochodzą głównie z archiwów polskich (Archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Archiwum Muzeum Podlaskiego w Białymstoku) oraz ze zbiorów prywatnych (zbiory H. Gło¬ gowskiej i J. Turonka). Zatrzymajmy się jeszcze przy języku udostępnionej nam korespondencji. Dla czytelnika polskiego odczytanie jej może stanowić spory problem ze względu na to, że poważna jej część prowadzona jest po białorusku. Tak Pieciukiewicz komuniko¬ wał się z Maciejem Konopackim, Jerzym Turonkiem i Aleksandrą Bergman. Po białorusku zredagowane jest również pismo do redakcji czasopisma „Niwa". Ułatwienie stanowi kilka przypadków zastosowania alfabetu łacińskiego (łacinki). Przy odrobi­ nie dobrej woli list taki można bez trudności odczytać. Osobliwą gwarą mejszagolską posługuje się nadawca w obszernym (i jedynym) liście do Lucjana Turkowskiego. �Rezenzje i noty recenzyjne 221 Korespondencja z Marią Znamierowską-Prufferową, Janiną Heydzianką-Pilatową oraz częściowo z Aleksandrą Bergman przebiega w języku polskim. Mimo że omawiana tu publikacja skierowana jest — jak się wydaje — przede wszystkim do czytelnika białoruskiego bądź też do czytelnika kulturą białoruską za¬ interesowanego szczególnie, spełnia ona podstawowe kryteria jej odbioru przez grono publiczności polskojęzycznej (przedmowa i większość przypisów po polsku). Książka powinna zająć nie tylko tych, którzy do kultury i historii białoruskiej mają godną po¬ chwały słabość, ale też wszystkich interesuj ących się związkami nauki i kultury polskiej z białoruską, także w wymiarze ludzkim. Taki w szczególności wydźwięk posiada za¬ wierająca wiele przyjacielskiej serdeczności korespondencja Mariana Pieciukiewicza z Marią Znamierowską-Prufferową. Wzajemne relacje tych dwóch wileńskich etno¬ grafów cechuje klimat tolerancji, szacunku i życzliwego zainteresowania drugim czło¬ wiekiem, bez względu na narodowość czy światopoglądy. O takiej atmosferze mówi Marian Pieciukiewicz, gdy wspomina okres swych studiów na Uniwersytecie Stefana Batorego . Dlatego też oboje często wracają do osoby profesor Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej, kierownika Zakładu Etnologii Wileńskiego Uniwersyte¬ tu, która o taką atmosferę zadbała w prowadzonej przez siebie placówce. Warto podzielić się jeszcze jedną myślą, która nasuwa się przy czytaniu Listów. Ich nadawca jako człowiek uprawiający konkretną dyscyplinę naukową, z ogromnym bagażem wiedzy i doświadczeń, podchodzi do samego siebie z pewnym dystansem. Na marginesie jakże często poważnej wymiany myśli pozwala sobie na żart i autoiro¬ nię. Biorąc pod uwagę fakt, że kawał naukowego i rodzinnego życia etnografa toczy¬ ło się równocześnie w środowisku polskim i białoruskim, chłopskim i ziemiańskim, a na okres w miarę swobodnego i twórczego działania w Polsce międzywojennej na¬ łożyły się lata okupacji i niewoli, Pieciukiewicz jawi się nam również jako człowiek pogranicza. Jest wszak obywatelem dwóch kultur, dwóch systemów politycznych i dwóch epok, a w każdej z nich funkcjonuje z filozoficzną pokorą i zaciekawieniem. W tym sensie więc jest antropologiem w pełnym wymiarze. Postawy swej nie śmie wprawdzie eksponować w kanonicznych dziełach naukowych, przybiera ją jednak w życiu i w słowie pisanym, adresowanym do przyjaciół i znajomych. Dostrzegamy ją w Listach, przebija ona również w wydanych pośmiertnie wspomnieniach. Publikację przygotowaną przez Helenę Głogowską odbierać można jako wy¬ raz upamiętnienia człowieka, ważnego przede wszystkim dla historii białoruskie¬ go ruchu narodowego. Marian Pieciukiewicz zajmuje bowiem w tej historii miej¬ sce szczególne. Myśl wydania Listów, choć zrodziła się już po odbytej konferencji w Toruniu, została więc zrealizowana. Publikacja materiałów konferencyjnych, za¬ powiedziana przez toruńskie Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej, powinna przybliżyć sylwetkę wileńskiego etnografa, trochę chyba przez środowisko etnologów polskich zapomnianego, a właściwie do końca nie od¬ krytego. Choćby tylko dlatego do Listów Pieciukiewicza warto sięgnąć. 3 Artur Trapszyc 3 1 M . EleiiioKeBH !, y nowyKax saHapaeanux CKapóay, BinbHa 1998, s. 106-108. �222 Rezenzje i noty recenzyjne Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endo­ wed and Stateless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a , Tomasz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , t. 1: Europe, Poznań 2005, ss. 502; t. 2: The World, Poznań 2006, ss. 557. Obszerna, dwutomowa praca zawierająca, poza wstępem, 47 artykułów poświę¬ conych problematyce nacjonalizmów występujących w różnych stronach świata, napisanych przez podobną liczbę autorów, w olbrzymiej większości z zagranicy. Uporządkowane one zostały w trzech działach: „Teoria", „Narody posiadające pań¬ stwo" oraz „Narody bezpaństwowe". Artykuły zgromadzono w wyniku zaproszenia do nadsyłania tekstów dotyczących nacjonalizmów ogłoszonego w nr. 20 „Spraw Narodowościowych. Nowa Seria" z roku 2002 oraz w internecie. Redaktorzy wiążą początek prac nad wydaniem książki, podjętych w roku 2004, z akcesją Polski do Unii Europejskiej i wyrażają nadzieję, że środowisko intelektualne, skupione wokół „Spraw Narodowościowych", stanie się środkowoeuropejskim ośrodkiem świato¬ wych studiów nad nacjonalizmem. To właśnie globalizacja wskazana została przez redaktorów za czynnik najbar¬ dziej istotny dla rozwoju nacjonalizmu, uznanego za główną „infrastrukturalną" ideologię współczesnego świata i siłę, która ukształtowała obecny stan stosunków międzynarodowych. Wystarczy wskazać piętnaście państw, które powstały na gru¬ zach Związku Radzieckiego, rozpad Czechosłowacji, dekonstrukcję Jugosławii czy, przykład najświeższy, rozdział Serbii i Czarnogóry. Narodowa legitymizacja insty¬ tucji państwa jest uznawana przez całą społeczność światową, ma zatem niekwe¬ stionowany wymiar globalny. Zwrócenie uwagi na globalizację stało się zatem jednym z głównych założeń wydawnictwa. Informuje o tym wstęp, zatytułowany Nationalism in the age of globalisation, w którym stwierdzono, że nacjonalizm zo¬ stał przekształcony w pierwszą globalną ideologię nowoczesnego świata. Sformu¬ łowano w nim także przypuszczenie, że bez globalizacji nacjonalizmu nie byłoby globalizacji takiej, jaka jest. Na globalizację, jako ważny czynnik określający współ¬ czesny nacjonalizm, wskazuje się również w tytułach i treści wielu artykułów. We wstępie ponadto omówiono dzieje kształtowania się nacjonalizmu oraz dzieje ba¬ dań, w tym badań polskich, nad tym fenomenem ideologii i polityki. Redaktorzy nie zdecydowali się jednak na przedstawienie definicji nacjonalizmu. Są przekonani, że w związku z dynamicznym charakterem zjawiska, określanego przez zmieniające się warunki oraz potrzeby i aspiracje ludzi tworzących narody, pytanie o definicję nie może doczekać się ostatecznej odpowiedzi. Przyjmują w związku z tym tezę o zróżnicowaniu i wielowymiarowości nacjonalizmu, i preferują stosowanie tego terminu w liczbie mnogiej, co znalazło wyraz w tytule wydawnictwa. Potwierdzają jednakże wagę rozważań nad nacjonalizmem dla zrozumienia jego istoty i poznania współczesnego świata. Rozumiemy przyjętą we wstępie, z konieczności, lapidarność w przedstawianiu złożonej problematyki nacjonalizmu. Zabrakło nam w nim jednak, choćby zasygnalizowania tylko, znaczenia etniczności jako jednego z ważnych, obok organizacji politycznej i rozwoju kulturowego, źródeł i podstaw narodów i nacjona¬ lizmów. �Rezenzje i noty recenzyjne 223 Artykuły, zamieszczone w dziale „Teoria", zajmują się m.in. wspomnianym już oddziaływaniem procesu globalizacji (S. Wojciechowski, Separatism and globaliza­ tion — mutual interactions, t. 1; S. Saxonberg, M. Kania, Globalization or glocalization. A comparison of advertising in Poland and Sweden, t. 1); symboliką nacjonali­ zmu (L.N. Leustaan, Symbolic nationalism in the European Union, t. 1); związkami etnonacjonalizmu z religią (J. Strakes, Ethnic nationalist and religious movements, t. 1); uwikłaniami historiografii (W. Wrzosek, Historiography as a vehicle for the nationalist idea, t. 1) i relacjami między językiem, narodem i państwem (T. Kamusella, The normative isomorphism of language, nation and state: the case of Central Europe, t. 2). W dwóch pozostałych działach: „State-endowed nations" i „Stateless nations", umieszczone zostały artykuły koncentrujące się na charakterze nacjona¬ lizmów i ich wybranych aspektów w poszczególnych państwach. Przedstawiono niezwykle szeroki zakres zagadnień: od spraw polityki państwa, w tym językowej, poprzez manipulowanie historią, konflikty etniczne, tożsamość etniczną, procesy narodowotwórcze, rolę religii, miejsce regionalizmów, aż po wykorzystywanie w pro¬ pagandzie nacjonalistycznej stosunku do odmiennych orientacji seksualnych. Domi­ nują artykuły poświęcone nacjonalizmowi w Europie: Polsce, Niemczech, Rumunii, a ponadto Czechach, Serbii i innych państwach. Dobrze reprezentowane są tereny postradzieckie, w tym azjatyckie, oraz innych państw Azji i Ameryki Północnej. Spośród narodów bez państwa to Romom poświęcono dwa artykuły. Zabrakło omó¬ wienia sytuacji Kurdów. Nie ma także artykułów zajmujących się Tybetańczykami, Baskami i Czeczenami. Autorami tekstów są obserwatorzy spraw narodowych z wielu krajów świata, niekiedy emigranci, często ludzie młodzi, wśród nich także dziennikarze, działacze organizacji pozarządowych i badacze tzw. „niezależni", nie związani etatowo z instytucjami naukowymi. Większość autorów pracuje w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, ale także w Federacji Rosyjskiej, Niemczech, Rumunii, Turcji, Armenii i oczywiście w Polsce. Przydatna byłaby informacja, czy w książce opublikowano wszystkie nadesłane teksty, czy też nastąpiła ich selekcja. Nie sposób choćby wymienić wszystkich tytułów zamieszczonych w obydwu to¬ mach artykułów. Autorzy recenzji zajmą się tylko kilkoma z nich, bliskimi ich włas¬ nym zainteresowaniom, choć zdają sobie sprawę z tego, że postępując tak, ograniczają informacje m.in. o bogato reprezentowanej w książce problematyce nacjonalizmu eu¬ ropejskiego. Do wybranych należą artykuły z tomu 2: The transfer of power in India: independence and division Manava Bahla i Uyghur nationalism and Islam: a histo­ rical perspective Ableta Kamalova. Choć pierwszy traktuje o drugim pod względem liczebności narodzie świata, któremu udało się uzyskać niepodległe państwo, drugi zaś dotyczy niewielkiej jak na Azję, bo zaledwie niespełna 8-milionowej społeczności Ujgurów, zamieszkujących znajdujący się w obrębie Chińskiej Republiki Ludowej Okręg Autonomiczny Sinkiang-Ujgur, to obydwa zwracają uwagę na dwa czynniki, które nierozerwalnie wiążą się z pojęciem nacjonalizmu. Pierwszym jest rola obcego mocar¬ stwa, w obliczu dominacji którego uruchamia się proces narodowotwórczy. Drugim jest rola, jaką w budowaniu tożsamości narodowej odgrywa religia. Indyjska tożsamość narodowa zaczęła kształtować się w drugiej połowie XIX wieku w opozycji do kolonialnych rządów Wielkiej Brytanii na subkontynencie in- �224 Rezenzje i noty recenzyjne dyjskim. Wydaje się, iż scalenie ponad miliardowego obecnie narodu nie udałoby się, gdyby nie integracyjny czynnik, jakim był najeźdźca. Naród indyjski, od po­ nad półwiecza funkcjonujący w ramach demokratycznego państwa, jest fenomenem w skali światowej i nie umniejsza tego eksponowany przez Manava Bahla fakt, iż odzyskaniu niepodległości przez Indie towarzyszył podział kraju i wyodrębnienie się Pakistanu. W walce narodowowyzwoleńczej — tej pokojowej, jak i tej prowadzonej z użyciem przemocy — brali udział zarówno wyznawcy hinduizmu, jak i muzułma­ nie. Przykładem może być chociażby ruch odmowy współpracy, zainicjowany przez wyznawców obu religii w roku 1920, w odpowiedzi na masakrę ludności w Pendżabie. Wszystkie inne akcje skierowane przeciwko rządom brytyjskim, organizowane pod egidą Indyjskiego Kongresu Narodowego i charyzmatycznym przywództwem Mahatmy Gandhiego: kampanie obywatelskiego nieposłuszeństwa, „marsz solny" wymierzony w kolonialny monopol na produkcję soli czy akcja „Opuśćcie Indie" z roku 1942, uzyskiwały masowe poparcie ludności niezależnie od przynależności etnicznej, pochodzenia społecznego, płci, języka czy religii, co pełniło rolę konsoli¬ dującą naród indyjski. Zresztą, co ciekawe, zamachowiec, z rąk którego zginął Gan¬ dhi, nie był muzułmaninem, lecz fanatycznym wyznawcą hinduizmu. Niestety, autor artykułu traktującego o jednym z największych światowych feno¬ menów w dziedzinie narodowotwórczej pomija udział samych Hindusów w drodze do niepodległego państwa, stawiając tezę, iż Brytyjczycy po prostu musieli wycofać się z subkontynentu indyjskiego wskutek zaistniałej po I I wojnie światowej sytua¬ cji geopolitycznej, tak jakby trwające ponad pięć dekad wysiłki indyjskie na rzecz samostanowienia nie miały tu większego znaczenia. Uwagę autora artykułu przyku­ wają natomiast przede wszystkim aspekty techniczne przekazania władzy (omawia on kolejno wszystkie brytyjskie propozycje rozwiązania problemu transferu władzy) oraz kwestia podziału nowo powstałego państwa. Niewykluczone, iż przyczyną, dla której autor koncentruje się aż nadto na zagadnieniu odłączenia Pakistanu, jest fakt, iż sam jest Hindusem, a problem ten jest dla Hindusów wciąż odnawiającą się za¬ drą. Co ciekawe, autor sam przyznaje, iż „problem muzułmański" nie jest kwestią narodową ani rasową, lecz konfliktem religijnym. Zważywszy jednak, że działal­ ność Ligii Muzułmańskiej, która doprowadziła do utworzenia Pakistanu z części te¬ rytorium Indii, nie cieszyła się powszechnym poparciem indyjskich muzułmanów (konserwatywna organizacja islamska Jamiyat-ul-ulama-i-hind oskarżała nawet Ligę o wykorzystywanie nieświadomych mas muzułmańskich do swoich celów), powstaje pytanie, czy podział Indii nie był l i tylko wynikiem partyjnej rozgrywki o władzę między Ligą a prodemokratycznym, zróżnicowanym etnicznie i religijnie, Indyjskim Kongresem Narodowym? Niemniej jednak Liga traktowała religię jako czynnik określający odrębność narodową i na podstawie sformułowanej przez swego charyzmatycznego przywódcę — Mohammada Ali Jinnaha — „teorii dwóch naro¬ dów", wykazywała, iż muzułmanie indyjscy i hinduiści nie mogą określać się mia¬ nem tego samego narodu (pomijając zupełnie wyznawców wielu innych religii, ży¬ jących od wieków na obszarze subkontynentu indyjskiego: chrześcijan asyryjskich, zoroastrian, dżinistów, Sikhów itd.). Gandhi kontrargumentował, podając przykład Bengalu, gdzie większość muzułmanów przeszła na islam z hinduizmu i gdzie w sty- �Rezenzje i noty recenzyjne 225 lu życia, stroju, języku i kulturze, muzułmanie i hinduiści byli praktycznie nierozróżnialni. Umocnienie ujgurskiego nacjonalizmu przypada na koniec lat 40. XX wieku, kiedy to ojczyzna Ujgurów (ludności islamskiej należącej do grupy językowej ture¬ ckiej), Sinkiang, została podbita przez nowo powstałą Chińską Republikę Ludową. Wprawdzie rozwój komunikacji między oazami, w których tradycyjnie żyją Ujgurowie, sprawił, iż poszczególne grupy przestały żyć w izolacji, to jednak dopiero zintensyfikowana konfrontacja z Hanami — „innymi", zmusiła Ujgurów do samookreślenia. Restrykcyjna, antyreligijna polityka komunistycznych Chin wpłynęła na postawy nacjonalistyczne i dążenia niepodległościowe społeczności ujgurskiej. Ta¬ kie praktyki, jak kontrola urodzeń, transfer ludności niemuzułmańskiej (obecnie Ujgurowie stanowią mniejszość we własnym kraju — 40% w stosunku do prawie 50% Hanów), wycofanie języka ujgurskiego z wyższych uczelni czy zakaz uczęszczania do meczetów osób poniżej 18. roku życia, sprawiły, że jedynie uzyskanie niepodle¬ głego państwa jest dla Ujgurów gwarancją ochrony ich kultury i religii. Analogiczny proces ma miejsce w Tybetańskim Regionie Autonomicznym, istniejącym w ramach tej samej Chińskiej Republiki Ludowej i objętym taką samą polityką. Islam jest najistotniejszym, obok języka, czynnikiem określającym tożsamość narodową Ujgurów. Już w okresie podboju Sinkiangu przez dynastię Qing w roku 1760 Ujgurowie mobilizowali się do obrony pod hasłem „świętej wojny" przeciwko „pogańskim" Chinom. Na przełomie XIX i XX wieku, przez krótki okres, próbowa¬ no wprowadzić we Wschodnim Turkiestanie (tak popularnie nazywany jest region Sinkiang) szariat jako obowiązujące prawo. Przymiotnik „islamski" został włączony w nazwę pierwszego niepodległego państwa ujgurskiego, proklamowanego w roku 1933 (Islamska Republika Wschodniego Turkiestanu). Wszystkie bunty przeciwko rządom Chińskiej Republiki Ludowej prowadzone były pod hasłem „wolności re¬ ligijnej", jak chociażby powstanie w Kuljia w roku 1997, które wybuchło w odpo¬ wiedzi na zakaz zgromadzeń młodzieży ujgurskiej promujących, wobec rosnącego spożycia alkoholu i narkotyków, zdrowy styl życia (traktowany jako część ujgurskiej kultury muzułmańskiej). Autor artykułu poświęconego nacjonalizmowi ujgurskiemu, Ablet Kamalov, w przeciwieństwie do Manava Bahla, który pracuje dla Centrum Rozwoju Ame¬ rykańskiego w Waszyngtonie, jest specjalistą w problematyce, którą porusza. Pro¬ wadzi badania w Centrum Studiów Ujgurskich w Instytucie Studiów Orientalnych przy Kazachskiej Akademii Nauk, opublikował dwie książki i szereg artykułów naukowych poświęconych historii i tożsamości narodowej Ujgurów, a także przy¬ gotował i przeprowadził kursy w ramach Letniego Uniwersytetu w Budapeszcie na temat nacjonalizmu w Azji Centralnej. Ów profesjonalizm i świetne rozeznanie w poruszanej problematyce są widoczne w omawianym artykule. Autor przeprowa¬ dza konsekwentną, osadzoną w historii prezentowanej grupy i kontekście przemian społeczno-politycznych w regionie i na świecie, analizę procesu kształtowania się tożsamości narodowej Ujgurów, wskazując na te czynniki, które odegrały kluczową rolę w ujgurskim procesie narodowotwórczym. Nie można, niestety, powiedzieć tego samego o artykule Manava Bahla, któremu umyka idea przyświecająca redaktorom �226 Rezenzje i noty recenzyjne zbioru Nationalisms Across the Globe przedstawiania nacjonalizmów w kontekście globalnym. Słowa uznania należą się A. Kamalovowi także dlatego, że poruszając kwestię nacjonalizmu w niezbyt licznej azjatyckiej społeczności, zwraca uwagę na zjawisko trans-nacjonalizmu. Nacjonalizm ujgurski nie ogranicza się dziś do pustyń Sinkiangu; Ujgurowie, którzy wyemigrowali w latach 90. XX wieku z Chińskiej Republiki Ludowej i terenów byłego Związku Radzieckiego na Zachód: do Stanów Zjednoczo­ nych, Kanady, Niemiec, Belgii, Szwecji i Norwegii, powołali do życia w roku 2004 Światowy Kongres Ujgurów z siedzibą w Monachium, zrzeszający większość poli­ tycznych i kulturowych organizacji ujgurskich, ważny dla upublicznienia „problemu ujgurskiego" na świecie. Ujgurowie nie są oczywiście wyjątkiem w tej materii — na¬ cjonalizmy ulegają procesowi umiędzynarodowienia, gdyż tylko w ten sposób mają szansę zaistnieć w publicznej świadomości i światowej polityce. A. Kamalov zwraca uwagę na miejsce zjawiska nacjonalizmu w globalizującym się świecie. Wskazuje, jak jeszcze do niedawna żyjący w oazach Ujgurowie, uprawiają dziś „cyber-separatyzm", -wykorzystując internet w celu upowszechniania wiedzy o swojej historii i kul¬ turze oraz dążeniach niepodległościowych poprzez zakładanie, w różnych językach, licznych stron www. Pokazuje, jak wykorzystują działalność międzynarodowych or¬ ganizacji monitorujących stan przestrzegania praw człowieka na świecie, takich jak Amnesty International, do nagłaśniania swojego problemu. I wreszcie zwraca uwagę na zjawisko „łączenia sił" narodów bez państw, którego przejawem jest chociażby powołanie — na wzór Organizacji Narodów Zjednoczonych — Międzynarodo­ wej Organizacji Niereprezentowanych Ludów i Narodów (IOUPN — International Organisation of Unrepresented Peoples and Nations), zrzeszającej reprezentantów 50 ludów i narodów. Co ciekawe, jej pierwszym przewodniczącym był właśnie Ujgur. A. Kamalov podkreśla jeszcze jeden globalny aspekt ujgurskiego nacjonalizmu — rolę religii, islamu, w niepodległościowych dążeniach Ujgurów. Odrzuca jednak modną obecnie, i wygodną, tezę o „zderzeniu cywilizacji" i nie wpisuje ujgurskiego islamu w ogólnomuzułmańską wojnę przeciwko zachodniemu światu. Na potwier¬ dzenie swojego stanowiska o pochopności jednoznacznego klasyfikowania islamu, przytacza argument, iż Ujgurowie nie solidaryzują się z innymi „chińskimi" muzuł¬ manami Hui, mającymi własną autonomię w Ninxia (Chińska Republika Ludowa) — jedni i drudzy chodzą do osobnych meczetów i zdarzało się, że władze chińskie posyłały żołnierzy Hui przeciwko „zbuntowanym" Ujgurom. A. Kamalov, analizując relację nacjonalizm — islam, porusza ponadto istotną kwestię wykorzystywania po¬ wszechnej wojny z terroryzmem przez światowe mocarstwa w celu ukrócania niewy­ godnych dążeń niepodległościowych. Jak łatwo się domyślić, władze Chińskiej Re¬ publiki Ludowej stosują surowe represje wobec ujgurskiej społeczności, określając tamtejsze działania separatystyczne mianem terroryzmu (zresztą ta sama terminologia jest stosowana po roku 2001 również wobec narodu tybetańskiego i stojącego na jego czele XIV Dalajlamy, laureata Pokojowej Nagrody Nobla). A. Kamalov przestrzega, iż tego typu praktyki, polegające na wzmaganiu represji, mogą przynieść przeciwny skutek i doprowadzić do radykalizacji ujgurskiego islamu, czyli przekształcenia do¬ tychczasowej walki narodowowyzwoleńczej w świętą wojnę na wzór Czeczenii. �Rezenzje i noty recenzyjne 227 Inne wybrane do omówienia artykuły to teksty dotyczące postradzieckiej Azji Środkowej, których autorami są Resul Yalcin, Uzbek ethnie identity and nation buil­ ding in Uzbekistan, t. 2 oraz Stephen F. Cunha, The Mountains Tajiks of Central Asia, t. 2. Pierwszy z nich napisany został przez badacza stosunków międzynaro­ dowych, często odwiedzającego Azję Środkową, wykształconego w Turcji i w Azji Środkowej, obecnie pracującego w School of Oriental and African Studies w Londy¬ nie. Autor koncentruje się na przedstawieniu procesu budowania narodu uzbeckiego w oparciu głównie o materiały zastane: literaturę, głównie zachodnią oraz w języku uzbeckim, a także dokumenty państwowe i partyjne, w tym przemówienia prezyden­ ta Uzbekistanu Islama Karimowa. Sięga do przeszłości, aby podkreślić znaczenie powołania w roku 1924 Republiki Uzbeckiej w ramach ZSRR dla przyspieszenia procesu narodotwórczego. Przyjęte wówczas granice terytorialne, nazwa republiki i narodu oraz polityka wewnątrz kraju, oczywiście programowana i nadzorowana z Moskwy, ale rodząca także niekiedy nieoczekiwane rezultaty, określiła dalszy kie¬ runek procesu kształtowania się narodu. Autora interesuje jednak przede wszystkim charakter ideologii narodowej tworzonej przez elity niepodległego od roku 1991 państwa. Obszernie omawia sposób posługiwania się historią oraz tradycjami kultu¬ rowymi, w tym także islamem, dla ukształtowania i upowszechnienia tej ideologii, mającej legitymizować nowe państwo i jego władze. Uzyskany obraz jest przekony¬ wający i dobrze uzasadniony. Pewnym niedostatkiem jest brak badań społecznych, bez których trudno jest przedstawić zasygnalizowaną w tytule opracowania „tożsa­ mość etniczną Uzbeków". Tożsamość przecież polega na samookreślaniu się przez jednostki i ich zgodzie na bycie zaliczanym do określonej grupy. Dlatego zapewne autor nie dostrzegł silnych dotąd w Uzbekistanie, konkurujących tożsamości: regio¬ nalnych i plemiennych, utrudniających proces integracji etnonarodowej. Nie wska¬ zuje także na występujące tam liczne mniejszości narodowe i etniczne, pochodzenia zarówno europejskiego, jak i azjatyckiego, objęte próbami równoległego, choć sła¬ biej wspieranego przez władze, procesu tworzenia wieloetnicznego narodu politycz¬ nego — Uzbeków. Bogata literatura rosyjskojęzyczna nie została tu wykorzystana, podobnie zresztą jak w wielu innych pracach autorów zachodnich. Zabrakło nam sięgnięcia choćby do wielusetstronicowej książki M.G. Vahabova, Formirovanie uzbekskoj soeialistiezeskoj naeii, Taszkent 1961, którą oczywiście czytać należy bardzo krytycznie, czy też nowszej pracy zbiorowej pod redakcją A. Il'hamova, Etniezeskij atlas Uzbekistana, Taszkent 2002, z artykułami tegoż A. Il'hamowa, Areheologija uzbekskoj identieznosti i Formirovanie sovremiennoj uzbekskoj identicznosti. Opracowanie, którego autorem jest Stephen F. Cuhna, ma szczególny charakter. Przedstawia trudne warunki środowiskowe oraz ekonomiczne, a także złożoną sytu¬ ację polityczną tzw. Tadżyków Górskich, zamieszkujących Autonomiczny Obwód Gornobadachszański w południowo-wschodnim Tadżykistanie. Jest apelem geogra¬ fa, specjalizującego się w problematyce parków naukowych i ochrony środowiska, zaangażowanego przez kilka lat w przygotowanie projektu Pamirskiego Parku Na¬ rodowego, o pomoc w biologicznym przetrwaniu i zachowaniu kultury rodzimych mieszkańców tego najuboższego regionu w najbiedniejszym państwie postradzieckim, jakim jest Tadżykistan, dodatkowo dotkniętym tragedią wojny domowej. Cenne �228 Rezenzje i noty recenzyjne są zawarte w artykule niektóre informacje na temat środowiska, gospodarki, polityki i demografii Tadżyków górskich. Autor nie posiada jednakże kompetencji w zakresie kultury i życia społecznego, w tym spraw etnicznych. Popełnia błąd, kiedy do gór¬ skich Tadżyków zalicza „sześć pamirskich klanów", a wśród nich Jagnobczyków, żyjących przecież daleko poza Pamirem. Zresztą również użycie określenia „klan" wskazuje na brak przygotowania autora do omawiania kwestii etnicznych. Termin ten wziął z języka potocznego, ludy tamtejsze są grupami etniczno-regionalnymi i nie posiadają struktury rodowo-plemiennej. Wyolbrzymia znaczenie zoroastryzmu, który pozostał tutaj wyłącznie w postaci reliktów wierzeniowych w społecznościach muzułmańskich, w znacznej części szyickich i ismailickich. Wskazując słusznie na przynależność języka Tadżyków nizinnych do podgrupy zachodniej, irańskiej grupy językowej, nie zauważa, że języki pamirskie i język Jagnobczyków należą do pod¬ grupy wschodniej tejże grupy. Informacje dotyczące spraw etnicznych i narodowych są zresztą nader skromne i rozrzucone w artykule. Ważne jest potwierdzenie dyskry¬ minacji kulturowej, także w stosunkach międzyludzkich, i politycznej, jakiej podlegają Tadżycy górscy ze strony dominujących Tadżyków nizinnych, a także przemieszczeń grup etnicznych w wyniku polityki radzieckiej oraz wojny po roku 1991. Odnoto¬ wanie ruchu niepodległościowego w Obwodzie Gornobadachszańskim nie daje pod¬ staw do traktowania Tadżyków górskich, co czyni autor, jako jednej grupy etnicznej — składają się przecież, o czym już wspomnieliśmy, z wielu grup etniczno-regionalnych. I w tym artykule również nie powołano się na jakże liczne publikacje w ję¬ zyku rosyjskim. Chciałoby się odesłać choćby do obszernego, dwutomowego dzieła M.S. Andreeva Tadżyk doliny Huf, t. 1, Stalinabad 1953; t. 2, Stalinabad 1958, wyda¬ nego i uzupełnionego przez tadżykistańską etnolożkę, Polkę, Antoninę Pisarczyk. Książka Nationalisms Across the Globe, mimo nierównego poziomu zamieszczo­ nych w niej artykułów, jest pracą niezwykle wartościową. Jej wartość polega na tym, że zawiera opracowania dostarczone przez wielu autorów z różnych krajów świata, ukazujących różne aspekty i zróżnicowany w skali globu charakter nacjonalizmów, przedstawianych z perspektywy odmiennych dyscyplin i osobistych doświadczeń badaczy, tak ważnych w studiach nad zagadnieniami narodowymi. Jest nie tylko znakomitym źródłem informacji o nacjonalizmach, ale także o sposobach pisania 0 nich. Będzie ważną pozycją w zespole lektur dotyczących nacjonalizmów, przydatną dla przedstawicieli wielu dyscyplin naukowych, w tym etnologów i antropologów kul¬ turowych. Jednocześnie poświadcza, w dobie globalizacji, możliwość porozumiewania się badaczy z odległych terenów, zainteresowanych podobną problematyką, i tworze¬ nia przez nich zespołów autorskich. Przydatnym uzupełnieniem książki są noty o au¬ torach poszczególnych artykułów, nie obejmujące jednakże wszystkich z nich. Równie potrzebne byłyby indeksy, choćby nazwisk i geograficzny, których jednak zabrakło. Książka została nader starannie i pięknie wydrukowana: twarda okładka, dobry papier 1 estetyczny układ graficzny. Redaktorom i instytucjom, które współdziałały przy wy­ daniu pracy: Wyższej Szkole Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu, Zakładowi Badań Narodowościowych Instytutu Slawistyki PAN i Instytutowi Za¬ chodniemu, należą się wyrazy uznania. Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz �Rezenzje i noty recenzyjne 229 Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books Ltd., London 1996, ss. 185. Problematyka kurdyjska, posiadająca zresztą już dziś wcale obfitą literaturę naukową, wzbogaciła się w połowie lat 90. o kolejną, interesującą pozycję. Praca zbiorowa, zredagowana została przez holenderskiego kurdologa, Philipa Kreyenbroeka, który z uczelni w Utrechcie przeszedł do Uniwersytetu Londyńskiego, gdzie wykłada języki perski i kurdyjski, a nadto zajmuje się tekstami religii Za¬ ratustry i jezydyzmem. Angielska współredaktorka, Christine Allison, po uzyska¬ niu doktoratu w prestiżowej Szkole Studiów Orientalnych i Afrykanistycznych w Londynie, przez dwa lata mieszkała w chronionym po wojnie o Kuwejt przez Sprzymierzonych irackim Kurdystanie, a także podróżowała po Iranie i Turcji. Oprócz tekstów pary redaktorów, w studium znalazły się rozdziały napisane przez siedmioro autorów, zarówno europejskiego, jak kurdyjskiego pochodzenia. Każdemu z nich poświęcono obszerną notę biograficzną na początku książki, co uwiarygodnia w pewnym stopniu ich wystąpienia. Rzecz zaopatrzono w obszer¬ ną bibliografię i indeks, mapkę obszarów zamieszkałych przez Kurdów oraz pa¬ rę rycin, ilustrujących rozważania o regionalnych strojach omawianego regionu. Mocną stroną publikacji jest fakt, że osnowę stanowi epoka po konflikcie w Za¬ toce Perskiej, a więc w czasie, gdy kontrola policyjna i wojskowa Saddama nad trzema prowincjami kurdyjskimi w Iraku północnym przestała istnieć. Jej miesz­ kańcy mogli swobodnie tworzyć nowoczesne struktury kulturowe i uprawiać styl życia na co dzień zgodny z własnym obyczajem. Nie dotyczy to naturalnie terytoriów sąsiednich, tureckich, irańskich i syryjskich, gdzie arbitralne ustawo¬ dawstwo niedemokratyczne wobec Kurdów trwa nadal. A te obszary również sta¬ ły się przedmiotem badań prezentowanych tu zjawisk. Autorzy starają się zaprezentować takie sfery codzienności, w których ich zda­ niem przejawia się w formie możliwie wyraźnej kurdyjska kultura, bez względu na trwające od wieków otoczenie obcymi etnicznie elementami. Nie popadając równocześnie w romantyczną przesadę, uwzględniają zjawiska wcale licznych zapożyczeń obcych, które trwale usadowiły się w życiu Kurdów, chociaż równo¬ cześnie nabrały swoistego, lokalnego kolorytu. Redaktorzy wyjaśniają, że ich książka nie rości sobie pretensji do miana peł¬ nego kompendium wiedzy o samoidentyfikacji kulturowej Kurdów, na co nie po¬ zwalał im zebrany materiał. Przyznają, że zabrakło w niej na przykład analizy muzyki kurdyjskiej, a także współczesnych przykładów działalności artystycznej, typu rzeźby czy malarstwa. Zauważmy jednak, że te ostatnie dziedziny w ogóle narodziły się bardzo niedawno, od wieków hamowane w świecie muzułmańskim przez surowe przepisy religijne. Redaktorzy zwracają uwagę na jednostronny obraz Kurdów, jaki przez ostat¬ nie kilkadziesiąt lat docierał do człowieka Zachodu: Kurd tragicznie walczący o przetrwanie z praktycznie wszystkimi czterema sąsiadami i zarazem cierpiący �230 Rezenzje i noty recenzyjne prześladowania. Sfera kultury była po większej części zapoznana, mimo licznej dia­ spory kurdyjskiej, rozsianej po różnych kontynentach. Przyczyną tego zjawiska był niewątpliwie fakt, że liczący dziś ponad 25 milionów naród kurdyjski nigdy właś­ ciwie nie miał swojego państwa niepodległego i żył pod władzą obcych. Najpierw przez wieki zdominowany przez Turcję i Persję, a po I wojnie światowej także Irak oraz Syrię. W przeciwieństwie do Arabów, Persów, a także Turków, posiadających ugruntowany od wieków dorobek piśmienniczy, osiągnięcia w tej dziedzinie Kur­ dów aż do połowy XIX wieku były znikome. Pisano w jednym z języków dominu­ jących sąsiadów. Klasyczne dzieło Szerefname spisano po persku. W sferze religii i związanej z nią filozofii islamu królowała arabszczyzna. Kurdyjski sekretarz bry­ tyjskiego oficera, stacjonującego po I wojnie światowej w Iraku, skarżył się, że jego chlebodawca każe mu redagować pisma urzędowe po kurdyjsku, zamiast stylizować je w mowie ludzi cywilizowanych, to jest w wytwornej perszczyźnie. Mnóstwo Kur­ dów, którzy w ciągu dziejów odgrywali nieraz zgoła poczesną rolę w życiu Bliskiego Wschodu, występuje w historii jako rodowici Arabowie, Persowie lub Turcy. Iracki dyktator, gen. Kassem, rozstrzelany publicznie przez zbuntowanych oficerów, był synem Kurdyjki. Tu i ówdzie mówi się, że Kurdem z pochodzenia był sam Mustafa Kemal Atatürk, który zresztą złamał składane Kurdom obietnice autonomicznej eg­ zystencji w zwycięskiej republice po I wojnie światowej. Częstokroć ludzie ci zresztą ukrywali swoje faktyczne pochodzenie, koniunkturalnie identyfikując się z rządzącą większością etniczną. Z drugiej strony należy podkreślić, że praktycznie do połowy X I X wieku zna¬ komita większość Kurdów była analfabetami. Ich skądinąd bogata literatura miała charakter ustnych poematów, a nieliczne z nich pozostawały w rękopisach. Te ostat¬ nie czytywali i gromadzili tylko niektórzy duchowni wyższej rangi i związani z nimi jeszcze mniej liczni feudałowie. Podróżnik Evlija Czelebi wspomina o niszczeniu biblioteki rękopiśmiennej w czasie rabunku rezydencji kurdyjskiego księcia w Bitlisie. Tak czy owak pierwsze pozycje drukowane w języku kurdyjskim ukazywać się zaczęły dopiero w drugiej połowie wieku dziewiętnastego i bynajmniej nie na obsza¬ rach kurdyjskich. W konkurencji zatem z piśmiennictwem sąsiadów literatura Kur¬ dów, już chociażby z tych przyczyn, nie miała szans. Zresztą znajomość języka rodzi¬ mego, czy też jego co najmniej jednej z dwu wersji, nie znajdowała się w programach edukacji, obejmujących zaledwie garstkę społeczeństwa. Dopiero w X X wieku na¬ stępują pierwsze próby utworzenia dwu wersji kurdyjskiego języka literackiego, w oparciu o dialekty kurmandżi isorani. Właściwy wykład otwiera rozdział dotyczący skrótowo potraktowanej histo¬ rii i aktualnej sytuacji Kurdów w Turcji, Iranie, Syrii i Iraku, a nadto na obszarach byłego Związku Sowieckiego i w rozległej diasporze. Autorem jest Kendal Nezan, Kurd, który po uzyskaniu we Francji doktoratu z fizyki zajął się całkowicie proble¬ mami promocji swego narodu i kieruje prestiżowym Institut Kurde de Paris. Podaje on szereg szczegółowych danych liczbowych oraz informuje o aktu¬ alnym rozsiedleniu swoich rodaków w wyniku dynamiki politycznej i gospodar- �Rezenzje i noty recenzyjne 231 czej, przeżywanej przez Bliski Wschód. Jedną z najistotniejszych informacji jest tu zjawisko „kurdyzacji" zupełnie nowych obszarów Turcji, położonych w za¬ chodniej części tego kraju. Władze w Ankarze usiłowały osłabić ruch kurdyjski, przesiedlając liczne grupy rodzimej ludności ze wschodnich połaci kraju do czę¬ ści zachodniej, łatwiejszej do policyjnej kontroli. Prowadzi to obecnie do nie¬ oczekiwanych rezultatów. Terytoria zachodniej Turcji okazały się atrakcyjniejsze dla przymusowych przesiedleńców od pustynnych, górskich ziem właściwego Kurdystanu tureckiego. Rozrodczość rodzin kurdyjskich wyraźnie przekracza dynamikę dzietności społeczności tureckich. Wzrasta zatem liczebnie żywioł kurdyjski, szczególnie w rejonie Morza Egejskiego, czego w najmniejszym stop­ niu nie pragnęli planiści polityczni z Ankary! Autorka następnego rozdziału, Joyce Blau, od wielu lat bada kurdyjski język i kulturę, współpracując z licznymi kurdologicznymi instytucjami. Tutaj prezentuje przeszłość i czasy współczesne kurdyjskiej literatury pisanej. Podkreślając jej po¬ czątki, napisane po persku, arabsku i turecku, zwraca uwagę na najwybitniejszego poetę, Ehmedi Chaniego, który w sławnym poemacie Mem i lin starał się promo¬ wać język rodzimy w wersji kurmandżi. Blau pisze też o losach dworskiej poezji uprawianej w rezydencjach dawnych książąt kurdyjskich z pogranicza irańskiego, posługującej się wytwornym językiem gurani, należącym do zachodnioirańskich dialektów. Tej manierze położył kres władca nowo powstałego państewka w Sulaimanii, zalecając nadwornym pisarzom czysto kurdyjski kurmandżi. Wiek X X jest okresem rodzenia się nowoczesnego dziennikarstwa kurdyj­ skiego, które jednak natrafiało na liczne przeszkody ze strony rządów państw dominujących. Stąd, już pod koniec wieku XIX, pierwsze czasopismo kurdyjskie rodzi się w Kairze, gdzie władza turecka jest słaba. Ostatecznie zresztą próby uruchomienia prasy kurdyjskiej mają miejsce aż w południowej Anglii, by unik¬ nąć politycznych szykan. Autorka zajmuje się między innymi rodzajami alfabe¬ tu, w jakim w ciągu minionego stulecia drukują kurdyjscy autorzy, starając się zarazem skodyfikować i uporządkować pisownię. Okazuje się, że obok alfabetu arabskiego istnieje nurt zwolenników używania pisowni łacińskiej, wcześniej¬ szy zresztą od dekretu w tym względzie wydanego w nowo powstałej republi¬ ce tureckiej. Na Zakaukaziu zresztą pierwotnie władze sowieckie wprowadziły w szkołach dla Kurdów również alfabet łaciński, by dopiero pod koniec lat 30. zastąpić go cyrylicą. Rozwijające się piśmiennictwo kurdyjskie, mimo licznych lokalnych przeszkód i zahamowań, osiągnęło stosunkowo niezłe rezultaty. Po¬ czątki literatury drukowanej sięgają lat 60. X I X wieku. Paradoksem jest fakt, że najbujniejsze piśmiennictwo rozwijało się na marginalnych obszarach sowiec¬ kiego Zakaukazia. Ciekawe zarazem, że żaden z autorów omawianych rozważań nie zastanawia się, czemu służył ów sponsorowany przez Sowietów materiał i jakie treści ideologiczne miał intensywnie upowszechniać. Współautorka całego tomu, Christine Allison, zajmuje się natomiast dawny¬ mi i współczesnymi formami literatury ustnej, pochodzącej z regionu północno- �232 Rezenzje i noty recenzyjne irackiego Badinan. Odgrywała ona, w postaci poematów bohaterskich i pieśni żałobnych, ważną rolę w kształtowaniu osobowości Kurda. Szereg motywów ulegało zmianom w trakcie przekazywania ich z pokolenia na pokolenie. Autor­ ka pisze nie tylko o gatunkach owej poezji recytowanej, ale również prezentuje sposób jej przekazywania, np. w gronie wioskowych gości zebranych w repre­ zentacyjnej izbie recepcyjnej miejscowego notabla. Zajmuje się też samymi od­ twórcami owych deklamowanych z pamięci utworów. Daje następnie przykłady paru ulubionych motywów i szczegółowo zajmuje się tego rodzaju twórczością w środowisku na pozór marginalnych liczebnie społeczności Jezydów. Uczeni dowodzą, że właśnie w folklorze jezydzkim zachowały się może najciekawsze pozostałości kultury kurdyjskiej sprzed podboju ludów irańskich przez muzuł­ mańskich Arabów. Ustna literatura wierszowana, mimo współczesnego rozwoju nowoczesnych mediów, nadal podobno odgrywa ważną rolę w formowaniu oso¬ bowości młodzieży kurdyjskiej. Amir Hassanpour, specjalizujący się w problemach unowocześnienia języka kur­ dyjskiego, po studiach w USA pracuje na uniwersytecie w Montrealu. W omawianej publikacji analizuje procesy kształtowania się kurdyjskich mediów nowoczesnych. Ciekawe, że pierwsze publikacje drukowane, wydawane po kurdyjsku w początkach XIX wieku, pisano nie alfabetem arabskim, lecz ormiańskim. Książki drukowane były pierwotnie tak kosztowne, że posiadali je w swoich bibliotekach tylko najbogatsi feudałowie kurdyjscy. Amir Hassanpour przedstawia zagadnienie mediów bardzo szcze¬ gółowo, kreśląc zmienne koleje środków masowego przekazu w poszczególnych państwach bliskowschodnich, a na koniec i w diasporze kurdyjskiej. Wbrew potocz¬ nym mniemaniom, nie ma mowy o nieprzerwanych zakazach publikacji kurdyjskiej prasy, działania radiostacji, realizacji pierwocin filmów i wreszcie zalążków telewi­ zji. Natomiast okresy względnej liberalizacji władz irackich, tureckich i irańskich w tym względzie bywały krótkie i nieobliczalne. Mimo wszystko Kurdowie osiąg¬ nęli w tym względzie zaskakująco dużo, jak na bardzo liczne szykany i zakazy domi¬ nujących, obcych władz. Stosunkowo najbujniej rozwijały się sponsorowane przez sowiecką władzę media na Zakaukaziu. Chodziło tam najprawdopodobniej o stwa¬ rzanie kontrastu z sytuacją nacjonalistycznych przepisów, obowiązujących w sąsied¬ niej Turcji. W filmach tematyka kurdyjska pojawia się ostatnio w Iranie, w nader jednak ostrożnej postaci. Zauważmy, że posiadanie własnych radioodbiorników było w tym państwie wzbronione! Radio stało się wszędzie na Bliskim Wschodzie pot꿬 nym nośnikiem informacji i propagandy politycznej, szczególnie w społecznościach niepiśmiennych i nie czytujących prasy. Po wojnie w Zatoce Perskiej, w otoczonym opieką Sprzymierzonych Kurdystanie irackim, gwałtownie rozwinęły się nowoczes¬ ne media, tworząc w tej dziedzinie kultury zupełnie nową jakość. Nareszcie spełniły się słowa dziewiętnastowiecznego poety kurdyjskiego, Hadżi Qadira Koya, że wa­ runkiem niepodległości musi być posiadanie „pióra i miecza". Wbrew popularnym opiniom, Kurdowie nie są muzułmańskim monolitem re¬ ligijnym. O paru innych wyznaniach albo wersjach islamu, wyznawanych w Kur- �Rezenzje i noty recenzyjne 233 dystanie pisze szczegółowo, a zarazem rzeczowo Philip Kreyenbroek. Jego wy¬ kład ma znakomite walory poznawcze i zarazem dydaktyczne. Autor przedstawia zwięźle sytuację poszczególnych odłamów islamu w Kurdystanie, poprzedzając to omówieniem śladowych dziś kultów irańskich, jak chociażby zoroastryzm czy manicheizm, istniejących tu wcześniej, wpływów starożytnego hellenizmu, póź¬ niej judaizmu i chrześcijaństwa, które zresztą trwa tu do dziś w postaci odłamu nestoriańskiego, jakobickiego, oraz dwu wywodzących się z nich nurtów uni¬ ckich. Podkreśla, że jego zdaniem wyznawcy niemuzułmańskich religii, mimo że między sobą posługują się językiem neoaramejskim, znają doskonale mowę Kur¬ dów i obyczajem bynajmniej nie odbiegają drastycznie od swoich kurdyjskich sąsiadów. Głównym jednak obiektem zainteresowania holenderskiego kurdologa są mniejszości, jakie w ciągu wieków wydzieliły się z ortodoksyjnego islamu, jak alewici, ahl-e haqq i jezydowie. Dużo uwagi poświęca też sufizmowi i skraj­ nym odłamom szyityzmu. Pisze, że specyficzna różnorodność kurdyjskiego życia religijnego objawiła się właśnie w tych mniejszościach wyznaniowych. Charak¬ terystyczną jakoby dla Kurdów tendencję do pluralizmu wyznaniowego badacz dostrzega w szczególnej popularności tworzenia grup zdążających własną „drogą do Boga", pod kierunkiem swojego mistrza, szecha. Pogłębia naszą wiedzę w aspekcie odłamu ahl-e haqq Ziba Mir Hosseini, antropolożka związana naukowo z uniwersytetem w Cambridge, pochodząca z Kurdystanu irańskiego. Stąd, właśnie z Iranu, poznajemy system wierzeń, formy ob¬ rzędów, wygląd miejsc kultu i miejsce ahl-e haqq w strukturze społecznej Kurdów irańskich. Kreśląc obraz owej orientacji religijnej, autorka równocześnie zwraca uwagę na kryzys, jaki przeżywają jej wyznawcy w latach 90. pod wpływem no¬ wych, otaczających ich realiów. W odmienne sfery kultury przenosi nas rozdział Marii T. Q'Shea, badającej po¬ granicze kurdyjsko-irańskie. Autorka przedstawia różnorodność aktualnego kurdyj¬ skiego stroju ludowego, podkreślając fakt jego zmienności w czasie oraz rozmaitość form w zależności od regionu. Zwraca uwagę między innymi na zmienność wyni¬ kającą z faktu kosztowności tkanin, powodującą, że nowe ubiory szyje się w mniej sutej, fałdzistej formie. Szeroko ustosunkowuje się do zakazów noszenia tradycyjne¬ go stroju narodowego, w imię unifikacyjnej polityki europeizacji życia codziennego i represji etnicznych. Dodaje, że tego typu praktyki administracyjno-polityczne na dłuższą metę nie sprawdzały się w Iranie i Turcji, gdzie ludność wiejską po prostu nie stać było na zakup odzieży „nowoczesnej". Nadzwyczaj interesujący jest opis tego zjawiska w irańskich miastach, przede wszystkim w Sanandadżu, na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat. Esej uzupełniają rysunki poszczególnych odmian regio¬ nalnego ubioru, a nadto tatuaży, jakie umieszczały na twarzach syryjskie Kurdyjki. Wyrobem kobierców i kilimów zajął się natomiast William Eagleton, były ambasador amerykański w Syrii. W bardzo krótkim wystąpieniu pisze o technice tkania, stosowanych kolorach i dywersyfikacji formalnej w zależności od regionu. Brak szaty ilustracyjnej obniża komunikatywność tego rozdziału. �234 Rezenzje i noty recenzyjne Uwagom na temat kultury materialnej Kurdów syryjskich zawdzięczamy rozdział ostatni, pióra Karin Kren, austriackiej etnolożki, związanej w wiedeń¬ skim muzeum etnologicznym. Jest to najsłabsze pod względem poznawczym wystąpienie w omawianej książce. Autorka twierdzi, że szczupłość jej informacji wynika z faktu, iż wywiady mogła prowadzić wyłącznie w gronie kobiet. W rze¬ czywistości z przypisów wynika, że w znacznej mierze korzystała z zabytków, zgromadzonych w magazynach Museum für Völkerkunde i z konsultacji na¬ ukowych w Wiedniu. Wyrywkowe opisy paru czynności i narzędzi używanych w Kurdystanie syryjskim mają co najwyżej znaczenie dla specjalistów, znających gruntownie codzienność materialną Kurdów z sąsiedniego Iraku i Turcji. Do¬ starczają poniekąd sprawdzających analogii z regionu, który przez kurdologów jest raczej zapoznany. Wbrew temu, co pisze, Kren nie wykorzystała istniejącej literatury przedmiotu na temat tej sfery kultury. Książka Kurdish Culture... jest dziełem ważnym z uwagi na wielką ilość mate­ riału informacyjnego, prosty, przystępny, a zarazem precyzyjny styl — oraz dobór autorów-specjalistów danych tematów. Przy tak już dziś bogatej kurdologicznej literaturze naukowej trudno oczekiwać od redaktorów pracy, by uwzględniali w niej stare lub nieco zdezaktualizowane monografie w rodzaju pionierskiego dzieła B. Niikitina, wydanego w Paryżu w latach 40. Z drugiej strony wszakże, w bibliografii zaskakuje, nieobecność kilku ważnych i ciekawych pozycji, jak np. studiów T.F. Aristowej o Kurdach Zakaukazia i W.N. Howella o sytuacji w byłym Związku Sowieckim, czy zbioru niemieckich autorów pod redakcją R. Schneidera na temat losów Kurdów w diasporze europejskiej. A nadto mię­ dzy innymi prac N . Entessara i E. Ghareeba, usiłujących umniejszać problem kurdyjski na rzecz interesów dominujących państw bliskowschodnich. Poza tym nie odnotowano studium D. Mcdowalla i zawierającego mnóstwo konkretnych danych rezultatu badań nad Kurdami tureckimi pióra L. Yalcin Heckmann. Nie mówiąc już o opublikowanych po angielsku wynikach polskich badań terenowych, dotyczących przemian kultury materialnej w Kurdystanie irackim. Wreszcie, zaj¬ mując się w jednym z rozdziałów programowo kulturą materialną, zignorowano niedawno wydane studium M . Abdalli o pożywieniu żyjącej pośród Kurdów sy¬ ryjskich i tureckich jakobickiej mniejszości, o analogicznym z ich muzułmańskimi sąsiadami trybem obyczajów codziennych. Omawiana tu publikacja dała już wgląd w realia części Kurdystanu, znajdu¬ jącej się w momencie wydania pod opieką Sprzymierzonych. Sytuacja ta stwo¬ rzyła nową jakość kulturową. Tym niemniej temat czeka na kontynuację i rozwi¬ nięcie obecnie, gdy po obaleniu dyktatury Saddama istnieje szansa, by co najmniej Kurdowie iraccy mogli w pełni tworzyć nowe realia kultury, bez groźby nawrotu represji. A także, by mogli swoim przykładem promieniować na sąsiednie obsza¬ ry Kurdystanu w Turcji, Iranie i Syrii. Leszek Dzięgiel �Rezenzje i noty recenzyjne Jadwiga P s t r u s i ń s k a , O tajnych językach Afganistanu i ich Księgarnia Akademicka, Kraków 2004, ss.166. 235 użytkownikach, Świat tajnych języków, którym autorka poświęciła swoje skromne objętościowo studium, nie ogranicza się w omawianej książce wyłącznie do terytorium Afganista¬ nu. Podkreśla wielokrotnie, że obszary afgańskie traktuje raczej jako punkt wyjścio¬ wy dla swoich o wiele szerszych rozważań. Okazuje się, że zjawisko rozprzestrze¬ niania się tajnych języków obejmuje od epok antycznych olbrzymie tereny Eurazji, z czego nie zdajemy sobie sprawy. Książki nie zaopatrzono ani w mapę omawianych obszarów, ani w skrót w języku angielskim, co jest typowym prowincjonalizmem, jaki się pleni w nauce polskiej, gdzie oszczędności wydawnicze sięgają form groteskowych. Jadwiga Pstrusińska posiada osobiste doświadczenia z badań terenowych, zebra¬ nych w trakcie studiów na uniwersytecie kabulskim i podróży po Afganistanie przed sowiecką inwazją na ten kraj. Swobodnie posługując się dwoma oficjalnymi języ¬ kami, dari i paszto, mogła dokonywać obserwacji i wywiadów, które zaowocowały następnie szeregiem publikacji afganologicznych i, miejmy nadzieję, że w tej materii doczekamy się dalszych, równie oryginalnych. Autorka jest iranistką związaną z Instytutem Filologii Orientalnej Uniwersyte¬ tu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie stoi na czele pracowni poświęconej studiom euroazjatyckim. Nic zatem dziwnego, że jej prace mają w 90 procentach charakter językoznawczy, chociaż aspekt socjolingwistyczny obecny jest również w tych stu¬ diach, co czyni je interesującymi także dla etnologa. Co najmniej jedna z poprzed¬ nich publikacji miała wyraźne nachylenie politologiczne. Prezentowana obecnie książka dotyczy w zasadzie sytuacji etnolingwistycznej Afganistanu przed najazdem sowieckim i długotrwałym okresem walk, jaki doprowa¬ dził do olbrzymich migracji ludności, masowych eksterminacji oraz zmian na mapie języków tego kraju. Autorka w sposób ostrożny wspomina miejscami o zjawiskach powrotów wygnanych grup do swoich pierwotnych siedzib po względnym uspokoje¬ niu sytuacji w Afganistanie. W zasadzie jednak ogranicza się do epoki sprzed kremlowskiej awantury imperialnej. W obecnej sytuacji, panującej nie tylko w Afganistanie, lecz także na innych ob¬ szarach Eurazji, niepodobna nawet w mniej więcej dokładny sposób zliczyć, wy¬ mienić i umieścić na mapie kulturowej świata wszystkich tajnych języków. Tym bardziej, że wiele z nich zanikło lub wymiera w ciągu ostatnich dziesięcioleci. A przede wszystkim otoczone tajemnicą przez swoich użytkowników, nie są wcale łatwym przedmiotem dla postronnych badaczy. Mają strzec sekretów zawodowych, obyczajowych, religijnych, a niekiedy ukrywać pospolitą działalność kryminalną. Częstokroć wreszcie bronić winny używających ich społeczności mniejszościowych przed prześladowaniami ze strony dominującej politycznie, religijnie czy obyczajo¬ wo większości. Kto posługuje się tajnymi językami? Odpowiedź na to pytanie nie jest ani łatwa, ani jednoznaczna. Na przykładowej liście 13 języków sekretnych, jakie zamieszcza autorka pracy, znajdujemy najczęściej grupy społecznie i zawodowo marginalne, wę- �236 Rezenzje i noty recenzyjne drowne, czyli — jak je określa Pstrusińska — perypatetyczne, popularnie w Europie zaliczane do Cyganów. Po zapoznaniu się z wywodami autorki niepodobna pogo¬ dzić się z powyższym uogólnieniem. Istnieją w Eurazji dziesiątki takich społeczno¬ ści, które nie tylko gwałtownie protestują przeciw określaniem ich w kategorii „cygańskości", ale nawet usiłują dorabiać sobie tradycję nobliwego pochodzenia. Nie zawsze zresztą fikcyjną. Styl życia świadomie uprawiany przez te społeczności od niepamiętnych epok nie musi wynikać z doraźnej nędzy czy historycznych katastrof. Od pokoleń te kategorie ludności miejscowej sprawowały szereg skądinąd ważnych i pożytecznych zawodów, jak na przykład wykonywanie precjozów ze złota. Zajęcie to przez większość osiadłych tubylców otoczone było pogardą. Tym bardziej gardzo¬ no przeróżnymi usługami kosmetycznymi w rodzaju strzyżenia włosów, a także np. zabijaniem zwierząt rzeźnych, które ogół konsumował następnie już bez żadnych kastowo-estetycznych zahamowań. Przyczyny irracjonalnej w gruncie rzeczy pogardy dla pewnych zgoła ważnych w funkcjonowaniu normalnych kultur profesji to chyba pole dla przyszłych dociekań etnologicznych. Autorka się nimi jednak nie zajmuje. Z przykładów językowych Pstrusińskiej wynikałoby, że tajne języki Eurazji czerpały inspiracje najczęściej z indyjskich, irańskich i wreszcie arabskich obsza¬ rów lingwistycznych, co bynajmniej nie eliminuje także udziału np. grupy ałtajskiej. Znakomita większość książki poświęcona została właśnie problemom lingwistycz¬ nym. Zawiera dziesiątki przykładów porównawczych, które dla nieprzygotowanego etnologa nie posiadają naturalnie waloru informacyjnego. Dowiadujemy się za to na przykład o czcigodnych korzeniach indyjskich zawartych w mowie mieszkających w Europie Cyganów i ich zgoła uzasadnionych staraniach, by określano ich nazwą „Romowie". Ten drobny szczegół bywa niekiedy w publicystyce niesłusznie wykpiwany jako przejaw „poprawności politycznej". W rozdziale dotyczącym tajemnej roli języków sakralnych można byłoby polemi­ zować z Jadwigą Pstrusińską co do roli przypisywanej przez nią kościelnej łacinie. Moim zdaniem nie miał być to język tajny, lecz rodzaj spójni uniwersalistycznej, ogólnoeuropejskiej, pierwotnie nawiązującej do wielkiego świata cywilizacji rzym¬ skiej. Rozszerzając swe idee religijne, Kościół opuszczał dawne tereny imperium rzymskiego. Nową wiarę głosił pośród europejskich barbarzyńców, nie władających mową antycznych cezarów, nawet w jej sprymityzowanych, gallijskich czy iberyj¬ skich formach. Owa funkcja spójni języka liturgicznego powoli wygasała w Kościele rzymskim dopiero niedawno i nie bez kontrargumentów, mimo że w Europie refor¬ macji złamano ją przed kilkuset laty, doprowadzając zresztą nieraz do wytworzenia się religijnej Wieży Babel. W części historycznej autorka słusznie podkreśla obfity dorobek badaczy rosyj­ skich, których osiągnięcia w Azji Środkowej trudno przecenić. Pisze też o znacznie skromniejszych z konieczności wynikach dociekań w tej dziedzinie uczonych pol¬ skich. Dobrze jednak, że znalazły się tam dane o badaniach grupy afgańskich Hajdarów, dokonanych przez ekspedycję Uniwersytetu Poznańskiego. O rzeczywistych przedsięwzięciach naukowych Polaków w krajach pozaeuropejskich — nigdy za wiele. Nieoczekiwanie w książce znalazł się zresztą także akcent polski na temat tajemnej mowy obraźników, handlujących po odpustach dewocyjnymi wizerunkami �Rezenzje i noty recenzyjne 237 świętych, malowanymi na szkle. Posługiwali się oni między sobą sekretną mową zwaną „kminą ochweśnicką". Kwitła podobno w pełni jeszcze w XIX wieku, gdy handlarze, uzyskując odpadowe tafelki szkła w dolnośląskich hutach szklanych, wędrowali z towarem po Polsce i przyległych obszarach ruskich. Znajomość kminy żyła jeszcze w połowie lat 50. XX wieku. Autorka wywodzi ochweśników i ich „mowę" z Biłgoraja. Mam podstawy mniemać, że co najmniej jednym z jej centrów było miasteczko Ślesin pod Koninem. W jesieni 1956 roku jeden z mieszkańców Śle¬ sina, lokalny krajoznawca, opublikował nawet artykuł na ten temat w miesięczniku „Ziemia", wydawanym wtedy przez krakowskie PTTK. Nie trzeba jechać do Afganistanu czy wędrować bezdrożami Indii, by natknąć się na tajne języki. Żyją wśród nas, w postaci uczniowskiego slangu, żargonu więźniów, szalikowców, meneli z placów targowych, ale również na przykład brydżystów, muzyków czy też wyspecjalizowanych w swoim hobby i zawodzie informatyków z dyplomami wyższych uczelni. Inna sprawa, czy swoisty język, lub — jak go nazywa Pstrusińska — argot ma być dla tych grup formą posługiwania się mową tajemną. Problematyką omawianą w niniejszej pracy zajmowało się wielu autorów, o czym świadczy obszerna, wykorzystana przez autorkę bibliografia. Pogłębia ona wartość poznawczą i dydaktyczną studium. Skoro olbrzymie połacie obszaru Starego Świata wypracowały zjawisko tajnych języków, uprawianych przez marginalne lub zmarginalizowane grupy społeczne i subkultury, ciekawe, jak podobne procesy mogły przebiegać w dawnych, przedkolumbijskich Amerykach. Na ile mocne, osiadłe struktury państwowe, istniejące w Meksyku czy w Andach, miały swoich służebnych „przybłędów" i korzystały z ich usług? O tym nie dowiemy się nigdy. Leszek Dzięgiel Lemkivśina. Istoriko-etnografićne doslidźennd u 2-h tomah, t. 1: Materialna kultura (red. U. Gośko), t. 2: Duhovna kultura (red. S. Pavluk), Institut narodoznavstva N A N Ukraini, L'viv 1999, 2002. Zainteresowanie Łemkowszczyzną — regionem etnograficznym zamieszkałym do 1947 roku przez Łemków, jedną z grup górali karpackich — obecne było w nauce polskiej już od lat międzywojennych. Do popularyzacji kultury łemkowskiej w tym okresie przyczynili się tacy badacze jak Roman Reinfuss czy Krystyna Pieradzka . Ponadto badania na terytorium Łemkowszczyzny prowadziło w tym czasie grono na¬ ukowców różnych dziedzin, m.in. językoznawców, etnografów i geografów, skupio¬ nych w Oddziale Łemkowskim przy Komisji Badań Naukowych Ziem Wschodnich . 1 2 3 1 Spośród licznych przedwojennych prac autora, na uwagę zasługuje artykuł Łemkowie. Opis etno­ graficzny, „Wierchy" t. XIV, 1936. Na szlakach Łemkowszczyzny, Kraków 1939 (reprint — Krosno 2003). Rezultaty badań opublikowano w „Wierchach" R. 13, 1935, s. 51-140. 2 3 �Rezenzje i noty recenzyjne 238 Poza motywami naukowymi (stricte poznawczymi) jednak, pracom tym przyświe¬ cały cele pragmatyczne, wyraźnie nacechowane ideologicznie. Wyniki tych badań służyć miały bowiem polskiej polityce regionalizacji, wdrażanej w latach 30. XX wieku przez ówczesne władze, które doprowadzić miały do osłabienia orientacji narodowo-ukraińskiej wśród Łemków, a w konsekwencji — do polonizacji tej grupy. Kolejny okres zainteresowań kulturą łemkowską — po latach milczenia o tej gru¬ pie etnicznej w latach PRL-u — przypada na lata 80. i 90. ubiegłego wieku. Wtedy też mniejszość łemkowska podnosi się ze społecznego i etnicznego niebytu, orga¬ nizowane są festiwale kultury — Watry. W nowych już warunkach społeczno-poli­ tycznych społeczność Łemków zaczyna się integrować, a liderzy grupy intensyfikują działalność społeczno-kulturalną, mającą na celu wspieranie tożsamości etnicznej i zapobieganie procesowi asymilacji. Na niwie naukowej Łemkowie zaistnieli po¬ nownie w ramach coraz częściej organizowanych konferencji, a także w pracach młodych badaczy, szczególnie socjologów i antropologów kultury . Kompendium wiedzy o Łemkach i ich kulturze przynoszą, poza popularnonau¬ kową pracą R. Reinfussa Śladami Łemków , trzy wydawnictwa, będące pokłosiem konferencji naukowych poświęconych tej grupie etnicznej: Łemkowie. Kultura-sztuka-język , Łemkowie w historii i kulturze Karpat oraz Łemkowie i łemkoznawstwo w Polsce . Zwłaszcza dwie ostatnie pozycje prezentują aktualny stan badań w tej dziedzinie, przedstawiając jednocześnie „polski punkt widzenia" przede wszystkim na — budzącą wciąż wiele kontrowersji — problematykę etnogenezy Łemków. To właśnie zagadnienie do dziś różni polskich i ukraińskich łemkoznawców, o czym można było się przekonać choćby podczas dyskusji w trakcie konferencji w Sano¬ ku, w której uczestniczyli, poza polskimi naukowcami, również badacze ukraińscy, a także przedstawiciele mniejszości łemkowskiej . Nauka ukraińska również poszczycić się może kilkoma monografiami poświę¬ conymi Łemkom i ich kulturze. Spośród nich najważniejszym kompendium wydaje się popularna praca Juliana Tarnowycza Iljustrowana istorija Łemkiwszczyny, która prezentuje powszechne wśród ukraińskich naukowców do dziś poglądy: o autochto4 5 6 1 8 9 10 4 W tym okresie wydano kilka jedynie pozycji poświęconych społeczności łemkowskiej. Wśród nich szczególną wartość posiadają trzy prace: A. Kwilecki, Łemkowie. Zagadnienie migracji i asymi­ lacji, Warszawa 1974; K. Pudło, Łemkowie. Proces wrastania w środowisko Dolnego Śląska, Wrocław 1987, oraz etnograficzno-historyczne studium poświęcone kulturze ludowej powiatu gorlickiego Nad Rzeką Ropą, red. R. Reinfuss, t. 2, Kraków 1965. Zob.: M. Dziewierski, B. Pactwa, B. Siewierski, Dylematy tożsamości. Studium społeczności łem­ kowskiej, Katowice 1992; E. Michna, Łemkowie. Grupa etniczna czy naród?, Kraków 1995; J. Nowak, Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami, Kraków 2000. Warszawa 1990. Łemkowie. Kultura-sztuka-język. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez Komisję Tury­ styki Górskiej ZGPTTK, Sanok, 21-24 września 1983, Warszawa 1987. Łemkowie w historii i kulturze Karpat, red. J. Czajkowski, t. 1-2, Sanok 1992, 1994. Praca ta zawiera materiały z międzynarodowej, interdyscyplinarnej konferencji, która odbyła się w Sanoku w dniach 25-26 października 1990 roku. Łemkowie i łemkoznawstwo w Polsce, red. A.A. Zięba, Kraków 1997. Zawartość tomu stanowią w większości referaty wygłoszone na konferencji naukowej, która odbyła się w krakowskiej siedzibie Polskiej Akademii Umiejętności 21-22 czerwca 1995 roku. Zob.: Łemkowie w historii..., dz.cyt., t. 1, s. 387-408 (wyd. 2, Sanok 1995). 5 6 7 8 9 10 �Rezenzje i noty recenzyjne 239 nizmie Łemków w Karpatach oraz genetycznej i nierozerwalnej przynależności tej grupy etnograficznej do narodu ukraińskiego . Monograficzny, prezentujący w spo¬ sób całościowy historię i kulturę Łemków charakter ma także powstała w latach 80. XX wieku i wydana na Zachodzie praca zbiorowa Łemkiwszczyna. Zemla — ludy — istorija — kultura . Pierwszą wydaną na Ukrainie powojenną monografią Łemkowszczyzny jest pre­ zentowana w niniejszej recenzji praca zbiorowa Łemkiwszczyna. Istoryko-etnograficzne doslidżennia pod redakcją profesorów Jurija Hoszko i Stepana Pawluka . Jest to dwutomowe, wspólne dzieło ukraińskich naukowców z Ukrainy (Instytut Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy) i Słowacji (Muzeum Kultury Ukra­ ińskiej w Svidniku oraz Uniwersytet w Preszowie). Na marginesie, dziwić może brak wśród autorów obu tomów naukowców pracujących w Polsce. Wydawca, Instytut Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, może się poszczycić licznymi projektami badawczymi oraz publikacjami, spośród których należy wymienić prze¬ de wszystkim wydawany od 1995 roku dwumiesięcznik „Narodoznawczi Zoszyty" oraz „Studiji z Intehralnoji Antropołohiji". Monografia jest pracą interdyscyplinarną, w której znajdujemy artykuły z zakresu historii i historiografii, geografii, antropo­ logii fizycznej, językoznawstwa, etnografii, folklorystyki, muzykologii oraz sztuki ludowej. Tom pierwszy, o podtytule Materialna kultura, jest dziełem 18 autorów z Ukra¬ iny i Słowacji, którzy w 28 artykułach omawiają zagadnienia z historii, geografii, antropologii fizycznej, językoznawstwa oraz kultury materialnej Łemków. Tom po­ dzielony jest na trzy części: „Z historii Łemkowszczyzny", „Gospodarstwo", „Głów¬ ne gałęzie kultury materialnej", a całość poprzedza przedmowa dyrektora Instytutu Ludoznawstwa i kierownika naukowego projektu Stepana Pawluka oraz wstęp pió¬ ra redaktora naczelnego Jurija Hoszko. Ważnym atutem pracy jest to, że obejmuje ona tereny zarówno północnej, jak i południowej Łemkowszczyzny. Jak zauważył J. Hoszko, „Cały szereg badań ludoznawczych odrębnie rozpatrywał północną i po¬ łudniową część Łemkowszczyzny, tym samym izolował jedną od drugiej, zapomi¬ nając o tym, że pod względem narodowym, religijnym, gospodarczym obie tworzą jedną nierozdzielną całość, ale z pewnymi nieznacznymi różnicami w materialnej i duchowej kulturze, które zostały zapożyczone od innych etnosów" (s. 8). Część historyczną pracy rozpoczyna artykuł J. Hoszko i M. Muszynki Historio­ grafia etnograficznych badań Łemkowszczyzny, w którym autorzy omawiają etapy badań nad Łemkami począwszy od XVIII wieku (w XVIII wieku powstały — wyda­ ne dopiero w XIX stuleciu — prace A. Petrowa Ugro-russkije zagowory i zaklinanija naczała XVIII s. i I . Orłaja Istorija o karpatorusach), kończąc na latach osiemdzie­ siątych XX stulecia. J. Hoszko przytacza w monografii jeszcze wiele innych rozpraw. Szczególnie warty uwagi wydaje się artykuł Główne historyczno-geograficzne regio¬ ny Łemkowszczyzny. Autor nie wydziela jednak łemkowskich subregionów, jak by to 11 11 13 14 11 12 13 14 Lwów, 1936. B.O. Struminśkyj red., Nju York 1988. Por. T.A. Olszański, Ukraińska monografia Łemkowszczyzny, „Płaj" nr 27, 2003, s. 193-195. Tytuły artykułów podano przeważnie w tłumaczeniu na język polski. �240 Rezenzje i noty recenzyjne sugerował tytuł, omawia natomiast przebieg zachodniej granicy Rusi Halickiej oraz etnograficzny zasięg Łemkowszczyzny w XIX i XX wieku według różnych autorów. J. Hoszko, w omawianej części pracy, zajmuje się ponadto zagadnieniami geo­ graficznymi, demograficznymi, średniowieczną historią Łemkowszczyzny, dzia­ łalnością ruchu moskalofilskiego w XIX wieku, natomiast wspólnie z O. Turczakiem organizacjami kulturalno-oświatowymi i partiami politycznymi działającymi na Łemkowszczyźnie. Szczególnie cenny jest artykuł Ludność Łemkowszczyzny, w którym zaprezentowane są dane statystyczne dotyczące liczebności omawiane¬ go regionu w różnych okresach. Charakterystycznym dla recenzowanej pracy jest odrzucanie przez jej autorów koncepcji kolonizacji wołoskiej. J. Hoszko w swoim artykule o historii średniowiecznej Przeszłość Łemkowszczyzny twierdzi, że tereny Łemkowszczyzny były zasiedlone przez Rusinów przed X I I wiekiem. Sądzi jedno¬ cześnie, że kolonizacji na prawie wołoskim nie można utożsamiać z etniczną kolo¬ nizacją wołoską. Jego zdaniem kolonizacja wołoska była prowadzona przez wraca¬ jących z ucieczki przed Tatarami Rusinów. W związku z tym, że często uciekinierzy schronienie znajdowali na Wołoszczyźnie, po ich powrocie zaczęto ich określać „Wołochami" (s. 60). Ten sam autor jako dowód na to, że nazwisko Wołoch nie jest etnicznego pochodzenia, podaje dokumenty sądowe, np. orzeczenie szlacheckiego sądu właścicieli majątków Tarnawy i Łukowatego zobowiązujące do zwrotu długu starozakonnemu Mendelowi Wołoszynowi (s. 61). Interesujący jest artykuł S. Sehedy o cechach antropologicznych ludności Łemkowszczyzny (Antropołohiczni osobływosti nasełennja Łemkiwszczyny). Autor opie­ ra swoje rozważania na badaniach F. Wowka (koniec XIX wieku), W. Djaczenka (przeprowadzone w latach 1956-1963 badania nad 80 terytorialnymi grupami naro­ du ukraińskiego, w tym nad ludnością pochodzącą z Łemkowszczyzny) oraz włas­ nych przeprowadzonych w 1997 roku w Wełykoberezniwskim Rejonie Zakarpackiej Obłasti („łemkowska" część Zakarpacia). O łemkowskich gwarach piszą M. Demczuk i M. Onyszkewycz w artykule Cechy gwary łemkowskiej, natomiast o pochodzeniu nazwy „łemko" wyczerpująco opo­ wiada opracowanie Pochodzenie etnonimu „Łemkowie" i nazwy ich kraju, będące przedrukiem ze wspomnianej już pozycji Łemkiwszczyna. Zemla — ludy — istorija — kultura. Interesujące informacje o siedemnastowiecznych „beskidnikach" i ich współpra­ cy z B. Chmielnickim oraz S. Kostką-Napierskim podaje I . Krasowśkyj w opraco­ waniu Ruch wyzwoleńczy (zbójnictwo) na Łemkowszczyźnie w XVII w. Autor dowo¬ dzi, że pierwsze informacje o łemkowskich zbójnikach, występujących przeciwko polskiej i węgierskiej szlachcie, sięgają pierwszej połowy XV wieku, a ich najwięk­ sza aktywność przypada na XVII wiek, zwłaszcza jego drugą połowę. Krasowśkyj do najwybitniejszych przywódców ruchu zalicza Wasyla Bajusa, Wasyla Czepca oraz Andrija Sawkę. Artykuły J. Hoszko i O. Turczaka Organizacje kulturalno-oświatowe i partie poli­ tyczne na Łemkowszczyźnie oraz J. Hoszko Antynarodowa działalność moskalofilów na Łemkowszczyźnie powinny być, jak się wydaje, ujęte jako jeden temat — pierwszy do¬ tyczy działalności na omawianym terenie organizacji orientacji narodowo-ukraińskiej, �Rezenzje i noty recenzyjne 241 drugi prorosyjskiej. Brakuje również powołania się na znawcę tematu Jarosława Moklaka. Z tymi przyczynkami tematycznie powiązany jest również artykuł O. Turczaka o Łemkowszczyźnie podczas I wojny światowej, obozie w Thalerhofie i łemkowskich republikach (Tałerhofśka trahedija. Łemkiwśki respubliky 1918-1920). Część historyczną pracy zamyka rozdział autorstwa O. Turczaka omawiający czasy I I wojny światowej oraz powojennych deportacji (Niemiecko-faszystowska okupacja Polski i byłej Czechosłowacji. UPA. Deportacja Łemków). Autor w sposób syntetyczny opisuje działalność na terenie Łemkowszczyzny antyniemieckiego pod¬ ziemia (głównie GL i AL) oraz ukraińskiego ruchu niepodległościowego (UPA). Po­ jawiają się jednak nieścisłości, np. na s. 109 autor informuje, że w 1945 roku we wsi Pawłokoma zginęły 324 osoby, zaraz potem podaje liczbę 265 zamordowanych osób, natomiast na s. 111 błędnie wymieniono nazwisko sotennego UPA „Burłaki" — jest Wołodymyr Cyhelśkyj, powinno być Szczyhelśkyj. Mimo tych pomyłek oraz skąpe¬ go opracowania zachodniej Łemkowszczyzny, artykuł jest cennym źródłem wiedzy na temat historii tego regionu w latach 40. XX wieku. Część poświęconą ekonomicznym podstawom tradycyjnej Łemkowszczyzny (Hospodarstwo) otwiera artykuł J. Hoszko o przemyśle, rzemiośle i handlu (Rze¬ miosła i handel). Autor omówił wyrąb i spławianie drzewa (szerzej zagadnienie to opracował M. Hałuszko w odrębnym artykule Drwalstwo i spław), gonciarstwo, wy¬ palanie węgla drzewnego, maziarstwo (wsie Bielanka i Łosie), koszykarstwo (wsie Świątkowa, Zawadka, Wróblik), wytwarzanie drewnianych przedmiotów niezbęd¬ nych dla gospodarstwa domowego (łyżek, wałków do ciasta, wrzecion itp. — wsie Nowica, Leszczyny, Kunkowa), tkactwo, kamieniarstwo (wsie Bartne, Bodaki, Przegonina, Wapienne) oraz wędrowny handel tymi wyrobami. Odrębnie zostało po¬ traktowane druciarstwo — wędrowne rzemiosło popularne na Rusi Szlachtowskiej oraz łemkowskiej części słowackiego Spiszu. Autor nie posiada jednak rozeznania w zasięgu Łemkowszczyzny, czego najdrastyczniejszym przykładem jest stwier¬ dzenie, że „na Łemkowszczyźnie największym centrum produkcji kożuchów było miasto Barycz, gdzie wszyscy mieszkańcy zajmowali się wytwarzaniem kożuchów" (s. 125) — jak wiadomo, Barycz położony jest nad Sanem na północ od Przemyśla. Wędrowne zajęcia na Łemkowszczyźnie oraz zarobkowe migracje omówił H. Horyń w artykule Rzemiosła wędrowne, prace zarobkowe, migracje. Autor poru¬ szył zagadnienie „furmanienia" i związanego z nim handlu owocami i warzywami oraz winem, wędrownych szklarzy, a także rozwinął temat druciarstwa, opisując wsie z okolic Starej Lubowni na Słowacji — Oriabinę, Kamiankę, Litmanową Folwark, Lipnik. Obszernie została przedstawiona tematyka sezonowych migracji na Węgry do pracy podczas żniw oraz kierunki emigracji zarobkowej — Ameryka, Francja, Belgia. Podstawą utrzymania Łemków było jednak rolnictwo i hodowla zwierząt. Rol¬ nictwo na Łemkowszczyźnie obszernie opracował S. Pawluk w artykule Chliborobstwo („Rolnictwo"). Autor zaznacza, że „dla prowadzenia produktywnego rolnictwa warunki geograficzne Łemkowszczyzny nie są dość sprzyjające" (s. 132), zauważa jednak, że „archiwalne i statystyczne dane późniejszych czasów, XVIII-XIX wie¬ ku, upewniają nas, że rolnictwo Łemkowszczyzny ma głębokie korzenie, podstawą �242 Rezenzje i noty recenzyjne których była kultura rolnicza dawnej Rusi" (s. 133). W artykule zostały omówio¬ ne poszczególne rośliny uprawne występujące na Łemkowszczyźnie (interesujące jest spostrzeżenie, że na północnej Łemkowszczyźnie najwięcej miejsca na polach uprawnych zajmował owies, natomiast na południowej jęczmień), narzędzia do pra¬ cy w polu oraz zasady panujące podczas poszczególnych jej etapów. Tradycyjnej hodowli zwierząt na Łemkowszczyźnie poświęcony jest artykuł Tradycijne skotarstwo łemkiw („Tradycyjna hodowla u Łemków") autorstwa J. Hoszko i M. Tywodara, którzy zauważyli, że „warunki przyrodniczo-geograficzne oraz specy­ fika historycznego, społecznego i ekonomicznego rozwoju Łemkowszczyzny sprzy¬ jały formowaniu kompleksowego rolno-hodowlanego systemu gospodarowania, w którym uprawa ziemi zawsze była podstawowym zajęciem i jedynie w pojedyn¬ czych wsiach równoznaczną z nią rolę odgrywała hodowla zwierząt" (s. 162). Jed¬ nocześnie „na Łemkowszczyźnie realia warunków przyrodniczo-geograficznych, ogólny charakter struktury podziału ziemi, rozmiary tymczasowych i stałych wypa¬ sów, konkretne wzajemne ustosunkowania rolnictwa i hodowli tworzyły sprzyjające warunki dla funkcjonowania takiego rolniczo-hodowlanego gospodarstwa, w jakim hodowla odgrywała ważną dopełniającą rolę (...). Wystarczające tereny dla różnych wypasów i sposoby ich wykorzystania dawały możliwość również drobnym gospoda­ rzom trzymać jedną-dwie krowy (...). Ogólnie, tradycyjna hodowla u Łemków była nastawiona na zaspokojenie własnych potrzeb w produkty mleczne, siłę pociągową, mięso, wełnę, skóry, gnój" (s. 167). Podstawą hodowli na Łemkowszczyźnie były krowy (blisko 50%) i świnie (blisko 35%). Konie zajmowały niecałe 10%, a owce i kozy zaledwie 7% (s. 167). W artykule omówiono sposoby wypasów, zabezpiecze¬ nia zwierzyny i pastuchów podczas wypasów. Z hodowlą w pewien sposób jest powiązany artykuł M. Hłuszko, omawiający tra¬ dycyjne środki transportu i zaprzęgu na Łemkowszczyźnie (Zasoby zwjazku i trans¬ portu na Łemkiwszczyni). Część „ekonomiczną" tomu zamyka materiał H. Horynia Pomocnicze rodzaje zajęć gospodarskich, omawiający myślistwo, rybołówstwo, pszczelarstwo i zbieractwo na Łemkowszczyźnie. W ostatniej części tomu scharakteryzowana została łemkowska wieś oraz ubiór i wyżywienie Łemków. R. Siłećkyj i M. Sopoliga, charakteryzując łemkowskie osady, podkreślili konieczność wyróżnienia wsi i przysiółka w krajobrazie Łemkowszczyzny. Zwrócili uwagę, że oprócz najbardziej rozpowszechnionej na Łemkowszczyźnie wsi typu łańcuchowego spotyka się również — zarówno na północy, jak i południu — wsie typu rzędowego. Autorzy uważają jednocześnie, że „nie ma podstaw mówić o jakichś poważnych wpływach niemieckich kolonistów czy Polaków na typy osad karpackich wsi ukraińskich, łańcuchówek na Łemkowszczyźnie w szczególności" (s. 238). Cechą charakterystyczną łemkowskiej wsi jest cerkiew, autorzy zwrócili jednak uwagę na inne, niemieszkalne atrybuty łemkowskiej wsi, jak: szkoła, czytel¬ nia, karczma, młyn czy kuźnia. Ci sami autorzy omówili ponadto w odrębnych arty¬ kułach typy łemkowskich zagród (Dwir) oraz budynki gospodarskie znajdujące się w łemkowskich wsiach (Promysłowi budiwli łemkiwśkoho seła). M. Sywak przed¬ stawił typy rozplanowania budynków mieszkalnych, opisał również etapy budowy chałupy i prac wykończeniowych (Żytło tajoho wnutrisznie płanuwannia. Eksterjer). �Rezenzje i noty recenzyjne 243 Razem z M. Sopoligą sporządził autor charakterystykę wyposażenia łemkowskich domostw (Interjer żytła. Tradycijni mebli) — szczególnie dużo miejsca autorzy po­ święcili ewolucji pieca. Obfity i bogato ilustrowany materiał poświęcony łemkowskiej architekturze sa­ kralnej przedstawił J. Taras, który dokładnie scharakteryzował podstawowe typy łemkowskich cerkwi. W konkluzji autor zauważył, że „istnienie na terenach Łemków wielu typów cerkiewnych budowli jest wynikiem wpływu różnorodnych czynników, które były zarówno podstawą dla ochrony tradycji, jak i powołały do życia potrzebę stworzenia własnego typu drewnianej cerkwi. We wszystkich rodzajach łemkow¬ skich cerkwi można znaleźć typowe ukraińskie formy budynku cerkiewnego, który wyrósł z rozpowszechnionych i ustalonych starych tradycji budowlanych i jest czꜬ cią ukraińskiej sztuki" (s. 320). Łemkowski ubiór, tak codzienny, jak i świąteczny, scharakteryzowała trójka auto¬ rów — H. Stelmaszczuk, H. Chudyk i D. Dmytrykiw. Materiał jest bardzo obszerny, dziwi jednak umieszczenie czuhy w podrozdziale o wspólnych elementach męskie­ go i kobiecego ubioru (s. 339) — jak powszechnie wiadomo, ta część tradycyjnego ubioru Łemków była atrybutem stroju męskiego. W artykule znajdują się także błędy dotyczące nazw geograficznych, np. wieś Wapienne (łem. Wapenne) występuje jako Wapniane, Wola Cieklińska (łem. Wola Ceklyńska) jako Wola i Cyklinka. Myślę jed¬ nak, że są to niezamierzone błędy edytorskie, powstałe w druku. Tom zamyka artykuł T. Hontara i M. Muszynki o łemkowskim pożywieniu (Charczuwannia łemkiw). Podstawą wyżywienia Łemków były potrawy powstałe z roślin uprawnych (owies, jęczmień, żyto, ziemniaki, buraki, kapusta, brukiew, marchew, bób, groch, fasola) oraz mleka i jego przetworów (ser, śmietana). Mięso było spoży¬ wane od święta. Autorzy omówili najczęściej spożywane potrawy, szczególnie dużą uwagę zwracając na chleb, zarówno przaśny (adzymka), jak i kwaśny, oraz inne po­ trawy mączne — pierogi i, powstałe na bazie mąki, zupy (kiesełycia, czyr, styranka). Dokładnie scharakteryzowano ponadto świąteczne potrawy oraz naczynia do przy¬ gotowywania i spożywania posiłków. W drugim tomie, pod nazwą Duchowna kultura, znalazło się 26 artykułów (na¬ pisanych przez takąż samą liczbę autorów) prezentujących głównie zagadnienia z zakresu sztuki i rzemiosła ludowego, obrzędowości i folkloru, a także poświęcone życiu społecznemu i religijnemu wsi łemkowskiej. Już we wstępie pióra S. Pawluka mowa jest o przyjętej w tomie optyce naukowej, wedle której Łemkowie to — po¬ dobnie jak Bojkowie i Huculi — etnograficzna grupa narodu ukraińskiego, która w wyniku izolacji i oddalenia od centrów społeczno-politycznych wykształciła spe­ cyficzną kulturę, powstałą w wyniku krzyżowania się różnych elementów: kultury „protoukraińskiej" i kultur sąsiadujących z nią grup etnicznych (s. 4). Zagadnienie autochtonizmu Łemków w Karpatach, wywodzonego przez ba­ daczy ukraińskich już z czasów państwa wielkomorawskiego i Rusi Kijowskiej oraz od ich rzekomych przodków — Białochorwatów, najpełniej wyrażone zostało w dwóch artykułach: Ukraińskie tradycje prawa zwyczajowego oraz Życie społeczne, w których autorzy (m.in. Jurij Hoszko i Mykoła Muszynka) prezentują pogląd, że na Łemkowszczyźnie prawo wołoskie w ogóle nie funkcjonowało (s. 19), zaprzecza- �244 Rezenzje i noty recenzyjne jąc jednocześnie tzw. teorii wołoskiej w osadnictwie Karpat, reprezentowanej przez większość polskich łemkoznawców, oraz pierwszeństwu osadnictwa polskiego w tej części Beskidów. Kolejne rozdziały podają syntezę etnograficznego oblicza ludności łemkowskiej i prezentują aktualny stan badań w dziedzinie tzw. kultury społecznej. Artykuły w nich zawarte dotyczą takich zagadnień jak: rodzina i życie rodzinne, zwyczaje i obrzędy związane z narodzinami, obrzędy weselne, obrzędy pogrzebowe, obrzędo­ wość doroczna oraz wiedza ludowa (Jednostki miary, przepowiadanie pogody i ka­ lendarz ludowy; Medycyna i weterynaria ludowa oraz Zwyczaje, obrzędy i przesądy w tradycyjnym budownictwie). Zaznaczyć trzeba, że zebrane i opracowane w powyż­ szych tekstach materiały etnograficzne dotyczą ludności łemkowskiej zamieszkują­ cej po obu stronach Karpat — zarówno na „polskiej" Łemkowszczyźnie, rozszerzo­ nej terytorialnie na wschód do linii Sanu, jak i na południowej, „słowackiej" części terytorium. Autorzy powołują się przede wszystkim na własne badania, na prace badaczy ukraińskich, rzadziej zaś na dokonania polskich etnografów (O. Kolberg, K. Moszyński, J. Bystroń, R. Reinfuss). Oblicze przedstawionej w tej części tomu kultury łemkowskiej nie oddaje rzecz jasna jej stanu aktualnego, opisuje bowiem w większości obrzędy i zwyczaje funkcjonujące na Łemkowszczyźnie do 1947 roku. Zanikająca w okresie powojennym tradycyjna kultura, a także wysiedlenia ludności łemkowskiej w polskiej części regionu, spowodowały w konsekwencji zanik opisy¬ wanych wyżej zjawisk kulturowych. W osobnym artykule drugiego tomu Łemkiwszczyny przedstawiono problematykę wyznaniową ludności łemkowskiej (Procesy religijne na Łemkowszczyźnie). Autor, opisując dzieje wyznaniowe Łemkowszczyzny, zwraca uwagę na „kamienie milo¬ we" tychże dziejów, poczynając od chrystianizacji ludności tego terytorium przez św. św. Cyryla i Metodego już w IX wieku (s. 166), poprzez wprowadzenie Unii, masowe powroty do prawosławia w okresie międzywojennym, aż po likwidację Koś¬ cioła greckokatolickiego w latach 40. XX wieku. Niewiele jednak miejsca poświęca on współczesnym (powojennym) procesom religijnym, które zasługują na szczegól¬ ną uwagę, ze względu na ich bezpośredni związek z procesami etnicznymi wśród Łemków — utrata „wiary ojców" utożsamiana jest bowiem w przypadku tej grupy z całkowitą asymilacją. Kolejna grupa artykułów dotyczy zagadnień z zakresu sztuki ludowej (rzemiosła artystycznego) oraz folkloru (Ustna literatura ludowa oraz Folklor muzyczny). Spośród licznych przejawów działalności artystycznej Łemków osobnego omówienia docze¬ kały się w monografii takie dziedziny twórczości jak: tkactwo artystyczne, haft, druk artystyczny, wycinanka, pisankarstwo, kowalstwo, garncarstwo (ceramika), kamieniar¬ stwo, rzeźbiarstwo w drewnie, snycerstwo, ozdoby Łemków oraz łemkowska ikona (XIV-XVI wieków). Co jest warte podkreślenia, autorzy poszczególnych artykułów wielokrotnie powołują się na prace R. Reinfussa, który uchodzi za znawcę sztuki ludo¬ wej Łemków. Odnotować również należy fakt, że autor artykułu o kamieniarstwie lu¬ dowym na Łemkowszczyźnie oparł swój tekst niemal wyłącznie na wynikach badań dwójki polskich etnografów, wspomnianego prof. Reinfussa oraz T. Łopatkiewicza, �Rezenzje i noty recenzyjne 245 mimo że niedawno ukazała się pod egidą Narodowej Akademii Nauk samodzielna praca poświęcona temu ciekawemu zagadnieniu, autorstwa ukraińskiego badacza . Ostatnim, zamykającym tom rozdziałem jest tekst I . Krasowśkiego (apologety autochtonizmu Łemków, znanego z polemik z polskimi naukowcami — zwolenni¬ kami teorii migracji wołoskich), prezentujący Łemkowszczyznę w literaturze pięk¬ nej (regionalnej i emigracyjnej), sztuce i zbiorach muzealnych. Autor wskazuje na najdawniejsze zabytki literatury łemkowskiej, znajdując je już w XV-wiecznych dziełach Grzegorza z Sanoka i Pawła z Krosna (s. 405). Niewiele jednak miejsca (zaledwie akapit) poświęca on współczesnej, powojennej literaturze łemkowskiej w Polsce. W sposób niemalże hasłowy, bo i brak było miejsca na dłuższy opis, uka¬ zana też została twórczość współczesnych artystów łemkowskich — malarzy i rzeź¬ biarzy. W końcowej części artykułu wymienia autor zbiory zabytków sztuki i kultury łemkowskiej, znajdujące się zarówno w muzeach i kolekcjach w Polsce, na Słowacji i Ukrainie, jak i te kolekcjonowane w muzeach za oceanem. W kończących tom Wnioskach J. Pawluka powtórzone zostają po raz kolejny „aksjomaty" ukraińskich łemkoznawców oraz z głębokim przekonaniem wyrażone zdanie, że Łemkowie „byli, są i będą Ukraińcami" (s. 416). Choćby właśnie dlatego, aby mógł polski czytelnik dostrzec sens ostatniego zdania i zrozumieć towarzyszące mu przekonanie, warto poznać naukowe argumenty ukraińskich badaczy (a także do¬ cenić etnograficzną wartość pracy) i sięgnąć po Łemkowszczyznę. 15 Mirosław Pecuch Andrzej Stachowiak Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, Lwiw 2002, ss. 350. Książka Romana Kyrcziwa, znanego ukraińskiego literaturaturoznawcy, folklo¬ rysty i etnografa, obejmuje cykl 9 szkiców i artykułów o ukraińskiej ustnej literatu¬ rze ludowej. Jak sam autor zaznaczył na wstępie, praca „nie jest monografią, raczej zbiorem artykułów, rozpraw, szkiców, które w większej lub mniejszej mierze dotyczą mało jeszcze zbadanej problematyki geografii folklorystycznej Ukrainy" (s. 3). Omó¬ wione zostały w niej teoretyczno-metodologiczne zagadnienia regionalności folk¬ loru, spostrzeżenia na temat cech wyznaczających spójność ukraińskiego folkloru, a także jego regionalnych, lokalnych właściwości, scharakteryzowany został rów¬ nież folklor kilku ukraińskich grup etnograficznych — Hucułów, Bojków, Łemków, Poleszuków, Chełmszczan, Podlaszan. Charakterystyczne jest, że omówione zostały wyłącznie ukraińskie regiony pograniczne, w dużej mierze znajdujące się poza gra¬ nicami państwa ukraińskiego. 15 R. Odrechiwśkyj, Riźbiarstwo Łemkiwszczyny, Lwiw 1998. Por.: T. Łopatkiewicz, Ośrodki kamie­ niarstwa ludowego na Łemkowszczyźnie środkowej, „Polska Sztuka Ludowa" nr 3/4, 1985, s. 177-186. �Rezenzje i noty recenzyjne 246 Wszystkie artykuły zdaniem autora jednoczy „wspólna idea naukowej potrzeby, ważności i perspektywizmu regionalnych badań ukraińskiego folkloru (...). Suma takich opracowań będzie rzetelną podstawą dla gruntownych przemyśleń naukowych nad całościowym charakterem kultury folklorystycznej narodu ukraińskiego, będącej jednym z czynników wyznaczających i integrujących etnos" (s. 6). Będzie pomoc¬ na, by „zobaczyć, zrozumieć i innym pokazać jedną z najwznioślejszych zdobyczy w królestwie ducha, którym naród ukraiński wzbogacił ludzką cywilizację" (s. 6). Tym samym, zdaniem autora, ukraińska etnografia i folklorystyka mają swoimi ba¬ daniami sprzyjać integracji narodu ukraińskiego. W części „Regionalność tradycji folklorystycznej" zawarte zostały teoretycz¬ ne podstawy badań nad regionalnością folkloru. Autor rozpatruje regionalność „nie w jakiejś globalnej skali międzyetnicznej, ale jako wyznaczanie pewnych jednostek podziału w granicach terytorium rozsiedlenia etnosu, narodu" (s. 7). Folklor nato¬ miast rozumie jako „system lokalnych tradycji"; uważa, że jest on zawsze regionalny i lokalny, w swoim funkcjonowaniu i rozwoju powiązany jest z pewnym przestrzen­ nie ograniczonym środowiskiem. W pracy nie pojawia się jednak żadna definicja folkloru, z zawartości treściowej można dopiero wywnioskować węższe rozumienie tego zjawiska przez autora — folklor jest równoznaczny z ustną literaturą ludową. Autor uważa, że do badań nad ukraińskim folklorem należy stosować metodę porównawczo-historyczną konieczna jest jednak pewna konsekwencja: najpierw odnoszenie badanych realiów regionalnych do międzyregionalnego i ogólonoukraińskiego kontekstu, a dopiero potem rozpatrywanie wspólnot, paraleli i analogii na poziomach wschodniosłowiańskim, ogólnosłowiańskim i innych, szerszych (s. 19). Istotne jest również, aby zapisywany tekst nie był „absolutyzowany, abstrahowany od koniecznego kompleksu wiadomości na temat jego historycznego i etnograficz¬ nego kontekstu" (s. 20). Nie należy ponadto zapominać o folklorze różnych środo¬ wisk ukraińskich znajdujących się poza granicami Ukrainy (s. 21). W przypadku re¬ gionalizacji ukraińskiego folkloru autor skłonny jest przychylić się do spostrzeżeń Fiłareta Kołessy o możliwej zbieżności ukraińskich folklorystycznych „dialektów" z dialektami językowymi (s. 21). Wyróżnia 30 regionów folklorystycznych, które zostały zaznaczone na schematycznej mapie (s. 33). Zauważa jednocześnie, że na mapie folklorystycznej Ukrainy jest jednak wiele „białych plam" (s. 16). Zwraca zarazem uwagę na naukowo niewyjaśnioną wspólnotę wielu zjawisk kultury nie gra¬ niczących ze sobą ukraińskich Karpat i Polesia — świadczy to zdaniem autora o ich „niewątpliwej genetycznie powiązanej etnokulturowej jednorodności" (s. 14). W kolejnych artykułach zaprezentowane są rozważania na temat folkloru poszcze¬ gólnych grup regionalnych. Najwięcej miejsca autor poświęcił twórczości Bojków. W obszernej rozprawie „Ustna twórczość ludowa Bojków" zostały scharakteryzowa¬ ne doroczne i rodzinne pieśni obrzędowe, pieśni historyczne, ballady, pieśni społeczno-obyczajowe i rodzinno-obyczajowe, kołomyjki i inne humorystyczno-satyryczne pieśni, a także proza ludowa, zwłaszcza przysłowia i przypowiastki. Natomiast 1 1 Wszystkie tytuły podrozdziałów oraz cytaty w tłumaczeniu własnym z języka ukraińskiego na polski. �Rezenzje i noty recenzyjne 247 w szkicu „Z folklorystycznej archaiki Bojkowszczyzny" Roman Kyrczów skoncen¬ trował się przede wszystkim na ładkaniu — pasterskich pieśniach będących reliktami obrzędowego śpiewu, „który był kiedyś komponentem archaicznego kompleksu ry¬ tualnego powiązanego z podstawową niegdyś w Karpatach gałęzią gospodarki — ho¬ dowlą zwierząt, z początkiem wiosennych zajęć hodowlanych" (s. 327). Karpackich górali dotyczą jeszcze dwa artykuły — „Ustna literatura ludowa Hucułów" omawia motywy, obrazy i środki poetyckie huculskiego folkloru, natomiast „Tradycja folk¬ lorystyczna Łemków" przedstawia specyfikę folkloru łemkowskiego. Autor dowo¬ dzi, że tradycja folklorystyczna jest jednym z najważniejszych świadectw „wiekowej etnogenetycznej i etnokulturowej duchowej jedności Łemków z całym ukraińskim narodem" (s. 210). Folklorowi Polesia poświęcone są dwa artykuły — „Folklor ukra¬ ińskiego Polesia" omawia charakterystyczne cechy poleskiego folkloru, natomiast rozprawa „Z ukraińsko-białoruskiego pogranicza folklorystycznego" przedstawia wzajemne wpływy i zapożyczenia ukraińsko-białoruskie. Dopełnieniem opracowań folkloru na ukraińskim pograniczu jest szkic „Naukowe poznanie folkloru Chełm¬ szczyzny i Podlasia". Autor konstatuje, że „folklor Chełmszczyzny i Podlasia to nie tylko przeszłość i wielce cenne dla naszej (czyt. ukraińskiej) kultury archiwum, ale i obecnie istotna, żywa tradycja, która potrzebuje naukowej baczności i nie cierpią¬ cych zwłoki, uczciwych badań" (s. 291). Książkę zamyka rozprawa „Wkład Oresta Ziłyńskiego do opracowania problematyki ogólnonarodowego kontekstu folkloru Ukraińców Karpat", w którym został przedstawiony dorobek naukowy zamieszkałe¬ go w latach 30. XX wieku w Czechach ukraińskiego folklorysty. Mirosław Pecuch Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, 2004. Bielaruski Knigazbor, Mińsk W prestiżowej serii tego wydawnictwa, przygotowywanej w Instytucie Literatury im. Janka Kupały Białoruskiej Akademii Nauk ukazał się potężny, 670 stronicowy przekład prac Czesława Pietkiewicza dotyczących Polesia Rzeczyckiego. W począt­ kowych planach wydawcy miał zawierać wszystkie jego publikacje, jednak ostatecz­ nie zrezygnowano z przekładu artykułów ze względu na to, że przekraczałyby ob­ jętość jednego tomu, a takie jest zamierzenie serii. Ograniczono się więc do dwóch opublikowanych wcześniej w Polsce prac książkowych, a mianowicie Polesie Rzeczyckie. Materiały etnograficzne. Cz. 1. Kultura materialna (PAU, Kraków 1928) oraz Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego. Materiały etnograficzne (TNW, Warszawa 1938), do których dołączono zachowany fragment trzeciej części, dotyczącej kultury społecznej tego regionu. Praca ta, przygotowana już po śmierci autora i w 1939 roku oddana do druku, uważana była za całkowicie zaginioną wskutek wybuchu I I woj- �248 Rezenzje i noty recenzyjne ny światowej. Okazało się jednak, że fragment odbitki szczotkowej zabrała ze sobą do korekty Jadwiga Klimaszewska, wówczas asystentka prof. Kazimierza Moszyń¬ skiego w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Stefana Batorego, przyjeżdżając z Wilna do Krakowa na ostatnie przed wojną letnie ferie. Przed kilku laty prof. Klimaszew¬ ska, porządkując swoje domowe archiwum, odnalazła ten fragment i udostępniła kserokopię folkloryście z Mińska, dr. Uladzimirowi Wasilewiczowi. On właśnie, wraz z etnografką Liją Sołowiej, dokonali przekładu całości na język białoruski i zadecydowali o włączeniu do niego nieznanego dotychczas, cennego fragmentu jako I I I część (s. 637-664). Jest to końcowa część rozdziału X (10. Jarmarki, 11. Karczma, 12. Pożyczka) oraz rozdział X I — „Etyka" z dziewięciu tematami szcze¬ gółowymi (1. Kradzież, 2. Matactwo, 3. Oszustwo, 4. Kłamstwo, 5. Krzywoprzysię¬ stwo, 6. Pijaństwo, 7. Zemsta, 8. Więzienie, 9. Zabójstwo). U. Wasilewicz, redaktor tomu, opatrzył go obszernym wstępem, w którym omówił dorobek Pietkiewicza, podkreślając jego wartość dla współczesnych badaczy kultu¬ ry ludowej. W dołączonej (oprócz oryginalnych rysunków z pierwodruku tekstów) wkładce ilustracyjnej zamieszczone zostały m.in., obok portretowych zdjęć Pietkie­ wicza oraz Kazimierza Moszyńskiego i Michała Federowskiego, równie ważnych badaczy Polesia, fotografie okładek pierwodruków ich prac, autograf Pietkiewicza oraz zdjęcie jego grobu na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Omawiana pozycja uzyskała pierwsze miejsce w rankingu najbardziej wartościo¬ wych książek ogłaszanym co roku przez czasopismo kulturalne „Nasza Niwa". Ewa Fryś-Pietraszkowa Aleksander A. M i ś k i e w i c z, Janusz Kamocki, Tatarzy słowiańszczyzną skawieni, UNIVERSITAS, Kraków 2004, ss. 224. obła­ Praca autorstwa Aleksandra A. Miśkiewicza i Janusza Kamockiego Tatarzy Sło­ wiańszczyzną obłaskawieni to publikacja traktująca o dziejach społeczności tatarskiej na ziemiach polskich, relacjonująca 600 lat współżycia z chrześcijanami i ludnością innych wyznań, a przede wszystkim objaśniająca fenomen przetrwania odrębności przy jednoczesnym przyjęciu języka i wielu obyczajów słowiańskich. Na treść publikacji składają się trzy rozdziały. Autorem dwóch pierwszych jest Aleksander A. Miśkiewicz, badacz dziejów tatarskich, autor ważnych pozycji w bi¬ bliografii tatarskiej, m.in. Tatarzy polscy 1918-1939. Życie społeczno-kulturalne i religijne oraz Tatarska legenda. Tatarzy polscy 1945-1990. Rozdział pierwszy H. Miśkiewicz poświęcił historii tatarskiego osadnictwa, rozpoczynając od czasów Witoldowych, a kończąc na latach powojennych. Autor wyraźnie zaprzecza nadal funkcjonującym skojarzeniom z Tatarami spod Legnicy wskazując, iż swoje rodowody Tatarzy polscy wiążą z osadnictwem w Wielkim Księ¬ stwie Litewskim w 2 połowie XIV wieku, kiedy to wojska złotoordyńskie łączyły się �Rezenzje i noty recenzyjne 249 z litewskimi przeciw Krzyżakom. Wielu Tatarów pozostało w tym czasie na Litwie. Ciągłe wojny prowadzone przez pretendentów do tronu w złotej ordzie powodowały nieustanny napływ uchodźców politycznych. W czternastowiecznej Kronice Długosz odnotował datę być może najważniejszą dla osadnictwa tatarskiego — rok 1397. Wy¬ prawa Witolda do krajów tatarskich za Don była wstępem do dalszej systematycznej już akcji tworzenia osad tatarskich na Litwie. Początki osadnictwa tatarskiego w miejscowościach, które po drugiej wojnie światowej pozostały w granicach Polski (Bohoniki, Kruszyniany, Studzianka i Lebiedziew) sięgają 2 połowy XVII wieku i buntu części chorągwi tatarskich służących Rzeczpospolitej w czasie wojny polsko-tureckiej. Wydarzenie to określa się w histo¬ rii jako „bunt Lipków", a Lipkami Tatarów z Wołynia i Podola, których to potomkami są właśnie mieszkający na Podlasiu wyznawcy islamu. Warto nadmienić, iż zdrada nie była podyktowana uczuciami religijnymi. Bezpośrednim powodem buntu były posta¬ nowienia sejmu z 1667 roku odmawiające chorągwiom tatarskim wypłaty żołdu oraz kolejne decyzje pogarszające sytuację prawną Tatarów. Po zdobyciu Baru Jan III Sobie¬ ski przyjął Lipków z powrotem do swojego wojska, odbierając przedtem przysięgę na wierność Rzeczpospolitej. Aby zlikwidować przyczyny zatargów, król zrównał szlach¬ tę tatarską ze szlachtą polską, a ponieważ skarb państwa nadal świecił pustkami, po¬ wracającym pod polskie rozkazy Tatarom nadał dobra ziemskie. Tak ukształtowało się osadnictwo tatarskie we wschodnich granicach naszego kraju. Należy jednak pamiętać, iż po I I wojnie światowej również wielu Tatarów (głównie z warstw inteligenckich) z Wileńszczyzny, Nowogródczyzny i Grodzieńszczyzny pozostawiło swoje rodzinne strony, aby zamieszkać w nowych granicach Rzeczpospolitej Polskiej. W konsekwen¬ cji wzrósł poziom oświaty, ale w znacznej mierze zanikł tatarski folklor. W podrozdziale „czasy dobre i złe" autor podaje ciekawą informację o prze¬ siedleniu w 2 połowie XVII wieku nieznanej liczby Tatarów do południowej Wiel¬ kopolski, m.in. do Sulmierzyc, co zachęca do przeprowadzenia stosownych badań w przyszłości. Na koniec pierwszego rozdziału autor podejmuje jeszcze jeden ciekawy wątek, a mianowicie podaje w wątpliwość rozpowszechnianą przez Muzułmański Związek Religijny w RP liczbę muzułmanów polskich (5.000). Powołując się na „ różne dane" wskazuje, iż w latach 70. i 80. XX wieku w Polsce mogło żyć od 3000 do 3500 osób pochodzenia tatarskiego. Socjolodzy, etnolodzy i historycy do dziś sprzeczają się, jakim terminem określić fakt odrębności grupowej Tatarów we współczesnej Polsce. Jak ich nazwać? Tatara­ mi polskimi? Litewskimi? Czy może polsko-litewskimi? Ta istotna kwestia otwiera kolejny rozdział: „Tatarskie rozmaitości". A. Miśkiewicz powtórzył swoje wielokrot¬ nie już formułowane stanowisko, iż nazwa „Tatarzy litewscy" posiada podłoże głów¬ nie historyczno-geograficzne odnoszące się do przeszłości i jest dziś już zupełnie nieaktualna. Tatarzy ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego zasiedlali wcześniej niż ziemie Koronne, dlatego dookreślenie „litewscy" możemy używać jako nazwy historycznej, jak chciał tego Stanisław Kryczyński. Po odzyskaniu niepodległości przydomkiem „litewscy" mogą określać się Tatarzy zamieszkujący tereny państwa li¬ tewskiego. Terminu „Tatarzy polscy" prawdopodobnie użył jako jeden z pierwszych �250 Rezenzje i noty recenzyjne w 1845 roku Adrian Krzyżanowski na łamach „Kuriera Warszawskiego", odnosząc ją do Tatarów w guberniach augustowskiej i podlaskiej Królestwa Polskiego. Sami Tatarzy, zarówno w latach międzywojennych, jak i po wojnie często zabierali głos w dyskusji, nazywając się Tatarami polskimi bądź litewskimi. Zwolennicy pierw¬ szej opcji podkreślali wyraźnie, że druga nazwa ma charakter historyczny. Odmien¬ ne poglądy reprezentował m.in. Stefan Tuhan Baranowski, redaktor naczelny „Życia Tatarskiego", którego argumenty zostały przytoczone w rozdziale „Tatarzy polscy czy litewscy". Autor stwierdza, iż dziś Tatarzy czują się prawdziwymi obywatelami swych państw, w tym Polski. Zachowując pamięć o więzi historycznej, kulturowej i religijnej przejęli obyczaje życia codziennego od Słowian, ulegając w znacz¬ nej mierze kulturze polskiej, czego dowodzi w kolejnych rozdziałach omawiana publikacja. W dalszej części autor porusza kwestie meczetów, parafii, imamów, pielgrzymek, ponownie tradycji wojskowych, również słynnych bali tatarskich, orientów sokol¬ skich i spotkań gorzowskich. Jednak najcenniejsze informacyjnie, gdyż dostarczają¬ ce wiedzy nowej, są podrozdziały: „Znani i nieznani z rodowodem tatarskim" oraz „Tatarzy polscy na początku X X I wieku". Pierwszy przedstawia sylwetki m.in. Alek¬ sandra Achmatowicza, Leona Achmatowicza, Stefana Bazarewskiego, Dżenett Dżabogi-Skibiniewskiej, Haliny Szahidewicz, Aleksandra Chaleckiego, Macieja Kono¬ packiego, Selima Chazbijewicza. Szkoda, że w gronie tym zabrakło Muftiego RP Tomasza Miśkiewicza. Polscy muzułmanie czekali na nowego muftiego przez 60 lat. Poprzedni mufti — Jakub Szynkiewicz — wyemigrował z Polski podczas I I wojny światowej. A wedle zwyczaju mufti pełni swą funkcję dozgonnie, dlatego do śmierci Szynkiewicza w 1965 roku wybór nowego muftiego był niemożliwy. Potem zabrakło odpowiedniego kandydata. Większość polskiej inteligencji wyznającej islam została wymordowana. Tatarzy ginęli w Katyniu i w sowieckich łagrach. Ci, co ocaleli, nie mogli do Polski wrócić. Ostatni podrozdział na kilku zaledwie stronach traktuje o Tatarach polskich na początku X X I wieku, skupiając się na wykonywanych zawodach, życiu codziennym, sympatiach politycznych, a także sygnalizując działania w sferze kulturalno-spo¬ łecznej. Autor podaje również kilka faktów z historii dialogu między polskimi mu¬ zułmanami a katolikami. Rozdział „Tatarskie tradycje" kontynuuje myśl przewodnią publikacji, poszuku¬ jąc elementów słowiańskich tym razem w sferze religijnej tradycji jako tej, która różnicuje Tatarów od ich sąsiadów innych wyznań. Autorem tej części jest Janusz Kamocki, etnolog, znawca ludów pozaeuropejskich. Pierwszy podrozdział „Tatarzy na co dzień" dowodzi, iż życie codzienne Tatarów polskich nie różni się niczym szczególnym od egzystencji pozostałych mieszkańców kraju. Wiejska gospodarka nie różni się od gospodarki chrześcijańskich sąsiadów. O różnicy w wystroju mieszkań decydują tylko muhiry. Różnic nie dostrzegamy rów¬ nież w codziennym ubiorze czy pożywieniu. Wszystko ulega zmianie w momencie, gdy Tatarzy wznoszą swe myśli do Allacha, gdy śpieszą na nabożeństwa do mecze¬ tów z okazji Kurban Bajram, Ramadan Bajram czy Aszurejny Bajram i gdy zasiadają przy świątecznym stole, na którym najważniejsze miejsce zajmują: bielusz, piekie- �Rezenzje i noty recenzyjne 251 raczewnik, kołduny czy cybulniki. Tylko tradycje religijne różnią polskich Tatarów od katolickich czy prawosławnych sąsiadów. Ta żywa muzułmańska tradycja wzbo¬ gaca kulturę naszego kraju, wprowadzając do niej swoisty pierwiastek tajemniczości i Orientu. Specyfikę tatarskiego islamu tłumaczy autor w podrozdziale „W świecie pol¬ skiego islamu" mówiąc o odległym od muzułmańskiej ortodoksji swoistym islamie. J. Kamocki skupia się na zapożyczeniach od sąsiadów innych wyznań i narodowości oraz na resztkach wierzeń szamańskich, jeszcze z czasów przedislamskich. Wśród specyficznych elementów tatarskiego islamu można wymienić za autorem m.in. odej¬ ście od pięciokrotnej modlitwy w ciągu dnia. Przebywając nie tak dawno w towarzy¬ stwie Tatarów na Podlasiu informację tę mogę trochę uściślić: otóż Tatarzy modlą się ponad 20 razy w roku. Nabożeństwa te trwają 1,5 godziny. Jest to osiem nabożeństw dorocznych, w tym cztery bajramy, dzień przed Ramadanem, dzień wyznaczający dokładnie połowę postu, Kader noc, Nowy Rok oraz raz w miesiącu w pierwszy pią¬ tek miesiąca księżycowego, czyli w pierwszy piątek miesiąca po nowiu. Mimo surowego monoteizmu islamu, odrzucającego wszelkich pośredników mię¬ dzy Bogiem a człowiekiem, w tatarskiej tradycji religijnej rozwinął się kult świętych. Wśród Tatarów polskich krążyło wiele legend o cudotwórczych właściwościach mizarów, a najpopularniejsza z nich dotyczyła cmentarza w Łowczycach, na którym znajduje się mogiła Ewliji Konteja. Społeczności tatarskiej nieobce były też praktyki magiczne i przesądy, dziś odcho¬ dzące już w zapomnienie. I o ile nie dziwi fakt, iż według tradycyjnych wierzeń wszelkie teksty pisane po arabsku mają moc magiczną, to już pewnym zaskoczeniem jest ogromna obawa przed śmiercią. W islamie śmierć jest czymś nieuniknionym, ale nie jest końcem ostatecznym. Jest przejściem do innego życia. Śmierć to powrót do Boga. Tatarzy wierzy¬ li, że zmarły może pociągnąć za sobą następnych, dlatego nie należało przebiegać drogi przed pogrzebem, wyglądać przez okno na idący drogą kondukt żałobny, nawet imam prowadzący uroczystość pogrzebową nie powinien oglądać się za siebie, gdyż w ten sposób również może pociągnąć za sobą kolejną ofiarę. Tatarzy, tak jak wierni innych wyznań, tak jak każdy z nas, obawiali się i nadal obawiają straty bliskich sobie osób. Au¬ tor wymienia jeszcze wiele ciekawych przesądów, a także charakteryzuje przebieg świąt muzułmańskich i uroczystości związanych z momentami przełomowymi w życiu muzuł¬ manina. Dość ryzykowne wydaje się jednak stwierdzenie, iż Tatarzy obchodzą święta chrześcijańskie. Zdobienie jajek wielkanocnych nie stanowi istoty świąt Wielkiej Nocy, a raczej stało się jednym z elementów sztuki ludowej. Tytuł pracy Tatarzy Słowiańszczyzną obłaskawieni nawiązuje do słów wybitnego publicysty Macieja Konopackiego, który często "wypowiadał się na temat muzułmanów w otoczeniu chrześcijańskim, źródła tego fenomenu szukając jeszcze głębiej: „Moi współwyznawcy rozciągnęli jedną z najważniejszych ustanowionych przez islam norm współżycia w jego łonie na okalający świat chrześcijan. Norma ta głosi, że po więzach rodzinnych najistotniejsze są te łączące z sąsiadami, traktowanymi jako bliscy krewni (...). Na tych ziemiach rozmaitych sąsiedztw wykształcały się postawy otwarcia na odmienne tradycje, a tym samym człowiekowi obcym stawał się uproszczony obraz świata, w którym egzystował" (Maciej Konopacki, Ludzka communio w doświadcze- �252 Rezenzje i noty recenzyjne niu międzyreligijnym: muzułmanie w otoczeniu chrześcijan w Polsce, „Islam i chrześ­ cijaństwo", PAP, Kraków 1995, s. 143). Praca Aleksandra A. Miśkiewicza i Janusza Kamockiego ze względu na walory poznawcze i przystępny język, urozmaicona ciekawymi anegdotami, wydaje się ze wszech miar godna polecenia czytelnikom, którzy szukają podstawowych informacji na temat tradycji polskich Tatarów, dumnie broniącej się przed zapomnieniem. Kamila Siudzińska Marta G o ł ą b , Jewish paper-cut / Wycinanka żydowska, 2006. Hagada, Kraków Drugi album autorski krakowskiej artystki, specjalizującej się w niełatwej sztuce papierowej wycinanki, zawierający reprodukcje 28 prac, zaopatrzony jest przez nią w dwujęzyczny wstęp. Przedstawia on zwięźle historię tego zjawiska, jego związek z życiem rodzinnym i świętami dorocznymi, charakterystykę podstawowych form wycinanki, jej symbolikę. Autorka opisuje również własną drogę do tej twórczości. Wspomina swoje dziecięce próby, inspirowane wycinanką ludową i niespodziewa¬ ny szok, jaki przeżyła po latach, stykając się z wycinanką żydowską na pierwszych warsztatach organizowanych w 1994 roku w ramach Festiwalu Kultury Żydowskiej w Krakowie. Odtąd, równolegle ze szlifowaniem i rozwijaniem specyficznej techni¬ ki, zaczęła sama zgłębiać tajemniczy świat żydowskiej kultury, a w dalszym etapie opanowała pismo hebrajskie, bowiem zrozumiała, jak ważnym elementem kompozy¬ cji są teksty, napisy i cytaty. Pierwszy jej album (Wycinanki, Kraków 1998) zawierał głównie wycinanki białe na błękitnym tle, również inspirowane sztuką żydowską, zachwycające nie tylko kompozycją, ale także niesłychaną precyzją cięcia papieru (nierzadko do grubości nitki), przez co kojarzą się z delikatną koronką. W obecnym przeważają równie precyzyjne wycinanki większych formatów o pięknej, stonowa¬ nej kolorystyce (podbarwiane akwarelami bądź pastelami). Sporą rolę odgrywają w nich cytaty z Pisma Świętego, teksty błogosławieństw i życzeń. Obok form trady¬ cyjnych, jak rozety (rojzele), które ostatnio szczególnie pasjonują artystkę, mizrachy, czy świadectwo ślubu (ketuba), pokazała też własne kompozycje z cyklu „Pieśń nad pieśniami", czy ilustrację do wiersza Icyka Mangera, również wyraźnie nawiązujące do tradycyjnego stylu. Wycinankarstwo Marty Gołąb mieszczące się w fenomenie „krakowskiego ośrodka współczesnej wycinanki żydowskiej", analizowanym przez Olgę Goldberg-Mulkiewicz (Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, „Łódzkie Studia Etnograficzne" XII, Łódź 2003, s. 176-186), jest znane krakowianom i gościom ko¬ lejnych edycji Festiwalu Kultury Żydowskiej z towarzyszących im wystaw. Oma¬ wiana publikacja umożliwia szerszą percepcję jej sztuki. Ewa Fryś-Pietraszkowa �Rezenzje i noty recenzyjne 253 Anna S z y f e r, Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Wyż­ sza Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, Poznań 2005, ss. 212. Problematyka pograniczy w Europie nie należy w naukach społecznych do „ar­ chipelagu wysp nieznanych", zaś badania prowadzone nad tym zagadnieniem to zdecydowanie zasługa środowiska socjologów (przynajmniej w Polsce). Jednak nie tylko — także etnolodzy podejmują tu określone starania, choć ich podejście dotyka, i przy tej okazji, kwestii poszukiwania własnej tożsamości badawczej, co jednakże nie zawsze bywa wyrażane explicite w tekstach. W tym kontekście pozycje takie jak omawiana tu książka tym bardziej zasługują na uwagę. Warto zaznaczyć, że wspomniana problematyka nurtuje etnologów przynajmniej od ponad dwudziestu lat, przechodząc swoistą ewolucję od ujęć z perspektywy etno¬ graficznej (wyznaczanie „granic" kulturowych pograniczy) do spojrzenia na kwestie etniczne (relacje międzyetniczne panujące na pograniczu). Za cenny, bo porządku­ jący ten zakres, należy uznać głos Zofii Staszczak, która zwróciła uwagę na fakt, że etnolodzy częściej podejmują badania na pograniczach, niż nad samym pograniczem. I chociaż jest to opinia sprzed lat, czas dodał jej jedynie sił — pogranicze jako pro¬ blem badawczy, także metodologiczny, w etnologii, nadal pozostaje w sferze „swo¬ istego niebytu". Ten kontekst może okazać się pomocny w zrozumieniu postulatów zawartych w pracy Anny Szyfer. Jednakże nie tylko o samo podjęcie tematu przez Autorkę książki tu chodzi. Z jednej strony Ludzie pogranicza... to propozycja sięgająca do tradycji badań nad osobowością kulturową, wyraźnie odwołująca się zarówno do socjologii (badania nad tożsamością), psychologii społecznej (badania nad osobowością), jak i antro¬ pologii kulturowej (Autorka książki zdecydowanie czuje się etnologiem). Z drugiej strony, ale i w konsekwencji, jest to próba wyjścia poza „opis" kultury, który zwykle jest owocem pracy etnologa. Publikacja ta bowiem stawia sobie bardziej ambitny cel. Mianowicie wykazanie pewnej zależności pomiędzy społecznościami lokalnymi (s. 10), w których ważne są aspekty kultury tradycyjnej (w rozumieniu Autorki wstę­ pują one wśród ludności wiejskiej — s. 8,9,10), a rozmaitymi typami pogranicza. Definiując ten istotny dla treści książki termin, A. Szyfer przyjmuje dwa jego znacze­ nia: realnie istniejące tereny przy granicy oraz przestrzeń społecznych relacji rozma­ itych elementów kulturowo-społecznych, często wzajemnie „obcych", a więc grup etnicznych, wyznaniowych, regionalnych i językowych (s. 8). Według Autorki, tak rozumiane pogranicza, w zależności od własnej specyfiki (s. 8-9) stwarzają warunki do wykształcenia odpowiednich „typów" osobowości. W konsekwencji jasne jest, że rzeczona książka stanowi, w najbardziej ogólnym sensie, próbę połączenia kwe¬ stii rozumienia procesów zachodzących na pograniczu, z zagadnieniem budowania tożsamości. Tak więc Czytelnik otrzymuje do rąk propozycję w założeniach łączącą „badanie na pograniczach" z „badaniem nad pograniczem" . Propozycję tyleż cieka1 1 Jeśli za takowe uzna się próbę odpowiedzi na pytanie o zależność pomiędzy czynnikami zewnętrz­ nymi — kultura danej grupy/grup — a rozwojem tożsamości jednostki. �254 Rezenzje i noty recenzyjne wą i oryginalną w podejściu, co trudną, ale przy tym dającą impuls do postawienia pytań. A to właśnie świadczyć może o jej atrakcyjności. Przyjrzyjmy się zatem pokrótce, w jakim porządku zostały zaprezentowane argu¬ menty udawadniające tezę, że „istnieje zależność kształtowania się typów ludzi oraz ich osobowości od warunków życia" (s.7), następnie spróbujmy zastanowić się nad najbardziej istotnymi elementami treści, by w ostateczności dokonać krytycznego komentarza. W nim proponuję wyróżnić niewątpliwie mocne „strony" książki, a tak¬ że kwestie, moim zdaniem, warte rozważenia. W tym ostatnim wątku chciałabym odnieść się do dwóch wybranych spraw: badań terenowych i definicji tożsamości — istotnych ze względu na sposób uprawiania etnologii na obszarze „tradycyjnie" przypisanym socjologii. Treść książki zawarta jest w trzech częściach oraz wstępie i podsumowaniu. Ob¬ szerna bibliografia, Aneks, w którym został umieszczony materiał źródłowy, czyli narracje biograficzne oraz zdjęcia fragmentów wsi, gdzie Autorka prowadziła ba¬ dania, dopełniają reszty. Najbardziej rozbudowana część 1. to „serce" tej publika¬ cji — w trzech rozdziałach autorka szczegółowo przedstawia: teorię, metodologię i warsztat (rozdz. 1), następnie terminy, pojęcia i kategorie (rozdz. 2), by przejść do charakterystyki źródeł i metod pracy (rozdz. 3). Zasadniczym wątkiem jest tu wskazanie na teoretyczne zaplecze problematyki pogranicza, interdyscyplinarne, ale i zmierzające do zarysowania miejsca etnologii. W części drugiej najpierw została zamieszczona propozycja spojrzenia na zagadnienie pogranicza z perspektywy kate¬ gorii badawczej (rozdz. 1), a następnie wieloaspektowa charakterystyka wybranych czterech pogranicz: Orawy, Cieszyńskiego, Podlasia, oraz Warmii i Mazur (rozdz. 2). Część tę zamykają dwa rozdziały dotyczące typów społeczności, określonych jako „światy społeczne" (rozdz. 3) i typów rodzin potraktowanych jako środowi¬ ska socjalizujące (rozdz. 4). Ostatnia z części w całości została poświęcona tytuło¬ wym Ludziom pogranicza — w niej ścieżka analizy wiedzie Czytelnika od prób ich typologii (rozdz. 1), przez typy osobowości kulturowych w odniesieniu do typów pogranicza (rozdz. 2), by zakończyć się rodzajem konkluzji wskazującej na zwią¬ zek osobowości kulturowej ze „światem pogranicza" (rozdz. 3). Wstęp wprowadza Czytelnika w ogólne przesłanie i zapowiada jasno tezę (s. 7). Podsumowanie to syn¬ tetyczne przypomnienie głównych wątków analizy. Zarysowana w tych częściach i rozdziałach struktura pracy zdecydowanie wskazuje na wysiłek wyważenia części „teoretycznej" i „empirycznej", jednak wnikliwsza lektura odsłania, że Autorka wie¬ le uwagi poświęca także kwestiom metodologicznym i metodycznym (warsztatowi pracy). Tak więc teoretyczno-metodologiczne podejście Autorki można określić jako próbę połączenia trzech perspektyw badawczych. W przekonaniu Autorki to spojrze¬ nie na to, co o człowieku jako „jednostce społecznej" powiedziała socjologia, psy¬ chologia społeczna oraz co o nim mówi, z punktu widzenia kategorii „osobowości kulturowej", antropologia kulturowa. Autorka przytacza zatem dwie podstawowe w tym względzie teorie: akulturacji i asymilacji — procesów ważnych w formowaniu się „osobowości kulturowej". W obrębie tej pierwszej, przejawiającej się zarówno na poziomie „grupy", jak i w życiu jednostki, ważne dla procesów zachodzących na �Rezenzje i noty recenzyjne 255 pograniczu są: koncepcja zmiany kulturowej, mającej zawsze dynamiczny charak­ ter, oraz „typy procesów akulturacji" (s. 19), reinterpretacji (przyswajanie nowych elementów kulturowych), restrukturyzacji (przebudowy starego „sytemu" w wyniku obecności nowych elementów.) Według Autorki trudno nie wspomnieć w tym miej­ scu o zagadnieniu dystansu kulturowego, istotnego dla interpretacji relacji pomię­ dzy „obcymi" grupami zamieszkującymi pogranicze(a). Autorka słusznie zauważa, że pojęcie dystansu pozwala bowiem wskazać na stosunek „powszechników" (cech wspólnych) do „wyróżników" (cech różnicujących, specyficznych) (s. 19) — a więc zbioru cech świadczących o rodzaju tożsamości danej grupy. Jeśli chodzi o drugą teorię — asymilacji — zostaje podniesiony w niej przede wszystkim aspekt domina¬ cji i wchłaniania jednej grupy przez drugą — silniejszą, także ekonomicznie (s. 21). Przywołanie tych dwóch teorii ma, według Autorki, zasadniczą wymowę: oto bowiem w wyniku określonych warunków „stwarzanych" przez charakter grup będących ze sobą w bezpośredniej styczności (na pograniczu dzieje się to „jakby" intensywniej), następuje wymiana, przekaz treści symbolicznych, świadczących o tożsamości pod¬ miotów interakcji. Pisząc o tym, Autorka pyta równocześnie o miejsce i rolę jed¬ nostki żyjącej na pograniczu i odwołuje się do założeń socjologii interpretatywnej, a zwłaszcza dokonań F. Schutzego, traktującej „osobę jako działający przedmiot i interpretator społeczeństwa" (s. 22). Stąd już tylko krok do przyjętej metody — skoro jednostka — niczym soczew¬ ka skupia w sobie wizje o społeczności (grupie, kulturze), w której żyje, wystarczy prześledzić jej związki ze środowiskiem odciśnięte w kolejnych etapach jej biogra¬ fii, aby stworzyć podstawę do wnioskowania o nim samym i jego wpływie na ludzi (s. 24-26). Realizację tego postulatu zapewnia metoda autobiograficzna (omówienie i komentarz — s. 27-38), nawiązująca do kluczowej dla całości koncepcji „świa­ tów społecznych" Anzelma Straussa (rozwiniętej przez F. Schutzego). Zgodnie z nią życie każdego z nas przebiega jednocześnie w kilku światach, czyli środowiskach, które mają swój jedyny i niepowtarzalny wpływ na naszą osobowość społeczną i kulturową (stąd Autorka wspomina wcześniej o „światach kulturowych" — s. 23). Żyjąc w nich, jednostka podziela wspólne wzorce z innymi członkami „światów". Dzieje się to zarówno na poziomie rodzinnego środowiska, rówieśniczego, zawodo­ wego, itp. (socjalizacja), jak i poprzez proces „filtrowania" (przyswajania — inter¬ nalizacja) przez nią treści nabytych w rezultacie interakcji, a następnie uznanych za własne. Kwestia interakcji wydaje się tu kluczowa — właśnie z perspektywy etno¬ logii — chodzi tu bowiem o kontakt z „kimś znaczącym", a właśnie w najwyższym (choć rozmaicie waloryzowanym przez jednostkę) stopniu jest nim ktoś „odmienny", czyli „obcy". Analizując zatem poszczególne autobiografie „zastane" i „wywołane" na drodze wywiadu narracyjnego ludzi żyjących na pograniczu (pograniczach), moż¬ na uzyskać zbiór wyobrażeń o „światach" tworzących specyfikę danego pogranicza, o czym szerzej informuje Autorka w kolejnych częściach. W drugiej części na uwagę zwraca zabieg prezentacji pogranicz — jak wskazuje Autorka nie mają one równorzędnego charakteru (Warmia i Mazury — określone jako pogranicze historyczne są tym samym „oddzielone" od współczesnych pogra¬ nicz) oraz stanowią nie tylko teren faktycznych kontaktów międzywyznaniowych �256 Rezenzje i noty recenzyjne i międzyetnicznych, ale istnieją także w wymiarze „mentalnym", ze względu na cechę „długiego trwania". Od wielu lat ludność doświadczała wpływu odmiennych wzorców kulturowych (według rozróżnienia Autorki dotyczących identyfikacji naro¬ dowej, etnicznej i regionalnej). Ale to nie wszystko. Czytelnik otrzymując bowiem panoramę stosunków społeczno-kulturowych zmiennych w czasie (dziejących się według określonych, przekazywanych przez środowisko: wzorców kulturowych), jednocześnie ma do czynienia z charakterystyką na wskroś etnograficzną, w której mowa o takich wyznacznikach obszaru (regionu pogranicza) jak strój, budownictwo czy gwary/języki. W rezultacie zostaje zbudowana, z perspektywy nieco „arbitral­ nej", „specyfika" danego pogranicza — element ważny, gdyż według niego następuje w dalszej, trzeciej części, charakterystyka adekwatnych typów społeczności, rodzin i osobowości kulturowych. I tak, w zwieńczeniu powyższych wątków, „osobowości kulturowe" „ujawniają się" za przyczyną, dostrzeganej przez Autorkę, zależności indywidualnego charakte¬ ru jednostki, jej emocjonalnej „sylwetki" od warunków środowiska kulturowego, za każdym razem — na danym pograniczu — odmiennego. Nie wyręczając Czytelnika w przyjemności odkrywania rekonstruowanych biografii, pora zastanowić się nad tym, jakie mocne punkty kryje w sobie zaproponowana w tej książce koncepcja. Najpierw uwaga ogólna — całość ma przemyślaną strukturę, która jest efektem próby interdyscyplinarnego spojrzenia na problematykę pogranicza, a obecność de¬ finicji, to widoczny zamiar służący podkreśleniu, że naukowość wywodu wciąż jest „w modzie". Zwłaszcza w dobie, kiedy w Polsce młodsze pokolenie antropologów kulturowych sprowadza uprawianie antropologii (etnologii?) do uprawiania sztuki. Można te zabiegi niewątpliwie uznać za zaletę, zwłaszcza że jednocześnie Autorka nie unika trudnego pytania o zakres badawczy etnologii. Postępując tak, nie tylko sama po¬ strzega etnologię jako odrębną dyscyplinę o solidnym zapleczu teoretycznym (choćby koncepcja wzorców kulturowych, osobowości kulturowej czy akulturacji), ale usiłu¬ je jednocześnie zakreślić jej rolę w badaniach „nad pograniczem" i „na pograniczu". I tu podąża dwiema ścieżkami: (1) odwołuje się do technik jakościowych (tradycyjnie przypisywanych etnologii), odstępuje od „intuicyjnego" pojmowania „rozmowy i wy¬ wiadu", proponując konkretną metodę autobiograficzną oraz (2) wprowadza pojęcia (wzorzec i osobowość kulturowa) wpisane w tradycję uprawiania dyscypliny, nie zapo¬ minając także o społeczności o cechach kultury tradycyjnej, która zdaje się tu kojarzyć z lokalną. Tak więc z jednej strony Autorka proponuje spojrzenie na grupę poprzez jej poszczególnych przedstawicieli (etnolog zawsze ma do czynienia z pojedynczymi ludźmi), a z drugiej stara się udowodnić, że taka „procedura" pozwala wnioskować o grupie/społeczności, na podstawie naszego podejścia podmiotowego. Powyższe wątki pozwalają dostrzec i inną mocną stronę tej publikacji. Nie zaist¬ niałaby ona w tej postaci, gdyby nie fakt podjęcia przez Autorkę badań terenowych. Podąża ona konsekwentnie ścieżką badacza, dla którego kontakt z ludźmi pozostaje jednocześnie i żywą konsekwencją jego osobowości, i zarazem imperatywem po¬ znawczym — wprost warunkiem uprawiania dyscypliny. Z tym aspektem wiąże się bezpośrednio kwestia metody. Chodzi tu głównie o wywiad narracyjny (poza nim, w obrębie tej metody, Autorka korzysta z pamiętników). Technika ta, raczej rzad- �Rezenzje i noty recenzyjne 257 ko stosowana przez polskich etnologów (wyjątkiem jest praca Iwony Kabzińskiej, Wśród „kościelnych Polaków", Warszawa 1999), nie jest najłatwiejsza w realizacji. Do czego można sprowadzić jej „istotę"? Przede wszystkim do wysłuchania roz¬ mówcy. Proste? Niekoniecznie. Cały bowiem wysiłek badacza nakierowany być musi na umiejętne wyważenie proporcji pomiędzy tym, co rozmówca uznaje za waż¬ ne, a tym, co jest istotne z punktu widzenia problemu badawczego. Wiąże się z tym znacząca, ale nie jedyna cecha badacza, mianowicie, zdolność kierowania rozmową, a raczej monologiem tak, aby „ja" rozmówcy miało „własną przestrzeń", w której rozwijać się będzie jego narracja o życiu. To oczywiście sprowadza „ja" badacza na drugi plan, co przychodzi trudno zwłaszcza osobom mniej doświadczonym, nie tylko gorzej radzącym sobie z „ciszą" w czasie rozmowy, ale zadającym zbyt wiele pytań „naraz", jakby pod wpływem chwili. Natomiast, sądząc po zaprezentowanym materiale empirycznym, Autorce udało się zachować „ciekawość dla tematu", jedno¬ cześnie samej pozostając „jakby w ukryciu". O skuteczności metody decydują w pierwszej mierze dwie sprawy. Z całą pew¬ nością dobrze jest, kiedy problem wymusza u badacza pytanie o adekwatność za¬ stosowanego do jego rozwiązania narzędzia badawczego. Poza tym, w przypadku badań etnologicznych, wiąże się to nieodłącznie z tym, jaką definicję kultury przyj¬ mie badacz. Jak wskazują na to publikacje autorstwa polskich etnologów dotyczące problematyki pogranicza, nie zawsze podejmują oni próbę w zakresie zdefiniowania kultury, zaś kwestia zastosowania technik badawczych (chodzi tu o metody jakościo¬ we: wywiad kwestionariuszowy (pogłębiony), rozmowy i obserwacja uczestnicząca zwykle traktowane są ogólnikowo. W przypadku książki A. Szyfer, Czytelnik ma do czynienia z próbą wyjścia poza te „ramy". Autorka nie tylko formułuje postulat przy¬ jęcia konsekwentnej postawy metodologicznej i stara się wyłuszczyć, na czym pole¬ ga stosowana przez nią metoda, ale przyjmuje także, iż kultura to przede wszystkim sfera symboliczna, zbiór znaczeń, istotnych i różnych dla poszczególnych grup. Co więcej, można przyjąć, że Autorka ma na myśli „wyobrażenia" jako główny przejaw tej sfery. W związku z tym wydaje się, że sięgnięcie po wywiad narracyjny, to sposób na to, aby je „wydobyć". Uzyskany obraz kultury (kultur) na pograniczach jest zatem interpretacją wielu opowiadań o życiu jednostek. Z ich wyobrażeń o relacji z innymi ludźmi, przynależącymi do innych grup etnicznych, wyznaniowych, Autorka wnio¬ skuje o tym, co charakterystyczne dla danego obszaru i jednocześnie dokonuje „typo¬ logii" określonych postaw, przyjmując, że warunki (zwykle traumatyczne) powodują u ludzi albo postawy aktywne i otwarte, albo zamknięte „trwające". Sumując — ba¬ dania terenowe, jak i metoda (choć zapożyczona od socjologii), w dużej mierze służą Autorce (poza udowodnieniem tezy) w określeniu własnej „tożsamości" badawczej, nie tylko w odniesieniu do dyscypliny, ale także indywidualnej. Jednocześnie więc, skoro pojawia się dosyć wyrazista propozycja badawcza, z metodologicznym „kręgosłupem", dobrze jest, aby otwierała ona także pole do dyskusji. W książce wyraźnie zarysowuje się połączenie zagadnienia „pogranicza" jako obszaru kontaktu w kategorii „wielokulturowości", z problemem kształtowania tożsamości jednostek i grup. W związku z tym proponuję rozważenie następujących kwestii: jak koncepcja badań terenowych, przyjęta dla potrzeb wykazania słuszności �258 Rezenzje i noty recenzyjne tezy, pozwala odsłonić dynamikę procesów przebiegających na pograniczu (ważną z perspektywy koncepcji „typów" kulturowych i „światów") oraz jak Autorka przed¬ stawia zagadnienie tożsamości, zwłaszcza „kulturowej". Chodzi zatem o kwestie istotne ze względu na sposób uprawiania etnologii w obszarze „tradycyjnie" przypi¬ sanym socjologii. Najpierw raz jeszcze wątek badań terenowych, a dokładniej jakże ważnej właśnie w badaniach etnologicznych, kwestii statusu badacza w społeczno¬ ści/rzeczywistości, którą poznaje. Wspomniana wcześniej umiejętność „schowania" własnego „ja" to nie tylko kwestia „techniczna", ale coś więcej. Autorka właśnie w ten sposób zdaje się postrzegać swoje miejsce w badanej społeczności, w gruncie rzeczy „obcej" w stosunku do niej. Mając na uwadze fakt, że Autorce bliskie jest stanowisko interakcjonizmu symbolicznego, niezmiernie ciekawie rysuje się zagad¬ nienie relacji samej osoby badacza i tych, których spotyka on na swojej ścieżce. In¬ spirująco zatem brzmi pole zarysowane przez zastosowanie tego podejścia badaw¬ czego w zrozumieniu osobowości kulturowej pogranicz. Warto więc, odpowiedź zawierzając dociekliwości Czytelnika, postawić pytanie o wpływ osoby badacza na ludzi, z którymi przebywa w czasie badań. Jak ów wpływ, wszak badacz dla bada¬ nego jest zawsze „kimś znaczącym", kształtuje kontakt? (Nie wolno zapominać, że w konsekwencji tego spotkania uzyskiwany jest „wywiad narracyjny"). I wreszcie, jak poprzez ową interakcję (osoby badacza i respondentów), można by interpreto¬ wać procesy zachodzące na pograniczu, które „jako takie" z definicji, charakteryzują się kontaktem „obcych" sobie elementów etnicznych itp. Właśnie w owym kadrze „obcości" należałoby umieścić badacza. Dlaczego? Otóż głównie dlatego, że jako osoba pozostaje on „ciekawym" tego, co dla mieszkańców pogranicza mieści się z jednej strony w sferze „oczywistej" praktyki (zachowania), z drugiej w obszarze indywidualnej wizji świata, zapamiętanej i w sumie jakoś „wyobrażonej" (wiele wspomnień z czasem nabiera „innego koloru emocjonalnego"). Tak więc obcość badacza jest „nie-do-uniknięcia": prośba o przeprowadzenie określonej rozmowy czy też o odpowiedzenie na pytania budują „naskórkowe" więzi — zdecydowanie zatem inne, niż te, w których na co dzień partycypował, czy wciąż tkwi rozmów¬ ca dzielący życiową przestrzeń z osobami z obcych kultur czy też grup. A jeśli już mowa o „dzieleniu przestrzeni", to w tym miejscu trudno nie poddać refleksji fakt, czy zastosowana przez Autorkę metoda jest zaiste najbardziej właściwą w badaniu problematyki pogranicza? W odpowiedzi zaproponuję nie tyle rozstrzygnięcie kwe¬ stii, ile zwrócenie uwagi na jeden fakt. Punktem wyjścia byłoby zastanowienie się, w jakim zakresie słuszne założenie (dosyć ogólne) o wpływie kontekstu kulturowego na kształtowanie osobowości można wykazać na przykładzie autobiografii. Autobiografia pozyskana w wywiadzie narracyjnym oddaje statyczne zachowa­ nie rozmówcy, skierowane ku refleksji i wypowiedzi. Tymczasem w badaniu relacji, także na pograniczu, które mogą mieć wpływ na ukształtowanie „osobowości kul¬ turowych" ważne będą, jak myślę, także zachowania (działania — interakcje). One bowiem budują w pierwszym rzędzie to, co etnologia określa mianem „zachowań nawykowych", skądinąd ważnych dla tożsamości (kulturowej). Tak więc, autobio¬ grafia, pozwala odsłonić jedynie fragment, warstwę deklaratywną zachowań, która nie wyczerpuje „przestrzeni nawyku kulturowego". �Rezenzje i noty recenzyjne 259 I wreszcie kwestia bezpośrednio nawiązująca do ostatniej uwagi — definicja toż¬ samości kulturowej. Po lekturze książki można odnieść wrażenie, że Autorka chociaż zdaje się dostrzegać fakt, że tożsamość kulturowa budowana jest na drodze transmisji międzypokoleniowej, a zatem także w sferze nawyku, jednocześnie jakby to pomija w toku dalszych rozważań. Znajdujemy w nich natomiast stwierdzenia sugerujące, że tożsamość kulturowa to nie tyle kwestia „dziedziczenia wzorców", ale ich „świa¬ domy wybór" dokonywany przez jednostki. Najlepiej przejawia się on w podtrzy¬ mywaniu przez nie zewnętrznych cech „regionalnych" takich jak ubiór, strój czy język — świadomie traktowanych jako cechy wyróżniające grupę. Poza tym ów wy¬ bór istnieje także w wymiarze deklaratywnym. W tym względzie pojawia się wąt¬ pliwość: czy tożsamość grup na pograniczu kształtuje się wyłącznie w kategoriach „świadomych wyborów", czy jednak (a może także) w warstwie nieuświadamianej (obecnej nie tylko w społecznościach „lokalnych" czy też o cechach tradycyjnych)? Odpowiedź nie jest tu moim celem, ale trudno mi nie zadać jeszcze jednego pytania — o metodę jakościową. Czy nie byłoby słuszne przyjrzeć się zaletom płynącym z obserwacji uczestni¬ czącej prowadzonej w czasie długiego przebywania z grupą? Pozwala ona dotrzeć nie tylko do warstwy deklaratywnej i wyobrażeniowej, ale i nawykowej grupy. Tym samym etnolog może stać się „swoistą konkurencją" dla socjologów, którzy nie tyle nie prowadzą obserwacji uczestniczącej, ile korzystają z niej w inny sposób — bez świadomie utrzymywanego statusu „obcego". Pora na konkluzję. Ludzie pogranicza to nie tylko pozycja wskazana dla wszystkich, którym bliska jest problematyka „pogranicza", ale także dla tych, którzy doceniają uroki faktografii ludzkim życiem zapisanej. Agnieszka Chwieduk Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globa­ lizacji, przeł. A. C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red Horse, Lublin 2006, ss. 271. Franklin Foer, dziennikarz, felietonista i — jak sam siebie określa w pierw¬ szym zdaniu książki — fan futbolu, dokonał próby opisu gry w piłkę nożną jako swego rodzaju fenomenu kulturowego. Książka, choć wyraźnie popularnonauko¬ wa, może stanowić nie lada pożywkę dla etnologa współczesności i to właściwie z kilku zasadniczych powodów. Po pierwsze, dotyka zagadnień kultury rozpatry¬ wanej z perspektywy globalnej i lokalnej. Po drugie, globalizacja jako swoisty proces przepływu znaczeń, dyfuzji symboli czy w końcu niespotykanej dotąd mi¬ gracji ludzi opisany zostaje przez pryzmat kultur lokalnych. Wreszcie, po trzecie, Autor niczym wprawny antropolog udaje się w teren do Serbii, Wielkiej Bryta¬ nii, Austrii, Brazylii, Włoch, Iranu i na Ukrainę, po to, aby śledzić przejawy glo¬ balizacji i glokalizacji dokonującej się za sprawą dzisiejszego futbolu. Foer wy¬ chodzi właściwie z założenia, że sens globalizacji najlepiej można zilustrować �260 Rezenzje i noty recenzyjne w oparciu o konteksty lokalne i konkretne międzyludzkie zachowania. Podejście takie jest zgodne z przyjętym sądem, że globalizacja doświadczana jest różnie w rozmaitych miejscach naszego globu, a codzienne relacje między ludźmi dziejące się „tu i teraz" oswajają j ą i na swój sposób neutralizują. Codzienność stała się party¬ cypacją w globalnej sieci, w której uwikłane jest nasze dzisiejsze „bytowanie". Nie­ prawdopodobna teoria globalizacji, którą głosi Foer, pisana jest z punktu widzenia partykularyzmu kultur i jednocześnie ich wzajemnego „otwarcia" na siebie. Dwa wymiary współczesnej kultury — globalny i lokalny, niczym ze strukturalistycznej koncepcji Claude'a Lévi-Straussa, w której binarność stanowi nieodzowny element każdej kultury, pozostają w permanentnej relacji ze sobą. Chociaż futbol to „nie to samo co buddyzm" (pewnie i Lévi-Strauss byłby podobnego zdania), to nierzadko jednak budzi „głębsze emocje niż religia i jest równie istotnym wątkiem tkanki społecznej" (s. 8-9). Celem wielu badań antropologicznych wciąż pozostaje przecież tematyka „marginalna", „błaha" i „niezauważalna". Marginalność futbolu jest jednak pozorna — dla Basków kibicowanie klubom Athletic Bilbao i Real So¬ ciedad było jedyną możliwością manifestowania na forum własnej dumy narodowej, rywalizacja drużyn Celtic i Rangers to nieustanna walka o reformację protestancką, dla dyktatorów wojskowych sprawujących władzę w Brazylii zwycięstwa narodo¬ wej drużyny utożsamiane były z ożywieniem gospodarczym tego kraju w latach sie¬ demdziesiątych XX wieku, stadion Camp Nou był dla Katalończyków bohaterskim ośrodkiem oporu przeciwko dyktaturze Franco. Przykładów tego typu w książce Foera odnaleźć można wiele. W ten sposób futbol staje się jeszcze jednym rodza¬ jem doświadczenia — stylem życia charakterystycznym dla wielu grup społecznych, którym przyszło partycypować w kulturowych sprzecznościach: pomiędzy triumfem kapitalizmu a zbiorowym przyzwoleniem na korupcję, ideami demokracji i libera¬ lizmu a fundamentalizmem religijnym i nacjonalizmami, bogactwem a ubóstwem i zbiorowym wykluczeniem, tragizmem ludzkich losów oraz masową zabawą. Na książkę składa się aż dziesięć rozdziałów. Każdy z nich spogląda na piłkę nożną z innej perspektywy, można by rzec opisuje j ą w odmiennych kontekstach kulturowo-społecznych, narodowych i regionalnych. Każdy z tych rozdziałów wytycza także trasę i etnograficzny obszar dociekań, który fizycznie i intelektualnie przebył Autor, a wraz z nim również i Czytelnik. Miejsc, do których dotarł osobiście Foer, jest wiele. Nie może być przecież inaczej, skoro globalizacja to proces rozciągnięty na nieograniczonej przestrzeni geograficznej i kulturowej. Mógłbym w tym miejscu zaryzykować stwierdzenie, że Foer proponuje nam rodzaj „etnograficznej metody terenowej", za pomocą której należy analizować globalizację. „Metoda" ta kładzie nacisk na perspektywę lokalną w badaniach nad współczesnymi zjawiskami kulturo¬ wymi. Globalizacja zostaje zredukowana do poziomu „lokalizacji". Ta strategia ba¬ dawcza jest próbą zmierzenia się z homogenizującymi i heterogenizującymi cechami świadczącymi o jej niebywałej wewnętrznej złożoności. W tym podejściu znajduję analogię do stanowiska Michaela Hardta i Antonia Negri, którzy globalizacji nie ro­ zumieją w kategoriach społecznej, politycznej czy ekonomicznej homogenizacji, lecz jako pewien porządek produkcji tożsamości i różnicy (patrz: M. Hardt, A. Negri, Im­ perium, przeł. S. Ślusarski, A. Kołbaniuk, Warszawa 2005, s. 61). Sam Autor jednak �Rezenzje i noty recenzyjne 261 chętnie polemizuje z Thomasem Friedmanem (jest on autorem znanej książki: Lexus i drzewko oliwne, przeł. T. Hornowski, Poznań 2006), który między innymi nakreślił napięcia pomiędzy lokalnymi obszarami a unifikującymi je procesami zachodzącymi na odległość. Powołuje się on również na innych obserwatorów życia społecznego, jak chociażby Naomi Klein (s. 107) czy Teodora Adorno (s. 255). Foer stawia także pytania, na które nie można dać dzisiaj jednoznacznej od¬ powiedzi: „W trakcie moich podróży starałem się wykorzystać strategie futbo¬ lu oraz środowiska kibiców i graczy do analizy procesów budowania tożsamości w epoce globalizacji. Czy przyjmą nowe globalne tożsamości? Czy przestaną myśleć 0 sobie jako o Anglikach czy Brazylijczykach, a zaczną określać się mianem oby¬ wateli Europy czy Ameryki Południowej? Czy też nowe tożsamości okażą się bez znaczenia ze względu na płytkie zakorzenienie w historii? Czy nastąpi powrót do tożsamości opartych na religii lub przynależności plemiennej?" (s. 9-10). Tak posta¬ wione pytania nie mogą dziwić antropologów zajmujących się opisem stanu dzisiej¬ szej kultury. Immanentną cechą współczesności jest bowiem jednoczesne współwystępowanie cech stricte etnicznych czy narodowych z elementami wytworzonymi na gruncie kultury konsumpcyjnej czy popularnej. Na tym też tle tożsamości uzyskują status hybrydyczny, a wyznaczniki etniczne lub narodowe włączone zostają w ob¬ ręb popularnych znaczeń, reklam, mediów. Tożsamości narodowa i etniczna stają się „pop-tożsamościami". Każdy z rozdziałów książki stanowi osobną opowieść, ale wszystkie złożone razem stanowią o jej przemyślanej strukturze. Rozdział otwierający rozważania na temat futbolu poświęcony został Serbii. Serbska piłka nożna, analogicznie jak inne dziedziny życia społecznego, uwikłana została w tarcia pomiędzy różnymi nacjonali¬ zmami występującymi od wielu lat na Bałkanach, stereotypami etnicznymi i w końcu wojnami. Niegdysiejsi fanatyczni kibice zaczęli zasilać szeregi armii wojskowych, a stadionowe chuligaństwo uzyskało aprobatę wojskowych przywódców. Następny rozdział opisuje rywalizację drużyn Celtic i Rangers. Ich współzawodnictwo jest w zasadzie przeniesieniem historycznych animozji pomiędzy protestantami a kato¬ likami, które mają miejsce w Szkocji. Rywalizacja Celticu i Rangersów ma w za¬ sadniczej mierze podtekst religijny, ponieważ kibice Celticu utożsamiają się z wiarą katolicką, a Rangersi z protestancką. Jak ujął to Autor książki, kluby te mimo rzeczy¬ wistych partykularyzmów „chcą przekształcić się w międzynarodowe jednostki ka¬ pitalizmu i konglomeraty rozrywki. Rozumieją, że nie mogą być tylko adwersarzami w kilkusetletniej wojnie religijnej" (s. 45). Efektem tego rozumienia stał się swobod¬ ny „przepływ" piłkarzy różnych wyznań i narodowości. „Pod koniec lat dziewięć¬ dziesiątych Glasgow Rangers zatrudnił niemal tylu piłkarzy katolickich co Celtic. W drużynie grają zawodnicy z Gruzji, Argentyny, Niemiec, Szwecji, Portugalii i Ho­ landii; najlepsi, jakich można kupić za pieniądze" (s. 46) — dodaje Foer. Mimo takich globalnych dążeń równolegle funkcjonuje nurt „tradycyjny" — wśród zwolenników Rangersów nadal popularne są pomarańczowe koszulki, odtwarzane są antykatolickie piosenki, a oba kluby na swój sposób pielęgnują nienawiść na tle etnicznym. Na tych przykładach widać wyraźnie, że kultury ulegają cyrkulacji, wzajemnie mieszają się 1 hybrydyzują. Następny rozdział, zatytułowany Jak futbol wyjaśnia kwestię ży- �262 Rezenzje i noty recenzyjne dowską, przenosi nas w świat żydowskich gwiazd piłki nożnej i klubów piłkarskich o proweniencji żydowskiej. Tutaj także Autor odwołał się do przesłanek kulturo¬ wych — nacjonalizmów węgierskich, austriackich czy niemieckich, Holokaustu, idei judaizmu, roli stereotypów, antysemityzmu dawnego i obecnego. W kolejnych rozdziałach Foer uzasadnia zachowania sentymentalnych chuliganów Chelsea, ob¬ naża mechanizmy brazylijskiego futbolu, który nie bez przyczyny traktować moż¬ na w kategoriach wiary i religijności, relacjonuje pojawienie się „ery globalizacji" w Europie Wschodniej na przykładzie klubu ze Lwowa, eksponuje rolę i status no¬ wych oligarchów kierujących europejskimi drużynami piłkarskimi, podkreśla wiarę w kosmopolityzm i kulturę narodową, za przykład czego można wziąć postawy kibi¬ ców Barcelony, i w końcu analizuje rolę i miejsce futbolu w kulturze islamskiej oraz amerykańskiej kulturze popularnej. Książka Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza­ cji, jest znaczącym głosem w dyskusji na temat globalizacji i lokalności. Kultura, w której przyszło nam żyć, jest w pewnym stopniu paradoksalna, to znaczy ciągle istnieją społeczności zorganizowane jako struktury polityczne, odseparowane wyraź¬ nymi granicami, na które permanentnie oddziałują procesy trans-graniczne. Coraz częściej na użytek tego wprowadza się termin „glokalizacji", który łączy obydwie perspektywy. Obecnie wiele form kulturowych, ruchów społecznych czy instytucji ulega dyfuzji. Ważnym wnioskiem końcowym, który wypływa po lekturze Franklina Foera, to fakt, że globalizacja stanowi bodziec intensyfikacji kulturowego partyku­ laryzmu. Świat jest dziś zlokalizowany w nieco innej formie niż kiedyś — w domo¬ wym zaciszu za pomocą telewizji satelitarnej oglądamy wydarzenia dziejące się na innym kontynencie, a za sprawą monitora komputera i Internetu mamy możliwość uczestniczenia w ponadnarodowej wspólnocie komunikacyjnej. Obok świadomości regionalnej funkcjonuje z powodzeniem świadomość globalna — „Kiedy poszedłem na Stamford Bridge, żeby obejrzeć mecz, towarzyszyli mi: Amerykanin, bankier in­ westycyjny, i jego latynoska dziewczyna" (s. 107), „Pele stał się idealnym symbolem postmodernizmu, marką wspieraną przez międzynarodowe korporacje" (s. 137), „Po­ wiedzieli (ukraińskim — A.P.) kibicom, że chcą, żeby ich drużyny zajęły poczesne miejsca wśród największych klubów: z Hiszpanii, Włoch i Anglii. Żeby wykonać tak herkulesowe zadanie, musieli naśladować strategie tychże klubów. Jedno zwłaszcza przykuło ich uwagę: przewaga czarnych twarzy" (s. 155-156), „Można kochać włas¬ ny kraj, nawet uważać go za lepszy od innych, bez chęci podporządkowania sobie innych grup czy krajów albo zamykania się na wszystko, co zagraniczne. I nie jest to teoria. To duch Barcy" (s. 214). Te przykładowe tylko wyrażenia świadczą o for­ mowaniu się świadomości globalnej. Niezależnie od naszej narodowości, wyznania czy wieku możemy stać się kibicami Juventusu, Realu Madryt czy Ajaxu Amster¬ dam. Świadomość globalna stała się istotnym budulcem dla formowania rozmaitych ruchów społecznych, nie tylko wywodzących się z obszaru sportu, jak chociażby ruchów antyglobalistycznych czy ekologicznych. Sport, a tym samym futbol, jedynie wpisują się w tę tendencję. Tym samym stwierdzenie użyte w książce Foera, że futbol to więcej niż gra, musimy przyjąć za oczywiste i prawdziwe. Adam Pomieciński �Rezenzje i noty recenzyjne 263 Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej, red. Aldona J a w ł o w s k a , Marian K e m p n y, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005. Zbiór artykułów pod redakcją Aldony Jawłowskiej oraz Mariana Kempnego omawiający konsumpcję jako jeden z wymiarów globalizacji kulturowej, to pra¬ ca niezwykle interesująca przede wszystkim z tego powodu, iż przedstawia wiele perspektyw obieranych przy analizach tego zjawiska kulturowego. Dotychczas na polskim rynku księgarskim ukazało się już dość dużo pozycji przedstawiających tę dziedzinę, ale niewiele z nich prezentowało tak różne sposoby konceptualizowania i wartościowania kultury konsumpcyjnej. H. Jawłowska i M. Kempny zebrali wy¬ starczająco wiele tekstów (aż 18) różnego autorstwa, aby czytelnik po zapoznaniu się z lekturą miał pogląd na to, na jak wiele sposobów można badać konsumpcję i jak różne wnioski wyciągać. Niniejsza pozycja w części jest pokłosiem spotkań sekcji o nazwie „Antropo¬ logia konsumpcji — Polska i świat w dobie globalizacji kultury", zorganizowanej podczas XII Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego w Poznaniu (niektóre wystą¬ pienia nie zostały uwzględnione w publikacji, a inne uzupełniono). Książkę otwiera Wprowadzenie M. Kempnego pod znaczącym podtytułem: Konsumpcja wyzwaniem dla socjologii współczesnej. Autor wyraźnie podkreśla, że socjologia, i inne nauki humanistyczne nie powinny unikać problemu konsumpcji, lecz poddawać to niezwy¬ kle dynamiczne zjawisko intensywnej analizie. Konsumpcję należy doceniać jako zagadnienie badawcze przede wszystkim z tego powodu, że jest ona jednym z pod¬ stawowych motorów rozwijających dzisiejszy kapitalizm oraz elementem wpływają¬ cym na strukturę współczesnego społeczeństwa. Na tym polu doszło do odejścia od produkcji jako czynnika dynamizującego gospodarkę, na rzecz właśnie konsumpcji. Mówi się nawet o dzisiejszych społeczeństwach jako o postprzemysłowych, dla któ¬ rych zasadnicze są wartości postmaterialne (ponieważ obecnie konsumujemy raczej znaki, a nie zaś produkty). M. Kempny zwraca także uwagę na fakt, który zwłaszcza w obiegowych opiniach bywa mało popularny, iż globalizacja, a także konsumpcja mają istotny wpływ nie tylko na ujednolicanie pewnych wzorów, idei, postaw itp., ale także stymulują różnicowanie stylów życia, wpływają na charakter indywidualnej tożsamości, są, jak przypomina za Ulrichem Beckiem, „biograficznym rozwiązaniem dla sprzeczności systemowych". Autor stwierdza, że taka perspektywa wymaga rewi¬ zji dominujących nadal poglądów (obecnych także w tej książce), iż konsumpcja to działalność pasywna, zatomizowana i prywatna. Książka została podzielona na cztery części tematyczne. Pierwsza otwarta została esejem Zygmunta Baumana Konsumując życie, który stał się też źródłem inspira¬ cji dla pozostałych tekstów tej części. Z. Bauman m.in. prezentuje ciekawy pogląd, iż dzisiejszy konsumeryzm (właściwy dla płynnej nowoczesności) zdominowany jest przez „zachciankę" (już ze swej natury ulotną, kapryśną, a przede wszystkim niezaspokojoną). To właśnie zachcianka jest gwarantem stabilności systemu gospo¬ darczego opartego o konsumpcję, bowiem, podczas gdy tak wiele elementów jest zmiennych — przedmioty, wybory, charakter doświadczeń, styl życia, mody etc. — to okazuje się, że zmienność konsumenckiej zachcianki jest być może jedynym sta- �264 Rezenzje i noty recenzyjne bilnym punktem oparcia. Producent wszak wie, że konsumencka zachcianka wkrótce radykalnie się zmieni i na tę zmianę musi być przygotowana i jedna, i druga strona. W tym układzie brak stabilności jest właśnie najbardziej stały. Uwagi Z. Baumana przemawiają do wyobraźni, przykłady zmienności i ulotności różnorakich zjawisk kulturowych obserwujemy na co dzień we własnym życiu, jed¬ nak polemizując z tym socjologiem, trzeba powiedzieć, iż istnieje szereg względ¬ nie stabilnych elementów, którym daleko do baumanowskiej płynności — zaznaja¬ miani jesteśmy z nimi w trakcie naszej akulturacji (dzięki niej m.in. wiemy, jakiego zachowania oczekiwać od innych ludzi, znamy obowiązujące normy społeczne, wartości preferowane w różnych grupach, dopełniamy „obowiązków" związanych z pewnymi zwyczajami). Tym niemniej przyznać należy autorowi, że niezwykła zmienność konsumencka stała się nowym, stałym elementem, który współtworzy poczucie tożsamości współczesnego człowieka, obok takich tradycyjnych wartości jak np. pochodzenie narodowe i etniczne, religia, rodzina, bagaż tradycji. Autorki, których teksty także zawarte zostały w tej części (Magdalena Matysek i Aldona Ja¬ włowska) przywołują tę zasadniczą tezę i nawiązują do myśli Z. Baumana, wyrażonej zresztą nie tylko w przywołanym artykule, ale w wielu wcześniej opublikowanych przez niego pracach. A. Jawłowska przypomina o ważnym twierdzeniu, że skoro to konsument kształtuje rynek, to oferta dostosowując się do jego oczekiwań, staje się coraz bardziej zindywidualizowana i pomaga w kreacji tożsamości konsumentów. A zatem procesy konsumenckie są nie tylko uprzedmiotawiające (dawniej domino¬ wał taki pogląd, np. u przedstawicieli szkoły frankfurckiej), ale także upodmiotawiające. Autorce nie jest jednak obca obawa, że obserwowane zmiany społeczne i go¬ spodarcze prowadzą do utowarowienia samego człowieka, dlatego poszukuje jeszcze innych przykładów, dowodzących, że konsumenta nie należy postrzegać jako obiektu oddziaływań niezależnych od niego procesów. Wspomina dlatego o działalności róż¬ nych grup antykonsumenckich, która jest sposobem na wyrwanie się z uniwersum zdominowanego przez rynek i towar. Część druga Konsumpcji... zawiera artykuły omawiające najważniejsze, wręcz konstytutywne cechy tego zjawiska, czyli, jak wymieniono we Wprowadzeniu, efemeryczność, estetyzację, sensualizm, niejasność kryteriów wyboru i określania tożsa¬ mości (s. 12). Nie ma tu miejsca na szczegółowe przedstawianie twierdzeń poszcze¬ gólnych autorów książki, dlatego pozwolę sobie zwrócić uwagę tylko na niektóre z nich, które wydały mi się szczególnie celne albo takie, w których autor zawarł do¬ brą syntezę interesującej go problematyki. Warto zwrócić uwagę na tekst Wojciecha J. Burszty, który porównał współczesną konsumpcję do kiczu. Upraszczając, można napisać, że autor założył, iż skoro żyjemy w metakulturze nowości, gdzie wszelkie piękno jest krótkotrwałe, ulotne, nie ma jasnych kryteriów dla piękna (a konsumpcja jest zjawiskiem w dużej mierze estetycznym, gdzie i piękno i brzydota odgrywają bardzo ważną rolę), to wobec tego mamy do czynienia z kulturą kiczu (dla którego ważniejszy jest krótkotrwały, ekstatyczny zachwyt, a nie trwałe piękno). Interesują¬ cy jest tekst Alberta Jawłowskiego, który zinterpretował widowiska piłkarskie jako swego rodzaju karnawałowe święto i wskazał na towarzyszącą im charakterystyczną dlań konsumpcję jako czynnik bardzo silnie integrujący grupy i służący ich wzajemnej �Rezenzje i noty recenzyjne 265 i wewnętrznej komunikacji (sposób ubierania się, popularne gadżety, atrybuty kibi¬ ca etc.). Kolejna część książki traktuje o następstwach „rewolucji konsumenckiej", które wpływają na przekształcenia w poszczególnych wymiarach kultury (np. w specy¬ ficznym „świecie" dzieci albo kobiet) i wywołujące działania o charakterze antykonsumenckim. W tym miejscu można zauważyć, że zastosowany podział książki jest dość arbitralny i nie zawsze adekwatny, ponieważ np. teksty odnoszące się do treści, które mają się znajdować w części trzeciej, można znaleźć w innych częściach (np. 0 alternatywnych ruchach konsumenckich pisze wcześniej A. Jawłowska, tu zaś tę problematykę porusza tylko jeden tekst Katarzyny Kolbowskiej o capoeirze — sztu¬ ce walki i grupach się nią zajmujących; charakter nowych wzorów konsumpcji oma¬ wia także artykuł A. Jawłowskiego o piłce nożnej). Na uwagę zasługuje artykuł Małgorzaty Boguni-Borowskiej, która zaintereso¬ wała się miejscem dziecka w kulturze konsumpcyjnej. Jest ona zaniepokojona tym, iż pod wpływem konsumpcji dochodzi do infantylizacji kultury, a także do infantylizacji dorosłych i adolescencji dzieci. Zadaniem autorki „świat" dorosłych za¬ czął adaptować cechy, które do tej pory zarezerwowane były dla „świata" dzieci; są to: „zabawa, reagowanie pod wpływem impulsu, niestabilność emocjonalna (...), nieodpowiedzialność, brak trwałych relacji międzyludzkich, krótkoterminowość, zmienność, płynność, koncentracja na własnych potrzebach, przekraczanie granic 1 rozmaitych zakazów" (s. 159). Z drugiej strony dziecko stało się pełnoprawnym konsumentem, który od najwcześniejszych lat szkolnych zna ofertę konsumencką. Wiele dziedzin kultury konsumpcyjnej jest mu dużo lepiej znanych niż rodzicom, a zatem, mimo że samo nie zarabia, to właśnie do niego bywa kierowana oferta. Traktowane jest jak ekspert, ale także straciło swój dawny bajkowy świat zabawy, bowiem, jak wskazuje M. Bogunia-Borowska, wiele z nowych rozrywek popkulturowych (teleturnieje, filmy, konkursy) kształtuje w dzieciach znajomość całkiem „dorosłych" umiejętności rywalizacji, zdobywania nowych rzeczy, konkurencyj¬ ności. W ten sposób dzieci bawią się w dorosłych, a ich zabawa przestaje być za¬ bawą, jej celem jest zadowolenie ambicji dorosłych, nie są to działania kreatywne, ale naśladowcze, preferowana samodzielność i indywidualizm mogą prowadzić do wyobcowania i samotności itp. Tekst ten jest bogaty w celne spostrzeżenia, stanowi on istotny wkład w dyskusję nad charakterem dziecięcego świata i sposobu dobrego wychowania dzieci. Za mało przekonujący uważam tekst Adama Niteckiego, który w moim odczu¬ ciu mocno upraszcza zagadnienia związane z konsumpcją. Pisze on między inny¬ mi, że w społeczeństwie konsumpcji takie wartości, jak np. solidarność, wspólnota, wzajemne zainteresowanie tracą na znaczeniu (że nie jest to prawdą pokazują nawet wspomniane wyżej artykuły o piłce nożnej, czy capoeirze; te popularne już od dawna zjawiska sąjeszcze dodatkowo wzmacniane właśnie za pomocą masowej konsumpcji określonych przedmiotów i doświadczeń). Autor analizuje treść miesięcznika „Clau¬ dia" i spostrzega, że tematyka, która się w nim pojawia, dotyczy przede wszystkim różnego rodzaju towarów i usług związanych z modą, domem, ciałem, ogrodem, mo¬ toryzacją, zdrowiem itp. Często obok nich zamieszczona zostaje marka produktu lub �266 Rezenzje i noty recenzyjne nazwa usługodawcy oraz cena. W piśmie sporadycznie lub w ogóle nie pojawiają się zagadnienia związane z polityką, finansami, prawem, dziedzinami tzw. kultury wyższej, religią, rozterkami etycznymi. H. Nitecki błędnie, w moim przekonaniu, zakłada, że skoro „Claudia" ma bardzo wysoki nakład i najwyższą sprzedaż wśród miesięczników (dane te dotyczą wybranego przez autora okresu, czyli od stycz¬ nia do czerwca 2002 r.), to „kształtuje wizję świata setek tysięcy polskich kobiet" i „pokazuje to, czego oczekują kobiety" (s. 199). Niewłaściwe jest założenie, że to, co rynek proponuje klientowi, nawet jeśli znajduje się to w piśmie przez niego zakupio­ nym, jest bezkrytycznie i automatycznie akceptowane. Kobiety nie kształtują swojej wizji świata wyłącznie na podstawie treści wyłożonych w „Claudii" — korzystają również z innych mediów, które mają bardzo różny charakter — od rozrywkowych (jak „Claudia"), po bardziej poważne i ambitne, a ponadto partycypują w innych wy¬ miarach życia społecznego, które mają wpływ na ich tożsamość (szkoła, praca, reli¬ gia, środowisko, rodzina etc). Świat prezentowany w „Claudii" nie jest zatem tym, czego oczekują kobiety, ale tym, którego oczekują reklamodawcy. To oni na łamach pisma prezentują swoją aktualną ofertę, mody i tendencje, z którym zaznajamiają się, a czasami także z nich korzystają różne kobiety, niezależnie od systemu wyznawa¬ nych wartości. Analiza treści miesięcznika nie przedstawi zatem hierarchii wartości czytelniczki „Claudii", jak to sobie założył autor — na ten temat należałoby zro¬ bić badania z samą czytelniczką. Nie jest celna także uwaga, że brakuje w tym piś¬ mie odniesień do rozterek egzystencjalnych kobiet, tak jakby one ich nie dotyczyły — tego typu zastrzeżenie dotyczy raczej samej „Claudii", nie zaś jej czytelniczek; wszak szukając odpowiedzi na egzystencjalne problemy, kobiety sięgają do innych źródeł niż popularne, rozrywkowe czasopismo. Ciekawe propozycje interpretacyjne zawarte zostały natomiast w czwartej części omawianej publikacji, w której przedstawiono próby usystematyzowania cech spo¬ łeczeństwa konsumpcyjnego. Szczególnie warte są polecenia teksty Marka Krajew¬ skiego i Felicjana Byloka. M. Krajewski zastanawia się nad charakterem przedmio¬ tów, które konsumujemy, gdyż zauważa niedostatek takiej refleksji (zdominowanej przez dyskusję na temat społeczeństwa konsumpcyjnego i jego wartości). Wybiera¬ jąc tylko jedno z wielu pytań badawczych, które można w tym kontekście postawić, autor zwraca uwagę na to, że charakter niektórych z tych przedmiotów prowadzi do zacierania się ostrości pewnych dychotomii, do jakich od dawna przywykliśmy. Przedmioty te są zatem hybrydyczne. Na przykład, mając na uwadze przemiany, któ¬ rym może dziś podlegać ciało (pod postacią różnego rodzaju ingerencji za pomocą urządzeń medycznych, np. rozruszników serca, sztucznych organów, zewnętrznej aparatury medycznnej podtrzymującej życie; chirurgii plastycznej, np. wszczepiania wkładek silikonowych dla powiększenia biustu, zastrzyków kolagenowych; pomy¬ słu montowania podskórnych chipów przestępcom w celu ich dokładnej lokalizacji i in.) można wysnuć wniosek o zacieraniu się różnicy między tym, co ludzkie, a co nieludzkie. Na innych przykładach (których nie będę tu przywoływać) M. Krajewski mówi o podobnym procesie w przypadku kategorii uprzywilejowane i wykluczone (in. dominujące i subwersywne), unikatowe i homogeniczne, materialne i niemate¬ rialne. Artykuł F. Byloka prezentuje natomiast niezwykle wartościową syntezę cech �Rezenzje i noty recenzyjne 267 społeczeństwa konsumpcyjnego (jego zalet i wad) oraz zjawisk towarzyszących ich wykształcaniu. Uważam za bardzo cenne, iż taka pozycja powstała — przedstawia ona bardzo wiele punktów widzenia na zjawisko, które w polskiej humanistyce wydaje się nie¬ doceniane. Wiele z książek, które znalazły się na polskim rynku księgarskim, pre¬ zentuje perspektywę dość jednostronną — negatywną wobec zjawiska konsumpcji. Tu także znalazły się teksty, które tak opisują nową rzeczywistość. Takie odczytanie obecne jest np. w tekście Julity Czarneckiej przedstawiającej problematykę zwią¬ zaną z ciałem i szerzej z całą konsumpcją — użyła ona metafory cyborga i cybor¬ gizacji jako najlepiej oddających problem „sztucznego" wpływania na kształt ciała (a zarazem naszą tożsamość), które przede wszystkim na skutek ulegania perswazji przekazów medialnych, przestało spełniać nasze oczekiwania. Podobne negatywne stanowisko zajął wymieniony już A. Nitecki. Jednak wielu z autorów prezentuje bar¬ dziej wyważone opinie poszukując i negatywnych, i pozytywnych stron konsumpcji jako zjawiska społeczno-kulturowego. Niniejsza książka przedstawia różne podej¬ ścia i perspektywy, pokazuje wielorakość zagadnień, a czasami także skrajnie różną ocenę konsumpcji. To każe pamiętać o celnych słowach M. Kempnego zapisanych we Wprowadzeniu: „przedmioty konsumpcji potencjalnie kryją w sobie nieprzebra¬ ne bogactwo znaczeń, zaś ich społecznie konstytuowane sensy odrywają się od wy¬ twórców, od kontekstów ich wytwarzania, podlegają permanentnej kontekstualizacji i rekontekstualizacji, wiodąc nomadyczny żywot przypominający wzorce rządzące aktywnością ich twórców i konsumentów" (s. 13). Paweł Jessa Anioł w literaturze i kulturze, red. Jolanta Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004, ss. 491. Człowiek zawsze potrzebował aniołów. Towarzyszyły mu od zarania jego dzie¬ jów, są więc równie stare jak najstarsze spośród znanych nam wierzeń, religii i me¬ tafizycznych systemów. Owe bezcielesne — lub cielesne cielesnością zupełnie inną od naszej — istoty zamieszkiwały bezmiar otchłani pomiędzy prochem i pyłem ludzkiego świata, a wyniosłym milczeniem i bezpostaciowością Absolutu; wypeł¬ niały jakoś ową mroźną przestrzeń, która tak przerażała Pascala, a i nas dzisiaj bywa, że nie nastraja optymistycznie. Będąc (zazwyczaj) „człowiekopodobne", stanowiły o ludzkim wymiarze Boskości, jako posłańcy i pośrednicy umożliwiały komunika¬ cję między najniższymi a najwyższymi sferami Bytu. Zanosiły bowiem w Niebiosa błagania i modlitwy, a równocześnie obwieszczały wolę Najwyższego. Anioły (daw¬ niej zwane też daimonionami) były to istoty potężne, nieśmiertelne, o podwójnym niejako obliczu: nieustannie wpatrując się i wsłuchując w przepaść Nieskończoności jednocześnie zwrócone były ku ludzkiemu światu: strzegąc go i trzymając pieczę nad biegiem spraw. Mimo iż pochodziły z innych, wyższych dziedzin, nie stroniły od �268 Rezenzje i noty recenzyjne bezpośredniego kontaktu z człowiekiem, a nawet pewnej z nim zażyłości. Stosownie do tego odbierały cześć od Ziemian, stając się niejednokrotnie przedmiotem głębo¬ kiego kultu. Tak tedy rozliczne były angelofanie w Dawnych Wiekach. Anioły widywano i słyszano na jawie i we śnie, pojedynczo i zbiorowo. Dostrzegano ich działanie w tkance znojnej codzienności, w żywiołach i cyklach przyrody, ale też w stanach natchnienia, kontemplacji i głębokiego uczucia. Jako że „natura nie robi skoków", zakładano, iż ich istnienie jest koniecznym momentem struktury rzeczywistości, lo¬ gicznie i ontologicznie niezbędnym stadium pośrednim pomiędzy Nieskończonością i skończonością, równocześnie zaś pociechą i nadzieją dla człowieka — rozumnej istoty postawionej w wielkim i niepoznanym świecie. Tak o aniołach myślano, tak w nie wierzono i tak je odczuwano na przestrzeni wieków i tysiącleci. Co jednak po tej wierze dzisiaj zostało? Czym dzisiaj jest dla nas anioł — jeśli w ogóle w jakikolwiek sposób jest? Czy doświadczenia anielskie¬ go świata należą do dziecięctwa ludzkości i jako takie są jedynie wspomnieniem? Czy aniołowie, wraz z Bóstwem, całkiem opuścili nasz świat, pozostawiając jedynie ślady w postaci pustych miejsc w duszy? Czy może jednak wciąż w jakiś dyskretny (jak mają to one w zwyczaju) sposób przejawiają swoją obecność? Jeśli tak, to czy są niezależnymi duchowymi istotami, czy może raczej projekcją wyobraźni umysłów nadwrażliwych, wyrazem tęsknoty za utraconym dzieciństwem lub za lekkością du¬ cha pozbawionego jakże często uciążliwej cielesności? A może są jedynie idealizacją człowieka, alegorią cnót, synonimem duszy, pośmiertnym stanem bytu ludzkiego, orzecznikiem przypisywanym pięknym kobietom, literackim ozdobnikiem dla wy¬ bujałych estetów i egzaltowanych dziewic? Praca zbiorowa Anioł w literaturze i kulturze pod redakcją Jolanty Łukowskiej i Jacka Skawińskiego, składająca się z przeszło czterdziestu artykułów różnych auto¬ rów, podejmuje właśnie niezwykle szeroki krąg zagadnień powyżej zasygnalizowa¬ nych. W zgodzie z tytułem pracy, punktem wyjścia są tu analizy anielskich postaci, tak jak przejawiały się one i wciąż przejawiają w treściach wierzeń, w literaturze (dorosłej i dziecięcej), malarstwie, folklorze, filmie czy nawet odpustowej galanterii. Książkę otwiera dział pt. „Anioł w Biblii i patrystyce", a w zawartych tam artyku¬ łach przedstawione zostały niewątpliwie solidne, biblijne podstawy wiary w duchy anielskie, wraz z najwcześniejszymi, teologicznymi rozstrzygnięciami dotyczącymi ich natury, funkcji, sposobów działania, hierarchii itp. Refleksję nad aniołami, po¬ cząwszy od I I wieku, podejmowały bowiem najtęższe umysły starożytnego chrześ¬ cijaństwa: Orygenes, Ireneusz z Lyonu, św. Augustyn czy Pseudo-Dionizy Areopagita. Artykuły Rosińskiego i Paczkowskiego dowodzą, jak głęboko wiara w anioły przenika całą tkankę religii chrześcijańskiej, lecz także jak dalece zbanalizowany i zmarginalizowany został obecnie ten jej aspekt (z teologicznymi projektami całko¬ witej „deangelizacji" zaświatów, wysuwanymi przez niektórych myślicieli protestan¬ ckich włącznie). Drugi dział „Literackie obrazy anioła" zawiera konkretne analizy anielskich wize¬ runków, pojawiających się w utworach m.in. Reja, Słowackiego, Norwida, Asnyka, Leśmiana czy Gałczyńskiego, lecz także Lema, Pilcha czy Tokarczuk. Wymienione �Rezenzje i noty recenzyjne 269 wyżej artykuły wskazują na obecność wątków angelicznych w literaturze polskiej właściwie od jej zarania. Dowiadujemy się także o ewolucji przedstawień anielskich na przestrzeni wieków od dość tradycyjnych wizerunków u Reja czy Potockiego, po¬ przez nieco już bardziej osobliwych Aniołów Stróżów Narodu Polskiego u romanty¬ ków, aż po anioły zagubione, melancholijne i łaknące wcielenia (Leśmian), czy wręcz anioły upadłe, zbuntowane, amoralne w twórczości pisarzy młodopolskich (Miciński, Przybyszewski). Teksty poświęcone twórczości Tokarczuk czy Gretkowskiej wskazują zaś na obecność w polskiej, literackiej angelologii wątków pitagorejskich, gnostyckich czy kabalistycznych, zapodanych zresztą w ponowoczesnym sosie niejednoznaczno¬ ści i pogodnego absurdu. W dalszej części książki odnajdujemy omówienia anielskich lub quasi-anielskich postaci spotykanych u obcojęzycznych pisarzy fantasy takich jak Tolkien czy Pulman. Wskazuje się tu na bezpośredni związek (czy wręcz zależność) współczesnej literatury fantastycznej ze starymi koncepcjami angelologicznymi. Auto¬ rzy fantasy naśladują, zapożyczają, dekonstruują i na nowo składają tradycyjne ujęcia bytów anielskich, ich funkcji, celów i zadań, karkołomnie i antytetycznie nieraz przy¬ pisując im najróżniejsze atrybuty, nie licujące ze zwyczajowo pojmowaną godnością anielską. Autorzy zauważają też tendencję do unifikacji aniołów z elfami, czy też imaginacyjnie domniemywanymi mieszkańcami kosmosu. Następny dział poświęcony jest anioł(k)om literatury dziecięcej. Tu z kolei au¬ torzy (Jonca, Skotnicka) zwracają uwagę na postępujący proces uczłowieczania aniołów, upodabniania się ich stylu bycia do egzystencji ludzkich istot. Dzięki temu stają się oni bliżsi, bardziej zrozumiali, a co za tym idzie, łatwiej o zażyłość z nimi. Z drugiej jednak strony zagraża im przez to desakralizacja, utrata jednoznacznego moralnie charakteru (tym samym mocy oraz godności), a w konsekwencji banaliza¬ cja czy wręcz kiczowata śmieszność odpustowych gadżetów. Problem postępującej infantylizacji i trywializacji przedstawień anielskich poru¬ szany jest także w następnym dziale „Anioł zdegradowany — wyobrażenia anioła w kulturze popularnej". W tej ostatniej — jak wskazują autorzy — anioł staje się postacią paradoksalną: z jednej strony wciąż pozostaje bytem duchowym, niecielesnym, z drugiej zaś „wypada" ze sfery sacrum, traci związek z Bóstwem (mimo jego istotowej funkcji mediacyjnej: ange/os-posłaniec), istnieje autonomicznie, w jakiejś bliżej nieokreślonej praprzestrzeni. Anioł pozbawiony zostaje metafizycznego kon­ tekstu: skąd? dokąd? i dlaczego? swego istnienia. Kierunki owej dezintegracji tra¬ dycyjnych wizerunków próbuje uporządkować Arkadiusz Lewicki, pisząc o trzech typach współczesnych przedstawień: aniele spospolityzowanym, tragicznym i dog¬ matycznym, przy czy ten ostatni nie tyle kultywuje poprawny teologicznie obraz, co w ogóle się przynajmniej do tego obrazu świadomie odnosi. Typ dogmatyczny jest zresztą najrzadszy, bo sytuuje się w nieakceptowanej dla kultury popularnej blisko¬ ści zupełnie niepopularnych i nazbyt poważnych dyskusji teologicznych. Ostatecznie więc współczesne anioły balansują pomiędzy banalnością a tragicznością, odbiega¬ jąc tym samym bardzo daleko od swych biblijnych pierwowzorów. Czym zatem lub kim — powtórzmy to pytanie raz jeszcze — jest anioł? Zawarte w omawianym tomie teksty nie zawierają udzielonej wprost odpowiedzi, unikając tym samym niezbyt dziś modnych rozważań metafizycznych czy wręcz ontoteolo- �270 Rezenzje i noty recenzyjne gicznych, i ograniczając się do opisu anielskich fenomenów, tak jak przejawiają się one w kodach kultury. Tej poznawczej wstrzemięźliwości trudno się, rzecz jasna, dziwić, skoro dziś nawet możliwość uprawiania metafizyki bytu ludzkiego jest po¬ dawana w wątpliwość — cóż dopiero mówić o bytach niezmysłowych. Dlatego też każdy czytelnik musi podjąć próbę samodzielnego pomyślenia odpowiedzi, jeśli tyl¬ ko uzna, że pytanie o anioła na poważną odpowiedź zasługuje. Zawarte w tomie ana¬ lizy zdecydowanie taki namysł i wywołują, i ułatwiają, przedstawiając całe spektrum wytworzonych w kulturze obrazów i figur anielskich. Wydaje się jednak, że ostatecz¬ nie pozostaje nam wybierać pomiędzy dwoma typami odpowiedzi. Anioł może być uznany za coś całkowicie immanentnego ludzkiej świadomości bądź jako jej (mniej lub bardziej świadomy) wytwór, służący celom dydaktycznym, moralnym, estetycz¬ nym, psychologicznym, terapeutycznym, marketingowym, konsolacyjnym, bądź też jako archaiczna pozostałość przedracjonalnych sposobów doświadczania świata. Z drugiej jednak strony możemy uznać anioła za istotę transcendentną, przekracza¬ jącą ludzki umysł i od niego niezależną, tym samym przyznać (na przekór duchowi czasu), iż oprócz naszego świata istnieje świat inny, świat duchów realnych, rozum¬ nych i działających, będących wśród nas i (miejmy nadzieję) dla nas. Jeśli przychy¬ limy się do tej odpowiedzi, wówczas nie unikniemy jednak najpoważniejszych pytań metafizycznych i religijnych, jakie od zarania stawiała ludzkość. Albowiem anioły — jeśli rzeczywiście istnieją — nie stanowią bytów izolowanych, lecz poświadczają i wyrażają głęboką i z istoty duchową naturę całego bytu. Inaczej mówiąc, akceptu¬ jąc posłańców, musimy zaakceptować Tego, który posyła, bo w przeciwnym razie staniemy się żywicielami niekonsekwentnych i nieco absurdalnych wyobrażeń. Bartek Jastrzębski Kornelia L a c h , Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-cze­ skiego, „Prace i Materiały Etnograficzne" t. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze, (wyd. 2) Wrocław 2004. Pogranicze śląsko-morawskie jest wyjątkowo interesującym subregionem Gór¬ nego Śląska. I to nie tylko z tego powodu, że posiada tak skomplikowaną historię, ale również dlatego, że pielęgnowane są tutaj nieznane gdzie indziej zwyczaje i obrzędy bądź też znane w innych regionach formy świętowania przebiegają tu inaczej. Przed¬ miotem badań Kornelii Lach stały się właśnie wierzenia, zwyczaje i obrzędy ziemi raciborskiej. Książka w swym zasadniczym kształcie składa się z „Wprowadzenia" i dwóch obszernych części zatytułowanych: „Dawne i współczesne obrzędy rodzinne" i „Obrzędy czasu zimowo-wiosennego". We „Wprowadzeniu" autorka wyznacza obszar prowadzonych badań (najbardziej na zachód wysunięty skrawek wojewódz¬ twa śląskiego, czyli południowo-zachodnia część powiatu raciborskiego), który jest przykładem „stykania się, przenikania i konfrontacji różnych zjawisk społeczno-kul- �Rezenzje i noty recenzyjne 271 turowych" (s. 9). Zmieniające się tu na przestrzeni wieków zarówno administracja państwowa, jak i kościelna miały decydujący wpływ na występowanie i tworzenie się zróżnicowanych form zwyczajowo-obrzędowych. Istotnym w tym procesie społeczno-kulturowym było trwanie miejscowej ludności przy tzw. morawszczyźnie — ję¬ zyku przodków, którym — jak konstatuje badaczka — „lokalna społeczność jeszcze współcześnie mówi" (s. 10). Z badań językoznawców polskich i czeskich wynika, iż mowa ta uważana jest za dialekt laski. Kolejne — zasadnicze już części pracy koncen¬ trują się wokół obrzędowości rodzinnej i dorocznej. W rozdziale pierwszym, zgodnie z obowiązującym schematem, przedmiotem analizy stały się zagadnienia związane z poszczególnymi etapami ludzkiego życia. I tak w „Zabrali my pohana, a przinieśli krześcijanina. Rodzi się człowiek" Kornelia Lach pisze o wierzeniach i zachowa¬ niach zwyczajowych związanych z narodzeniem dziecka, jego pielęgnacją, chrztem i roczkiem (czyli rocznicą pierwszych urodzin). W najobszerniejszej części „Gdo swabodu straci, straci wszecko... Wesele na wsi" (składającej się z ośmiu podroz¬ działów) w centrum uwagi znalazły się poszczególne elementy składające się na ob¬ rzęd wesela, a więc: czas przygotowań, strój ślubny, wykupywanie młodej pani, bło¬ gosławieństwo rodziców, droga do kościoła, ślub, życzenia i uczta weselna, oczepiny i poprawiny. W ostatniej części tego rozdziału („Poć do raje... Człowiek umiera") autorka skoncentrowała się na schyłku życia człowieka, a szczególnie zainteresowa¬ ła się wierzeniami i znakami wróżebnymi zapowiadającymi śmierć, zachowaniami rodziny i bliskich przy zgonie, przygotowaniami zmarłego do trumny, pogrzebem i wyrażaniem pamięci o zmarłym. Osobny podrozdział poświęcony został pochów¬ kowi dziecka. Z badań Kornelii Lach wynika, iż w Raciborskiem jeszcze współcześ¬ nie funkcjonuje zwyczaj, iż dziecko w trumnie wynoszone jest z domu i niesione do kościoła, a później na cmentarz przez ministrantów bądź przez młodzieńców (jeśli jest to dziecko starsze). Dawniej chłopcy uczestniczący w tym smutnym pochodzie mieli przypiętą do rękawa białą wstążeczkę z gałązką mirtu, a dziewczęta na gło¬ wie zrobione wcześniej przez siebie wianki, które po skończonej ceremonii wrzu¬ cały do grobu. Co istotne, wianek ofiarowywano zarówno zmarłym dziewczętom, jak i chłopcom. Wianek — jako symbol czystości, niewinności, umieszczany jest współcześnie także w centralnym miejscu „świeżej" mogiły. W rozdziale drugim „Obrzędy czasu zimowo-wiosennego", badaczka spośród bogatego zespołu wierzeń i zachowań zwyczajowych związanych z obrzędowością doroczną wybrała te, które wydają się typowe dla pogranicza śląsko-morawskiego, tworzą one jednocześnie trzy kolejne podrozdziały zatytułowane: „Mikołaju świynty, przinieś nam prezenty"; „Kult św. Mikołaja"; „Już basisko umarło... Przebierańcy za­ pustni" i „Błogosław wysiane nasiona... Obrzędowość wielkopostna i wielkanocna". Do charakterystycznych form, według autorki, występujących na badanym obszarze należy zwyczaj odwiedzania dzieci w domach przez św. Mikołaja na białym koniu (do lat 70. X X w.), później „na lajkoniku", jak również klekotanie i kłapanie, wójt pacholczy oraz procesje konne. Pierwsze dwa zwyczaje dotyczą obchodzenia wsi w Wielki Czwartek, Piątek i Sobotę przez chłopców, którzy za pomocą ręcznych drewnianych kołatek przypominają mieszkańcom, że od Wielkiego Czwartku do Niedzieli Wielkanocnej „dzwony w kościele zostały zawiązane". W Raciborskiem �272 Rezenzje i noty recenzyjne zwyczaj ten w poszczególnych miejscowościach różnie przebiega, na co zwróciła uwagę Kornelia Lach, podając dokładne scenariusze tych pochodów. Natomiast wójt pacho/czy należy do unikatowych zwyczajów, jego tradycje sięgają XVII wieku. Wójtem fojtem) jest osoba, która przewodzi organizacji zrzeszającej młodzież mę­ ską działającą na rzecz kościoła parafialnego, m.in. „ustala na zebraniu [w pierwsze święto Wielkiej Nocy] podział ról na uroczystościach parafialnych odbywających się w ciągu całego roku, takich jak: odpust, Pierwsza Komunia Św., Boże Ciało itp." (s. 168). Dawniej zadaniem członków zarządu takiej organizacji było także wymie¬ rzanie i egzekwowanie kar pieniężnych za nieobecność w procesjach (urządzanych w każdą niedzielę od Wielkanocy do Zielonych Świąt) lub za inne przekroczenia popełnione w kościele. Procesje konne należą do zwyczaju wielkanocnego, po¬ wszechnie już utożsamianego z Raciborskiem (występuje on również w okolicach Gliwic, Rybnika, Olesna, tzw. krzyżoki). Ważne, że przy analizie procesji konnych autorka zainteresowała się genezą tego zwyczajowego objeżdżania pól, jego funk¬ cjami i przemianami, co niewątpliwie daje pełny ogląd tego zjawiska, a jednocześnie świadczy o wysokim poziomie warsztatu naukowego Kornelii Lach. Warto w tym miejscu dodać, iż mieszkańcy pogranicza śląsko-morawskiego powszechnie używa¬ ją określenia Osterreiten, „czyli konna jazda wielkanocna" (s. 175). Już te przywołane przykłady zwyczajów występujących na pograniczu śląsko-morawskim świadczą o bogactwie kulturowym tego subregionu Górnego Śląska. Omawiana praca stanowi cenne źródło wiedzy o przemianach kultury ludowej w Raciborskiem. Można ją postrzegać jako pierwszy etap rozpoczętych studiów nad tra¬ dycyjną i współczesną obrzędowością tego obszaru. Dodatkowym walorem tej pracy jest bogaty materiał ikonograficzny (5 map, 51 fotografii), który jest rzetelnym uzu¬ pełnieniem rozważań autorki. Należy dodać, iż prezentowana książka spotkała się z żywym zainteresowaniem nie tylko wąskiego kręgu specjalistów, ale i nauczycieli, animatorów kultury, także wielu miłośników ziemi raciborskiej. Pierwszy jej nakład w 2000 roku rozszedł się bardzo szybko, w 2004 roku ukazało się wydanie drugie. Dorota Świtała-Trybek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fea3947e580b05d598b31527e4f079e6.pdf 85081d4e0e038336d5edd71dad9babab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5192 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4817 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.347-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Alan B a r n a r d , Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, wstęp J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, ss. 296. „Książka Alana Barnarda nie wymaga przedmowy — zwięzły, bezpretensjonal­ ny (...) podręcznik mówi sam za siebie" (s. 9) — pisze we wstępie do Antropologii Joanna Tokarska-Bakir, redaktorka naukowa nowej serii wydawniczej (Seria An­ tropologiczna PIW). Rezygnuje tym samym z umiejscowienia tłumaczonej pozycji na mapie podręczników do antropologii na rzecz komentarza do całej serii. Moim zdaniem, nie jest to słuszna strategia. Książka Bernarda nie jest pracą idealną, któ¬ ra „mówi sama za siebie" — posiada dobre i złe strony, a przedstawiany przez nią obraz antropologicznej teorii daleki jest od doskonałości. Sądzę, że tłumaczone prace naukowe powinny być umieszczane w szerszym kontekście, aby polski czytelnik dostawał większą szansę ich krytycznego odbioru. Także i w tym przypadku przyda się ocena Antropologii oraz jej, choćby szkicowe, umiejscowienie pośród innych, podobnych prac. Alan Barnard jest znaną postacią w świecie antropologii. Zajmuje się dwojaką problematyką. Pierwsza dotyczy etnografii i etnologii południowoafrykańskich lu¬ dów mówiących językami z rodziny khoisan, określanych najczęściej mianem Buszmenów i Hotentotów. Autor prowadził badania terenowe wśród niektórych grup tego regionu, które zaowocowały rozprawą doktorską (Nharo Bushman Kinship and the Transformation of Khoi Kin Categories, wydaną w 1976 roku), kilkoma monografia­ mi o różnym stopniu ogólności, wieloma artykułami (m.in. w „Africa") oraz jego na­ jistotniejszą pracą: Hunters and Herders of Southern Africa: A Comparative Ethno­ graphy of the Khoisan Peoples. Natomiast drugą dziedzinę jego zainteresowań sta­ nowi historia myśli antropologicznej. Efekty studiów na tym obszarze to podręczniki akademickie, spośród których najbardziej popularna jest właśnie Antropologia (tytuł oryginalny: History and Theory in Anthropology, Cambridge, 2000), choć wspo¬ mnieć jeszcze wypada o redagowanej wspólnie z Jonathanem Spencerem obszernej Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology. Jak sam autor powiada, celem pracy było „przedstawienie rozwoju koncepcji antropologicznych na tle zróżnicowanych zainteresowań antropologów, przyjmo¬ wanych przez nich założeń oraz stawianych pytań" (s. 29). Barnard starał się więc pokazać z jednej strony linię rozwojową myśli antropologicznej, z drugiej zaś zaak¬ centować wpływ, jaki wywierały na nią wielkie postacie w antropologii. Książka składa się z jedenastu rozdziałów, które można podzielić na dwa bloki problemowe. Na pierwszy składają się rozdział początkowy („Wizje antropologii") �348 Rezenzje i noty recenzyjne i końcowy („Wnioski"). Autor wyznacza w nich przede wszystkim ramy teoretyczne swojej pracy, zapoznając czytelnika z rozstrzygnięciami terminologicznymi (nazwa dyscypliny, pojmowanie etnografii, teorii i perspektywy teoretycznej), kryteriami rozwoju koncepcji antropologicznych (przejście od ujęć diachronicznych, poprzez synchroniczne do interakcyjnych oraz od badania społeczeństwa do badania kultury) i możliwymi sposobami przedstawiania historii antropologii. W pozostałych dzie­ więciu rozdziałach prezentuje swoją wizję historii teorii antropologicznej, poczyna­ jąc od jej początków („Prekursorzy antropologii"), poprzez antropologię klasyczną („Podejścia ewolucjonistyczne"; „Dyfuzjonizm i teorie areału kulturowego"; „Funkcjonalizm i funkcjonalizm strukturalny"), a kończąc na koncepcjach z drugiej poło­ wy wieku XX („Podejścia akcjonistyczne, procesualne i marksowskie"; „Od relaty­ wizmu do kognitywizmu"; „Strukturalizm"; „Poststrukturaliści, feministki i (inni) niezależni badacze"; „Podejścia interpretacyjne i postmodernistyczne"). Na końcu każdego rozdziału znajduje się lista proponowanych lektur wraz z ich skrótową cha¬ rakterystyką zaś całość wieńczy obszerny (21 stron) słownik terminów oraz indeks osobowy i rzeczowy. Ponieważ nie ma potrzeby szczegółowo omawiać znanej zawartości — Antropo­ logia jest w końcu podręcznikiem — przejdę od razu do jej oceny. Zacznę od zalet. Pierwszą z nich i chyba najważniejszą jest zwięzłość pracy. Autorowi udało się zawrzeć w jednej, stosunkowo niewielkiej książce, całość tego, co uznał za meandry rozwoju myśli etnologicznej. Zadanie to niełatwe, biorąc pod uwagę ogrom mate¬ riału, który należało posegregować, a później wyselekcjonować. Na tle dotychczas wydanych podręczników polskojęzycznych (np. Mistrzów antropologii społecznej Andrzeja Palucha, Człowieka — kultury — osobowości Barbary Olszewskiej-Dyoniziak, Antropologicznych wizji kultury pod red. tej samej autorki czy Antropologii kulturowej Ewy Krawczyk) jest to całkowite novum. Polskie prace bowiem oferują tylko wybór koncepcji lub autorów. Praca Barnarda jest więc pierwszym w Polsce kompleksowym i syntetycznym ujęciem tej tematyki. Jego książka oferuje rzeczywi¬ sty przegląd większości istotnych teorii, jakie pojawiły się w antropologii w wieku XIX i XX, podczas gdy polskie pozycje ograniczają się do prezentowania mniej lub bardziej przypadkowych zestawień. Druga zaleta łączy się z powyższą, albowiem jest nią pomysł na sposób skonstru¬ owania pracy. Otóż owa syntetyczność możliwa była tylko dzięki zastosowaniu kon¬ kretnego klucza teoretycznego do analizy koncepcji etnologicznych. O ile taki sposób działania jest obecny wśród prac anglojęzycznych (np. w Anthropological Theory Jona McGee i Richarda Warmsa, w A History of Anthropological Theory Paula Ericksona i Liama Murphy czy też w Introduction to Theory in Anthropology Roberta Leytona, by wymienić te najbardziej popularne), o tyle jest on nowością w odniesieniu do prac polskich. Rodzime podręczniki, jeśli stosują jakiś klucz teoretyczny, to jest on niewypowiedziany i zwyczajowy. Barnard wprost przeciwnie — ukazaniu własnych założeń, swojej wizji „robienia" historii dyscypliny poświęca rozdziały I i XI. Dzięki temu jego obraz rozwoju teorii antropologicznej nie udaje obiektywnego i jedynego możliwego — jest od początku do końca konstruktem badawczym, o którego zale¬ tach i wadach można swobodnie dyskutować. O polskich pracach, niestety, nie da się �Rezenzje i noty recenzyjne 349 tego powiedzieć. Dodam też, że na tle -wyżej -wymienionych anglojęzycznych pozycji Barnard próbuje uporządkować koncepcje antropologiczne w najbardziej wyrafino¬ wany teoretycznie sposób. Po trzecie, na poczet plusów należy zapisać niektóre odważne rozstrzygnięcia autora związane z umiejscowieniem w strukturze pracy dorobku naukowego danych badaczy. Dla przykładu, na słowa pochwały zasługuje „rozparcelowanie" do kilku nurtów teoretycznych sztucznego tworu zwanego antropologią symboliczną. Rze¬ czywiście, prezentowanie twórczości takich antropologów jak Victor Turner, Clifford Geertz czy Mary Douglas jako jednego kierunku teoretycznego jest od strony meto¬ dologicznej mocno chybione, choć rozpowszechnione w opracowaniach akademi¬ ckich. Barnard wykazuje się dużą czujnością analityczną i tego błędu nie powtarza. Natomiast karkołomne wydaje się umiejscowienie dorobku Edwarda Evans-Pritcharda w ramach podejść interpretacyjnych i postmodernistycznych. A jednak autorowi udaje się obronić swoje stanowisko i przedstawić dobre argumenty na rzecz takiego wyboru. I wreszcie czwartą zaletą są niektóre rozwiązania formalne zastosowane przez Barnarda. Myślę tutaj o wydzieleniu w ramach każdego rozdziału części poświęco¬ nej prekursorom danej formacji myślowej, o końcowym słowniku terminów antro¬ pologicznych, oraz o liście proponowanych lektur, która nie jest suchym wykazem literatury, lecz zawiera też uwagi autora. Są to użyteczne narzędzia, które ułatwiają operowanie wiedzą. To wszystko, wespół z zestawem biogramów poszczególnych badaczy oraz skrótowym i wybiórczym streszczeniem ich wkładu w myśl antropolo¬ giczną, sprawia, że książka posiada całkiem duży potencjał dydaktyczny. Niestety, Antropologia nie jest wolna od minusów stanowiących mocny kontra¬ punkt dla powyższego obrazu, z których przywołam trzy najważniejsze. Pierwszym z nich jest „rozedrganie" terminologiczne w zakresie podstawowych pojęć używanych przez autora. Okazuje się, że takie kluczowe dla pracy o teoriach antropologicznych terminy jak „perspektywa", „podejście" czy „szkoła" mają różne znaczenia w różnych partiach tekstu. Na przykład perspektywa w rozdz. I określa paradygmaty (diachroniczny, synchroniczny, interakcyjny), ale już w „Słowniku" odnosi się do nazw kierunków (dyfuzjonizm, antropologia kognitywna, poststrukturalizm). Z kolei „szkoła manchesterska" to grupa badaczy, ale „szkoła praska" jest już kierunkiem badawczym. Natomiast tak odmienne sposoby ujmowania i porząd¬ kowania wiedzy jak materializm kulturowy, procesualizm i podejście ideograficzne, określane są łącznie mianem „podejścia teoretycznego". Zresztą ten ostatni termin wydaje się cudownym lekiem na „całe zło" złożoności świata antropologicznych teorii i może być zarówno eksplanansem, jak i eksplanandum — transakcjonizm, sam będąc podejściem teoretycznym, równocześnie sytuuje się w ramach podejścia akcjonistycznego. W efekcie praca nie pomaga w usystematyzowaniu wiedzy o teo¬ riach antropologicznych, a czasami wręcz to utrudnia. Drugą wadą książki jest jej niespójność strukturalna. Oto jedne rozdziały oma¬ wiają całe podejścia teoretyczne (np. interpretacyjne i postmodernistyczne), inne zaś tylko poszczególne kierunki (np. funkcjonalizm). Jedne zawierają krytykę danego nurtu (np. postmodernizmu), a inne już nie (np. o słabościach dyfuzjonizmu nie do- �350 Rezenzje i noty recenzyjne wiemy się ani słowa). Jednym podejściom poświęcił autor osobny rozdział (np. ewolucjonistycznym), innym zaś nie (np. strukturalistycznym) i tylko dzięki uważnej lekturze można w ogóle domyślać się ich istnienia. W niektórych miejscach dostaje­ my szczegółowy opis koncepcji (np. drobiazgowy opis analizy składnikowej), w in¬ nych zaś jest on bardzo ogólny, by nie rzec ogólnikowy (np. sprowadzona do dwóch zdań prezentacja transakcjonizmu Fredericka Bartha). Tajemnicą pozostaje też przy­ czyna takiej a nie innej kolejności rozdziałów — nie zastosowano tu ani kryterium następstwa czasowego (dlaczego Maurice Godelier jest omawiany przed Claudem Levi-Straussem?), ani kryterium paradygmatycznego (dlaczego kierunki sytuujące się w ramach jednego paradygmatu nie są omawiane obok siebie?). Trzecim minusem Antropologii są jej braki w zakresie panoramy myśli antro¬ pologicznej. Książka nie uwzględnia lub też tylko wzmiankuje o kilku znaczących nurtach oraz nazwiskach w antropologii, zwłaszcza jeśli chodzi o dzisiejsze oblicze tej dyscypliny. Antropologia strukturalno-historyczna spod znaku Marshalla Sahlinsa pojawia się jedynie w kontekście dyskusji z Gananathem Obeyesekere, choć stanowi jeden z najbardziej zaawansowanych teoretycznie kierunków w antropologii, a sam Sahlins jest najprawdopodobniej najczęściej, po Cliffordzie Geertzu, cytowanym an­ tropologiem. Podobnie pominięte zostały współczesne wersje ewolucjonizmu, któ¬ re daleko odchodzą od prostych modeli ewolucyjnych opisywanych w książce, już to przekraczając ramy naturalizmu (np. Christopher Hallpike), już to je rozwijając (np. Roberto Carneiro). Także materializm kulturowy już dawno uwolnił się od ety­ kietki „wulgarnego materializmu" i ma coraz mniej wspólnego z Marvinem Harri­ sem, a coraz więcej z wielowymiarowym podejściem diachroniczno-synchronicznym (np. Brian Ferguson). Antropologia kognitywna właściwie została przez Barnarda sprowadzona do historii, a jej współczesne, prężnie rozwijające się kognitywne ob¬ licze doczekało się ledwie wzmianki. O pominięciu najnowszych tendencji w strukturalizmie czy ekologii kulturowej już nie wspomnę. Jest to o tyle zrozumiałe, że Barnard trochę „nawykowo" koncentruje się na tym, co mu bliskie, a więc na tradycji antropologii brytyjskiej. Niemniej, sprowadzenie jednego z klasycznych kierunków — psychokulturalizmu do Wzorów kultury oraz hipotezy Sapira-Whorfa, z całkowi¬ tym pominięciem jego odmian psychologizujących, jednak dziwi. Skąd się wzięły te słabości? Najprawdopodobniej główna przyczyna tkwi w sa¬ mej historii powstawania tekstu. Widać wyraźnie, że swój początek książka wzięła z notatek do zajęć uniwersyteckich i że najpierw powstał tekst (opisy teorii, biogra¬ fie, prekursorzy, literatura, krytyka itp.), a dopiero potem autor wymyślał koncepcję jego uporządkowania (wizje paradygmatów w antropologii). Barnard zresztą tego nie ukrywa. Kłopot w tym, że rozstrzygnięcia autora okazały się nie w pełni zado¬ walające i doprowadziły do wielu niejasności. Wygląda na to, że do porównywania i systematyzowania koncepcji antropologicznych potrzeba innych jeszcze punktów odniesienia prócz tych, które zaproponował Barnard. Jeśli więc jednym z celów An¬ tropologii było pokazanie linii rozwojowej myśli antropologicznej, to tutaj autor po¬ niósł porażkę. Od takiej pracy oczekiwałbym przedstawienia rozwoju teorii poprzez pokazanie różnic jakościowych między poszczególnymi koncepcjami w wyjaśnianiu faktów etnograficznych. Tego zaś nie da się osiągnąć bez nasycenia pracy konkretny- �Rezenzje i noty recenzyjne 351 mi przykładami etnograficznymi. Książka Barnarda czasami próbuje się z tym wy­ zwaniem zmierzyć i już sam ten fakt zasługuje na pochwałę, choć samo wykonanie pozostawia dużo do życzenia. Wprawdzie etnografii, jak na polskie standardy, jest całkiem dużo, ale jej powiązania z teorią najczęściej sprowadzają się do prostej pre­ zentacji. Brakuje analizy, na czym opiera się dane -wyjaśnienie, od czego zależy, jakie są jego plusy i minusy. Autor za to w pełni zrealizował swój drugi cel, a więc ukazanie wpływu „wiel­ kich" postaci na myśl etnologiczną. Właśnie tutaj upatruję pozytywów Antropologii, które są mniej związane z jakością samej książki, a bardziej z kondycją polskiej an¬ tropologii. Otóż w zakresie podręczników o teorii antropologicznej praca Barnarda jest pierwszą, dzięki której polski student będzie mógł przybliżyć się do standardów antropologii światowej. Rodzime prace nieodłącznie „chorują" na syndrom oderwa¬ nia teorii i praktyki, przedstawiając „suche" opisy kierunków, których nie da się za¬ stosować w żaden sposób do własnych badań magisterskich czy licencjackich. Dzię¬ ki książce Barnarda można zobaczyć, że w antropologii nie ma teorii bez etnograii, że ciągle pojawiający się u nas dziwaczny podział na „terenowców" i „teoretyków" jest podziałem chybionym i mocno ideologicznym. Można też poszukać przyczyn, dla których antropologia unika interpretacji nie podpartych badaniami terenowymi. To duża nowość, jeśli chodzi o podręczniki do nauczania antropologii w Polsce. Podsumowując, Antropologia jest wielowymiarową, niespójną i niepełną, ale za to zwięzłą historią myśli etiologicznej. Jest to przyzwoity podręcznik, który wpraw­ dzie więcej obiecuje, niż daje, ale i tak stanowi nowąjakość w Polsce. Sądzę, że spot¬ ka się z żywym zainteresowaniem ze strony wykładowców i studentów etnologii. Tarzycjusz Buliński Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Wydawnic­ two Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, ss. 264. Adam Kuper jest profesorem antropologii społecznej w Brunel University w Wiel¬ kiej Brytanii, autorem takich ważnych prac jak The Chosen Primate: Human Nature and Cultural Diversity (1994), Anthropology and Anthropologists: The Modern Bri¬ tish School (1996). W przypadku Adama Kupera tak zwięzła notka biograficzna okazuje się niewy¬ starczająca. On sam we wstępie omawianej pracy przedstawia się obszernie, ponie¬ waż przekonany jest, że życie i doświadczenie autora ma wielki wpływ na jego po¬ glądy i prace. Dlatego warto pamiętać, że Kuper jest (jak sam pisze i w tej kolejności) liberałem w europejskim tego słowa znaczeniu, umiarkowanym materialistą pocho¬ dzącym z RPA, odpornym na relatywizm współczesnej teorii kultury. �352 Rezenzje i noty recenzyjne Teorię tę jednak Kuper uczynił tematem swej pracy; omawia j ą ze znawstwem, erudycją, językiem, który daleki jest od typowego, miejscami niezrozumiałego na­ ukowego żargonu. Pracy napisanej z dowcipem i swadą, będącej polemiką z tak utartymi schematami myślenia o „kulturze" i kulturach, że równie silnie drażni, jak inspiruje. Dobór tematów oraz omawianych postaci współczesnej antropologii moż­ na by zakwestionować, ale tylko w przypadku pracy znacznie mniej osobistej niż Kultura. Zapewne przeczuwając reakcję na swoje „rewolucyjne" uwagi i spostrze­ żenia, Kuper uspokaja polemistów mottem swej pracy. Za Hirschmanem powtarza słowa: „Jest to prawdopodobnie jedyna rzecz, jakiej można oczekiwać od historii, szczególnie od historii idei: nie rozwiązywania problemów, lecz podnoszenia pozio­ mu dyskusji". O tym cytacie warto pamiętać, czytając tę książkę; nawet gdy Kuper wytacza najcięższe działa swojej erudycji i ironii, jest tylko jednym z wielu dysku¬ tantów, po raz kolejny omawiających znany wszystkim temat. W dyskusji tej do¬ puszczalne są wszystkie zabiegi podnoszące jej poziom i temperaturę, zawsze mówi się jednak przede wszystkim „od siebie", dźwigając bagaż własnych (kulturowych) doświadczeń. Kultura. Model antropologiczny dzieli się na dwie wyraźnie wyodrębnione czę­ ści, zatytułowane: „Genealogie" i „Eksperymenty". W pierwszej autor szczegółowo omawia historię pojęcia „kultura", w drugiej przedstawia najpopularniejsze w Sta¬ nach Zjednoczonych współczesne teorie kultury i ich twórców. Oba rozdziały, które składają się na część pierwszą, są historyczną analizą rozwo¬ ju znaczenia dwóch pojęć: „cywilizacja" i „kultura". Omawiając je, Kuper korzysta w rozdziale pierwszym z prac europejskich teoretyków idei, a w drugim przedstawia złożone dzieje „kultury" w Stanach Zjednoczonych. Wywód Kupera ma wyraźny cel — od genezy pojęcia dotrzeć do interesujących go współczesnych koncepcji kultury i wykazać ich powiązania z wcześniejszym dyskursem. Jednocześnie autor przeciwstawia „cywilizację" i „kulturę". „Cywilizacja" ma być tworem francuskim, opisującym rzeczywistość uniwersalną, zdolność całego ludzkiego świata do dosko¬ nalenia się, do postępu, z którym jest ona nierozłącznie związana. Terminem „cywi¬ lizacja" posługiwali się myśliciele narodów imperialnych, wierzący w możliwość upowszechnienia postępu wśród podbijanych ludów. Cywilizacja ma być nastawiona na aktywne działanie podmiotu i podkreślać wspólne doświadczenia całej ludzko¬ ści. Termin „kultura" użyty po raz pierwszy przez Cycerona, według Kupera miał wskrzesić Herder, nadając mu rys romantyzmu. Kulturę stanowi to, co wewnętrzne, prywatne, irracjonalne i w końcu — narodowe. Korzenie kultury mają więc sięgać „najciemniejszych lęków" Kupera — tego, co dzieli ludzi i czego nie da się uza¬ sadnić ani podważyć racjonalną argumentacją. Dla większości europejskich intelek¬ tualistów większym problemem stał się strach przed uniformizacją świata, wyrów¬ nującym walcem postępu i rozwoju, stąd zwycięstwo w Europie raczej „kultury" niż „cywilizacji". W Stanach Zjednoczonych najaktywniej na temat kultury dyskuto¬ wali badacze zebrani wokół Talcotta Parsonsa, w tym antropolodzy Alfred Kroeber i Clyde Kluckhohn. Celem Parsonsa było stworzenie całościowego bloku dyscyplin badających człowieka i społeczeństwo. Oprócz psychologii i socjologii weszła do niego antropologia, co po wielu kontrowersjach doprowadziło do wytworzenia na �Rezenzje i noty recenzyjne 353 użytek antropologii nowej, węższej definicji kultury. Niestety, dodałby zapewne Ku¬ per, oparto j ą na najbardziej idealistycznych i relatywistycznych wątkach obecnych w dawnych definicjach. Kultura, dla wpływowej szkoły Parsonsa, to „symbolicz¬ ny świat idei i wartości". Pominięto tradycję materialistyczną i uniwersalistyczną, podkreślono, że kultura jest całym, zamkniętym światem — i stąd właśnie wyrosły krytykowane przez Kupera współczesne koncepcje. Pierwszy rozdział części drugiej, zatytułowany „Clifford Geertz: kultura jako religia i jako wielka opera", nie jest wyrazistą krytyką, do której łatwo się ustosun¬ kować, a ilość przytoczonych faktów z życia Geertza, znajomość jego prac i ko¬ mentarzy do nich, w pierwszym momencie przytłacza czytelnika. Gdy spróbowałam dotrzeć do osobistej opinii Kupera o osiągnięciach Geertzowskiej antropologii, tekst rozdziału stał się „nieprzezroczysty", a słowa, których używa Kuper, odsłoniły nowe znaczenia. Jakie jest zdanie Kupera o Geertzu? Pisząc o nim, używa następujących sformułowań: „jego naturalną skłonnością jest raczej bycie eseistą", „nadał podejściu kulturowemu kuszący powab", „świeże słownictwo i obietnice na czasie", „Geertz jest kimś w rodzaju władcy w najświętszych gajach amerykańskiej akademii". Tego typu określenia Geertza i jego pracy pojawiają się w tekście stosunkowo rzadko, łatwo więc je przeoczyć w ogólnie chłodnym, lekko ironicznym, czyli „obiektyw¬ nym" tonie wypowiedzi. Dopóki czytelnik wierzy, że Kuper pisze tak o wszystkich antropologach i ich koncepcjach, wydaje się, iż to tylko jego styl. Według mnie jest to jednak wyraźne bagatelizowanie dorobku Geertza — dla Kupera jego sła­ wa jest wynikiem sprawnych zapożyczeń z „ojców chrzestnych" (Webera, Parson­ sa, Durkheima), umiejętności wpasowywania się w naukowe „mody" oraz lekkiego, eseistycznego pióra. Kuper wyraźnie zarzuca Geertzowi bycie raczej artystą niż na¬ ukowcem. Przy takim odczytaniu rozdziału, jego tytuł zyskuje inne znaczenie, Geertzowska „kultura" stała się religią wielu młodych antropologów, ale czy jest także „wielką operą"? Sztuczną grą, w której na bazie starych konwencji tworzy się imponujący spektakl, najbardziej konserwatywną z „wysokich sztuk"? Należy pamiętać, że dzie¬ ła Geertza, jako jednego z niewielu antropologów, są czytane przez przedstawicieli innych nauk, stały się inspiracją dla postmodernizmu w antropologii, wprowadziły na stałe pojęcia tekstu i interpretacji do antropologicznych rozważań. Rozwój meto¬ dologii antropologicznej zawdzięcza więc im wiele. Prace terenowe Geertza zdobyły sporą sławę wśród antropologów, wywołały dyskusję nad odpowiedzialnością bada¬ cza względem badanych, antropologiczną etyką. Inny świat został — wbrew opinii Kupera — na pewno zyskany. W kolejnym rozdziale Kuper dość szczegółowo omawia biografię Davida Schnei¬ dera, wywodząc z doświadczeń jego dzieciństwa i młodości późniejszy przebieg ka¬ riery naukowej. Przywołuje opinie znajomych Schneidera i uniwersyteckie anegdoty, by poprzeć tezę, iż w życiu naukowym postępował on analogicznie do młodzień¬ czego buntu przeciw autorytetowi ojca i bezkompromisowej rywalizacji z bratem. Konfliktowość Schneidera, jego niepopularne w środowisku poglądy, a nawet szcze¬ gólny szacunek dla Parsonsa, mają być projekcją skomplikowanych i przykrych dla Schneidera stosunków rodzinnych. �354 Rezenzje i noty recenzyjne „Rodzinna obsesja" miała zdeterminować życie Schneidera do tego stopnia, że najpierw zajął się on badaniami nad systemem pokrewieństwa na Wyspie Jap w Mi¬ kronezji, a potem próbował dowieść, że pokrewieństwo rozumiane jako genealogia jest konstruktem kultury euroamerykańskiej, nieznanym Japczykom. Przedstawiona w ten sposób teoria Schneidera okazuje się jedynie psychologiczną odpowiedzią na problemy dzieciństwa i młodości. Po raz kolejny Kuper w sprytny sposób (choć me¬ toda jest tu zupełnie inna) dyskredytuje dokonania opisywanego antropologa. Jeśli przyjmiemy argumentację, że Schneider był całkowicie zdeterminowany przez to, czego doznał w młodości, jego wszelkie dokonania tracą sens. Podeszłabym do ta¬ kich teorii z dużą podejrzliwością, albowiem wydaje mi się, że „człowiek Zachodu" odbiera tego rodzaju determinizm psychologiczny jako zarzut wobec wartości dzieła. Cały ten wywód Kupera czyta się z narastającą irytacją, jego sposób tłumaczenia rzeczywistości jest prosty i... nieweryfikowalny. Życie (jako całość jego biologii, psychologii, kultury i wszystkiego, o czym jeszcze nic nie wiemy) Schneidera jest niedostępne badaczom. Kultura ma w sobie, moim zdaniem, tyle samo biologii, ile biologia kultury, wydaje się więc, że jako zdeterminowane naszą biologią i kulturą ludzkie istoty nie mamy szans poza nie wyjść i opisać prawdziwego świata. Sam Kuper, świadomie lub nie, posługuje się rozróżnieniem na naturę i kulturę — po to, by ocenić naukową teorię poza naukową grą, która, jak dotąd, nie zakłada badania powiązań rodzinnych naukowca w celu oceny tego, co stworzył. Rozdział piąty rozpoczyna Kuper opisem sytuacji w amerykańskiej antropologii lat 60. XX wieku. W tym czasie popularność zdobyły, według niego, dwa sprzecz­ ne i rywalizujące ze sobą kierunki antropologiczne: relatywizm i neoewolucjonizm, z którymi w różnych okresach życia związany był Marshall Sahlins. Kuper omawia najpierw pierwsze dzieła Sahlinsa z lat 50. i 60., w których ten analizował kultury wysp Pacyfiku, by wykazać, w jaki sposób przystosowują one do życia w konkretnym środowisku przyrodniczym. W tym okresie wierzył w możliwość odnalezienia historii ekonomii w schematach gospodarowania współczesnych łowców i zbieraczy. Niestety (tak zdaje się powiedziałby Kuper), w roku 1967 Sahlins wyjechał do Paryża i tam zetknął się ze strukturalizmem, a spotkanie to okazało się przełomem w jego myśleniu o kulturze. Jego zainteresowania przesunęły się w stronę schema¬ tów symbolicznych i „determinizmu ideologicznego". Sahlins próbował jeszcze raz wyjaśnić ewolucję społeczeństw, tym razem już w innym paradygmacie — strukturalistycznym. Następnie rozwijał teorię mitopraktyki, czyli odtwarzania mitów w teraźniejszych działaniach, wyprowadzając swe tezy z materiałów dotyczących społeczeństw polinezyjskich i ich mitologii. Kuper traktuje Sahlinsa znacznie łagodniej niż Geertza i Schneidera; znajduje w jego dorobku wartościowe przemyślenia. Interesujące jest, że zwraca uwagę głów¬ nie na zmianę w teoretycznej orientacji Sahlinsa, nie widząc podobieństw obu okre¬ sów jego twórczości. Zespala je determinizm — raz materialistyczny, raz kulturowy — ale wciąż tak samo ograniczający jednostkę. Rozdział szósty dotyczy wszystkich tych antropologów, którzy studiowali w „go¬ rących" latach 60., co zdaniem Kupera ukształtowało ich myślenie, a tym samym �Rezenzje i noty recenzyjne 355 najnowsze teorie kultury. Najważniejszym nurtem wypracowanym przez to „poko¬ lenie" jest postmodernizm. Postmodernizm, zdaniem Kupera, stworzył jedynie coś na kształt teorii, w obrębie swego rodzaju intelektualnej szkoły, czerpiąc z literatu¬ roznawstwa. Przoduje w tym James Clifford, autor pracy Kłopoty z kulturą, w której etnograię przedstawił jako jeden z wielu kierunków literackich. W opinii Kupera przyniosło to antropologii co najwyżej wzrost wyrainowania, nie zaś nową myśl. Z większą sympatią podchodzi do postmodernistycznego „terenowca" Renato Rosal¬ do, który postuluje pisanie (a nie tylko czytanie) ze zrozumieniem. Ostatnimi bohate¬ rami Kupera stali się Michael Fischer i George Marcus. Obaj zostali zakwalifikowani przez Kupera raczej jako lewicowi politycy niż naukowcy-antropolodzy. Postmoder¬ nizm charakteryzować ma powrót do romantyzmu, rozumianego jako celebrowanie różnicy. Tym razem, aby uzasadnić uprzedzenie do „myślenia tożsamością", Kuper powołuje się nie tylko na własne doświadczenia z RPA, ale także na Edwarda Saida i Lilę Abu-Lughod. W ostatnim rozdziale Kuper śledzi dalsze dzieje upolitycznienia (i to lewicowe¬ go) sporów o kulturę w Stanach Zjednoczonych. Jego zdaniem, od kilkunastu lat „kulturą" w tym kraju zajmują się wszyscy poza antropologami. W siłę rosną studia kulturowe, w których więcej miejsca poświęca się polityce niż nauce i dlatego stały się one zapleczem multikulturalizmu. Multikulturalizm to opcja polityczna, której Kuper jako liberał musi się przeciwstawić i robi to tak wyraziście, że przez chwilę ma się wrażenie, iż cały ten obszerny wywód o „kulturze" był tylko po to, aby dotrzeć tutaj. Przemawia przez niego lęk przed drugim apartheidem, którego hasła pobrzmie¬ wają w tym, co mówią multikulturaliści. Prawo do bycia odmiennym, według Kupera, musi być zawsze wtórne wobec prawa do bycia równym. Podkreślanie różnic jest jego zdaniem właściwe ludom, które innych postrzegają jako wrogów i dlatego postęp społeczny powinien takie myślenie ograniczać. Aby podsumować całość pracy, warto zatoczyć koło i powrócić do samego po¬ czątku. Kuper jasno przedstawia powód, dla którego pisze — chce walczyć z kulturalizmem (a jego formą jest też multikulturalizm), albowiem może on stać się inną, nowoczesną formą rasizmu. Autor jest tego świadomy, ponieważ urodził się w kraju, który najsilniej tego nowego rasizmu doświadczył i chce ostrzec tych, którzy jeszcze niebezpieczeństwa nie zauważyli. Kuper wykorzystuje całą siłę swej argumentacji, by przekonać, że „kultura" dzieli. Świadomie jednak lub nie, używa w swej pracy kulturalistycznych argumentów. Już podana wyżej geneza tej pracy jest czysto kulturalistyczna. Kuper znacznie więcej miejsca niż inni antropolodzy poświęca „przed¬ stawieniu postaci", obojętnie, czy mówi o sobie samym, Schneiderze, postmoderni¬ stach, studiach kulturowych, czy kulturze. Taka strategia doprowadza go jednak do mocnej krytyki kultu różnicy i samej kultury. Maja Kostecka �356 Rezenzje i noty recenzyjne Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David H o w e s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005, ss. 422. Arystoteles twierdził, że nie ma niczego w rozumie, co najpierw nie byłoby w do­ świadczeniu zmysłowym. Od starożytnych Greków, średniowiecznych mistyków, poprzez Karola Marksa do Marshalla McLuhana, zmysły były przedmiotem kultu­ rowej refleksji. Zmysły są źródłem przyjemności i bólu, wiedzy i siły. Są związane z indywidual­ nym doświadczeniem, ale stanowią także pole dla intensywnych badań kulturowych. Odczuwanie to nie tylko kwestia fizjologicznych reakcji i/lub osobistego doświad­ czenia. To jedna z podstawowych form kulturowej ekspresji, medium, poprzez któ­ re społeczeństwa oddają się swoim kulturowym praktykom i wyrażają wyznawane wartości. Widok malarskiego dzieła, zapach perfum, smak kolacji, są materią kultu¬ rowego zróżnicowania. Świat odbiera się i definiuje za pomocą pięciu zmysłów. Wzrok, słuch, smak, węch i dotyk są oczywistymi „narzędziami" czytania rzeczywistości. Używane są nie tylko po to, aby uwierzyć, lecz także, by sprawdzić, przekonać, zrozumieć, zadziwić — odebrać wrażenie na temat naszego bycia w świecie. Nasza pamięć jest w dużej mierze pamięcią sensoryczną, zmysły łączą nas z przeszłością. Doznania zmysłowe odgrywają znaczącą i inicjującą rolę w każdym przeżyciu estetycznym. Są związane z emocjami — rządzą pożądaniem i awersją. Współczesny dyskurs dotyczący relacji zmysłów i kultury zdominowany jest przez problematykę wizualności. Obraz oddziałuje na każdego i codziennie. Cała ta ogromna panorama wizualna istnieje dziś dookoła nas. Należymy do społeczeństwa nasyconego obrazami, ciągle poddawanego wizualnym bodźcom, posługującego się masowym językiem wizualnym. W Polsce, mam takie wrażenie, antropolodzy włączyli się w nurt koncentrujący się na zagadnieniach obrazu w kulturze. Opracowań z zakresu antropologii wizual¬ nej jest wiele, dotyczą one fotografii, filmu, szeroko pojętej ikonosfery. Natomiast tekstów antropologicznych poświęconych fonosferze, oddziaływaniu zapachów, roli dotyku w kulturze czy tematyce smaku — jest znacznie mniej. Są to porozrzuca¬ ne po różnych czasopismach i zbiorowych opracowaniach artykuły, niekiedy w ca¬ łości mówiące o zmysłach, a niekiedy czyniące z nich tylko jeden z poruszanych wątków. Tymczasem antropologia zmysłów, jako dziedzina nauki, weszła do antropolo¬ gicznego krajobrazu w późnych latach osiemdziesiątych i wczesnych dziewięćdzie¬ siątych XX wieku. Rozwija się i uprawiana jest przede wszystkim w Stanach Zjed­ noczonych i Kanadzie, a jednym z czołowych jej przedstawicieli jest David Howes. W 1988 roku założył on wraz z grupą zaprzyjaźnionych naukowców The Concordia Sensoria Research Team (CONSERT). Grupa działa przy Wydziale Socjologii i An¬ tropologii Uniwersytetu Concordia w Montrealu w Kanadzie i zajmuje się kulturo¬ wą interpretacją zmysłów. Zainteresowania badaczy koncentrują się na społecznych implikacjach komercjalizowania się zmysłów, sterowania percepcją w technologii, projektowaniu czy konsumpcji. To również, wciąż stawiane na nowo, pytania o rolę �Rezenzje i noty recenzyjne 357 zmysłów we współczesnych mediach, ideologiach klasowych, rasowych oraz w gen¬ der studies. David Howes jest redaktorem serii Sensory Formations wydawnictwa Berg. Pu¬ blikujący tu autorzy chcą uzmysłowić czytelnikom, że zmysły to nie tylko indywidu¬ alne, ale także kulturowe doświadczenie, oraz podkreślają znaczenie zmysłów w ba¬ daniach społecznych i kulturowych. W serii tej ukazały się już następujące książki: The Auditory Culture Reader (M. Bull, L. Back, eds.) — proponująca strategię głę¬ bokiego słuchania, czyli takiego, które obejmuje dźwięki życia codziennego, naturę i myśli; The Book of Touch (C. Classen, ed.) — zastanawiająca się nad granicami bólu i przyjemności, światem „dotykanym" przez niewidomych, metodami azjaty¬ ckiej medycyny i ciałem w wyobrażonych światach wirtualnych; The Taste Culture Reader: Experiencing Food and Drink (C. Korsmeyer, ed.) — ukazująca smak jako najbardziej poruszający ze zmysłów, przenikający kulturowe, społeczne i religijne relacje; The Smell Culture Reader (J. Drobnick, ed.) — odpowiadająca na pytania o najbardziej nieuchwytny ze zmysłów — węch, który nie jest jedynie przekaźnikiem miłych bądź przykrych zapachów; Cultures of Vision: The Alternative Visual Culture Reader (E. Edwards, K. Bhaumik, eds.) — w inny od dominującego w kulturowym dyskursie sposób mówiąca o obrazie i jego roli w rozumieniu otaczającego nas świa¬ ta; The Six Sense Reader (D. Howes, ed.) — poszukująca definicji szóstego zmysłu, tego, co leży poza naszą percepcją. W 2005 roku, również w serii Sensory Formations, Howes wydał książkę Empi¬ re of the Senses. The Sensual Culture Reader. Wyjściowym założeniem tego opra¬ cowania jest przekonanie, że zmysły są bramą wiedzy, instrumentem siły, źródłem przyjemności i bólu; są też przedmiotem dramatycznych różnic. Książka podzielona jest na pięć części, a każdą z nich poprzedza krótki wstęp Howesa. Tom zawiera fragmenty większych prac, drukowane już wcześniej artykuły oraz teksty napisane specjalnie do Empire of the Senses. Antropologią zmysłów zajmuje się wielu bada¬ czy, ale w tym opracowaniu znalazły się przede wszystkim teksty autorów ze Sta¬ nów Zjednoczonych i Kanady. Są to antropolodzy, socjologowie, literaturoznawcy, geografowie, specjaliści od prawa i języka angielskiego, historycy nauki i techni¬ ki oraz filozofowie (choć znajdziemy także tekst z zakresu neurologii zmysłów!). Jak zauważa sam Howes, przedmiot naukowej refleksji zawartej w książce znajduje się na pograniczu wielu dziedzin. Ich połączenie dowodzi, jak owocna może stać się perspektywa interdyscyplinarna. Ukazanie wielorakich kontekstów, przedsta¬ wienie faktów na podstawie konkretnych badań naukowych i zebranie tego, mimo różnorodności podejść badawczych, w całość tworzącą wielowątkowe, a zarazem spójne opracowanie, to podstawowe atuty książki. Bogate bibliografie poszczegól¬ nych artykułów uzupełnia David Howes o listę pięćdziesięciu tytułów z zakresu nauk społecznych, humanistycznych i sztuki. Są to propozycje lektur dla wszystkich tych, którzy chcieliby poszerzyć swoją wiedzę z zakresu prezentowanej problematyki. Pierwsza część książki, zawierająca dwa rozdziały, dotyczy roli zmysłów w pro¬ cesie poznawczym. Oliver Sacks proponuje projekt z zakresu neuroantropologii. Od¬ wołując się do swoich wcześniejszych badań, w których zajmował się percepcją głu¬ choniemych, zadaje pytanie: „Co widzą niewidomi?". Z etnograficzną ciekawością �358 Rezenzje i noty recenzyjne opisuje światy swoich pacjentów. Marshall McLuhan, autor drugiego rozdziału, zna­ ny jest w Polsce jako badacz mediów i ich oddziaływania na jednostkowe i społeczne życie człowieka. We fragmencie zamieszczonym w Empire of the Senses McLuhan porusza się wewnątrz sensorium pięciu zmysłów. Próbuje pokazać, jak ważną rolę odgrywają one w architekturze i planowaniu urbanistycznym, komunikacji społecz¬ nej i psychologii, historii i antropologii. Dwie kolejne części tomu koncentrują się na geografii i historii zmysłów. Susan Stewart bada relacje między doświadczaniem za pośrednictwem zmysłów a pamię­ cią i tworzeniem sztuki. Prezentuje krótką historię sensorium w zachodniej filozofii i literaturze. Odwołuje się między innymi do Arystotelesa, Kanta, Freuda, Marksa i Prousta, by dowiedzieć się, jak rozumiano relacje między zmysłami a rzeczywi¬ stością, i jak motyw pięciu zmysłów stał się jednym z toposów zachodniej literatury. Tekst Constance Classen, historyka kultury, wpisuje się natomiast w nurt gender stu¬ dies. Swoją opowieść o „męskich i kobiecych zmysłach" rozpoczyna Classen w śred­ niowiecznej Europie, a kończy w epoce modernizmu. Dowiadujemy się, że w historii kultury mężczyznom przypisywano zazwyczaj zmysły wzroku i słuchu — uważane za bardziej wartościowe, dominujące. Kobiety żyły wśród zapachów, smaków i do¬ tyku. Alain Corbin zajmuje się z kolei trudnościami, jakie napotyka na swojej dro¬ dze badawczej historyk zmysłów. Jego analizy opierać się mogą prawie wyłącznie na tekstach pisanych lub dziełach malarskich. Nie zawsze dostarczają one wiedzy na temat społecznej hierarchii zmysłów. Badacz wciąż musi sobie zadawać pytanie, jak wtedy smakował, pachniał i brzmiał świat. Kolejne teksty zawarte w książce to podróże po sensualnych pejzażach. Ich au¬ torzy zastanawiają się na przykład, dlaczego w jednej kulturze przypisuje się domi¬ nującą rolę smakowi, a w innej zmysłowi słuchu. Jaką rolę odgrywa w zachodniej Afryce wewnętrzny zmysł równowagi? Jak interpretować japońską ceremonię pa­ rzenia i picia herbaty? I dlaczego Japonia to imperium wszystkich zmysłów, a nie —jak chciał tego Roland Barthes — imperium znaków? Jak poprzez smaki, zapachy i dźwięki, żyjące w diasporze i pracujące w Hongkongu Filipinki odtwarzają swoją kulturę i tradycję? W dwóch ostatnich częściach książki autorzy zmagają się z problematyką roli zmysłów w doświadczaniu nowoczesności i ponowoczesności. Zadają także pytanie, jak zmysły współtworzą estetykę codzienności. Jim Drobnick przedstawia teorie do¬ tyczące estetyki świata zapachu. Pokazuje, jak różne dziedziny współczesnej sztuki, a zwłaszcza projekty wystawiennicze i muzealne, wzbogacają swój przekaz dzięki sile, jaką ma w sobie zapach. David Howes prowadzi czytelnika między innymi do wielkiego centrum handlowego, by na przykładzie wykorzystania wrażeń sensualnych w socjotechnice przedstawić logikę późnego kapitalizmu. Robert Desjarlais opisuje zaś schronisko dla bezdomnych w Bostonie, w którym percepcja zdomino¬ wana jest przez ograniczony wachlarz bodźców. Jest to opowieść o świecie głodu, zimna i przemocy, gdzie ciszę i spokój można znaleźć jedynie we własnym ciele. Nie sposób odnieść się do wszystkich rozdziałów tak szeroko zakrojonej pracy. Wielość poruszanych wątków prowokuje pytania, może być inspiracją do wielu prze¬ myśleń i dalszych poszukiwań. �Rezenzje i noty recenzyjne 359 W zamierzeniu redaktora tomu, Davida Howesa, jest to zatem książka skierowa¬ na do tych czytelników, którzy chcą pełniej poznać i zrozumieć, jak doświadczamy otaczającego nas świata. Lektura tej pracy jest fascynująca, choć jej interdyscypli¬ narność, która niewątpliwie jest atutem, wymaga od czytelnika intelektualnej ela¬ styczności i antropologicznej ciekawości. Książka wolna jest od autorytatywnych interpretacji. Jej trzon stanowi jednak niespotykanie pieczołowite zestawienie faktów i hipotez, z których chyba ani jedna nie została pozostawiona bez przypisu, odnośni¬ ka czy komentarza. Od teoretycznych esejów po empiryczną etnografię, gender stu¬ dies, kulturę materialną i życie codzienne — Empire of the Senses jest opracowaniem ważnym dla zrozumienia naszych relacji z innymi i z otoczeniem. Zmysły rozumiane są tu jako kulturowy system. Klasyczne już teksty McLuhana i Corbina oraz te pisane przed kilku laty, podważają hegemonię wzroku we współczesnym dyskursie i do¬ wodzą intersensualności naszego poznania. Tom ten potwierdza także wielki wpływ dychotomii tego, co racjonalne i emocjonalne, umysłu i ciała, ale zapewnia jedno¬ cześnie, że jesteśmy w środku sensualnej rewolucji, która wymaga nowych form reprezentacji. Prace pisane i redagowane przez Davida Howesa i skupionych wokół niego ba¬ daczy wytrzymują krytykę naukową. Próbują sformułować teorię i metodologię an¬ tropologii zmysłów. Choć język tych tekstów oraz wybrane tematy mogą czasem sugerować, że mamy do czynienia z atrakcyjną (pseudo-)naukową publicystyką, to jednak wyrażane sądy wsparte są rzetelnymi badaniami i wyprowadzane z zacho¬ waniem rygorów naukowego postępowania. Brak polskich tłumaczeń prac z kręgu amerykańskiej i kanadyjskiej antropologii zmysłów wydaje mi się zatem wielkim przeoczeniem. Na koniec należy podkreślić intelektualną satysfakcję, jaka płynie z lektury teks¬ tów zawartych w Empire of the Senses. Przypuszczam, że wielu czytelników książki ma poczucie obcowania z tekstami wyjątkowymi, ze względu na sposób, w jaki auto¬ rzy piszą, błyskotliwy i odbiegający od sztywności akademickiego wywodu, przede wszystkim zaś z powodu poruszanych treści oraz ich aktualności. Aleksandra Krupa Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1: Organizacja społeczna, red. Re­ nata E. H r y c i u k i Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. M . Bierca i in., Wy­ dawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, ss. 328. Pojęcie płci kulturowej (gender) w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci wywar¬ ło ogromny wpływ na rozwój nauk humanistycznych i społecznych. Refleksja nad konstruowaniem płci w określonych kulturach i społeczeństwach przewartościowała myślenie na temat kobiecości, męskości, seksualności czy ról społecznych przypisy¬ wanych określonym osobom. �360 Rezenzje i noty recenzyjne Książka Gender. Perspektywa antropologiczna jest wyborem jedenastu tekstów anglojęzycznych. Jedne są klasyczne, znane i często cytowane, inne — nowe, nie­ publikowane lub napisane specjalnie do tego zbioru. W przygotowaniu jest jeszcze drugi tom książki, Kobiecość, męskość, seksualność, składający się z dwóch części: „Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości". Omawiany tom składa się z trzech części: „Rodzina i pokrewieństwo", „Płeć kul­ turowa a naród, państwo i organizacja plemienna" oraz „Gender w świecie postkolonialnym". W każdej części czytelnik znajdzie zarówno teksty teoretyczne, jak i analizy materiału terenowego z różnych części świata, będące egzemplifikacją przy­ jętych założeń teoretycznych. Z konieczności dokonam omówienia tylko niektórych tekstów, nie uważając innych za gorsze czy mniej interesujące. W pierwszej części znalazł się ważny tekst Sylvii Junko Yanagisako i Jane Fishburne Collier O ujednoliconą analizę płci kulturowej i pokrewieństwa. Autorki od¬ rzucają przyjęte w badaniach nad pokrewieństwem dychotomie: natura — kultura, produkcja — reprodukcja i publiczne — prywatne, negując tym samym tezę, że w centrum kulturowej organizacji gender leży biologiczna różnica między rolami, które w rozmnażaniu płciowym odgrywają mężczyźni i kobiety. „Jedynie stawiając to założenie pod znakiem zapytania — piszą badaczki — można w ogóle zacząć pytać o to, jak inne kultury rozumieją różnice między mężczyznami i kobietami, i rozpocząć badania nad tym, w jaki sposób nasza własna kultura koncentruje się na stosunku płciowym i porodzie, które uznaje za kluczowe momenty konstytuu¬ jące kobiecość i męskość" (s. 53). Proponują badanie społeczeństwa na podstawie trzech elementów: analizy kulturowych systemów znaczeń, analizy systemów mode¬ li nierówności społecznych oraz analizy historycznej. Z kolei w artykule pod intry¬ gującym tytułem Czy rodzina istnieje? Nowe ujęcia antropologiczne, Jane Fishburne Collier, Michelle Z. Rosaldo i Sylvia Yanagisako odrzucają funkcjonalistyczną teorię rodziny jako uniwersalnej w każdym społeczeństwie instytucji spełniającej określo¬ ne potrzeby. Ich zdaniem, rodzina jest przede wszystkim konstrukcją ideologiczną czy moralną, związaną z nowoczesnym państwem. Badaczki zwracają się w stronę ustaleń XIX-wiecznych naukowców, którzy rodzinę pojmowali w kategoriach dyna¬ micznych (ewolucjonistycznych), wskazując jednak na jej zmienność i dostosowanie do konkretnych warunków społeczno-politycznych i kulturowych. Tym tropem, nie przyjmując jednak formułowanych przez naukowców wiktoriańskich koncepcji (ta¬ kich jak pierwotny matriarchat czy promiskuityzm), idą Collier, Rosaldo i Yanagisako. Zakładają, że jednym z zasadniczych pojęć konstytuujących pojęcie współczesnej rodziny amerykańskiej jest „wychowanie". Wyraz ten określa nie tylko zapewnienie biologicznego przetrwania, ale ewokuje rodzaj więzi, która pociąga za sobą oddanie i miłość. Więzi owe są trwałe i łączą się ze współpracą, a nie z konkurencją. Na gruncie współczesnej kultury amerykańskiej można mówić o przeciwstawieniu się rodziny państwu i rynkowi, to jest instytucjom przynależnym do sfery publicznej, podczas gdy rodzina należy do sfery prywatnej, intymnej. O tym, jak funkcjonuje aparat państwowy w Japonii, pisze Anne Allison, anali¬ zując instytucję obento — pudełka z drugim śniadaniem przygotowywanym przez matki dla przedszkolaków. To, w jaki sposób powinno zostać przygotowane obento �Rezenzje i noty recenzyjne 361 (misternie wykonane malutkie porcje różnych potraw, co ma zachęcić dziecko do zjedzenia wszystkiego) i jak powinno zostać zjedzone (szybko i bez pozostawiania resztek), wskazuje, jakie role przypisuje się dziecku — przystosowanie do bycia zdy­ scyplinowanym i niewybrednym (w obento znajdują się też potrawy, których dziecko nie lubi) oraz matce — konieczność poświęcenia dziecku należytej uwagi i znacznej ilości czasu. Dziecku, uczącemu się jeść pałeczkami, przekazane zostają elementy tradycyjnej kultury japońskiej. Wreszcie zarówno dziecko, jak i matka zostają pod¬ dane obserwacji i ocenie przez wychowawczynie, inne matki i inne dzieci. Victoria Ana Goddard w artykule „Dziewica i państwo". Płeć i polityka w Ar¬ gentynie analizuje relację pomiędzy płcią kulturową a polityką, zwracając uwagę na „upłciawianie" (gendering) dyskursu i działalności politycznej. Analizuje dwa konteksty: rolę kobiet w oddolnych działaniach społeczeństwa przeciwko reżimom wojskowym w Chile i Argentynie oraz ważność płci w poparciu populistycznych rządów Juana Domingo Perona. Szczególną uwagę poświęca osobie Evy Perón, żony generała, która swoją postawą i działaniem akcentowała z jednej strony tradycyjne wartości przypisywane kobiecie (macierzyństwo, empatia, bliski związek z drugim człowiekiem), a z drugiej wskazywała na potrzebę zmian, takich jak na przykład włączenie kobiet do sfery polityki albo dostrzeżenie potrzeb najuboższych. Z kolei w latach 70. XX wieku w Chile i w Argentynie celem rządów wojskowych było od¬ politycznienie sfery prywatnej. Podkreślano więc takie wartości jak macierzyństwo czy podporządkowanie się kobiet dobru ich dzieci. Jednakże represje państwa dosię¬ gły nie tylko działaczy politycznych, ale i zwykłych ludzi i ich rodziny. Matki z Pla­ cu Majowego w Argentynie czy Stowarzyszenie Rodzin „Znikniętych" Więźniów w Chile działały oddolnie, poprzez niesformalizowane metody oporu, na przykład strajki głodowe i organizowanie pomocy najbiedniejszym. Opierając się na wartoś¬ ciach promowanych, a jednocześnie niszczonych przez państwo, kobiety wysuwały żądania prywatne — między innymi domagały się ujawnienia miejsc przebywania „znikniętych" z ich rodzin. Ich działania miały jednak wymiar ogólniejszy — Matki z Placu Majowego podkreślały odrzucenie przemocy i wskazywały na swoją tożsa¬ mość jako matek (ich symbolem była biała chustka wiązana na głowie). Dwa teksty dotyczą sytuacji w Polsce. Frances Pine, która od lat 70. X X wieku prowadziła badania na Podhalu, analizuje współczesne góralskie wesele w kontek¬ ście przemian ustrojowych po 1989 roku i w związku ze stosunkiem górali podhalań¬ skich do państwa i organizacji pracy. W czasach socjalizmu, rytuały związane z do¬ mem i rodziną były rozbudowane, co stanowiło swego rodzaju opór wobec systemu. Obecnie dawne domowe rytuały uzewnętrzniły się (wesele w domu kultury, korzy¬ stanie z usług profesjonalnych kelnerów). Przed rokiem 1989 negatywnie postrzega¬ na praca wykonywana poza domem stała w opozycji do „roboty" w domu i dla domu (istotnym elementem był nielegalny i półlegalny drobny handel). Po 1989 roku, gdy to, co należało do szarej strefy, można było zalegalizować, praca wykonywana poza domem stała się bardziej widoczna, a sfery pracy i rodziny wyraźniej się od siebie oddzieliły. Dom jednak, pisze Pine, pozostaje centrum kultury góralskiej. „Rytuały związane z domem, które publicznie ukazują relacje pomiędzy płcią kulturową oraz pracą a ziemią i które metaforycznie podkreślają jego centralną, kulturową i ekono- �362 Rezenzje i noty recenzyjne miczną pozycję, jako sprzeciwiające się państwu, umiejscawiane są „na zewnątrz" i tym samym przyczyniają się do redeinicji miejscowych tożsamości i przesunięcia ich w stronę konsumpcji i utowarowienia" (s. 88). I o ile wcześniej najstarsze poko¬ lenia przekazywały wiedzę i umiejętności, o tyle teraz status ekonomiczny i symbo¬ liczny domu reprezentują ludzie młodzi, obeznani z kulturą konsumpcji. Gender jest tu kluczem w wyborze praktyk, symboli i wartości. Thomas Chivens, wskazując na zależności pomiędzy koncepcją płci a państwem, analizuje wymianę modeli interwencji policji i wiedzy eksperckiej dotyczącej prze¬ mocy domowej względem kobiet pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Polską (pro¬ wadził badania w Warszawie w latach 2000-2001). Płeć, która z punktu widzenia policyjnych interwencji jest kategorią istotną, powinna być rozpatrywana na wielu poziomach. „Jest ona — pisze Chivens — (...) w coraz większym stopniu kategorią używaną przez przedstawicieli państwa (state actors) reformujących rządowe sposo¬ by interwencji, mające na celu naprawę moralności obywatelskiej, a zarazem zdolne do wytwarzania kapitalistycznych i demokratycznych form życia. Także przemoc domo¬ wa nie jest uniwersalnym faktem, które poddaje się odkryciu, a następnie analizie ( . ) . Jest ona zaś zjawiskiem kulturowym, a zatem deiniowanym w sposób utrwalony przez historię, materialnym i względnym (contingent)" (s. 185). Artykuł T. Chivensa został napisany specjalnie do tomu Gender. Perspektywa antropologiczna. W części III — „Gender w świecie postkolonialnym" na szczególną uwagę zasłu­ guje artykuł irańskiej antropolożki Homy Hoodfar, Zasłona w ich umysłach i na na­ szych głowach: muzułmanki i praktyki zasłaniania. Rozważania Hoodfar wpisują się w dyskusję na temat Orientu i orientalizmu jako konstruktu wykreowanego przede wszystkim przez kulturę Zachodu oraz wskazują na stałe zagrożenie naszym głów¬ nym „grzechem" — etnocentryzmem. Zasłanianie ciała przez muzułmanki autorka analizuje na trzech poziomach: 1) jak zasłona odbierana jest przez przedstawicieli świata Zachodu, a mianowicie jako symbol zacofania, islamskiego fanatyzmu i uci¬ sku kobiet; 2) jak była oraz jak jest postrzegana przez same muzułmanki w Iranie (tu istotna jest historyczna analiza pokazująca, że po pierwsze, zasłona pojawiła się na Bliskim Wschodzie na długo przed islamizacją, po drugie, na początku była oznaką prestiżu i wysokiej pozycji społecznej, a po trzecie — przymusowy zakaz zasłania¬ nia się spowodował nie wyzwolenie, ale marginalizację kobiet, gdyż nie chciały one pojawiać się poza domem „nago") i 3) jakie są konsekwencje noszenia zasłon przez kobiety niepochodzące z Bliskiego Wschodu — okazuje się, że nie jest istotna sama zasłona, ale to, kto j ą nosi. Noszące zasłony Kanadyjki-muzułmanki — pisze Hoodfar — będą postrzegane jako podążające za modą, natomiast kobiety z Bliskiego Wschodu — jako zacofane fanatyczki. U tych drugich jednak zasłanianie się jest w pełni świadome i co więcej, uważają one, że właśnie noszenie zasłony umożliwia im wyjazd na Zachód na studia. Odwołując się do islamu, dowodzą, że religia ta daje równe prawa dziewczętom i chłopcom. Z drugiej strony, okazują przywiązanie do tradycyjnych wartości, dzięki czemu nie zrażają do siebie rodziców i własnej spo¬ łeczności. Redaktorki tomu piszą we wstępie, że książka zrodziła się podczas prowadzonych przez nie zajęć z antropologicznej refleksji nad płcią w kulturze. Dlatego też wybór �Rezenzje i noty recenzyjne 363 tekstów był podyktowany przede wszystkim celem dydaktycznym. Wiele z tych teks¬ tów jest trudno dostępnych w oryginale, a ponadto znajomość języka angielskiego nie jest jeszcze wśród polskich studentów czy naukowców zadowalająca. Dlatego też istotną, aczkolwiek dość skromną częścią książki jest angielsko-polski słowniczek terminów z zakresu antropologii płci i seksualności. Terminologia antropologiczna w języku polskim jest chaotyczna i nieprecyzyjna, wiele angielskich wyrazów jest niejednoznacznych. W związku z tym niejednokrotnie trudno jest znaleźć ich dobry ekwiwalent. Tym bardziej na uwagę zasługuje fakt, że przekłady w książce Gender. Perspektywa antropologiczna zostały napisane bardzo starannym językiem. Książka powinna zainteresować nie tylko studentów czy wykładowców, ale każ¬ dego przedstawiciela nauk humanistycznych czy społecznych, ponieważ, jak się wydaje, nie można już dziś rozumieć klasycznych antropologicznych kategorii, jak pokrewieństwo, rodzina czy podział pracy, ale także innych, jak postkolonializm czy globalizacja, bez odwołania się do analiz prowadzonych z punktu widzenia gender studies. Karolina Bielenin Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Histo­ rischen Stereotypenforschung, red. Hans H. H a h n , Elena M a n n o v ä , Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 2007, ss. 535. Wielu ludzi żyjących w Europie Środkowej i Wschodniej jest przeświadczonych, iż w zachodniej części kontynentu nikt się nimi nie interesuje. Można by rzec, że jest to swoisty stereotyp czy autostereotyp Europejczyków zapoznanych, może gorszych, pewnie niezrozumiałych. Ale -wydano niedawno we Frankfurcie nad Menem, czyli na Zachodzie, książkę złożoną z prac dotyczących Europy Środkowej, w dodatku stano¬ wiącą dziewiąty już tom w serii Mitteleuropa-Osteuropa. Oldenburger Beiträge zur Kultur und Geschichte Ostmitteleuropas. Świadczy ona o niejakim zainteresowaniu nie-zachodnim obszarem Europy. Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung jest tomem, w którym spotykają się teksty uczonych z dwóch krajów Europy Środkowej: Słowacji i Niemiec. Zredagowali go Niemiec i Słowaczka: Hans Hen­ ning Hahn i Elena Mannovä. Nie znaczy to bynajmniej, że w książce można przeczy¬ tać tylko o Niemcach i Słowakach, autorzy nie zapominają bowiem, iż Mitteleuropa złożona jest także z innych nacji. Prace zamieszczone w tym tomie poświęcone są przede wszystkim stereotypom rozpowszechnionym wśród narodów środkowoeuropejskich, zawierają opinie na te¬ mat własnego narodu oraz sąsiednich. Zgromadzone tu przykłady — bardzo liczne, choć przecież nie wyczerpujące — pozwalają uświadomić sobie rozmaitość sposo¬ bów rozumienia siebie wobec innych oraz innych wobec siebie. Na początku tomu, poza wstępem, znajdują się rozważania metodologiczne, za¬ warte w dwóch tekstach: Hansa Henninga Hahna i Lubora Kralika. Chociaż autor �364 Rezenzje i noty recenzyjne pierwszego z nich wysuwa dwanaście tez historycznych badań nad stereotypem, ża­ den z nich nie usiłuje wprowadzać dyrektyw obowiązujących pozostałych autorów tomu. Obydwaj próbują raczej dać ogólne wprowadzenie do poruszanych dalej te­ matów. W następnej części mówi się o rozmaitych stereotypach związanych z życiem codziennym. Elena Mannová interesuje się treściami zawartymi w nazwach potraw w słowackich książkach kucharskich, wydawanych w ciągu XX wieku. Drobny ma­ teriał językowy wykorzystuje też Olga Danglová, która analizuje inskrypcje na ma­ katkach, wieszanych w krajach Europy Środkowej (także w Polsce), stanowiących wyraz mieszczańskich idei. Gabriela Dudeková zastanawia się, kto na tym obszarze w XIX i na początku X X wieku uchodził za ubogiego, kto zaś zasługiwał na mia­ no dobroczyńcy. Z kolei Heike Müns snuje nader błyskotliwe rozważania na temat stereotypów muzycznych, przejawiających się w pieśniach. Ostatni tekst tej części, Dany Borutovej, dotyczy dziewiętnasto- i dwudziestowiecznej architektury krajów środkowoeuropejskich, w której, jak na przykład w witkiewiczowskich willach, pró¬ bowano zawrzeć pewne treści narodowe. Kolejna część tomu to dwa artykuły o przedstawieniach Żydów, pojawiających się w dość specyficznych tekstach. Birgit Bruns pisze mianowicie o stereotypie Żydów w osiemnastowiecznych encyklopediach. Tobias Weger zajmuje się żydowskim Kra¬ kowem i żydowską Pragą w niemieckojęzycznych przewodnikach turystycznych. Stereotypizacji ulegają, jak wiadomo, także procesy historyczne. Tym problemem zajmują się autorzy następnej partii omawianej książki. Jens Breder porównuje kon¬ strukcje Wschodu i Zachodu w pracach niemieckiego historyka Ernsta Kornemanna (1868-1946) i historyka sowieckiego Vladimira Sereeva (1883-1941). Stephan Scholz zastanawia się nad rolą legendy apostoła Niemiec, św. Bonifacego, w dziewiętnasto­ wiecznej ideologii narodowej. Rudolf Holbach pisze zaś o stereotypach zawartych w tekstach dotyczących dziejów Hanzy, a Rainer Grübel analizuje obraz Niemiec przedstawiony w pismach Vasilija Rozanova. Trzy teksty składają się na następną część książki. Ich autorzy zajmują się kwe¬ stiami politycznymi z niedawnych dziejów środkowoeuropejskich. Tekst Katariny Popelkovej nawiązuje do faktu rozpadu Czechosłowacji na Czechy i Słowację, co wiązało się z problemem wytyczenia granic między nowymi państwami, zamieszka¬ łymi przez narody o podobnej wszakże kulturze. Eva Hahn poświęciła swój artykuł stereotypowi Europy Wschodniej w okresie zimnej wojny. Do tego tekstu zdaje się nawiązywać artykuł Hansa Henninga Hahna o lansowanym stereotypie wroga, o Ame¬ rykanach i nazistach w zimnowojennej propagandzie państw komunistycznych. I wreszcie, ostatnia partia książki dotyczy stereotypów Niemców i Słowaków. Eva Krekovicová pisze w swoim artykule o autostereotypie Słowaków i jego wyko­ rzystywaniu, zwłaszcza w działalności politycznej. W drugim tekście, Duśan Śkvarny podejmuje karkołomną niekiedy próbę wyjaśnienia genezy pewnych stereotypów funkcjonujących w słowackiej kulturze. Natomiast Magdalena Paríková mówi o tym, jak postrzegają się wzajemnie Niemcy i Słowacy, a wymieniany już poprzednio Hans Henning Hahn dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat Słowaków w litera¬ turze niemieckiego obszaru językowego. �Rezenzje i noty recenzyjne 365 Tak prezentuje się ów słowacko-niemiecki tom o Europie Środkowej. Można by się zastanawiać, czy wszystkie połacie Europy Środkowej są tutaj ukazane pro­ porcjonalnie. Aczkolwiek nie ma to znaczenia, gdyż książka ta nie jest monografią, a zbiorem artykułów przyczynkarskich. Zresztą, tych przyczynków jest tu aż dwa¬ dzieścia, toteż chyba nie odczuwa się niedosytu. Niewątpliwie na uznanie zasługuje problematyka tej zbiorowej pracy. Zajmowa¬ nie się stereotypami nastręcza częstokroć sporych trudności; ot, chociażby w toku badań można stać się niechcący rozsadnikiem stereotypów. Badania nad stereotypa¬ mi mogą jednak przyczynić się również do ich przezwyciężenia. A są przecież takie, które krzywdzą, utrudniają życie. Dlatego, mimo ewidentnych przeszkód, na pewno warto podejmować studia nad tą dziedziną. W przypadku niemieckich i słowackich autorów omawianego tomu dało to dobre rezultaty. Grzegorz Pełczyński Guglielmo V e r d i r a m e , Barbara H a r r e l l - B o n d , Rights in Exile. Janus¬ -FacedHumanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford, 2005, ss. 385. Studia nad uchodźstwem rozwijają się intensywnie od początku lat 80. ubiegłego wieku. W ich ramach bada się zarówno uchodźców, jak i tych, którzy uchodźcom pomagają. W roku 1986 ukazała się pierwsza antropologiczna praca poświęcona kry­ tyce działalności Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (dalej UNHCR) — Imposing Aid: Emergency Assistance to Refugees, napisana przez Barbarę Harrell-Bond (1986). Dziewiętnaście lat później ta sama autorka, we współ­ pracy z Guglielmo Verdirame, napisała Rights in Exile, będące udokumentowaniem błędów i nadużyć popełnianych przez UNHCR, organizacje pozarządowe i rządy wobec uchodźców przebywających na terytorium Kenii i Ugandy. Jest to swoiste zderzenie się teorii z praktyką. Po jednej stronie mamy międzynarodowe prawa czło¬ wieka i prawa uchodźców, a po drugiej rzeczywistość, z którą zetknęli się bada¬ cze w ciągu trwających 4 lata systematycznych badań terenowych. Zatem nie jest to książka łatwa ani przyjemna. Stanowi krytykę ludzi, których uważa się za „tych dobrych", „tych szlachetnych", którzy pomagają „tamtym, biednym ludziom". Auto¬ rzy nie tyle podważają jednak sens pomocy, ale raczej odsłaniają mniej znaną twarz humanitaryzmu na świecie. Barbara Harrell-Bond jest antropologiem, założycielką pierwszego Refugee Stu­ dies Centre, powstałego w latach 80. w Oxfordzie. Wykładała także na uniwersyte­ tach w Makerere i w Kairze. Zajmuje się głównie tematyką związaną z uchodźstwem i pomocą humanitarną. Jej wspomniana wyżej książka z roku 1986 otwarła całkowi¬ cie nowe pole badawcze. Rights in Exile odbiło się podobnym echem. Współautorem tej pracy jest Guglielmo Verdirame, wykładowca prawa międzynarodowego na Uni¬ wersytecie Cambridge. Jest on jednym z wiodących ekspertów w zakresie odpowie¬ dzialności i wiarygodności ONZ oraz prawa uchodźczego. �366 Rezenzje i noty recenzyjne Celem zarówno badań stanowiących podstawę tej pracy, jak i samej książki, jest — jak piszą autorzy — „przeanalizowanie tego, jak międzynarodowe prawa czło¬ wieka i prawo uchodźcze jest używane w praktyce. Innymi słowy, jak międzyna­ rodowa ochrona prawna przekłada się na codzienne życie uchodźców w Afryce Wschodniej" (s. 5). U podstaw tak sformułowanego celu legło przekonanie o tym, że prawa człowieka są uniwersalne, niezbywalne i ponadkulturowe. Powinny one, zdaniem autorów, być podstawowym wyznacznikiem standardów pomocy świadczo¬ nej uchodźcom, a ich przestrzeganie winno być głównym probierzem adekwatności świadczonej pomocy. Badania prowadzono w Kenii i Ugandzie. Nie jest to jednak praca porównawcza, ale raczej próba zbadania tego samego zjawiska w dwóch róż¬ nych kontekstach. We wstępie autorzy formułują pięć głównych tez swojej pracy. Po pierwsze, stwierdzają oni, iż model odseparowanego obozu dla uchodźców nie tylko nie zwiększa bezpieczeństwa osób tam mieszkających, ale tworzy przestrzeń sprzyja¬ jącą łamaniu praw człowieka. Obozy są strefą leżącą poza prawem, w której życie regulowane jest przez prawa narzucone przez organizacje humanitarne. Zamykanie ludzi w obozach dla uchodźców jest już samo w sobie pogwałceniem takich praw jak możliwość swobodnego przemieszczania się czy wybór miejsca zamieszkania. Po drugie, autorzy dowodzą, że najlepszym sposobem zagwarantowania uchodźcom podstawowych praw jest ich społeczna i ekonomiczna integracja ze społeczeństwem kraju goszczącego. Ukazują to na przykładzie uchodźców przybywających do Kenii przed rokiem 1991, którzy nie zostali zmuszeni do przebywania w obozie dla uchodź¬ ców i zamieszkali w miastach kenijskich. Po trzecie, dowodzą, iż UNHCR, będący główną organizacją sprawującą kontrolę nad uchodźcami w krajach goszczących, nie tylko nie respektuje podstawowych praw człowieka, ale jest odpowiedzialny za tych praw łamanie. UNHCR jest tutaj przedstawiony jako instytucja skostniała, zbiuro¬ kratyzowana i uwikłana w sieć powiązań z innymi organizacjami sponsorującymi, rządowymi i pozarządowymi. Jest on organizacją znajdującą się poza jakąkolwiek kontrolą. Po czwarte, rządy krajów goszczących niemal całkowicie przerzucają od¬ powiedzialność za uchodźców na UNHCR, mimo iż to one powinny formułować i wprowadzać w życie prawa dotyczące uchodźców. Po piąte, najważniejszym czyn¬ nikiem, przyczyniającym się do łamania praw uchodźców na wielu płaszczyznach, jest brak świadomości tego, jakie prawa uchodźcom przysługują. Ten brak wiedzy dotyczyć ma zarówno pracowników humanitarnych, jak i samych uchodźców. Dalsza część książki stanowi szczegółowe omówienie relacji między UNHCR, uchodźcami, organizacjami pozarządowymi i rządami tych krajów. W rozdziale pierwszym zarysowany został prawny i polityczny kontekst przyjmowania uchodź¬ ców w Kenii i Ugandzie. Podkreślone zostało też ogromne znaczenie UNHCR, któ¬ ry jest głównym wykonawcą polityki wobec uchodźców, oraz swoista dysproporcja w rozkładzie sił między organizacjami międzynarodowymi i krajowymi. W kolejnych czterech rozdziałach przedstawione są następujące po sobie stadia stawania się i bycia uchodźcą. Wszystkie te rozdziały mają podobną strukturę. Najpierw dowiadujemy się, jakie są obowiązki UNHCR oraz danego rządu, poznajemy obowiązujące prawa i normy. Dalej stykamy się z całym zestawem przykładów, opisów konkretnych przy- �Rezenzje i noty recenzyjne 367 padków, w których dane prawa zostały złamane. Większość tych sytuacji to historie uchodźców, z którymi badacze zetknęli się w trakcie swoich badań. Nierzadko są one kontrastowane z wypowiedziami działaczy rządowych i pozarządowych. Najpierw więc autorzy omawiają nadużycia pojawiające się w momencie przyjazdu do kraju goszczącego, następnie — łamanie praw w momencie nadawania statusu uchodźcy, aby w końcu przejść do problemu przebywania uchodźcy w obozie dla uchodźców i znalezienia się pod pełną kontrolą i opieką UNHCR. W rozdziale czwartym omó¬ wione zostało łamanie praw politycznych i cywilnych, a w rozdziale piątym — praw społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Fakty przedstawione w tych rozdzia¬ łach, zdaniem autorów, powinny mówić same za siebie. Z analizą zebranego mate¬ riału stykamy się dopiero w rozdziale szóstym, ostatnim. Przedstawiono głównych aktorów odpowiedzialnych pośrednio lub bezpośrednio za łamanie praw człowieka i praw uchodźcy w Kenii i Ugandzie. Są to przede wszystkim kraje goszczące, kraje finansujące i sponsorujące pomoc humanitarną, UNHCR i różnego rodzaju organi¬ zacje pozarządowe. Jako główną przyczynę łamania tych praw autorzy podają za¬ mknięcie w obozie dla uchodźców i postrzeganie zjawiska uchodźstwa jako czegoś tymczasowego. Pociąga to za sobą niechęć do integrowania uchodźców i traktowanie repatriacji jako najlepszego rozwiązania kwestii uchodźstwa. Skoro więc treść Rights in Exile jest już znana przynajmniej w zarysie, przejdę do oceny tej pracy. Niewątpliwie książka ta wpisuje się w ramy studiów nad uchodź¬ stwem, zarówno w ich aspekcie antropologicznym, jak i prawnym. Studia te niejako ze swej natury są interdyscyplinarne i stąd też wynika podejście prezentowane przez autorów. Po raz pierwszy połączono podejście prawne z antropologicznym w odnie¬ sieniu do łamania praw uchodźców przez organizacje humanitarne. Wcześniej za¬ zwyczaj pisano o skutkach przebywania w obozie dla uchodźców (np. Malkki, 1995), 0 relacjach między pracownikami UNHCR a uchodźcami (np. Loescher, 1993). Tutaj po raz pierwszy skupiono się na łamaniu konkretnych praw człowieka. Tezy Rights in Exile zostały zakreślone dokładnie we wstępie, natomiast w dal¬ szej części pracy podawane są konkretne dowody, mające je potwierdzać. Uważam, że cele te udało się autorom zrealizować. Zrobili to w sposób bardzo systematyczny 1 rzetelny. Najpierw przedstawiają kontekst polityczny i prawny (bo bez konkretnych regulacji prawnych i politycznych uchodźstwo nie byłoby tym, czym jest), pokazują pewną idealną sytuację opartą na deklaracjach i przepisach, która następnie staje się punktem odniesienia w prezentowaniu diametralnie od niej różnej rzeczywistości. Przedstawione liczne dowody są logicznie uporządkowane. Na przykład w rozdziale czwartym i piątym autorzy dzielą wszystkie prawa przysługujące ludziom na pewne grupy: prawa polityczne, cywilne, kulturowe, ekonomiczne i społeczne. Następnie w każdej z tej kategorii wyróżniają prawa bardziej specyficzne, np. prawo do życia, do niebycia dyskryminowanym itp., aby ostatecznie podać przykłady łamania tych konkretnych praw przez konkretne organizacje. Przykłady, którymi autorzy się posługują, są analizowane dogłębnie i przy jed¬ noczesnym wzięciu pod uwagę różnych ich aspektów. W rozdziale czwartym, kiedy poruszony został problem dyskryminacji ze względu na płeć, zwrócono uwagę nie tylko na kontekst prawny tego zagadnienia, ale też kulturowy i społeczny. Autorzy �368 Rezenzje i noty recenzyjne dostrzegają to, że sytuacja uchodźcza jest tak samo trudna dla obu płci, że powoduje istotne zmiany społeczne. Moim zdaniem, ta całościowość i kompleksowość, a także zauważanie różnych niuansów danej sytuacji, jest bardzo ważną cechą tej pracy. Kolejnym, bardzo istotnym elementem jest ujęcie UNHCR, organizacji pozarządo­ wych, rządów krajów goszczących i organizacji finansujących pomoc humanitarnąjako aktorów, z których każdy odgrywa rolę w łamaniu praw człowieka w tym konkretnym kontekście. Mimo iż główne oskarżenie pada na UNHCR, to oczywiste jest, że cała sytuacja (z zamknięciem ludzi w obozach na czele) powoduje taki, a nie inny sposób traktowania uchodźców. Powiedziałbym wręcz, że jest to swoiste odmitologizowanie pomocy świadczonej uchodźcom. Każdy aktor tego procederu realizuje w pierwszej kolejności swoje własne interesy, a nie interesy uchodźców. Co więcej, wszyscy oni są uwikłani politycznie i ideologicznie, i każdy ma swoje własne przekonania, uprawo¬ mocniające podejmowanie takich, a nie innych działań. Autorzy starają się przedsta¬ wić, w sposób daleki od uproszczeń, możliwie pełny obraz tej sytuacji. Mimo że jest to książka przede wszystkim krytyczna, to w zakończeniu pojawia się próba podania sposobu rozwiązania sytuacji. Zdaniem autorów, o wiele lepszym rozwiązaniem niż zamykanie w obozie, byłoby podjęcie próby integracji uchodźców ze społeczeństwami krajów goszczących. Choć rozwiązanie to wydaje się trudne do osiągnięcia, to jednak nadaje pewien sens całej tej krytyce. Pokazuje, że istnieje wyj¬ ście i nie zostawia czytelnika z poczuciem beznadziejności opisywanej sytuacji. Niezależnie od atutów tej pozycji, dwa zagadnienia budzą moje szczególne wątpli¬ wości. Dotyczą one metodologii zbierania danych oraz terminologii użytej w pracy. We wstępie autorzy stwierdzają, że jednym z podejść badawczych przez nich wy¬ korzystanych jest tzw. advocacy approach, w którym badacz stara się równocześnie pomóc osobom badanym. W tym przypadku dotyczyło to porad prawnych, uświada¬ miania uchodźców na temat praw im przysługujących. O ile trudno jest to podejście krytykować, to rodzi się pytanie, czy nie przyczyniło się to do swoistej jednostronno¬ ści tej pracy. Większość zebranych materiałów (choć nie wszystkie) pochodzi z wy¬ wiadów z uchodźcami. Pojawia się tutaj ogromna dysproporcja; głos został odebrany UNHCR i organizacjom pozarządowym. Odnosi się wrażenie, że te organizacje są bezosobowe, a jedynym celem ich istnienia jest gnębienie uchodźców. Jeżeli do tego dodamy założenie badaczy, iż fakty mówią same za siebie, to negatywny obraz jest już gotowy. Czy jest to jednak obraz pełny? Pominięto tu niemal całkowicie pozy¬ tywne aspekty istnienia takiej organizacji jak UNHCR. Drugi zarzut dotyczy terminów używanych w pracy. Uchodźca, UNHCR, pomoc humanitarna — te terminy i określenia pojawiają się niemal na każdej stronie. I mimo że jest powiedziane, jakie dokumenty sprawiają, że Kenia i Uganda przyjmują uchodź¬ ców, to już samo słowo uchodźca wydaje się tutaj niedookreślone. Nie pojawia się ani jedna, konkretna definicja uchodźcy. Książka dotyczy pomocy humanitarnej, ale nie definiuje, czym ta pomoc jest. Omawiany jest UNHCR, ale brakuje szerzej zaryso­ wanego podłoża politycznego czy ideologicznego tej organizacji. Te niedociągnięcia mogą, moim zdaniem, utrudnić zrozumienie treści osobom niezwiązanym z tematem. Czym więc jest Rights in Exile — uczciwą i rzetelną oceną działalności UNHCR czy też systematycznym i jednostronnym zbiorem oskarżeń pod jego adresem? Pew- �Rezenzje i noty recenzyjne 369 ne jest to, iż autorzy partycypują w konkretnej ideologii i wizji świata, u której pod¬ staw leżą prawa człowieka. Zatem trudno jest nie stanąć po stronie tych, których prawa są łamane. Niemniej wnioski autorów są poparte konkretnymi materiałami empirycznymi — rezultatami długotrwałych badań, wywiadów i przebywania wśród uchodźców. Jest to pierwsza tego typu praca, zatem trudno ocenić, czy, a jeśli tak, to na ile, ten obraz jest stronniczy. Moim zdaniem, przy podanych przez autorów dowo¬ dach, tezy tej pracy jak najbardziej się bronią. Ważne jest pokazanie całościowego obrazu pomocy humanitarnej, gdzie UNHCR wpływa na rządy i organizacje pozarządowe, ale z kolei na UNHCR wpływają or¬ ganizacje sponsorujące. Zwrócenie uwagi na relacje sił, rywalizację o władzę nad uchodźcami oraz realizację własnych interesów, jest w moim uznaniu najważniej¬ szym atutem tej pozycji. Sprawia to, że jest ona ważnym głosem w dyskusji na temat zasadności pomocy humanitarnej i tego, jak j ą świadczyć, żeby nie szkodzić. Trudno jest się zajmować uchodźstwem bez zrozumienia, jakim skomplikowanym jest ono zjawiskiem. Daniel Pluta BIBLIOGRAFIA Harrell-Bond B.E. 1986 Imposing Aid: Emergency Assistance to Refugees, Oxford University Press, Oxford. Malkki L.H. 1995 Purity and Exile. Violence, Memory, and National Cosmology Among Hutu Refugees in Tanzania, The University of Chicago Press, Chicago. Loescher G. 1993 Beyond Charity: International Cooperation and the Global Refugee Crisis, Oxford University Press, New York, Oxford. Gretchen E. S c h a f f t , Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, przeł. T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskie­ go, Kraków 2006, s. 272. Udział środowiska naukowego w formułowaniu, popularyzacji oraz realizacji projektów ludobójczych dopiero na przestrzeni ostatnich dwóch dekad stał się przed¬ miotem rzetelnych, źródłowo satysfakcjonujących badań . Pomimo upowszechnio­ nego w powojennej, zachodnioeuropejskiej publicystyce poglądu o „banalnym" — w sensie zaplecza społecznego i psychologicznych mechanizmów — charakterze 1 1 Skalę upowszechnienia w zachodnioniemieckiej historiografii i naukach społecznych perspekty­ wy krytycznej pod adresem „demonicznej" wizji nazizmu prezentuje między innymi zbiór tekstów pod redakcją H. Orłowskiego, 2000. �370 Rezenzje i noty recenzyjne nazistowskiej praktyki społeczno-politycznej, a zwłaszcza „normalności" codzienne¬ go, powojennego funkcjonowania wiernych, lecz szeregowych wykonawców osta¬ tecznego rozwiązania, wizerunku niemieckiego środowiska naukowego przez całe dziesięciolecia strzegła specyficzna konstrukcja myślowa, będąca użyteczną kom¬ pilacją trzech wariantów postawy obronnej. Składała się na nią sugestia rzekomej niewiedzy akademików co do zakresu pragmatycznego zastosowania teoretycznych rozważań i praktycznych dokonań nauki niemieckiej, wyrażane przekonanie o maso¬ wym stosowaniu przymusu i innych form presji pod adresem naukowców, oraz eks¬ ploatacja strategii, będącej twórczą adaptacją „demonicznej" interpretacji fenomenu nazizmu. Ta ostatnia rzeczywistego sprawstwa zbrodni upatrywała w wąskiej grupie urzędników, bezpośrednio po wojnie katarktycznie osądzonych i skazanych, których interesowny cynizm, dezorientacja aksjologiczna lub zwykła naiwność uczyniła zdolnymi do udziału w politycznym przedsięwzięciu propagowanym, a później rea¬ lizowanym przez Hitlera, postać w swej demoniczności niereprezentatywną, stawia¬ ną poza przyjętą na Zachodzie moralnością. Słowem — nauka Trzeciej Rzeszy wraz z dziedzictwem wcześniejszych teorii nie była w swej istocie przyczyną czy współprzyczyną wojennej hekatomby ani tym bardziej — konkretnych działań o charakte¬ rze ludobójczym. Choć gwałtowna, na ogół bezrefleksyjna, konwersja „zwolenników polityki Fuhrera" na jej „byłych zwolenników" stanowiła w powojennej niemieckiej rzeczywistości zjawisko powszechne, na różne sposoby obecne po obydwu stronach Łaby, to jednak wyłącznie środowisko akademickie zachowało — we własnej ocenie — moralne prawo do głoszenia kategorycznych sądów moralnych. Gretchen Schafft w książce zatytułowanej Od rasizmu do ludobójstwa. Antro­ pologia w Trzeciej Rzeszy (From Racism to Genocide. Anthropology in the Third Reich) obrała za przedmiot rozważań skalę oraz charakter uczestnictwa środowisk antropologicznych w działaniach bezpośrednio lub pośrednio ludobójczych. Sam tytuł rozprawy może potencjalnego czytelnika nieco zdezorientować, z dwóch po¬ wodów. Po pierwsze, zrealizowaną ambicją autorki było przedstawienie kontekstu naukowego w perspektywie przekraczającej krótki skądinąd okres istnienia Trzeciej Rzeszy. Przeprowadzona została prezentacja ewolucji zaplecza ideowo-badawczego rasizmu, począwszy od bezpośrednio inspirowanych darwinizmem XIX-wiecznych teorii, a skończywszy na współczesnej dyskusji na temat analitycznej użyteczności czy wręcz zasadności stosowania pojęcia rasy. Ponadto, przystępujący do lektury odbiorca, utożsamiający się w pierwszym rzędzie z dorobkiem etnografii czy etno¬ logii, może początkowo poczuć się uprawnionym do formułowania ocen zewnętrz¬ nych, będących przywilejem postronnego obserwatora — wszak pojęcia związane z atrybutami rasy, markerami poszczególnych ras, zagadnieniami dziedziczenia czy szczegółowe postulaty dotyczące praktycznego zastosowania eugeniki, to spe¬ cjalność antropologii fizycznej, dyscypliny naukowej badającej człowieczeństwo w perspektywie raczej równoległej niż tożsamej z przyjętą w etnologii/antropologii kulturowej. Byłby to jednak komfort przedwczesny i bezzasadny; autorka — istot¬ nie — koncentruje się na opisie procedur poznawczych przynależnych raczej biolo¬ gicznej perspektywie opisu człowieka, jednak podkreśla przy tym interdyscyplinarny sposób uprawiania antropologii przed I I wojną światową, czego świadectwem było �Rezenzje i noty recenzyjne 371 między innymi powszechne w nauce tego okresu (zwłaszcza w krajach niemieckoję¬ zycznych) synonimiczne traktowanie pojęć tak dalece obecnie odmiennych znacze¬ niowo, jak „kultura" i „rasa" czy „dziedziczenie" i „enkulturacja". Terminologiczne dyfuzje sprzyjały identyfikacji tych dziedzin nauki, tak na poziomie paradygmatu, jak instytucjonalnej przynależności. „Mimo, że wielu antropologów określa antro­ pologię mianem historii naturalnej ludzkości — zauważa Schafft — etnologię zaś «historią kultury ludzkości», to w połowie lat 20. kwestionowano nawet to rozróż­ nienie. Scheid definiuje etnologię jako «naukę o wpływie rasy na kulturę», natomiast antropologię jako «naukę o wpływie kultury na rasę»". (s. 47). Wskutek powszech¬ nego utożsamiania tych nauk, zwłaszcza na gruncie użyteczności w konstruowaniu teorii rasowych, nie mogą dziwić powstałe w tym czasie instytuty i komitety, łączące — dla pożytku wspólnej sprawy — sekcje antropologiczne, genetyczne, etnologiczne, ludoznawcze oraz eugeniczne. Jednak cel powzięty przez autorkę znacznie wykracza poza demaskatorskie rozstrzygnięcia dotyczące skali współuczestnictwa poszczególnych dziedzin nauki w procesie, który ostatecznie doprowadził do zorganizowanego ludobójstwa. Ponad spekulacje tego rodzaju Schafft stawia kwestie związane z etycznymi aspektami pra¬ cy naukowej. Próbuje ustalić, jakiego rodzaju motywy skłoniły szanowanych w prze¬ szłości przedstawicieli nauki do postrzegania rzesz ludzkich — zwykle więźniów obozowych lub mieszkańców gett — wyłącznie w perspektywie „materiału ludz¬ kiego", który mógł być „interesujący" lub „bezwartościowy", głównie w znacze¬ niu: potwierdzający ideowe założenia nazizmu, bądź z tego punktu widzenia zbędny, a nawet wstydliwy . Problem powyższy w decydującym stopniu organizuje strukturę publikacji oraz wyznacza strategię zastosowanej argumentacji. Publikacja składa się z dziewięciu rozdziałów oraz epilogu, jednak w zakresie poruszanej tematyki wskazać można cztery powiązane treściowo bloki problemowe. Pierwszy, to szczegółowy opis praktyk badawczych przeprowadzanych na terenie Małopolski, ze szczególnym uwzględnieniem tarnowskiego getta. Autorka najsilniej eksponuje tutaj przedmiotowy stosunek badaczy do badanych. Zabiegiem perswazyj¬ nie udanym jest zastosowany w tym miejscu tryb sprawozdawczy, raczej stroniący od głębokich i uogólnionych ocen moralnych. Czytelnik ma najpewniej odnieść wra¬ żenie aberracji etycznej i korporacyjnego wyłomu konkretnych badaczy-antropologów. Kolejne części konsekwentnie obalają wstępne czytelnicze wnioski. W dalszym toku rozważań autorka koncentruje się na genezie ideologii rasizmu oraz metodach jej adaptacji dla celów polityki nazistowskiej, terenowych i gabinetowych dylema¬ tach dotyczących usytuowania konkretnych ras i „pod-ras" na skali odległości od germańskiego ideału, korzyści odnoszonych przez naukę (głównie medycynę) i prze¬ mysł z faktu dysponowania rzeszami niewolników, a także technicznych i społecz¬ nych niuansach związanych z eksterminacją jednostek słabych, którą — w duchu eugenicznej bezwzględności — stosowano także wobec upośledzonych przedstawi2 2 Na przykład, za kłopotliwe uznawano dane pozyskane w toku badań przeprowadzonych w get­ tach, które obalały pogląd o istnieniu ściśle określonego i łatwo „mierzalnego" żydowskiego typu an­ tropometrycznego. �372 Rezenzje i noty recenzyjne cieli Übermenschen. Rozważania podsumowane zostały refleksją dotyczącą nauko¬ wej zasadności wykorzystywania pojęcia rasy oraz postulatami w zakresie etycznego wymiaru prowadzenia badań w ogóle, a antropologicznych w szczególności. Niewątpliwą zaletą książki jest rzetelna analiza źródeł, na które składa się zarów­ no opublikowana wcześniej literatura przedmiotu, jak i — nade wszystko — liczne dokumenty urzędowe, raporty i analizy z prowadzonych badań antropologicznych, korespondencja prywatna i oficjalna badaczy oraz korespondencja prowadzona między instytucjami. Logika wywodu imponuje żelazną konsekwencją i przejrzy¬ stością, a zastosowany w pierwszej części zabieg indywidualizujący problematykę nieetycznych, często przy tym dyletanckich badań, metodą kontrastu wzmacnia wy¬ mowę dalszego toku rozważań, w którym zaprezentowano powszechność praktyk prezentowanych wcześniej w trybie „studium przypadku". Pewne zastrzeżenia może budzić celowość podręcznikowego wykładu, dotyczącego genezy zdobycia władzy przez Hitlera. Należy uznać, że w zamyśle autorki odbiorcą tych oczywistych dla Europejczyków faktów i spostrzeżeń miał być amerykański czytelnik, posiadający skromniejsze rozeznanie w polityczno-społecznych realiach Niemiec lat 20. i 30. ubiegłego wieku. Wnioski dotyczące wiodącego problemu publikacji można zreferować w oparciu o relacje między nauką a władzą, które, według autorki, przybierają postać wielo¬ krotnej zależności. Dziewiętnastowieczna nauka, pozostająca pod silnym wpływem idei determinizmu, widziała siebie w roli jedynego wyraziciela Prawdy, koła zama¬ chowego Postępu, stając niejako poza etyczną oceną i dysponując względnie skrom¬ nym arsenałem narzędzi autokrytyki. Ówczesna nauka, wbrew własnym intencjom, częstokroć przysługuje się uwznioślaniu potocznych sądów, innym razem sama sta¬ jąc się przedmiotem nieporozumień i uproszczeń. Część ustaleń z zakresu antropolo¬ gii biologicznej i nauk pokrewnych — ze swej istoty dyskusyjna i w wąskim gronie specjalistów dyskutowana — staje się elementem wiedzy pospolitej, wolnej od epistemologicznych dylematów. W tej zbanalizowanej wersji stanowi naturalną nadbu¬ dowę władzy politycznej. Popularność sądów o charakterze rasistowskim bierze się przede wszystkim z ich zdolności do precyzyjnego wskazywania i napiętnowania takich sprawców traum społecznych, którzy pozostają poza grupą dominującą (wska¬ zującą). W przypadku Niemiec, w okresie następującym po I wojnie światowej, grunt dla nazizmu wyznaczała urażona po Wielkiej Wojnie duma narodowa, odczuwalny kryzys ekonomiczny oraz wczesna faza procesów, które doprowadziły do powstania współczesnego „społeczeństwa ryzyka". Polityczny ośrodek, respektujący potrzebę eksterytoriacji społecznych i jednostkowych problemów grupy dominującej, porząd¬ kujący zarazem rzeczywistość według zasad natury, zaświadczanych autorytetem nauki, mógł w tych warunkach dziejowych oczekiwać sukcesu. W momencie dojścia do władzy ideologii nazizmu, która najlepiej koiła społeczne niepokoje, dorobek na¬ ukowy przestał być punktem wyjścia, stając się populistycznym alibi dla utrzymy¬ wania władzy oraz akceptacji metod jej sprawowania. Wcześniejsi ideowi „nowinkarze", w drugim pokoleniu stali się filarami systemu, w którym aspekt poznawczy miał znaczenie służebne wobec legitymistycznego potencjału empirycznych usta¬ leń. Nauki pozostające w kręgu antropologii fizycznej z przyczyn ideowych stanęły �Rezenzje i noty recenzyjne 373 w awangardzie konserwowania (i konsekrowania) społecznie użytecznych przeko¬ nań. Współcześnie trudno rozstrzygnąć — sama autorka nie podejmuje się tego za¬ dania — w jakim stopniu udział poszczególnych badaczy w działaniach legitymizu¬ jących ideologię nazizmu, a przy tym rozwiązujących doraźne kwestie społeczne, był skutkiem rzeczywistych przekonań naukowych, a w jakim rezultatem potrzeby prestiżu, postawy konformizmu, naiwności czy strachu. Jednak Schafft wielokrotnie podkreśla, że badacze musieli być świadomi konsekwencji podejmowanych dzia¬ łań, a także dysponować mechanizmami racjonalizującymi praktyczne konsekwen¬ cje działań oraz badawczą nierzetelność. Autorka zgodziłaby się zapewne z opinią Z. Baumana, stwierdzającego, iż: „holocaust pojawił się i był realizowany w naszej nowoczesnej, racjonalistycznej społeczności, na wysokim szczeblu rozwoju naszej cy¬ wilizacji, u szczytu dokonań ludzkiej kultury" (Bauman, 1992, s. 13). Omawianej publikacji można wprawdzie zarzucić brak pogłębionej refleksji kul¬ turowej, na przykład co do kwestii, czy traumę związaną ze skutkami funkcjono¬ wania Trzeciej Rzeszy należy pielęgnować w szczególny sposób (ku przestrodze, ale w duchu poprawnościowym), czy też poddać swobodnym, naturalnym procesom „zapominania" odczuwalnych skutków, które w przeciągu kilku pokoleń postawią ją w rzędzie odległej przeszłości. Wówczas, być może — jak wiele przednowoczesnych, dobrze zorganizowanych aktów przemocy — stanie się ona tylko emocjonal¬ nie odrealnionym świadectwem technologicznej i organizacyjnej potęgi sprawców. Trzeba jednak przyznać, że autorka, w odróżnieniu od wcześniej przywoływanego Baumana, nie aspiruje do formułowania uogólnień tego rodzaju. Gretchen Schafft należy do grona tych naukowców, którym procesy i cele po¬ znawcze nie przesłaniają etycznego aspektu działalności — zarówno w pracy badaw¬ czej, jak spekulatywnej. Według autorki, badania antropologiczne, pojmowane jako szczególny przypadek badań naukowych w ogóle, mają sens jedynie wówczas, gdy człowiek, w wersji indywidualnej i uogólnionej, jest nie tylko przedmiotem badań, lecz także ich ostatecznym beneficjentem. Książkę polecić warto czytelnikom zain­ teresowanym etycznymi aspektami pracy naukowej, społeczną historią Trzeciej Rze¬ szy, a w szczególny sposób tym wszystkim odbiorcom, którzy w swym (naukowym i innym) działaniu doświadczają niezachwianego uczucia osobistej i korporacyjnej niewinności. Piotr Nowaczyk BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 1992 Nowoczesność i zagłada, Fundacja Kulturalna Masada, Warszawa. Orłowski H. (red.) 2000 Nazizm, Trzecia Rzesza a procesy modernizacji, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. �374 Rezenzje i noty recenzyjne Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów, przeł. J. Ugniewska, A. Wasilewska, K. Zaboklicki, W.A.B., Warszawa 2007, ss. 417. Po raz kolejny polski czytelnik ma okazję sięgnąć po eseje autorstwa Umberta Eco. Nowy zbiór felietonów, podobnie jak wcześniejsze Zapiski na pudełku od za­ pałek (1993), to artykuły w większości publikowane we włoskich dziennikach „La Repubblica" i „L'Espresso" oraz okolicznościowe referaty i wykłady akademickie. Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów stanowią teksty napisane w latach 2000¬ -2005. Autor zawarł efekt sześcioletnich obserwacji otaczającego go świata w 92 esejach, które pogrupował w osiem tematycznych rozdziałów: I. Wojna, pokój i coś jeszcze; II. Kroniki pewnego reżimu; III. Powrót do wielkiej gry; IV. Powrót do kru­ cjat; V. Summa i cała reszta; VI. Obrona rasy; VII. Starajmy się przynajmniej dobrze bawić; VIII. Zmierzch początku tysiąclecia. Kryteria wyboru treści składających się na tę książkę zostały zasygnalizowane już w samym tytule. Są nimi wydarzenia poli¬ tyczne oraz zjawisko nazwane przez Eco „reżimem medialnego populizmu". W jaki sposób jednak należy tłumaczyć pierwszą część tytułu Rakiem? Otóż włoski semiolog zauważa głęboki regres zarówno w postawach i zachowaniach ze sfery politycz¬ nej, jak też w dziedzinie techniki komunikacji masowej. Współczesny rozwój tech¬ nologii w dziedzinie przekazu jest przez autora nazywany „triumfalnym powrotem do Galaktyki Gutenberga" (s. 61). Wyznaczają go kolejne -wynalazki: pilot telewizyj­ ny, dzięki któremu można wyłączyć dźwięk; wideo dające możliwość zatrzymania lub cofnięcia obrazu; Internet oparty głównie na informacji pisanej; iPod, w którym przekaz audio góruje nad wizualnym, i w końcu powrót do nadawania przez kabel po latach transmisji w eterze. Pewnego rodzaju „regres" dostrzega też Eco, spoglądając na mapę polityczną Europy. Rozpad Związku Radzieckiego, upadek muru berlińskie­ go czy podział Jugosławii przywróciły układ geograficzny co najmniej sprzed pół¬ wiecza. Eco, komentując bieżące wydarzenia, często odwołuje się do tego, co mia¬ ło już miejsce w przeszłości. Pewne porównania czy reminiscencje mogą wydawać się przesadzone i zbyt odległe zarówno z punktu widzenia historii, jak i położenia geograficznego. Jednakże głębsza analiza tekstu pozwala czytelnikowi na odnale¬ zienie wielu analogii. Nie zapominajmy, że Eco mówi o sobie, iż teraźniejszość zna wyłącznie z ekranu telewizyjnego, natomiast średniowiecze — bezpośrednio. Nie powinno więc nikogo dziwić, że autor pisząc o czasach nam współczesnych i za¬ istniałych w nich problemach, przywołuje historyczne wątki z epoki antycznej (Jak zawrzeć umowę z Rzymianami), opisuje wyprawy krzyżowe (Powrót do krucjat), cytuje średniowiecznych teologów (O duszy embrionów) i oświeceniowych myśli­ cieli (Krucyfiks, normy i obyczaje), czy przytacza powstałe przed wiekami, ale ciągle żywe legendy (Uwierzyć Danowi Brownowi). Nie brak też tu tekstów o charakterze satyrycznym. Eco zamieszcza je w przedostatnim rozdziale, którego tytuł zdaje się także radą dla czytelnika. „Starajmy się przynajmniej dobrze bawić" — proponuje autor i snuje humorystyczne opowieści, których bohaterem jest Silvio Berlusconi i prowadzona przez niego polityka. Nie sposób jednak oprzeć się wrażeniu, że włoski semiolog poprzez satyrę narzuca kolejną formę refleksji i zwraca uwagę na ważność poruszonych przez siebie problemów. Eco nie stroni także od stawiania hipotez co �Rezenzje i noty recenzyjne 375 do przyszłości i wydawania odważnych sądów na temat zdarzeń, które mogą się dopiero wydarzyć (Zmierzchpoczątku tysiąclecia). Co ciekawe jednak, wcześniejsze teksty publicystyczne pokazały, że często ma on rację, przewidując rozwój pewnych sytuacji (Zapiski na pudełku od zapałek). Z tym większym zainteresowaniem i uwagą należałoby przyjrzeć się treściom zawartym w omawianej książce. Refleksje na temat interesujących Eco zagadnień są podstawą do tworzenia przez niego nowych pojęć. Widać to na przykładzie pierwszej części, obejmującej teksty mówiące o aktualnie toczących się wojnach. Autor analizuje powody, dla których zostały one wszczęte, sposoby ich prowadzenia, postawy przyjęte przez wrogie sobie strony, a także możliwości rozwiązania tychże sporów. Punktem wyjścia są dla Eco wydarzenia z 11 września 2001 roku, które miały miejsce w Stanach Zjednoczo¬ nych. Zamachy terrorystyczne z tego dnia wyznaczają, według włoskiego semio¬ tyka, erę nowego rodzaju konfliktów zbrojnych. Autor określa to zjawisko mianem Wojny Nowego Typu. Jest ona rządzona całkowicie nowymi regułami w odróżnieniu od wojen dotychczas prowadzonych. Przede wszystkim wróg nie jest precyzyjnie określony. Stany Zjednoczone jako państwo, które odpowiedziało na atak, deklarują, że nie prowadzą wojny z narodem irackim czy afgańskim, ale z organizacjami ter¬ rorystycznymi, których członkowie ukrywają się na terytoriach owych państw. Nie¬ przyjaciel zataja swoją tożsamość i atakuje z ukrycia, więc nie dochodzi nigdy do starć frontalnych pomiędzy walczącymi ze sobą stronami. W Wojnę Nowego Typu zaangażowane są międzynarodowe koncerny, które dzięki prowadzonym operacjom militarnym tracą potencjalne możliwości zarobkowania (na przykład linie lotnicze) lub też się bogacą (na przykład producenci broni). W związku z tym wywierają one naciski na rządy uwikłane w działania wojenne, co prowadzi do podporządkowania strategii wojennej interesom gospodarki kapitalistycznej. Kolejną regułą Wojny No¬ wego Typu jest zasada, że ofiary powinny się pojawiać tylko po stronie przeciwnika, przy czym nie powinno ich także być zbyt dużo. Natomiast żołnierze NATO są bez¬ pieczni, a jeśli już dojdzie do straty w ludziach, to jest to zawsze sytuacja nadzwy¬ czajna. Ogromną rolę w trakcie trwania nowego typu konfliktu zbrojnego odgrywają też media, a w szczególności serwisy informacyjne. Każda agencja prasowa czy sta¬ cja telewizyjna wysyła w rejon działań bojowych swoich korespondentów. Relacje na żywo z „linii frontu" kształtują opinię światową i bezpośrednio przekładają się na sympatie polityczne, a te zaś na wyniki wyborów. Co więcej, media są udostępnia¬ ne przeciwnikowi, aby i on mógł wypowiedzieć swoje racje. Wojna Nowego Typu jest więc również produktem medialnym, co nadaje jej kolejny charakterystyczny rys: „media musiały wprowadzić do logiki wojennej zasadę maksymalnego szczęścia albo ofiary minimalnej. Jednakże wojna, która nie zakłada ofiary i przestrzega zasady maksymalnego szczęścia, musi trwać krótko" (s. 20). Jest to więc wojna krótkotrwa¬ ła. Konkluzja Eco zamykająca definicję tego pojęcia zawiera smutną refleksję na temat wojny globalnej, która prowadzona w epoce globalizacji musiałaby zakończyć się klęską wszystkich ludzi na naszej planecie. Drugim z pojęć wprowadzonych przez włoskiego semiotyka na kartach tej książ¬ ki jest termin określony jako „reżim medialnego populizmu", który jest także obecny w tytule pracy. Autor poświęca temu zjawisku eseje zawarte w drugiej części zbioru. �376 Rezenzje i noty recenzyjne Pojęcie to wyrasta z poczynionych przez Eco obserwacji włoskiej sceny politycznej. W 2001 roku we Włoszech na czele państwa stanął Silvio Berlusconi — właściciel koncernu medialnego Medianet. To właśnie sposób przejęcia i sprawowania władzy przez Berlusconiego Eco nazywa „reżimem medialnego populizmu". Równocześnie precyzuje słowa „reżim" i „populizm", które w tym kontekście przybierają swoi¬ ste znaczenie. Reżimem w tym rozumieniu jest system rządów osobistych oparty na populizmie, czyli bezpośrednim kontakcie pomiędzy charyzmatycznym przywódcą a masami. Populizm to, w tym przypadku, apel do ludu. Berlusconi, jako zwycięzca powszechnych i demokratycznych wyborów, czuje się wybrańcem ludu. Utożsamia on swoje racje i zamiary z wolą owego ludu, który go wybrał. Mając nieograniczony dostęp do środków masowego przekazu — jako ich właściciel — bez trudności kon¬ taktuje się ze swymi wyborcami, a także oponentami, których dopuszcza do głosu, ale w sposób kontrolowany. Jest to medialna dyktatura. Reżim medialny daje złudne poczucie wolności słowa, poprzez sterowanie wypowiedziami osób będących w opo¬ zycji. Poczucie, że można mieć odmienne zdanie niż to, które mają będący u władzy, podtrzymywane jest przez brak cenzury i istnienie opozycyjnych gazet. Nie stanowi to jednak żadnego zagrożenia dla reżimu medialnego populizmu, gdyż, jak słusznie — zdaniem Eco — zauważył Berlusconi, ludzie nie czytają gazet, ale za to oglądają telewizję. Kolejnym z pojęć zasługujących na uwagę, a skonstruowanym w eseju Utrata prywatności, jest figura Wiejskiego Nierozumnego. Jako pierwowzór posłużyła Eco postać niegdysiejszego Wiejskiego Głupka, wpisująca się do niedawna w prowin­ cjonalny pejzaż. Wiejski Głupek był traktowany przez swych ziomków w sposób dość pobłażliwy, a jako niepełnosprawny psychicznie, a często też i fizycznie, sta¬ nowił obiekt żartów lokalnej społeczności. „Dzisiejszy nierozumny z telewizyjnej wioski" (s. 102) dobrowolnie przyjmuje na siebie rolę głupka, który zabawia swoimi przeżyciami oglądających go telewidzów. Im szczegółowiej obnaża on swoje intym¬ ne sekrety, które przestają być tajemnicą, tym większą ma oglądalność. Dlatego też Wiejski Nierozumny bez zażenowania opowiada o problemach, z którymi się bory¬ ka w małżeństwie czy rodzinie, a nawet czyni różne gesty — kiedyś uznawane za nieprzystojne — co przysparza mu dodatkowej popularności. Ten rodzaj ekshibi¬ cjonizmu rozpowszechniany przez media dzięki różnym talk-show, staje się wzo¬ rem do naśladowania. Nagrodą za publiczne uzewnętrznianie się jest popularność i honoraria od telewizyjnych producentów. Zjawisko to pokazuje, że zmieniają się normy społeczno-kulturowe. Zachowania, które kiedyś były uznawane za wstydli¬ we i godne potępienia, dzisiaj są akceptowane i znajdują poklask u współczesnego widza. W szerszym zaś ujęciu jest to dobrowolna rezygnacja z własnej prywatno¬ ści i ci, którzy chcą ją naruszyć, nie popełniają w takiej sytuacji dużego nadużycia. Ochrona prywatności i figura Wiejskiego Nierozumnego to zagadnienia nie tylko ze sfery moralności, ale też istniejące jako problem antropologiczno-kulturowy, którego postrzeganie zmieniło się diametralnie w ostatnim czasie. Omówione przykłady pokazują, że każda wypowiedź Eco, bez względu na to, do kogo jest skierowana i jaką formę przybiera (felietonu czy naukowej rozprawy), jest okazją do tego, aby poruszony temat potraktować poważnie i z należytą mu uwagą. �Rezenzje i noty recenzyjne 377 Pomimo że eseje zebrane w Rakiem... mają charakter wybitnie publicystyczny, to jednak ich autor nie poprzestaje jedynie na wskazaniu problemu. Jego naukowa pasja i dociekliwość sprawiają, że odkrywa on przed czytelnikami coraz głębsze pozio¬ my rozumienia i oceny zjawiska, na temat którego się wypowiada. Pomocne w tym są jego wielka erudycja i rozległa wiedza. Przegląd tematów tej książki pokazuje, że włoski semiolog potrafi z każdego problemu uczynić interesującą opowieść dla przeciętnego czytelnika „L'Espresso". Liczne odniesienia do historii, socjologii czy antropologii nie oznaczają, że książka skierowana jest tylko do specjalistów w tych dziedzinach. Nie brak tu też ostrzeżeń wynikających z refleksji nad aktualną epoką wojny i medialnego populizmu (Zmierzch początku tysiąclecia): „Śni mi się, że na­ stępuje globalny blackout, który paraliżuje cały cywilizowany świat, i w szalonym poszukiwaniu ludzi odpowiedzialnych za ten stan rzeczy, a także z chęci odparcia zagrożenia rozpętuje się wojna globalna" (s. 381). Ale już nieco dalej można odna¬ leźć bardziej optymistyczny ton: „budzę się ze swojego snu z wielkim niepokojem i — prawdę mówiąc — mam nadzieję, że się nie spełni" (s. 384). Czytelnicy Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów z pewnością tę nadzieję będą podzielać. Agnieszka Prycik Barbara G l o w c z e w s k i , Rêves en colère avec les Aborigènes Plon, Paris 2004, ss. 436. australiens, Antropologia rodzi się z ciekawości świata i ludzi. Bywa też, że przeistacza się w fascynację odmienną kulturą, językiem, wierzeniami. Dla antropologa, który popa­ da w taki dyskurs, „obca" kultura staje się tak samo ważna, o ile nawet nie ważniej­ sza i bliższa niż jego własna. Marc Augé taki rodzaj antropologii nazwał „osobistą" i „eksperymentalną". Wcześniejsi antropolodzy sugerowali, iż „osobista" antropo­ logia to antropologia „zaangażowana", a według Michela Lerisa każda antropologia i pisarstwo z niej wynikłe jest „intymnym dziennikiem" podróży po kulturach obcej i własnej. Dychotomia między scjentystycznym dystansem a bliskim i wnikliwym poznaniem „Innego" wpisana jest w kontekst etnologicznych badań. Taki rodzaj „osobistych" studiów prezentuje na pewno książka Barbary Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens. Glowczewski opisała w niej swoje etnogra­ ficzne doświadczenia zdobyte wśród australijskich plemion, a szczególnie u Warlpiri. Nie jest to jednak tylko antropologiczna historia o Warlpiri. Francuska etnolożka „podróżuje" mianowicie po całym północno-zachodnim obszarze Australii. Wstęp książki otwiera cytat ze znanej powieści Stanisława I. Witkiewicza, Nienasycenie, którego fragment i sam tytuł dzieła oddają cel i sposób prowadzenia antropologicznej narracji przez Glowczewski. Nienasycenie, według Autorki, można by odczytać jako ciągłe pragnienie zrozumienia najważniejszych kulturowych sensów przenikających �378 Rezenzje i noty recenzyjne świat australijskich Aborygenów. Jest motywem przewodnim, który odnaleźć można niemal w każdym z rozdziałów książki. Jak określiła to sama Autorka, jej publikacja poświęcona została „projekcji mentalnej" (projection mentale), czynionej przez lu¬ dzi, których na swojej drodze spotkała. Rêves en colère avec les Aborigènes australiens jest książką specyficzną. Co spra­ wia, że jest ona wyjątkowa, i że czyta się ją jak znakomitą powieść? Poczynię tutaj kilka uogólnień. Po pierwsze, składa się z czterech ksiąg — odrębnych opowieści: Księga I dotyczy ludności półwyspu Dampier, Księga I I — ludności zamieszkującej płaskowyż Kimberley, Księga III — grup osiadłych na pustyni Tanami, oraz Księga IV — ludności rozmieszczonej na ziemi Arnhem. Każda z tych części poświęcona jest konkretnym ludom: Yawuru, Ngarinyin, Warlpiri i Yolngu. Po drugie, książka ta nie rezygnuje z „literackości", to znaczy tworzą j ą interesujące opisy kultury, ale także dialogi z informatorami i bezpośrednie rozmowy między nimi. Momentami nasuwa się analogia ze znakomitą książką innego francuskiego etnologa, mianowicie Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim autorstwa Marcela Griaule'a. Prócz tego Glowczewski, podobnie jak wspomniany Griaule, udokumentowała swoją pracę licznymi fotografiami, ilustracjami i mapami. Po trzecie, Autorka pomimo literackiego podej¬ ścia udowadnia wartość (niejako „samą w sobie") klasycznego antropologicznego paradygmatu badawczego — doświadczania terenu. Glowczewski bowiem prowadzi własne badania nad ludami Australii już od lat 70. minionego wieku, a Rêves en colère avec les Aborigènes australiens wydaje się podsumowaniem i ukoronowa¬ niem tej wieloletniej pracy. Po czwarte zaś, podejście Autorki bez przerwy oscyluje pomiędzy wyraźnym zaangażowaniem się w sprawy autochtonów, a dążeniem do obiektywnego i „chłodnego" spojrzenia naukowca na kwestie wymiany międzykul¬ turowej, tożsamości, ekonomii, sztuki, kosmologii czy hybrydyzacji kultury. To na¬ pięcie między perspektywą subiektywną a naukową pozwoliło Autorce na wytworze¬ nie zażyłej, niemal intymnej, relacji z Czytelnikiem — antropologiem i tym, który „tylko" interesuje się światem i jego kulturami. W swojej publikacji Barbara Glowczewski zwróciła uwagę na wiele problemów, które dotknęły społeczności przez nią opisywane. Za szczególnie ważne uznałbym kwestie polityki narodowej Australii, na tle której dość jaskrawo prezentują się sprawy autochtonów. Autorka omawia między innymi tworzenie rezerwatów i póź¬ niejsze uznanie Aborygenów w referendum z 1967 roku za prawowitych obywateli australijskich i całkiem współczesne protesty na rzecz nabycia i poszerzania praw przez rdzenną ludność Australii. Sporo miejsca poświęca też rodzimej sztuce, która nie tylko uwikłana jest w sieć rozmaitych mitów, wierzeń, obyczajów, ale również wpasowała się w kulturę narodową czy wreszcie konsumpcyjną i popularną. Cha¬ rakterystyczne „kropkowane" malarstwo Aborygenów zaczęło osiągać wysokie ceny na aukcjach i w galeriach. Dziś przedostało się poza granice etniczne i narodowe, i w końcu inkorporowane zostało w globalną cyrkulację wytworów kultury. Podobny los dotknął też muzykę, czego dobrym przykładem są europejskie zespoły grające na didżeridu. Ten tradycyjny instrument, używany w ceremoniach przez Yolngu i inne grupy Aborygenów na północy, stał się od pewnego czasu popularny w świecie. Mu¬ zyka tradycyjna zaczęła inspirować muzykę światową. �Rezenzje i noty recenzyjne 379 W książce nie brakuje też bardziej klasycznych dla antropologii tematów, takich jak pokrewieństwo, mitologia, szamanizm i totemizm, czy sposoby zawierania mał¬ żeństw. Olbrzymia różnorodność podejmowanych wątków czyni z Rêves en colère avec les Aborigènes australiens doskonałą lekturę przekrojową dotyczącą kultur kontynentu Australii. Jednocześnie poszczególne obserwacje, które czyni Autorka, posiadają wyjątkowo solidny fundament teoretyczny — mamy w nich do czynienia z przybliżeniem lub raczej weryfikacją niektórych sądów dokonanych na gruncie socjologizmu Durkheima, strukturalizmu Lévi-Straussa, marksizmu Godeliera, kognitywizmu czy socjobiologii. Glowczewski, opisując chociażby religijność Aboryge¬ nów, odwołuje się do Durkheimowskiej koncepcji „form pierwotnych religii" uka¬ zując jej uniwersalność i wartość operacyjną. Innym razem zaś podejmuje tematykę klasyfikacji pożywienia u Warlpiri, szukając wyjaśnień w materialistycznym ujęciu kultury względem „nowej socjobiologii". To pozwala szerzej interpretować doko¬ nania francuskiej badaczki i spoglądać na nie z różnych perspektyw teoretycznych i metodologicznych, które wysuwa współczesna antropologia kulturowa. Adam Pomieciński Chris Hann, „Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia, Lit-Verlag, Munster 2006, s.292. Praca Chrisa Hanna ,Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia (Nie tego konia chcieliśmy! Postsocjalizm, Neoliberalizm i Eurazja) jest zbiorem tekstów, opartych o wygłoszone wykłady i opublikowane wcześniej ra¬ porty. Omówienie zacznę od wyjaśnienia tytułu, perspektywy terytorialnej i czaso¬ wej. Powiedzenie: „Nie tego konia chcieliśmy" wyraża brak satysfakcji oraz brak kontroli nad zmianami, które zaszły podczas procesów transformacji na Węgrzech. Paradoksalnie, użył go Vince Kovâcs, który przewodniczył lokalnemu Komitetowi Reorganizacji Gruntów w Tâzlâr, czyli kierował procesem wprowadzania zmian we własnej społeczności. Autor podkreśla wagę perspektywy terytorialnej opartej o Eurazję — której jednak nie definiuje — oraz ujęcia longue durée (długie trwanie) w studiach nad społecznościami. Hann postuluje zatem badania nad Eurazją, gdyż przyjęcie takiej perspektywy umożliwia analizę podobieństw oraz wzajemnych kon¬ taktów między Wschodem a Zachodem, ułatwia nawiązania do badań nad historią świata oraz umożliwia dalszy rozwój antropologii. Hann proponuje też przyjęcie pię¬ ciu perspektyw czasowych w studiach nad postsocjalistyczną Eurazją: okres po 1989 roku, socjalizm, czasy przedsocjalistyczne, czas wcześniejszy na styku historii i ar¬ cheologii oraz okres paleolitu. To nie oznacza bynajmniej prostego łączenia stwier¬ dzenia „nie tego konia chcieliśmy" ze znaczeniem koni w paleolitycznych dziejach Eurazji. �380 Rezenzje i noty recenzyjne Chris Hann jest dyrektorem Max Planck Institute for Social Anthropology w Hal­ le/Salle. Jego najbardziej znane prace to monografie: o Tâzlâr na Węgrzech (Tâzlâr: a village in Hungary), o Wisłoku w Polsce (A Village Without Solidarity) i Anatolii w Turcji (7ea and the Domestication of the Turkish State); prace dotyczące metod i stanu badań antropologicznych (zwłaszcza: The Skeleton at the Feast i Teach Your¬ selfAnthropology). Hann jest także redaktorem i współautorem szeregu prac dotyczą­ cych zmian od lat 80. XX wieku, których pełna lista znajduje się pod koniec przedsta­ wianej pracy. Warto też wspomnieć o publikacji z 2005 roku, pod tytułem Studying Peoples in the People 's Democracies (Studiujący w demokracjach ludowych), która przedstawia rozwój antropologii w Europie Środkowowschodniej w okresie realnego socjalizmu. We wstępie omawianej pracy autor przedstawia swoją pozycję w badaniach nad transformacją oraz argumenty przemawiające za używaniem pojęcia Eurazja ipostsocjalizm. Hann jest zwolennikiem lokalnych, pogłębionych studiów etnograficznych, które powinny się zajmować, cytuję, „każdym aspektem ludzkiego życia". Takie ba¬ dania powinny się jednak odnosić do szerszych zagadnień, a konkretnie ukazywać miejsce postsocjalistycznych społeczeństw w historii światowej. Zdaniem autora, terminpostsocjalizm umożliwia nazwanie zjawiska — „unikatowego eksperymentu społecznego" — lecz nie daje podstaw jego analizy. Hann także zauważa, że pomimo odmienności krajów objętych tą nazwą warto je porównywać, gdyż postsocjalistyczna Eurazja przechodzi podobne procesy związane z globalizacją i neoliberalizmem. Próbę porównań podejmuje więc autor w niektórych rozdziałach omawianej pracy. Książka składa się z dwóch części, zatytułowanych: „Property, Work, Exploita­ tion" („Własność, praca, wyzysk") oraz „Religion, Ethnicity, Citizenship" („Religia, etniczność obywatelstwo"), których tytuły pokazują wielość wątków tej publikacji. W rozdziale drugim - „The Tragedy of the Privates: Efficiency, Equity, and Justi­ ce in the Postsocialist Eurasian Countryside" („Tragedia właścicieli: efektywność, wartość i sprawiedliwość na wsi postsocjalistycznej Eurazji") — autor omawia rolę własności w krajach postsocjalistycznych, jest przy tym zwolennikiem szerokiego rozumienia tego pojęcia (własność ziemi, ale też dostęp do różnych dóbr material¬ nych, usług itp.). Hann twierdzi, że istotną rolę odgrywa szereg specyficznych lokal¬ nych działań, podejmowanych przez państwo, wymuszanych przez rynek i lokalne instytucje zarządzające. Wprowadzanie nowych praw własności, tylko i wyłącznie przez odwołanie do „sprawiedliwości dziejowej", nie jest „jedyną słuszną drogą", a pragmatyzm, zwracanie uwagi na teraźniejszość i przyszłość mogą być równie istotnymi czynnikami. Rozdział trzeci, nawiązujący tytułem do tytułu całej książki i najdłuższy w pra¬ cy, jest moim zdaniem rozdziałem kluczowym. Dotyczy on procedur prywatyzacji i sposobów jej legitymizacji w Tâzlâr na Węgrzech. Analiza oparta jest o badania te¬ renowe przeprowadzone w 2001 roku, przy czym autor odwołuje się też do własnych badań prowadzonych w latach 70. XX wieku oraz wizyt w kolejnych dekadach. Na tej podstawie powstało ciekawe studium społeczności lokalnej, opisujące warunki naturalne i gospodarkę w czasach panowania Habsburgów, wczesnego XX wieku, okresie realnego socjalizmu oraz po transformacji ustrojowej. W Tâzlâr — węgierski �Rezenzje i noty recenzyjne 381 typ kołchozów (termelôszôvetkezet) nie zastąpił własności prywatnej — w latach masowej kolektywizacji (60. XX wieku) rolnicy zostali zmuszeni do włączenia się do „wspólnoty produkcyjnej 'Pokój'", co jednak nie stanowiło przeszkody w dalszej pracy we własnych gospodarstwach. Stosunkowo liberalna polityka gospodarcza wo¬ bec „wspólnot" oraz wspieranie przez państwo sprzedaży win niskiej jakości, produ¬ kowanych m.in. w Tâzlâr, zapewniły mieszkańcom relatywny dobrobyt. Sytuacja uległa znacznym zmianom po 1989 roku: „wspólnota produkcyjna" została rozwiązana, ziemia podzielona między mieszkańców według udziałów, rozpoczęły się sprawy sądowe o podział ziemi, a uprawa roli i hodowla zwierząt stały się zajęciem nielicznych mieszkańców. W 2001 roku większość mieszkańców utrzymywała się z emerytur i wynagrodzeń za pracę (ok. 70%), część mieszkań¬ ców uzyskiwała dochód dzięki nielegalnej pracy w Niemczech, wsparciu państwa dla programów zalesiania oraz produkcji chałupniczej. Rozmowy z mieszkańcami wsi na temat zmian praw własności często przeradzały się w dyskusje nad innymi aspektami transformacji: gorszymi warunkami pracy, brakiem gwarancji pracy, sub¬ sydiów mieszkaniowych, bezpłatnej służby zdrowia czy lekarstw. Jedynie kilka osób w Tâzlâr skorzystało w widoczny sposób na transformacji ustrojowej. Ironią wydaje się fakt, że więcej osób doświadczało dobrobytu w ustroju socjalistycznym niż postsocjalistycznym. Socjalistyczny nacisk na produkcję i pragmatyczne kompromisy, w odróżnieniu od obecnego nacisku na prawa własności i procedury prawne, cieszył się większym wsparciem mieszkańców gdyż jego rezultatem była poprawa jakości życia w Tâzlâr i na Węgrzech. W rozdziale czwartym, zatytułowanym „Proper Peasants, Stakhanovites, and the Lilies of the Field: Work and Time in Anthropological Perspective" („Prawdziwi rolnicy, stachanowcy, lilie polne : Praca i czas w perspektywie antropologicznej"), Hann porusza takie zagadnienia jak studia nad pracą w okresie przedprzemysłowym, przemiany pracy w okresie transformacji ustrojowej na Węgrzech oraz podejście an¬ tropologów do problematyki związanej z pracą w późnych społeczeństwach prze¬ mysłowych (na przykładzie wschodniej części Niemiec). Hann kontrastuje osoby pracujące (w przemyśle i na roli) z niepracującymi (jak lilie polne) Romami. Więk¬ szość społeczeństwa obwinia Romów za ich trudną sytuację materialną, choć jest ona również wynikiem dyskryminacji i przesądów. Jak pisze Hann, nie tylko Romowie są pokrzywdzeni wskutek transformacji, inną grupą są bezrobotni. Jeden z wniosków końcowych rozdziału dotyczy zatem roli stałej i płatnej pracy, która sprzyja kształto¬ waniu pozytywnej tożsamości, podczas gdy jej brak może prowadzić do pustki. Rozdział piąty „Transforming Peasants: Exploitation and Neoliberal Markets in Four Societies" („Przekształcenie chłopów. Wyzysk i neo-liberalne rynki w czterech społeczeństwach") przedstawia zmieniające się społeczności rolnicze na przykładzie Węgier, Turcji, Chin i Polski od późnych lat 70. XX wieku. Badania prowadzone były w społecznościach wiejskich, m.in. w Wisłoku Wielkim w Polsce. Autor przedstawił tezę, że definiowanie chłopstwa jako ludności konsumującej głównie to, co ona wy1 1 „I dlaczego troszczycie się tak bardzo o odzież? Spójrzcie na lilie polne, jak rosną, choć nie pracują ani przędą" Mt 6: 28, Pismo Święte Nowego Testamentu, tłumaczył z języka greckiego ks. prof. dr Sewe­ ryn Kowalski, Instytut Wydawniczy „PAX", Warszawa 1957. �382 Rezenzje i noty recenzyjne twarza, jest nieaktualne, gdyż charakter gospodarki chłopskiej zmienił się znacząco w każdym z omawianych krajów. Ponadto wskazuje na coraz większe różnicowanie chłopów pod względem sytuacjifinansoweji nadal istniejący wyzysk (obecnie czꜬ ciej w ramach gospodarstw, a nie przez klasy czy grupy posiadające). Ciekawe jest porównywanie rozwoju gospodarki chłopskiej w krajach, których historia i kultura są tak odmienne. Część druga pracy, zatytułowana „Religion, Ethnicity, Citizenship" („Religia, etniczność, obywatelstwo"), obejmuje rozdziały dotyczące społeczeństwa obywa¬ telskiego, Kościoła unickiego (greckokatolickiego), historii i etniczności w Anatolii oraz tożsamości we współczesnych „polifonicznych" społeczeństwach. Tak różno¬ rodna tematyka przedstawiona jest przez Chrisa Hanna na podstawie badań etnogra­ ficznych w Polsce, na Węgrzech i w Turcji oraz literatury. Rozdział szósty to analiza pojęcia społeczeństwo obywatelskie. Autor krytykuje prace badawcze redukujące je do stowarzyszeń (NGO's) i proponuje szerokie ujęcie, w którym społeczeństwo obywatelskie jest formowane przez różne formy relacji między obywatelami, oby¬ watelem a władzą itd. Rozdział siódmy „Greek Catholicism Today" („Grekokatolicyzm dzisiaj") przedstawia historię Kościoła greckokatolickiego oraz niedawne konflikty wokół Kościołów greckokatolickich przejętych przez Kościół rzymsko¬ katolicki, m.in. w Przemyślu. Istnienie Kościoła unickiego jest dla autora potwier¬ dzeniem tezy o niesłuszności podziału Europy na Wschód i Zachód. Według niego takie klasyfikacje niosą za sobą ograniczenia, ponieważ pomijają zjawiska istniejące w sferze pomiędzy, współistnienia bądź pokrywania się dwóch kategorii (Wschód i Zachód). W kolejnym, dziewiątym rozdziale autor rozważa kwestię etniczności, sugerując, że traktowanie tejże jako podstawy tożsamości (za Barthem) nie jest obecnie wystar¬ czające, gdyż nie wyjaśnia ona całego kontekstu. W ostatnim rozdziale autor podej¬ muje temat tożsamości na podstawie swoich badań i doświadczeń oraz kwestionuje teorię, sformułowaną przez Ernesta Gellnera, o państwie narodowym jako idealnym typie organizacji. Teoria ta, przedstawiona w pracy Narody i nacjonalizm (wydanie polskie w 1991 r., oryginał w 1983 r.), głosi, że tylko państwo narodowe spełnia ocze¬ kiwania i wymogi ponowoczesnych społeczeństw. Hann wskazuje jednak na istnie¬ nie grup mniejszościowych, jednostek i społeczności z wieloma tożsamościami, czy próbach tworzenia wielogłosowych tożsamości, w ramach choćby Unii Europejskiej. Na koniec dwie uwagi krytyczne. Wielość wątków przedstawionych w dziesięciu rozdziałach prowadzi jednak w niektórych przypadkach do uproszczonego przed¬ stawiania tematu, być może jest to wynikiem ograniczenia związanego z objętością publikacji. Wydaje się, że sięgniecie do opracowań w językach ojczystych krajów postsocjalistycznych znacznie wzbogaciłoby analizę. Przykładowo analiza transfor¬ macji społeczności chłopskich w Polsce, na Węgrzech, w Chinach i Turcji ma czę¬ sto charakter impresyjny, nie poparty badaniami terenowymi czy odniesieniem do istniejącej już literatury. Drugim mankamentem pracy jest zachowanie oryginalnej treści wygłoszonych wykładów (np. „organizatorzy tej konferencji poprosili mnie o wygłoszenie wykładu...") bądź opublikowanych tekstów oraz rzadkie odniesienia między poszczególnymi rozdziałami. �Rezenzje i noty recenzyjne 383 Książka „Not the Horse We Wanted!" obejmuje bardzo dużą liczbę zagadnień, po­ stulatów badawczych, danych etnograficznych z różnych części świata i odniesień do istniejącej literatury na temat transformacji w postsocjalistycznych społeczeństwach (sama bibliografia obejmuje ponad 400 pozycji, w większości w języku angielskim, ponadto niemieckim i węgierskim). Dzięki takiemu wielowątkowemu ujęciu tema¬ tu autor rozbudza w czytelniku zainteresowanie społecznościami chłopskimi, trans¬ formacją, podobieństwami i różnicami między krajami postsocjalistycznymi oraz wskazuje na zagadnienia badawcze, które mogą stać się podstawą dalszych badań antropologów. Izabella Main Agnieszka C h w i e d u k , Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2006, ss. 244. Wobec ubóstwa badań prowadzonych przez krajowych antropologów wśród lu¬ dów Europy Zachodniej, każda pozycja dotycząca tego obszaru jest na wagę złota; książka Agnieszki Chwieduk, poznańskiej antropolożki i romanistki, to właśnie taki przypadek. Traktuje ona o przemianach tożsamości Alzatczyków, grupy pochodzenia germańskiego, która — zamieszkując pogranicze francusko-niemiecko-szwajcarskie — znajdowała się naprzemiennie (począwszy od wyłączenia z Świętego Cesarstwa Rzymskiego) pod panowaniem Francji (1648-1871, 1918-1939, od 1945 do dziś) lub Niemiec (1871-1918, 1939-1945). Autorka próbuje uchwycić procesualny charakter alzackiej tożsamości na podstawie równolegle prowadzonych w latach 1992, 1997¬ -1998, 1999 badań terenowych i etnohistorycznych. Opracowanie stanowi poprawio¬ ne i skrócone wydanie rozprawy doktorskiej. Formalnie praca zbudowana jest z czterech rozdziałów i obszernego wprowadze¬ nia (a także podsumowania wraz z zestawem aneksów), w zasadzie jednak jej struk¬ tura jest dwuczłonowa: część pierwsza (do rozdziału drugiego włącznie) omawia kwestie natury teoretycznej, o tytułowych dylematach alzackiej tożsamości traktuje zaś pozostała część studium. Całość opracowania przenikają dwie perspektywy cza¬ sowe — do czynienia tu mamy nie tylko z prezentacją wyników badań, lecz również z (samo)krytyką wcześniejszego podejścia antropologicznego. Przyjrzyjmy się zawartości poszczególnych partii książki. We wprowadzeniu zatytułowanym „O sześciu istotnych sprawach na początek", na pierwszym planie znajdujemy informacje wstępne (dotyczące m.in. zastosowanej metody czy wyko¬ rzystanych źródeł); rolę tła pełnią uwagi krytyczne, których ostrze wymierzone jest w stronę metodologiczno-metodyczną pracy. Wychodząc z założenia, że słowa sta¬ nowią odzwierciedlenie rzeczywistości, Autorka posługiwała się metodą wywiadów pogłębionych; obecnie odrzuca ona to zbyt socjologiczne podejście, ponieważ „py¬ tając o (...) kulturę, pytamy [tylko] o wyobrażenia, idee, zawarte w słowach" (s. 16), �384 Rezenzje i noty recenzyjne tymczasem o zjawiskach świadczy nie tylko warstwa deklaratywna, lecz również zachowania, szczególnie nawykowe. Badania kultury nie powinny polegać więc tyl¬ ko na pytaniu, lecz na „wielopoziomowym doświadczaniu", tj. „procesie pełnego partycypowania w życiu danej grupy" (s. 11), którego celem nie ma być „śledzenie wyobrażeń", lecz „uchwycenie mechanizmów, których badacz jest dodatkowym, «obcym» elementem prowokującym do odpowiednich zachowań odsłaniających różnice międzykulturowe" (s. 13). Rozdział pierwszy, czyli „Tożsamość — pomiędzy koncepcją a rzeczywistością", stanowi zaplecze pojęciowe pracy. Koncepcję tożsamości E. Ardenera Autorka „roz¬ bija" na dwa poziomy: tożsamość kulturową, „dotyczącą zachowań nawykowych", oraz tożsamość etniczną, czyli „wykreowane przez elity wyobrażenie" (s. 34). Szcze¬ góły tego ujęcia przedstawione są w dwóch polemikach: z „klasyczną" definicją toż­ samości kulturowej rozumianej jako „wybór" oraz z obiektywistyczną wizją „wyróż¬ ników" (w oparciu o koncepcję grupy etnicznej F. Bartha). W przypadku pogranicza — w kontekście unifikacji Europy — A. Chwieduk orzeka o jego zmienności w cza­ sie, wyróżniając „pogranicze konfliktu", „kiedy to dochodzi do starcia na danym obszarze całych etnosów o odmiennych wzorcach kulturowych" (s. 57), oraz „po­ granicze współpracy", które charakteryzuje „bezkonfliktowe przenikanie się kultur" (s. 58). Na koniec podkreślona zostaje równoczesność zjawisk: „regionalizmu", któ¬ ry jest „postawą afirmującą wartości kulturowe występujące w danym, wydzielonym obszarze, czyli regionie", oraz „regionalizacji", oznaczającej „podział określonego obszaru geograficznego na mniejsze jednostki terytorialne" (s. 64). Kolejny rozdział, „Alzatczycy — wyróżniki grupy etnicznej", omawia kwestie języka „alzackiego", granic regionu oraz zmityzowanej przeszłości grupy (problem nazewnictwa regionu i grupy potraktowano skrótowo), stanowi więc rozwinięcie poprzedniej partii książki. W przypadku Alzatczyków trudno o określony wyróżnik językowy, ponieważ posługują się oni językiem niemieckim i/lub językiem francu­ skim i/lub lokalną odmianą języka niemieckiego (promowaną przez elity jako „dia­ lekt alzacki") — o specyfice grupy stanowi więc raczej jej trójjęzyczność. Odrębność regionu to nie tylko konsekwencja odosobnienia geograficznego (naturalne granice regionu tworzą Wogezy i Ren), ale również podziału administracyjnego oraz miej¬ sca zajmowanego w przestrzeni symbolicznej (peryferie). Odmienność tę dodatkowo wzmaga wyobrażenie o specyficznym, mieszanym (germańsko-romańskim) pocho­ dzeniu mieszkańców Alzacji. Z rozdziałem trzecim przechodzimy do właściwej części pracy. „Pogranicze kon¬ fliktu" traktuje o tożsamości Alzatczyków historycznych, trwających na „linii og­ nia" między „jedynymi słusznymi bytami" (s. 113) Francją i Niemcami, przy czym ramy czasowe zawężone są do czasów „intensywnej zmiany" (1871-1945), w ciągu których Alzacja czterokrotnie i „wahadłowo" zmieniała przynależność terytorialną. Opierając się głównie na źródłach pisanych, Autorka śledzi postawy alzackich elit (literatów) wobec alternatywy „bycia Niemcem" albo „bycia Francuzem". Okazuje się, że w zmiennych warunkach politycznych każdy wybór pociąga za sobą naprzemian represje i przywileje, których „suma" nie tylko owocuje zjawiskami na skalę ogólnoalzacką (exodus, konflikt międzypokoleniowy, językowy i/lub polityczny czy �Rezenzje i noty recenzyjne 385 walka elit o autonomię), lecz prowadzi w finale do zbiorowego „rozdwojenia kultu­ rowego" (s. 117). Ostatni rozdział książki — „Pogranicze współpracy" — opowiada o tożsamości Alzatczyków współczesnych; tożsamości wyraźnie odmiennej, bo niedwubiegunowej. Powojenny antagonizm alzacko-francuski (wynikający z rzekomo proniemie¬ ckich sympatii całej Alzacji) wobec procesu jednoczenia się Europy traci na znaczeniu — postępująca regionalizacja prowadzi do rewitalizacji pozytywnie wartościowanej alzackości, która ufundowana jest na folkloryzmie i twórczości w dialekcie (w przy¬ padku elit) oraz kultywowaniu zachowań nawykowych (w przypadku „zwykłego" mieszkańca regionu). Równocześnie Alzatczyków cechuje „syndrom Europejczy¬ ka", polegający na „kulturowym niezdecydowaniu w sprecyzowaniu więzi szerszej niż więź z regionem" (s. 193). Na tym tle Autorka zwraca uwagę na rozdźwięk mię¬ dzy deklarowanym kosmopolityzmem Alzatczyków a poparciem — najsilniejszym w skali Francji — udzielonym populiście J.-M. Le Penowi podczas wyborów pre­ zydenckich w 1995 roku oraz na przypadki „ukrywania" alzackości. Okazuje się, że alzackie „rozdwojenie" (mimo zmiany charakteru pogranicza) nie zanikło, a jedynie przybrało inną postać, którą A. Chwieduk nazywa „niezdecydowaniem". Pora dokonać krytycznego omówienia recenzowanej pozycji. O jej wartości — poza wzmiankowaną na początku unikatowością przedmiotu badawczego — świadczy rów¬ nież (może nawet przede wszystkim) przedstawiony przez Autorkę program badawczy. Powszechnie praktykowane w kraju podejście metodologiczne zasadza się na analizie deklaracji dokonanych przez respondentów (nader często przedstawicieli lokalnych elit), w związku z czym polskie badania terenowe zdeterminowane są przez szuka¬ nie „wiedzących" (przemieszczanie się) i ich wypytywanie (słuchanie). Posługując się metodą pogłębionego wywiadu, badacz (który spisuje głównie racjonalizacje) nie ma ani czasu na nawiązanie głębszych relacji ze swoimi informatorami, ani okazji na głębszą obserwację praktykowanych przez nich zachowań nawykowych, co rozstrzyga o dość powierzchownym poznaniu badanych ludzi i ich kultury. Inaczej rzecz wyglą¬ da w przypadku antropologów zachodnich, którzy nie ograniczają się do prowadzenia wywiadów, lecz skupiają się na nawiązywaniu z „obcymi" bliskich kontaktów (uczest¬ niczenie) i doświadczaniu (obserwowanie) otaczającej ich rzeczywistości, co odbywa się na drodze „osiadłego" trybu życia antropologa i w konsekwencji umożliwia głębsze zrozumienie danej (mikro)kultury. Postulat badań na drodze interakcji wskazuje więc kierunek podążania za światową antropologią i jako taki posiada wartość bezcenną; należy przy tym zastrzec, że powyższe założenia nie zostały przez autorkę wcielone w życie i to stanowi największy mankament studium. Kolejnym minusem opracowania jest brak definicji tak ważkich (w kontekście „programu" Autorki) pojęć jak „nawyk" czy „interakcja", niemniej jednak niedo¬ ciągnięcia w tym zakresie wynagradza Czytelnikowi (i to z nawiązką) teoretyczne ujęcie tożsamości. Orzeczenie istnienia dwóch poziomów tego zjawiska to fakt o nie¬ banalnym znaczeniu, ale to tylko przysłowiowy wierzchołek góry lodowej, ponieważ redefinicja klasycznego pojęcia tożsamości kulturowej stanowi próbę sprecyzowania przedmiotu badawczego dyscypliny. Antropologiczne badania tożsamości w kraju polegają na analizie konstruktów ideologicznych (mówionych i pisanych), nie róż- �386 Rezenzje i noty recenzyjne nią się więc niczym od studiów podejmowanych przez przedstawicieli innych nauk humanistycznych (socjologów, historyków, pedagogów i in.); zainteresowanie się zachowaniami pozainstytucjonalnymi, poświęcenie uwagi życiu codziennemu, jest tym samym równoznaczne z wyznaczeniem przedmiotowej odrębności polskiej an¬ tropologii. Poświęćmy jeszcze kilka zdań stronie językowej opracowania. Bardzo liczne przypadki użycia na jego stronicach trybu przypuszczającego odczytać chyba na¬ leży jako świadomość braku obiektywności poznania, natomiast liczne cudzysłowy — które zaznaczają nie tylko słowa padające z ust respondentów (w oryginale i prze¬ kładzie), ale i kategorie opisu: zarówno terminy naukowe (np. „tutejszość"), jak i me­ tafory (np. „wahadło") — jako świadectwo refleksji nad literackim wymiarem etno­ grafii z jednej strony, a z drugiej — precyzji opowieści. Taki sposób konstruowania tekstu nie rozwiązuje oczywiście problemu tzw. kryzysu przedstawiania, propozycja warta jest jednak głębszego namysłu, zwłaszcza że alternatyw jak na lekarstwo. Przy okazji warto zwrócić uwagę na dygresyjny i wielowątkowy styl narracji, bardziej „syntetyczny" niż „analityczny", który wydaje się dowodzić „kobiecej ręki". Jeśli to nie tylko stereotyp, a tego nie podejmuję się rozstrzygnąć, to książka Autorki jest cenna również o tyle, że pod względem formy stanowi nieczęsto spotkany w kraju przykład antropologii feministycznej. Podsumowując, praca Agnieszki Chwieduk to dzieło nowatorskie i choćby tylko z tego względu godne uwagi. O jego wartości nie stanowi jednak „zwykła" odmien¬ ność myśli, lecz jej głębia, która ukazuje możliwość przezwyciężenia drążącego od dłuższego czasu antropologię kryzysu, dotyczącego metody, przedmiotu badań i spo¬ sobu opisu. Pominięcie recenzowanej pozycji milczeniem byłoby ze szkodą nie dla samej pracy czy Autorki, lecz dla polskich studiów etnicznych. Mariusz Filip Tibor R e m i a s, In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc,Budapest, t. 1, 2004, ss. 142; t. 2, 2005, ss. 142; t. 3, 2007, ss. 304. Derenk to nieistniejąca już polska wieś w północno-wschodniej części Węgier. Założona na wyludnionych terenach tzw. Nowych Ziem w roku 1717, została zli¬ kwidowana przez władze węgierskie w roku 1943, a jej mieszkańców przesiedlono na inne tereny, głównie do wsi Andrastanya, Szajoszentpeter, a przede wszystkim Istvanmajor. Zwłaszcza ta ostatnia miejscowość wzbudziła zainteresowanie węgier¬ skich i polskich językoznawców i etnografów, ukazało się kilka artykułów w obu językach, a w roku 1981 Ewa Krasińska i Ryszard Kantor opublikowali książkę Po­ tomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Wszyst¬ kie jednak prace opierające się na relacjach żyjących jeszcze Derenczan dotyczyły ich losów w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, równocześnie przekazywane były też przez ludzi, którzy Derenk opuścili przed kilkudziesięciu laty. Dane o dalszej �Rezenzje i noty recenzyjne 387 przeszłości opierały się na legendach, które w Derenczanach widziały czasem osad¬ ników z czasów króla Beli IV i wojen tureckich bądź potomków kuruców z cza¬ sów powstania Ferenca Rakoczego, a tylko niekiedy zwykłych osadników polskich („Lendzieli"), pochodzących gdzieś spod Krakowa (w rzeczywistości z pogranicza Podhala i Spisza), których Eszterhazy osiedlił w swych włościach. Dopiero w latach 2004-2007, przy pomocy Samorządu Polskiej Mniejszości na Węgrzech, ukazała się trzytomowa praca Tibora Remiasa, węgierskiego historyka, wywodzącego się z ro¬ dziny polskich mieszkańców Derenku. Przebadał on księgi parafialne wszystkich parafii, do których w ciągu swej ponad dwuwiekowej przeszłości należał Derenk (Bódvaszilas, Jablonca, Szadalmas, Szógliget). Obecnie znajdują się one w archi­ wach państwowych węgierskich i słowackich oraz w parafiach należących do diece¬ zji egerskiej na Węgrzech i rożnowskiej na Słowacji. Dotarcie do tych dokumentów nie zawsze było łatwe, nie wszędzie chciano udostępniać stare dokumenty kościelne. W wyniku poszukiwań, w roku 2004 autor wydał pierwszy tom trzyczęściowej mo­ nografii historycznej, zatytułowany In memoriam Derenk, z podtytulem: A derenki lengyelseg nyomaban. A temetókutatas eredmenyei az egyhazi halotti anyakónyvek alapjan („Śladami polskich mieszkańców Derenku. Wyniki badań cmentarnych na podstawie kościelnych ksiąg zgonów"), zawierający dane 1865 osób pochowanych na derenczańskim cmentarzu od roku 1789 (wcześniejsze dane się nie zachowały) do roku 1940. Tom drugi, wydany w roku 2005 z podtytułem: A derenki lengyelseg kapesolatrendszere a hazasultak egyhazi anyakónyvei tukreben („Krąg powiązań polskiej ludności Derenku w świetle kościelnych ksiąg ślubów") zawiera dane o 720 ślubach zawartych w Derenku w latach 1751-1943. Tom trzeci, z podtytułem A derenki lengy­ elseg nyomaban za egyhazi szuletesi ill, keresztelesi anyakónyvek alapjan (1724-1943) („Śladami polskich mieszkańców Derenku. Na podstawie kościelnych ksiąg urodzeń i chrztów [1724-1943]"), opublikowany w 2007 roku, zawiera informacje o 2966 dzie¬ ciach tam urodzonych, jak również o przystępujących do bierzmowania. Każdy z tych tomów, obok dokładnego wyciągu z ksiąg parafialnych, obejmuje obszerny komentarz po węgiersku i jego tłumaczenie na język polski, dokonane przez Konrada Sutarskiego — byłego przewodniczącego Samorządu Polskiej Mniejszości na Węgrzech, a obecnie dyrektora Archiwum i Muzeum Węgierskiej Polonii w Budapeszcie. Nie są to tylko zbiory nazwisk i imion, lecz — jak to autor podkreśla — źródło faktograficzne, umoż¬ liwiające wgląd w świat życia i zwyczajów derenckich Polaków. Dane zawarte w tych księgach pozwalają na dość dokładne odtworzenie bytu tej niewielkiej polskiej kolonii. Pierwotny stan społeczny i gospodarczy jej mieszkańców jest jasno określony — niemal wszyscy byli chłopami pańszczyźnianymi (jobbagy), nieliczni chłopami posiadającymi jedynie działki (telkes) oraz bezrolnymi (zseller), w księgach prowadzonych po łacinie zapisani zostali jako rusticus, coloni lub plebei. W latach 1837-1843 pojawia się bardziej neutralne określenie nemtelen, czyli „nie szlachcic", a od roku 1848 zanika termin jabbagy, spotykany jednakże, choć już coraz rzadziej, do 1880 roku, a zastępowany przez fóldmuves lub (po łacinie) — agricola, czyli rolnik. Dopiero od lat czterdziestych występuje określenie gazda, gospodarz lub nawet gazdaember, większy gospodarz, co świadczy o istnieniu pewnego zróżnicowa¬ nia społecznego wsi i powstaniu grupy zamożnych rolników. �388 Rezenzje i noty recenzyjne Derenczanie zajmowali się, oprócz rolnictwa, także pasterstwem, toteż niejed¬ nokrotnie spotyka się wzmianki o pasterzach pasztor, a nawet o specjalizacji w tym zawodzie — tehenpasztor, pasterz krów, okorpasztor, pasterz wołów, juhasz, pasterz owiec, kanasz, czyli pasterz świń, czy csikós, pasterz koni (o wypasie koni świad¬ czy też pastwisko nazywane „Kobulyanka", znajdujące się na planach wsi będących obecnie w opracowywaniu Remiasa). Do tej grupy zaliczyć też trzeba stajennego, lovasz. Ponieważ wszyscy występują w okresie istnienia pańszczyzny, nie wiadomo, czy świadczyli swe usługi społeczności wiejskiej, czy też pracowali dla właściciela dóbr. Na cmentarzu derenczańskim znajdują się również groby leśników, mają oni jed¬ nak przeważnie węgierskie nazwiska, byli mieszkańcami sąsiedniej osady Vidumaj, gdzie mieściła się administracja leśna. Rzemiosło we wsi nie było licznie reprezentowane. W księdze zmarłych zanoto¬ wano od roku 1812 do1893 ślusarza, krawca i dwóch szewców, dopiero na początku XX wieku napotykamy większe zróżnicowanie zawodowe — pojawia się stolarz, murarz, ślusarz, kołodziej, cyrulik, rusznikarz, a także pracownicy kolejowi, mimo że Derenk leży daleko od linii kolejowej. W tym też okresie pojawiają się miejscowi kupcy (kereskedó, mercenarius) oraz napszamos, czyli robotnicy dniówkowi. Porównując dane z księgi zgonów (1865 osób pochowanych na derenczańskim cmentarzu) i księgi urodzeń (2966 osób), dostrzec można dużą dysproporcję między narodzinami a zgonami, spowodowaną nie tylko faktem, że księga chrztów rozpo¬ czyna się w roku 1724, a księga zgonów w roku 1789, a zatem brak informacji 0 zgonach w okresie 65 lat. Fakt, że w wielu przypadkach nie odnotowano zgonów kilkudniowych dzieci (notatka o tym była zapisywana przy akcie chrztu) również nie usprawiedliwia tak wielkiej różnicy między urodzinami a zgonami. Wpłynęła na nią niewątpliwie emigracja - nawet do Ameryki, jak również śmierć z dala od Derenku. 1 tak na przykład, w czasie pierwszej wojny światowej w Derenku zmarło 12 doro¬ słych kobiet i tylko 6 dorosłych mężczyzn. Brak, niestety, danych o emigracji z Derenku, natomiast wśród przybyszy parokrot¬ nie wspomniane są osoby przybyłe z Galicji, wymieniani są też nauczyciele (Węgrzy), pojawia się organista (prawdopodobnie pełniący również obowiązki nauczyciela bądź sekretarza gminnego) oraz Cyganie, określani nieraz jako neo-coloni bądź uj-magyar — „Nowowęgrzy" (przez pewien czas próbowano tym określeniem zastąpić słowo Cy¬ gan), którzy niejednokrotnie wżeniali się w rodziny derenczańskie. Kilkakrotnie spo¬ tyka się też wzmianki o wędrownych żebrakach, którzy zmarli w Derenku. Z innych źródeł wiadomo, że we wsi były żydowskie karczmy, jednak ze względów oczywistych brak o nich i o ich właścicielach wzmianek w aktach kościelnych. Świat derenczańskich Polaków był zamknięty i endogamiczny, małżeństwa były najczęściej zawierane wewnątrz tej społeczności (na 720 zarejestrowanych ślubów, tylko w 92 przypadkach narzeczona, a w 170 — narzeczony, pochodzili spoza Derenku), tym bardziej rzadkie były małżeństwa zawierane z osobami wyznającymi inne religie. Były dwa małżeństwa katolicko-kalwińskie oraz pięć katolicko-luterańskich. Ponadto zawarto 13 małżeństw z katolikami obrządku unickiego, zaliczonych błęd¬ nie przez Remiasa do międzywyznaniowych. Dzieci nieślubnych było około 4,5 %, �Rezenzje i noty recenzyjne 389 jednakże bliższa analiza księgi chrztów wykazuje, że znaczna część nieślubnych dzieci była pochodzenia cygańskiego. Remias w swej pracy przeprowadza analizę występujących w Derenku nazwisk i nadawanych dzieciom imion. Prawie połowie dziewcząt nadano imię Maria, po¬ nadto często pojawiały się imiona Anna, Katarzyna i nieco rzadziej Elżbieta. Do¬ piero w XX wieku przybyło trochę nowych imion. Chłopców nazywano najczęściej imionami: Andrzej, Jan, Maciej, Jerzy, Marcin i Jakub. W XIX i XX wieku przybyli: Józef, Stefan i Władysław. Dwa ostatnie imiona są bardzo popularne na Węgrzech (Istvan, Laszló), ponieważ jednak w księgach kościelnych były one zapisywane w ję¬ zyku węgierskim, nie wiadomo, w jakiej wersji były używane w środowisku derenczańskim. Polskie brzmienie nazwisk i ich polska pisownia wkrótce się zatracały; tak na przykład Chudy powoli zmienił się w Chudi, a następnie w Hudi, natomiast Woda w Voda. Nazwisko Kowal jeszcze w roku 1761 pisano jako Koval, ale już w roku 1788 jako Kovacz, w innym miejscu „Kovacz alias Toporczi". W paru przypadkach nazwiska mogą wskazywać, że ich nosiciele byli Słowakami, a nawet Czechami. Typowo polskie są Kopka czy Kuchta; ważne dla ustalenia pochodzenia ludności są takie nazwiska jak Spisak, Krakovszki, Lapscanszka lub Krosznitzky, sugerujące pochodzenie ze spiskich Łapsz oraz z Krośnicy nad Dunajcem. Często podawane w księdze zgonów informacje o przyczynach śmierci mogą stać się materiałem do studiów nad stanem zdrowotnym mieszkańców Derenku, przyj¬ mując oczywiście założenie, że prowadzący księgi parafialne mieli dostateczne roze¬ znanie w chorobach trapiących Derenczan (pominąwszy naturalnie epidemie cholery w latach 1831 i 1873). In memoriam Derenk daje wgląd w historię polskiego osadnictwa na Węgrzech. Dzieło to pozwala na zrekonstruowanie historii mieszkańców tej wsi i odkrycie, z któ¬ rych konkretnie spiskich i podhalańskich parafii wywodziła się większość jej miesz¬ kańców. Gdyby Remias na tym poprzestał, na pewno też pozostałby we wdzięcznej pamięci wszystkich, którzy interesują się historią polskiego wychodźstwa. Ale — jak zapowiada — ma to być dopiero początek, zamierza bowiem napisać kompletną monografię historyczną Derenku. Janusz Kamocki Halina M i e l i c k a, Antropologia świąt i świętowania, Wydawnictwo Aka­ demii Świętokrzyskiej, Kielce 2006, ss. 290. Halina Mielicka jest już autorką książki Kultura obyczajowa wsi kieleckiej XIX i XX wieku (1995), skryptu Podstawy socjologii. Mikrostruktury społeczne (2002) oraz wyboru tekstów Socjologia wychowania. Wybór tekstów (2000). Jej najnow­ sza publikacja to Antropologia świąt i świętowania, która jest kontynuacją badań podjętych już w pierwszej publikacji, acz przyznać trzeba, że idących o wiele dalej �390 Rezenzje i noty recenzyjne i wielce przekształconych. Tematyka publikacji wskazuje, że wątek obyczajowości i religijności (ludowej) wybija się w jej twórczości na plan pierwszy. Autorka ma ambicję przedstawienia w sposób całościowy tytułowego zagadnie­ nia. Kompleksowość polega miedzy innymi na czerpaniu inspiracji z takich dziedzin wiedzy, jak filozofia, teologia, socjologia, religioznawstwo i etnologia. W trakcie lek¬ tury możemy również zapoznać się z aspektami symbolicznymi, językowymi, psy¬ chologicznymi, funkcjonalnymi i doświadczeniowymi święta i świętowania. Święto rozpatrywane jest w swym wymiarze ziemskim i transcendentnym, a także w wielości form jego objawiania się w życiu. Zastosowane metody interpretacyjne uwzględnia¬ ją i fenomenologię, i hermeneutykę, i metody semiotyczne, i analizę funkcjonalną. Krótko mówiąc, Halina Mielicka pociąga za wiele sznurków, a ta mnogość nasuwa pytanie, czy w tym teatrzyku ruchy poruszanych lalek są skoordynowane, a przedsta¬ wienie ma swój scenariusz? Ogólny zarys robi wrażenie dobrze przemyślanej całości. Mielicka rozpoczyna swe dzieło od określenia przedmiotu badań. Wychodzi z dobrze znanego i powiela­ nego w literaturze założenia, iż sacrum iprofanum to dwa odrębne rodzaje rzeczywi­ stości. Święto łączy się z tą pierwszą sferą, przeto analizować je trzeba w kategoriach właściwych dla świętości. To założenie wsparte jest następną ideą, a mianowicie, że rzeczywistość empiryczna podporządkowana jest nadprzyrodzonej, albowiem w tej ostatniej lokowane są wartości ostateczne, nadające sens działaniom w innych obsza¬ rach. Przedstawicielkę nauk społecznych interesuje świat poznawalny empirycznie. Oznacza to, iż nie wypowiada się ona w kwestiach istnienia sacrum jako takiego, lecz „tylko" o wyobrażeniach na jego temat i o sposobach jego objawiania się, na przy¬ kład w koncepcji święta i praktyce świętowania. Analiza takich kategorii jak czas, przestrzeń, i postrzeganie wzorów zachowań pozwala na odróżnienie sakralnego od codziennego. Jest to tradycja widzenia tego zagadnienia, której korzenie znajdujemy już w podejściu Emila Durkheima i Rudolfa Otto. Sacrum i profanum można rów­ nież odróżnić przez prześledzenie etymologii tych słów. Sposobem dystynkcji czasu święta i czasu zwykłego okazuje się także zakaz pracy, przeciwstawiony nakazowi pracy oraz szczególny rytualizm świętowania. Dywagacje te prowadzą do wniosku, że święto „to taki aspekt rzeczywistości, który tworzy odrębną sferę doświadczeń odnoszonych do codzienności, ale pozwalających przekraczać kategorie czasu, prze¬ strzeni i obowiązujących norm na poziomie działań indywidualnych, społecznych i kulturowych" (s. 26). Świętowanie zaś, „to powszechnie obowiązująca i powszech¬ nie akceptowana forma uczestniczenia w tym, co niecodzienne, niepowtarzalne ze względu na odniesienie do wartości porządkujących rzeczywistość, a jednocześnie zgodny z tradycją sposób realizowania idei, którym przypisywane są szczególne zna¬ czenia społeczne" (s. 28). Uzbrojeni w tak zdefiniowane pojęcia tytułowe wyrusza¬ my w podróż przez gęsty las koncepcji i podejść, przez który prowadzi nas Autorka. Stara prawda fenomenologiczna mówi nam, że trudno oddzielić rzeczywistość od sposobów jej ujawniania się; inaczej, problematyczne jest odróżnienie subiek¬ tywnego od obiektywnego. Zabieg redukcji fenomenologicznej konieczny jest także w przypadku święta. Poruszając więc problem świętości, fenomenolodzy zawieszają sądy oparte jedynie na empirii, a szukają „sedna sprawy". Rudolf Otto, Gerardus van �Rezenzje i noty recenzyjne 391 der Leeuw i Mircea Eliade włożyli wiele wysiłku w pokazanie metodą fenomeno¬ logiczną tego, co Durkheim starał się udowodnić empiryczną metodą socjologiczną — że sacrum i profanum to dwie ontologicznie różne sfery. Niemniej, i dla „mor¬ fologów sacrum", i dla empirycznych socjologów ta dwoistość zostaje przełamana, albowiem zawsze nadrzędne „hierofaniczne objawia się w sferze profanum" (s. 33) i dlatego sacrum daje się badać. W tej perspektywie, za Leszkiem Kołakowskim, powiedzieć możemy, iż święto jest społecznie regulowanym sposobem obiektywi¬ zacji subiektywnych doznań religijnych. (Jednak nie sposób się dowiedzieć, skąd biorą się owe doznania religijne; czyż ich źródłem nie jest internalizowana kultura, która wszak tworzy się nieustannie w praktyce społecznej?). Nadzwyczajne sacrum ma pewne cechy, które Paul Ricoeur charakteryzuje w pięciu punktach, począwszy od jego numinotyczności, a skończywszy na zasadniczej jedności świata sakralnego i ziemskiego. To skłania do wniosku, iż święto ma zarówno charakter racjonalno-praktyczny, jak i irracjonalno-wierzeniowy, jakoż i pełni przy tym szereg funkcji indywidualnych, społecznych i kulturowych. Daje się interpretować jako system ideologiczny, utylitarny, komunikacyjny oraz ludyczny. Można też przeprowadzić typologię świąt, w których szereg rytuałów składa się na obrzęd, a obrzędy z kolei tworzą ceremoniały. Jednocześnie ceremonie to wyznaczane kulturowo zachowania, które są celem samym w sobie, zaś uroczystości mają określone cele (szkoda, iż autorka nie wspomina się w tym miejscu o podobnym pomyśle Bronisława Mali¬ nowskiego, dla którego celowość odróżniała rytuał magiczny od stanowiącego „cel sam w sobie" rytuału religijnego). Zdaniem Mielickiej religię i religijność da się też umieścić w trzech światach Karla Poppera. Świat trzeci, to religia zobiektywizowana i zinstytucjonalizowana, świat drugi to subiektywne wyobrażenie tego, co uznaje się za prawdę obiektywną, zaś religijność stanowi tu łącznik ze światem pierwszym. Światy te można też podzielić na świat porządku naturalnego przeciwstawionego światu nadprzyrodzonemu, na światy społeczny i religijno-magiczny. Religia i reli¬ gijność mają przy tym do spełnienia funkcje organiczne (np. poznawczą czy eduka¬ cyjną), osobowościowe (inaczej psychologiczne), integrujące społecznie i kulturowe. Prowadzi to do wniosku, że „podstawową funkcją świąt jest utrzymywanie tradycji i ciągłości pokoleniowej danego społeczeństwa. Funkcja ta zaspokaja potrzeby zwią¬ zane z poczuciem tożsamości kulturowej, wzmacnia poczucie wspólnoty i odrębno¬ ści w stosunku do przedstawicieli innych kultur" (s. 60). Ludzie wyrażają transcendentne za pomocą znaków i symboli. Kolejna par¬ tia pracy poświęcona jest więc symbolice świętowania. Autorka wtajemnicza nas w skomplikowaną materię semiotyki, odwołując się przy tym do ustaleń Jerze¬ go Pelca, Izydory Dąbskiej, Sergieja Awierincewa, Umberta Eco, Rolanda Bartha, Terence'a Hawkesa, Paula Ricouera, Claude'a Levi-Straussa, by wymienić najważ¬ niejsze postacie, a w kwestii samego „rozumienia" — do ustaleń Hansa-Georga Gadamera i , poniekąd dla kontrastu, Jana Marii Bocheńskiego. Dowiadujemy się 0 różnicach między znakiem a symbolem, o archetypach, o znakach analogizujących 1 arbitralnych, o syntagmie i paradygmie, wreszcie o wielości znaczeń i znaczeniu wyobraźni symbolicznej. Kody symboliczne mogą być ograniczone (denotacyjne) i rozszerzone (konotacyjne). Właśnie tę drugą cechę podzielają język i symbolika �392 Rezenzje i noty recenzyjne religijna. Przedsądy (Gadamerowska wspólnota, która jest źródłem rozumu) nadają sens działaniom religijnym. Charakteryzując logikę religii, Mielicka podąża tropem Paula Tillicha, Louisa Dupre i Georgesa Duranda, podkreślając unikatowość symboli religijnych, ich ambiwalencję oraz kosmiczny, oniryczny i poetycki charakter. Przy tym wiara religijna „przybiera formę schematu pojęciowego" (s. 94), który stanowi jeden ze sposobów interpretacji świata i doświadczenia. Święto, przez zastosowanie szczególnych symboli, jest zaprzeczeniem doczesności, nadaje sens przedmiotom, zjawiskom i wydarzeniom. Rytuały, za którymi kryje się sens religijny, są przejawem konwencjonalizacji semantyki. Tak rozumiane wywoływać mogą „naturalną" (wręcz bodźcową) reakcję na określone symbole. Mogą też kanalizować emocje i sterować procesami poznawczymi. Stają się także źródłem racjonalności świata, albowiem „racjonalność polega (... ) na redukcji percepcji do sensu, który jest sposobem doda¬ wania intencji do świata przedmiotów", natomiast „wiara staje się gwarantem postaw racjonalnych wobec świata" (s. 105). Postrzeganie świata określone jest przez sens symboliczny, natomiast rytuały odgrywają w tej symbolizacji rolę pierwszorzędną. Wszelako zapytać trzeba, jak należy rozumieć transcendencję świąt? Halina Mielicka nawiązuje do klasycznych definicji transcendencji dyskutowanych przez takich filozofów, jak Immanuel Kant czy Roman Ingarden. Przyjmuje przy tym, że jeśli porządek świata jest rozumiany w terminach religijnych, to taka też dla wyznawców staje się natura tego świata. Transcendencja może przybrać formę doświadczenia mi¬ stycznego, a wówczas świat jawi się jako unio mystica. Elementy takiego mistyczne¬ go doświadczenia znajdujemy w świętowaniu. Są różne rodzaje transcendencji, lecz wszystkie one odsyłają do pewnego uniwersum symboli religijnych. Święto staje się sposobem odgraniczania codzienności od niecodzienności, w którym ta pierwsza jest konkretna, a druga reprezentuje ideały. Transcendentność święta objawia się w nie¬ zwykłości czasu świętowania; chodzi m.in. o zaprzeczenie linearności czasu, o cy¬ kliczną naturę kolei rzeczy, o fakt, że „czas nabiera znaczenia właśnie poprzez świę¬ ta" (s. 131). Transcendencja wyraża się także w miejscu (przestrzeni) świętowania, w którym ze wzmożoną siłą działają moce sakralne. Wreszcie, święta skłaniają nas do refleksji i podejmowania działań skierowanych na określone wartości „wyższe". To kosmologia porządkuje rzeczywistość, a świętowanie jest sposobem realizacji wartości absolutnych. Zatem świętowanie ma charakter symboliczny, wiąże się z sy¬ stemem wartości, które nadają dodatkowy sens prozaicznym kategoriom czasu, prze¬ strzeni i wartości. Święta pełnią przy tym funkcje integrujące, ludyczno-rekreacyjne, estetyczne, stratyfikacyjne, etyczne, rytualne, dostarczające wzorów kulturowych oraz rytualnie integrujące z transcendencją. Rozdział o perspektywach badawczych jest w zasadzie syntetycznym, oryginal¬ nym, bardzo zwartym i gęstym teoretycznie powtórzeniem konkluzji autorki, jed¬ nocześnie pokazującym jej tok rozumowania i postępowania. Swe rozważania stara się ona ująć w formie wynikających z siebie „logicznie" tez. Zatem święto tworzy odrębny rodzaj rzeczywistości ukierunkowanej na sacrum; jest systemem odrębnych zachowań społecznych; zaspokaja wielorakie potrzeby; wreszcie — stanowi zespół „idei przekładalnych na znaki i symbole kulturowe oraz interpretowanych i wyjaś¬ nianych orientacją na wartości absolutne" (s. 231). Podobna uwaga odnosi się do �Rezenzje i noty recenzyjne 393 części poświęconej projektowi badań empirycznych. Steruje nim przekonanie, iż „święto przynależy do ukrytego aspektu kultury, a świętowanie do jawnego. Święto bowiem tworzone jest przez ludzi jako system idei porządkujących rzeczywistość (...). Świętowanie jest sposobem realizacji tych idei (...), jest zestawem czynności i działań, które stają się symbolami owych idei" (s. 235). Zacięcie edukacyjne Haliny Mielickiej bierze górę i dlatego na koniec, niejako dla wątpiących bądź pogubionych, sporządza ona „Słownik podstawowych pojęć". Moja stosunkowo obszerna — a mam nadzieję, iż także adekwatna — relacja z zawartości Antropologii świąt i świętowania ma swe ważkie przesłanie. Ma na celu pokazanie, iż Mielicka rzeczywiście kompleksowo podeszła do zagadnienia i wy¬ kazuje się znajomością określonej problematyki, którą tak heterogeniczne tradycje myślowe interpretowały na jakże wiele sposobów. Ogarnięcie tych szkół i podejść oraz przedstawienie ich w formie spójnego wywodu było samo w sobie zadaniem trudnym i ryzykownym. Jest to udana synteza, a ponadto dobrze wykorzystywana do przedstawiania własnych propozycji. Wątków rozważań jest wiele, momentami dzieło tchnie duchem dydaktyzmu i sprawozdawczości, niemniej cały czas narracja trzyma się osnowy. Autorka stara się uchwycić istotę „święta" i osobliwości „święto¬ wania". Rzuca na nie światło z różnych, niekiedy przeciwstawnych, stron. Sięga do ustaleń wielu dyscyplin, a jednocześnie stara się pogodzić fenomenologię z analizą funkcjonalną, co samo w sobie jest przedsięwzięciem karkołomnym. Konstatacjom religioznawczym, balansującym na granicy teologii, stara się nadać empiryczny sens, aczkolwiek w trybie wyłącznie konceptualnym. Czyni wiele, aby wyjaśnić znaczenie szeregu pojęć, które zakorzenione są w określonych tradycjach myślowych, a jed¬ nocześnie wkomponować je w ramy własnej teorii socjologicznej. W sumie, jest to dzieło kompetentne, zwarte i posiadające przy tym znamiona oryginalności. Odpo¬ wiadając na postawione pytanie, czy w tym teatrze lalek sznurki pociągane są w sko¬ ordynowany sposób, generalnie powiedzieć trzeba, że tak, a reżyserka realizuje swój własny scenariusz. Zrozumiałe, że w tak ambitnym dziele znaleźć można fragmenty słabsze lub bu¬ dzące wątpliwości. Jak łatwo zauważyć, niektóre z następujących uwag krytycznych mają charakter polemiczny, wskazujący na to, iż poszukiwania mogły pójść w kie¬ runku bardziej obiecującym. Zacznijmy od kwestii podstawowej. Halina Mielicka słusznie wprawdzie wyraża pogląd, że nie istnieje pozakulturowe postrzeganie rzeczywistości, albowiem zawsze zapośredniczona jest ona przez system naszych pojęć, lecz jednocześnie twierdzi, że owe „okulary kulturowe", to „wyobrażany świat idei, który pozwala wyjaśnić rzeczy­ wistość" (s. 17). Wydaje się, że u podstaw takiego podejścia leży jednak przekonanie, iż istnieje jakaś obiektywna rzeczywistość, do której przykładamy nasze idee. Być może trafniej byłoby powiedzieć, że po prostu nasze idee są nieuchronnie częścią rzeczywistości; reprezentantka nauk społecznych nie potrzebuje wypowiadać się na temat rzeczywistości innej niż ta, która jest „od stóp do głów" kulturowa. Podejście takie pozwoliłoby wyplątać się z ontologicznej tezy o dwoistości świata, o tym, że istnieje duch i materia, Ustawiłoby także inaczej problematykę badawczą, w tym zmienne relacje tego, co my konceptualizujemy jako sacrum i profanum. Natomiast �394 Rezenzje i noty recenzyjne postępowanie Mielickiej zmusza j ą niejako do brnięcia nieustająco w tym dychotomizującym myśleniu. Według niej, sacrum to wyobrażany świat idei będących inter¬ pretacją rzeczywistości i wszelkich wartościowań na jej temat, a profanum to wyjaś¬ nianie rzeczywistości doświadczanej zmysłowo. Tym razem to nasze idee oddzielone są kategorycznie od zmysłów, a nasze myśli na temat owej w mistyczny sposób do¬ świadczanej „rzeczywistości" pozaempirycznej od namacalnej empirii. Mamy też dwa rodzaje poznania: „przez rozum" i „przez wiarę". Podążając dalej tym tropem dowiadujemy się, że realnie istnieje tylko rzeczywistość poznawalna empirycznie. Skąd zatem nasza wiedza o rzeczywistości sakralnej? Otóż idee, w szczególności te na temat sacrum, materializują się w postaci symboli i znaków abstrakcyjnych pojęć zrodzonych w naszym umyśle oraz naszych postaw i działań wobec tychże materiali¬ zacji. Czy jednak symbole nie są arbitralną kreacją naszej wyobraźni? W ten sposób błędne koło się zamyka. W tym miejscu powinienem poczynić istotne zastrzeżenie. Nie jestem pewien, czy istnieje sensowne i przekonujące rozwiązanie powyższych dylematów. Polemi¬ zując z Haliną Mielicką, wyrażam wątpliwości dotyczące dominującej tradycji my¬ ślowej, w której ona, jako jedna z wielu, tkwi. Jej rekonstrukcja jest ze wszech miar rzeczowa i przekonująca. Nie należy jednak zapominać, że książka pisana jest w ra¬ mach pewnego paradygmatu. Tak spontanicznie wyznawana filozofia określa całość dzieła i poglądy na kwestie bardziej szczegółowe, choć nie mniej istotne; wyznacza tok rozumowania i determinuje wyciągane wnioski. Nie dziwi przeto, że w wielu sprawach autorka operuje zdecydowanie w ramach refleksji wyrastającej z tradycji judeochrześcijańskiej, która swe przedłużenie znajduje nie tylko w konstatacjach teologów (co jest całkowicie zrozumiałe), ale i ludzi parają¬ cych się „nauką o religii". Punktem wyjścia, przybierającym w pracy wręcz status tezy ontologicznej, jest założenie o absolutnej heterogeniczności sfery sacrum i profanum. Autorka zdaje sobie sprawę, iż podział taki jest wynikiem kulturowo uwarunkowa¬ nej percepcji świata przez ludzi, niemniej, jak pisze, na podstawie analizy literatury przedmiotu dojść możemy do wniosku, „że sfery sacrum i profanum tworzą odrębne rodzaje rzeczywistości" (s. 17). Tymczasem istnieje wiele świadectw empirycznych, a co za tym idzie przesłanek teoretycznych i konstatacji badawczych, wskazujących, iż są społeczeństwa, w których heterogeniczność taka nie występuje, a każda myśl, działanie i uniwersum całe są, patrząc z naszej europejskiej perspektywy, jednocześnie i sakralne, i profaniczne, albo — by wyrazić się precyzyjniej — ani czysto sakralne, ani czysto profaniczne, można by powiedzieć — sakrofaniczne. Stwierdzenie to nie odnosi się przy tym li tylko do tak zwanych społeczeństw pierwotnych. Autorka jest z wy¬ kształcenia etnolożką i oczekiwałbym z jej strony większej wrażliwości w tej materii, uwzględnienia ograniczeń zasięgu czasowego i przestrzennego ferowanych sądów, a jednocześnie uświadomienia sobie pozycji, z której własne sądy są wypowiadane. Wspomniałem o orientacji, która przyjmuje, iż sakralne jest dostępne tylko przez doświadczenie religijne; jest nadzwyczajne, ponieważ stosuje się w nim niezwykły kod. Pogląd ten wyrażał już chociażby Otto, powtarzał Eliade, a za nim Mielicka (s. 20). Autorka z jednej strony powtarza owe sądy, bynajmniej ich nie podważając, a ze strony drugiej, sama uprawia socjologię inspirowaną przez Durkheima i Maksa �Rezenzje i noty recenzyjne 395 Webera. Tak jak oni, mówiąc, że idee wyrażane są w symbolach, „sprowadza sacrum na ziemię" i poddaje je analizie kulturowej. Z pewnością jest to pewna niekonse­ kwencja, która wynika z próby pogodzenia religioznawczej fenomenologii z socjo­ logicznym funkcjonalizmem. Piszę tu o „analizie kulturowej" nie bez kozery, ponie­ waż coś, co można by nazwać analizą społeczną, pojawia się w pracy w charakterze śladowym. Autorka, owładnięta perspektywą kulturoznawczą tylko w terminach abstrakcyjnych pisze o powiązaniu stosunków społecznych ze sferą kultury, w tym kultury rozumianej jako forma ideologii sankcjonującej istniejący porządek społecz¬ ny. Wrażenia tego nie jest w stanie zatrzeć podrozdział o „stratyfikacyjnej funkcji świąt" (s. 160-163). Na przykład zacytowana myśl Torstena Veblena, iż celebracja „nie-pracy" w czasie święta jest de facto wartościowaniem tego rzadkiego przywileju bogatych (s. 166), pozostaje tylko wzmianką. Uważam, że badanie kultury w ode¬ rwaniu od relacji społecznych jest przedsięwzięciem cokolwiek jałowym. Z uwagami powyższymi wiąże się kolejna. Parokrotnie dowiadujemy się, iż za¬ sadny jest pogląd o homologii mitu i rytu. Znaleźć to możemy chociażby w charakte­ rystyce święta autorstwa Paula Ricouera (s. 36) czy w stwierdzeniu, że w czasie świąt następuje „połączenie w jeden system sfery wierzeniowej i obrzędowej" (s. 39). Przy­ staję na to, ale z niezrozumiałych dla mnie względów Halina Mielicka praktycznie całkowicie pomija bogatą tradycję antropologiczną w tym względzie. Jej klarowny wyraz znaleźć można w dostępnych po polsku pracach Alfreda R. Radcliffe-Browna, Claude'a Levi-Straussa, Edmunda Leacha, Victora W. Turnera czy Mary Douglas. W takim ujęciu rytuał jest realizacją mitu, zaś z kolei owa mityczno-rytualna zbitka odzwierciedla symbolicznie strukturę społeczną. Przeczytać możemy, że widowiska świąteczne są formą lustra odbijającego ludzkie problemy (s. 155). Uderza jednak brak choćby wzmianki o tym, że w rytuale odczytać można ponadto nie tylko kon¬ tury relacji społecznych, ale i społecznych konfliktów, o czym pisał Max Gluckman w książce o „rytuałach rebelii". O święcie jako karnawale przewracającym codzienne relacje do góry nogami traktował Michaił Bachtin i w podobnym duchu pisał Eco (s. 164), niemniej autorka przemilcza bardziej brzemienne teoretycznie konstatacje Victora Turnera w tym względzie, które mówią nie tylko o zabiegu stawiania świa¬ ta na opak, lecz także o dialektycznych kategoriach struktury i antystruktury, które nie tylko dobrze konceptualizują charakter czasu normalnego i nadzwyczajnego, ale pozwalają spojrzeć na obrzędy wspólnotowe jako na stan communitas, i w ostatecz¬ ności wzmacniające istniejący porządek społeczny. Nie domagam się w tym miejscu zwiększenia kwoty argumentów antropologicznych, lecz oczekiwałbym wzmocnie¬ nia wątków wskazujących na głębsze społecznie aspekty świętowania. Brak zakorzenienia społecznego argumentów powoduje też, iż trudno się zorien¬ tować, czy praca traktuje o koncepcji święta w ogóle, o jego charakterze w świecie chrześcijańskim, czy w kulturze polskiej. Czy jest dziełem tylko teoretycznym, czy też ma ambicje empiryczne? Tematyka pierwszej publikacji, czyli książki o kulturze obyczajowej, uwagi we „Wprowadzeniu" oraz przywoływane przykłady, zwłaszcza w rozdziale o polimorfizmie świętowania, wskazują na to, iż Mielicka ma na uwa¬ dze kulturę polską, która jest dla niej kulturą przesiąkniętą katolicyzmem. Niemniej, wywody jej zdają się „jak duch unosić nad wodami". Konstatacje odnoszone do �396 Rezenzje i noty recenzyjne doświadczeń osobistych i badawczych są niepostrzeżenie uniwersalizowane. Pomi¬ nięty jest czas i miejsce akcji, kontekst działań, heterogeniczność kulturowa i zło¬ żone motywacje aktorów społecznych. Antropologia święta i świętowania staje się bezwiednie europocentryczną bądź polonocentryczną filozofią święta i świętowania. Polimorfizm świąt jest w tym układzie jedynie ilustracją uniwersalnych konstatacji. Wbrew zapewnieniom autorki o wieloaspektowości święta i świętowania, nie zawsze wiemy, czy traktuje się o nim jako o kategorii i wydarzeniu religijnym, ideologicz¬ nym czy rodzinnym. Chwalebne pragnienie uwzględnienia możliwie szerokiego spektrum teorii i po¬ glądów prowadzi niekiedy do sprzeczności. Jeśli za Piotrem Skrzyneckim powtarza się, że „wszystko jest świętem" (s. 28), to nie sposób tego pogodzić ze stwierdze¬ niem, iż czas świąteczny jest wyjątkowy i różni się radykalnie od codzienności. Od Bronisława Malinowskiego dowiadujemy się, że głębokie doświadczenie religijne możliwe jest tylko w samotności (s. 44). Nie wiem, czy zgodzą się z tym badacze lub wyznawcy religii ekstatycznych w rodzaju santerii bądź voodoo. Czas świąteczny regulowany jest ponoć rytmem życia i przyrody (s. 129), a święta nadają znaczenie zmianom przyrodniczym. Zapytać by można, jak sympatyczny i opatulony „święty Mikołaj" ma się do obchodzenia świąt Bożego Narodzenia w słonecznej i gorącej w grudniu Australii. W czasie święta zapewnia się także ponoć dostatek tego, cze¬ go brak na co dzień (s. 161). Tak być może było w ubogich pouwłaszczeniowych wsiach galicyjskich, lecz nie sądzę, by kapusta na stole wigilijnym była dziś towarem deficytowym bądź luksusowym. Mówiąc poważniej, autorka nie bierze pod uwagę zjawisk takich, jak globalizacja, transnarodowość czy siła popkultury. Stwierdzenia odnoszące się do partykularnej interpretacji polskiej kultury ludowej uogólniane są na całość kondycji ludzkiej. Bez wątpienia, w tradycji polskiej święto kojarzy się z religią, o czym przeczytać możemy parokrotnie. Niemniej, nawet w tejże tradycji istnieją „święta świeckie" (np. 1 Maja, Święto Niepodległości, Walentynki, nie wspominając o świętach indywidu¬ alnych w rodzaju imienin czy urodzin, którym niekoniecznie przysługuje przymiot sakralności). Przypadek ten wskazuje zresztą na nie do końca rozwiązaną kwestię desakralizacji kultury i istnienie wartości ostatecznych o charakterze świeckim. Roz¬ ważania o pięknie świąt przeciwstawionym rzekomej brzydocie codzienności, oparte na egzaltowanych, spontanicznie wartościujących opisach Bożeny Krzywobłockiej (s. 159-160) nijak się mają do analizy kulturowej. Podobna uwaga odnosi się do frag­ mentu o oszołamianiu się alkoholem w trakcie świąt (s. 160-161), co według autorki nie wnosi do stylu życia ludzi nic cennego, a wręcz przeciwnie, jest naganne (czyżby święta nie były aż tak piękne?!). Zamiast interpretacji antropologicznej tych praktyk mamy do czynienia z tekstem, którego treść i wydźwięk przypomina straszące zgub¬ nymi skutkami stosowania używek ulotki z poradni przeciwalkoholowej. Każdą z powyższych uwag krytycznych można potraktować jako polemiczną. Kolejna z usterek pracy nie podlega jednak dyskusji: w cytowanej literaturze nie ma, z wyjątkiem jednej pozycji, żadnego dzieła obcojęzycznego. Czyżby w literaturze obcej, chociażby anglosaskiej, nie sposób znaleźć niczego interesującego? Autorka odwołuje się do wielu publikacji i, jak wspomniałem, jej erudycja jest duża. Zasadni- �Rezenzje i noty recenzyjne 397 czy trzon literatury, na którą się powołuje, nie wykracza wszakże poza połowę lat 90. XX wieku. Być może to właśnie sprawia, że Halina Mielicka czuje się dobrze w ob¬ rębie idei, które określiłem jako tradycyjne. Zaznaczyć jednak wypada, że w ramach tego paradygmatu porusza się swobodnie. Ambitne dzieło rodzi kontrowersje i takim właśnie przypadkiem okazuje się An¬ tropologia świąt i świętowania. Nawiązując do wyjściowej metafory, powiedzieć by można, że pociągane przez autorkę sznurki jednak czasem się plączą, a poruszane przez nią, z lekka zakurzone lalki, wykonują niekiedy chaotyczne ruchy. Niemniej, walory pracy ukazane przeze mnie w pierwszej części recenzji przesądzają ostatecz¬ nie o jej pozytywnej ocenie. Dla zainteresowanych problematyką religijną antropolo¬ gów/etnologów/etnografów książka Haliny Mielickiej jest więc niezbędną lekturą. Michał Buchowski Bartłomiej K r u p a , Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisar­ stwa historycznego, Universitas, Kraków 2006, ss. 171. Książka Bartłomieja Krupy Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pi¬ sarstwa historycznego to praca niezwykle ciekawa oraz ze wszech miar godna pole¬ cenia. Napisana jest z pasją, zdradza dużą erudycję i kompetencję badawczą jej auto¬ ra. Niewątpliwym walorem pracy jest przy tym niekonwencjonalne, znoszące utarte schematy oraz nawyki warsztatowe podejście Krupy do kwestii źródeł historycznych. Podejście to koresponduje z coraz żywiej obecną w naukach humanistycznych ideą myślenia narratywistycznego, która — odniesiona do świadectw historii, jakimi są między innymi wspomnienia obozowe — każe poszukiwać w nich nie samych fak¬ tów, lecz ich interpretacji (choć owe interpretacje nieraz w sposób jawny kwestionują lub też pomijają jakieś wydarzenia istotne z punktu widzenia historyka). Najważniej¬ sze dla badacza-narratywisty jest bowiem — wyrażone za pomocą struktur języka w opowieści — jednostkowe doświadczenie rzeczywistości, a nie składające się na tę rzeczywistość poszczególne fakty i zdarzenia. Problem rozmaitych sposobów odbioru i analizy świadectw Holocaustu na grun¬ cie historiografii autor omawia w rozdziale pierwszym. Wyodrębnia przy tym dwa — jego zdaniem, zasadnicze a zarazem przeciwstawne — style czy też konwencje pisania na ten temat, które określa jako nurt scjentystyczny/racjonalistyczny oraz etyczny. Jak sam wskazuje, stosowana przezeń systematyka ma charakter odautorski i nie pokrywa się z żadną, funkcjonującą w literaturze naukowej, klasyfikacją czy też ogólną charakterystyką tekstów dotyczących Shoah. Pierwszy z wymienionych nur¬ tów Krupa przyrównuje do modelu historii modernistycznej, drugi zaś do modelu an¬ tropologii historycznej. Cechami wyróżniającymi kierunek racjonalistyczny są więc między innymi: absolutyzacja paradygmatu racjonalistycznego przez twórcę tekstu, jego wiara w fakty i bezpośredni do nich dostęp, hołdowanie klasycznym sposo- �398 Rezenzje i noty recenzyjne bom opisu (przy wykorzystaniu modelu dedukcyjno-nomologicznego), jak również tendencja do konstruowania tak zwanej narracji odczłowieczonej, zorientowanej na przedmiot, a nie na podmiot poznania oraz, co za tym idzie, silnie nasyconej obiek¬ tywnymi danymi w postaci liczb, danych, statystyk. Sytuujący się w opozycji do nurtu scjentystycznego kierunek etyczny cechuje natomiast: odwoływanie się przez autora tekstu do różnych paradygmatów myślenia (nie tylko racjonalistycznego), odejście od klasycznego stylu opowiadania, przekonanie piszącego, że nie istnieją tak zwane czyste fakty (wolne od „zaciemniającego" wpływu języka, interpretacji i ideologii), a także narracja „uczłowieczona", wyraziście eksponująca pierwiastek ludzki, to znaczy zawierająca rozliczne ślady egzystencji konkretnych osób (ich imiona, nazwiska, szczegóły z osobistej biografii oraz ich własne, subiektywne wizje i interpretacje przeszłości). Omówiwszy zaproponowany przez siebie podział na dwa kierunki pisania o Holo­ cauście, Krupa dokonuje ogólnego przeglądu prac na ten temat, powstałych w latach 1945-2003. Przegląd ów ma charakter skrótowy i z całą pewnością nie wyczerpujący. Obejmuje tylko te publikacje, które autor uznał za najbardziej charakterystyczne, ważne lub kontrowersyjne na interesującym go polu. Brak w nim jakiegokolwiek odniesienia do bardzo obszernej literatury niemieckojęzycznej, liczba prac angloję¬ zycznych też nie jest imponująca. Rodzaj poruszanych w toku prezentowanej anali¬ zy spraw i tematów koresponduje ściśle z zakresem specjalizacji zawodowej autora i ogranicza się niemal wyłącznie do kwestii wchodzących w obszar kompetencji hi¬ storiografii, z pominięciem innych zagadnień, takich choćby jak problem sztuki czy filozoficznych oraz teologicznych interpretacji Holocaustu. Rozdział drugi książki otwiera krótka charakterystyka tych przekazów wspo¬ mnieniowych, które autor poddaje analizie w dalszych częściach pracy. Warto pod¬ kreślić, iż są to wyłącznie wspomnienia oświęcimskie, pisane przez różnych ludzi, którzy skazani zostali na przymusowy pobyt w tym właśnie obozie. Choć są to teksty ściśle autobiograficzne, to ich autobiografizm bywa niekiedy niejawny, to znaczy nie wszystkie one pisane są w pierwszej osobie liczby pojedynczej, który to zabieg gra¬ matyczny sugeruje pełną tożsamość autora, narratora oraz głównego bohatera wypo¬ wiedzi. Omawiane relacje mają status pamiętnika, to znaczy zostały sporządzone do¬ piero po jakimś czasie od uwolnienia z obozu, a nie na bieżąco, pod wpływem chwili. Z obszaru podjętej eksploracji badawczej Krupa stanowczo wyłącza także wszelkie­ go rodzaju oświadczenia oraz ankiety, które — ze względu na motywy towarzyszące ich powstaniu — mają, jego zdaniem, całkiem odrębną jakość poznawczą. O ile bo¬ wiem w przypadku wspomnień mamy do czynienia z relacjami dobrowolnymi, choć pisanymi „również w związku ze stymulacjami w postaci organizowania różnych konkursów na wspomnienia obozowe, o tyle w przypadku oświadczeń do autora uda¬ wał się pracownik Muzeum [Auschwitz-Birkenau — A. Rz.] i poruszał interesujące go akurat szczegóły życia obozowego. W podobnym co w przypadku oświadczeń celu wysyłano do byłych więźniów ankiety" (s. 57). Cały ten materiał grupowano następnie w odpowiednie zespoły. Zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicz¬ nymi, Krupa skupia swą uwagę wyłącznie na zespole „Wspomnienia", w miejscach, które dotyczą Auschwitz I oraz Birkenau, pomija natomiast wspomnienia z Mono- �Rezenzje i noty recenzyjne 399 witz (czyli Auschwitz III), który jako obóz pracy różnił się wyraźnie swym charakte¬ rem od dwóch pozostałych. Tak dobrany materiał wzbogaca dodatkowo o fragmenty relacji wspomnieniowych z innych obozów, jeśli ich autorzy opisują również dłuż¬ sze lub krótsze okresy przebywania w Auschwitz czy Birkenau. Wielka szkoda, że Krupa nie zawarł w tej części rozważań nieco dokładniejszych danych odnoszących się do twórców wykorzystywanych przez siebie wspomnień oświęcimskich; nie po¬ wiedział, kim byli, z jakich środowisk rodzinnych i społecznych się wywodzili, ile mieli lat w momencie przeżywania obozowej gehenny. Brak ten jest tym bardziej odczuwalny, iż sam autor prezentuje się jako zwolennik uprawiania historiografii antropologicznej, zwróconej „ku jednostce", a więc silnie dowartościowującej osobę świadka procesu historycznego. Po tych wstępnych wyjaśnieniach Krupa przechodzi do bardziej szczegółowego omówienia specyfiki badanych przez siebie przekazów (w aspekcie genologicznym, relacji wewnątrztekstowych, źródłoznawczym, a także stylów odbioru). Na zakoń¬ czenie drugiego rozdziału omawia pokrótce wypracowaną przez Arnolda van Gennepa koncepcję obrzędów przejścia, a następnie odnosi j ą do doświadczenia świata obozu, w ramach którego skazany nań człowiek — podobnie jak uczestnik rite de passage — stawał się kimś innym, doznawał jakościowego, radykalnego przekształ¬ cenia swej dotychczasowej egzystencji. Rozdział trzeci poświęcony jest w całości analizie i interpretacji wspomnień obo¬ zowych w oparciu o koncepcję van Gennepa. Analiza ta rozpisana jest przy tym na siedem osobnych fragmentów, które z jednej strony odpowiadają poszczególnym etapom oraz właściwościom sytuacji przejścia, z drugiej zaś — paralelnym im czꜬ ciom struktury wspomnień. Są to: rampa, brama, kwarantanna, hierarchia społeczno¬ ści więźniów obozu, charakterystyczne dlań doświadczenie odmiennego czasu, nie¬ ustannej obecności śmierci oraz ewakuacja, która jest fizycznym oraz symbolicznym początkiem kolejnego cyklu, inicjującego następny rytuał przejścia. Wykorzystany w omawianej pracy pomysł ujęcia doświadczenia pobytu w obo¬ zie koncentracyjnym w schemat rite de passage nie jest całkiem świeży i oryginal¬ ny. Próby tego rodzaju odczytań można wszak odnaleźć w innych tekstach z nurtu „obozowego" lub jemu pokrewnych. Nie zyskują tam one jednak tak rozbudowanej formy ani stopnia uszczegółowienia refleksji badawczej jak u Krupy. Tym samym, omawiana publikacja tworzy nową, niezwykle interesującą jakość na tle rozważań poświęconych rzeczywistości lagrowej, oferuje nowy, wielce inspirujący język jej opisu i interpretacji. O jej atrakcyjności z punktu widzenia etnologa czy antropologa decydują przy tym co najmniej dwa względy. Po pierwsze, stanowi ona interesujący przykład zastosowania antropologicznej kategorii obrzędu przejścia w odniesieniu do świata obozu koncentracyjnego. Warto zwrócić uwagę, że kategoria ta jest rozumiana w recenzowanej pracy bardzo szeroko, w sposób istotnie wykraczający poza oryginalną jej wykładnię, opracowaną przez van Gennepa, który twierdził, iż obrzędy przejścia to praktyka kulturowa właści¬ wa głównie społeczeństwom pierwotnym. Proponowane przez Krupę ujęcie może więc spotkać się z zarzutem o pozakontekstowość, próbę nadmiernej uniwersalizacji czy wręcz banalizacji koncepcji van Gennepa. Jeśli jednak przyjąć, iż istotą obrzędu �400 Rezenzje i noty recenzyjne przejścia jest zmiana stanu lub miejsca w strukturze społecznej, wyjście przez jed¬ nostkę lub grupę z jednej pozycji i wkroczenie w inną, można chyba zgodzić się co do słuszności stanowiska prezentowanego przez autora książki. Po drugie zaś, o czym już wspominałam, jest to praca, w której dominuje antropo¬ logiczne spojrzenie na przeszłość oraz historię. Jest to zatem spojrzenie, które kieruje się przede wszystkim ku człowiekowi jako najważniejszej części zdarzeń historycz¬ nych, bez zrozumienia której wszelkie nasze próby rozpoznania ich sensu i znaczenia okazują się niewystarczające i ułomne. Aleksandra Rzepkowska Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwy­ czaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007, ss. 661. Prezentowana praca jest w zasadzie monografią tematyczną obejmującą proble¬ my tanatologii. Materiał źródłowy stanowią wywiady kwestionariuszowe z miesz¬ kańcami regionu opoczyńskiego i radomskiego, zrealizowane w latach 1995-2005. Towarzyszyła im obserwacja, często uczestnicząca, prowadzona przez autora w cza¬ sie posługi duszpasterskiej oraz pobytów na objętym badaniami terenie. Stosowa¬ ne dwie metody, przynależne do jakościowych, intensywnych badań terenowych, wywiad i obserwacja, uzupełniają się nawzajem, ale i pozwalają na weryfikację trudnych zagadnień światopoglądowych. Godna podkreślenia jest właśnie dbałość o rzetelność warsztatu badawczego, widoczna w tekście od pierwszej do ostatniej jego strony, potwierdzona rozbudowanymi przypisami wskazującymi zarazem stan badań poruszanej problematyki. A pułapek, przy problematyce eschatologicznej, jest szczególnie dużo, zarówno tych z zakresu przedmiotu badań, jak i możliwej do za¬ stosowania metodologii. Na pierwszy rzut oka, czy może raczej przy pierwszym czytaniu książki, zwraca uwagę wyśmienite połączenie podejścia teologicznego i etnograficznego do proble¬ mów umierania i śmierci. Wyśmienite jest ono dlatego, że autor nie stawia granicy — która zazwyczaj pojawia się w opisach etnograficznych — między tym, co przy¬ należy do lokalnego folkloru, a tym, co przynależy do Kościoła. Zwyczaje i obyczaje, rozumiane jako schematy postępowania, których obowiązywanie potwierdzone jest przekazem międzypokoleniowym, opisywane były i często dzisiaj są jeszcze przed¬ stawiane jako lokalna tradycja, która nie miała i nie ma związku z systemem wierzeń religijnych. Rytuały i obrzędy zaś, dla etnografa, to takie schematy postępowania, którym przez respondentów nadawana była i jest interpretacja wierzeniowa, religij¬ na, ale nie zawsze zgodna z dogmatami wiary chrześcijańskiej oraz nauką Kościoła. Skrupulatnie więc w opisach etnograficznych były i są omijane obrzędy liturgiczne. Innymi słowy, opisy etnograficzne kończą się zwykle tam, gdzie zaczyna się prze¬ strzeń kościoła oraz tam, gdzie rozpoczyna działanie kapłan. W opisach tych więc �Rezenzje i noty recenzyjne 401 istnieje swoista luka, zawieszenie akcji obyczajowej i obrzędowej, brak ciągłości i przerwanie akcji wykluczające liturgię, czyli to, co stanowi przecież kulminację obrzędu. W recenzowanej książce luki tej nie ma, co decyduje o wartości zawartych w niej wątków etnograficznych. Ale jest w tym też jedna z owych wspomnianych wcześniej pułapek, która polega na tym, że wszelkie treści wierzeniowe oraz dzia¬ łania obrzędowe i obyczajowe, które nie są zgodne z nauką Kościoła, traktowane są i interpretowane jako pogańskie, w rozumieniu: przedchrześcijańskie. Bardzo często nie tylko księża, ale także etnografowie zapominają o tym, że ich respondenci nie są teologami i po swojemu wyjaśniają zarówno liturgię, jak i prawdy wiary. Mogą w okolicy i swojej wiosce uchodzić za znawców i specjalistów religijnych. W opinii społecznej są jednak nimi dlatego, że pełnią jakieś funkcje związane z Kościołem (na przykład organisty) lub mają odwagę głosić swoje, mniej lub bardziej własne, sądy na temat wiary. Zresztą w literaturze etnograficznej interpretowanie wszystkiego, co nie jest zgodne z katolicyzmem, jako pogańskiego czy przedchrześcijańskiego, jest tak powszechne, że stanowi kanon interpretacyjny, swoisty skrót myślowy, jakże czę¬ sto stosowany właśnie po to, aby niczego więcej już nie wyjaśniać. Książka Zdzisława Kupisińskiego Śmierć jako wydarzenie eschatyczne, składa się z pięciu rozdziałów. Poprzedza je obszerny wstęp, który zawiera prezentację tere¬ nu i przedmiotu badań oraz przedstawia stan badań w literaturze przedmiotu. W roz¬ dziale pierwszym „Ludowe wyobrażenia o śmierci i jej aksjologia" autor przedsta¬ wia sposób rozumienia śmierci przez informatorów oraz nadawane jej znaczenia. Mieszkańcy Opoczyńskiego i Radomskiego rozumieją śmierć jako nieuchronność, warunkowaną życiem. Wyraźnie widoczne jest tu opozycyjne traktowanie począt¬ ku i końca, narodzin i umierania, jako dwóch punktów granicznych ludzkiego losu. Śmierć, widziana jako konieczność i następstwo życia, jego kres, interpretowana bywa jako przekleństwo lub błogosławieństwo. Przekleństwem jest wtedy, gdy przy¬ chodzi nagle, kiedy kojarzona jest z grzechem pierworodnym, z karą za przewinie¬ nia popełnione w życiu lub postrzegana jako skutek grzechów ojców oraz życzeń wypowiedzianych w chwili złości. Śmierć jest natomiast błogosławieństwem wtedy, gdy człowiek jest do niej przygotowany, gdy zdąży uporządkować wszystkie swoje ziemskie sprawy. Owa dychotomia wprowadza podział na dobrą i złą śmierć, który przewija się w całej pracy i jest echem opinii informatorów na temat konieczności odejścia z tego świata. W rozdziale pierwszym zawarte jest jednak coś więcej niż tylko przybliżenie wyników badań terenowych. Znaczenia przypisywane śmierci przez mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego są wyjaśniane przez autora interpretacją teo¬ logiczną Starego i Nowego Testamentu. Trochę niepokoi pytanie, czy z punktu wi¬ dzenia wiedzy informatorów jest to uprawnione. Z drugiej jednak strony, jak wie¬ lokrotnie podkreśla to autor książki, są oni praktykującymi katolikami, trudno więc zakładać, że nie mieli i nie mają możliwości zapoznania się z teologicznym punktem widzenia. Śmierć kojarzy im się z przeznaczeniem i wolą Boga oraz zasadą równo¬ ści społecznej i sprawiedliwości nawet wtedy, gdy dotyczy dzieci i ludzi młodych. Nie była jednak prowadzona analiza tego, jak informatorzy rozumieją przywoływane w tym rozdziale fragmenty Starego i Nowego Testamentu. �402 Rezenzje i noty recenzyjne Relację: „ten świat" — „tamten świat" omówiono w ostatnim podrozdziale, za¬ wierającym analizę wyobrażeń o życiu pozagrobowym. Została ona dokonana przede wszystkim na podstawie pieśni i lamentów pogrzebowych oraz modlitw opowiada¬ jących o drodze duszy w zaświaty, sądzie ostatecznym oraz pobycie w niebie, czyść¬ cu lub piekle. Jest to interesujące zestawienie folklorystycznych wierzeń z tekstami rozpowszechnianymi przez Kościół. Brak jednak informacji, jak te teksty są przez informatorów rozumiane, choć obecne jest założenie, że słowa stanowią coś więcej niż utarte, „osłuchane" zwroty językowe. Rozdział drugi, „Przeżywanie śmierci w tradycji ludowej", przedstawia problemy umierania. W badaniach etnograficznych obrzędów przejścia wielką wagę przypisuje się do sytuacji i wydarzeń poprzedzających śmierć. Notowane i przedstawiane przez etnografów wierzenia mieszkańców wsi dotyczą zarówno zapowiedzi śmierci, umie¬ rania, jak i pogrzebu oraz żałoby. Za zwiastuny śmierci uznawane są przez miesz¬ kańców badanego regionu wszelkie sytuacje i zdarzenia, które są odmienne od tych spotykanych na co dzień. Należy do nich zachowanie ptaków (sowy, jaskółki, kur i koguta), zwierząt domowych (koni, bydła), niewyjaśnione hałasy, stukania, pęknię¬ cia przedmiotów, nagłe więdnięcie kwiatów czy łamanie się drzew. Rozdział trzeci — „Obrzędy pogrzebowe" — omawia praktyki i rytuały przygo¬ towania ciała zmarłego do pochówku, czuwanie przy zmarłym, dzień pogrzebu, po¬ chówek oraz konsolacje (uczty pogrzebowe, stypy). Opisy postępowania są niezwykle dokładne oraz opatrzone wypowiedziami informatorów wyjaśniającymi konieczność wykonywania tych czynności. Ponadto zawierają przedstawienia stosowanych przez księży praktyk liturgicznych. Rzadko w materiałach etnograficznych przedstawiana jest rola kapłana i omawiane jego działania. Jeszcze rzadziej przywoływane są pieśni religijne i litanie śpiewane w odpowiednich chwilach dokonywanych rytuałów. Trak¬ towane są one bowiem przez etnografów jako przynależne do „spraw Kościoła" i po¬ mijane w badaniach terenowych. Takie podejście prowadzi do przerwania scenariusza obrzędowego i skupienia uwagi tylko na tym, co przynależy do warstwy folklorystycz¬ nej. Znacznie ogranicza to jednak wartość opisów, pozbawia je ważnych aspektów re¬ ligijnych, występujących w obrzędach przejścia. Ze względu na pełny scenariusz ob¬ rzędów pogrzebowych, tych kościelnych i pozakościelnych, traktowanych jako jeden system, rozdział trzeci ma szczególną wartość etnograficzną. Liturgia wcale nie jest taką „oczywistością" dla wiernych, jak powszechnie zakłada się w opracowaniach re¬ ligioznawczych. Nie stanowi osobnego nurtu w systemie wierzeń i praktyk religijnych. Pomijanie jej znaczenia dla przebiegu obrzędów przejścia jest swoistą, cichą zgodą na ograniczenie analiz etnograficznych. Ogromne znaczenie dla etnografów ma też rozdział czwarty omawianej książki. Zawiera on analizy obrzędów dorocznych przeprowadzone z punktu widzenia wystę¬ pujących w cyklu świąt elementów zaduszkowych. Znane opracowania Jadwigi Klima¬ szewskiej, Adama Fiszera, Henryka Biegeleisena, aby wymienić te najbardziej znaczące w odniesieniu do poruszanej problematyki, poszerzone zostały o literaturę religioznaw¬ czą oraz teologiczną. To nadało inny wymiar interpretacyjny obrzędom cyklu rocznego. Rozdział piąty, „Przemiany obrzędowości pogrzebowej i zaduszkowej", zawiera odpowiedzi na ważne pytania współczesności: o eutanazję, sens cierpienia i umiera- �Rezenzje i noty recenzyjne 403 nia, marginalizowanego, a nawet eliminowanego przez ludzi jako wydarzenia „nie¬ stosownego", przypadkowego czy wręcz wstydliwego i wymagającego ukrycia. Po¬ ruszany jest i w tym rozdziale problem dobrej i złej śmierci — wartościowania, które pojawia się w opiniach informatorów. Interpretacje te uzupełnia autor wyjaśnieniami zgodnymi z Biblią i nauką Kościoła katolickiego. Nie pomija jednak innych religii, lecz bierze je pod uwagę analizując problemy sądu ostatecznego, zmartwychwstania i, tak popularnej nawet w Polsce, wiary w reinkarnację. Obszerne aneksy zawierają teksty modlitw o dobrą śmierć i modlitw za zmarłych, pieśni żałobne, inskrypcje nagrobne, relacje informatorów oraz kwestionariusz ba¬ dań terenowych. Prezentowana książka Zdzisława Kupisińskiego jest pozycją godną polecenia, ważną dla etnografów zajmujących się obrzędami przejścia. Zwraca uwagę warsztat badawczy oraz konsekwentnie prowadzony sposób wyjaśniania, który badane zjawi¬ ska etnograficzne odnosi do teologicznych problemów eschatologicznych. Halina Mielicka Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, Prace Komisji Et­ nograficznej, t. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006, ss. 132. Wśród wielu publikacji metodologicznych, zawierających wskazówki dla opty¬ malnej, w rozumieniu autorów, strategii badań, pojawienie się pozycji, w której uczo¬ ny przedstawia własne, empiryczne doświadczenia badawcze, jest rzadkością. Znane są, co prawda, różnego rodzaju wspomnienia „uchylające rąbka tajemnicy" o życiu codziennym, drodze do osiągnięć naukowych, poszukiwaniach badawczych, ich po¬ pularyzacji (przykładem obszerne wspomnienia Eliadego, Malinowskiego), nie za¬ wsze jednak poznajemy w nich w pełni człowieka-badacza, jego bezpośredni kontakt z badaną rzeczywistością społeczną, co w naukach humanistycznych ma szczegól¬ ne znaczenie. Etnograf — etnolog — antropolog kulturowy to badacz wyjątkowy, bo w kręgu jego dociekań prawdy znajduje się drugi, inny człowiek i jego kultura, którą on tworzy i żyje w niej na co dzień, uzależniony od dziedzictwa pokoleń, od współistnienia w konkretnej społeczności. Przede wszystkim jednak ma do czynienia z żywą, dynamiczną rzeczywistością społeczno-kulturową, w której pojawia się jako „obcy", jako reprezentant najczęściej innej opcji kulturowej, świadomy innej tożsa¬ mości, chcący nie tylko poznać i dokumentować, ale zrozumieć i interpretować. Anna Szyfer to uczona o wieloletnim doświadczeniu badacza „terenowego", a wszystkie Jej prace analizują rzeczywistość społeczno-kulturową, poznaną nie tyl¬ ko bezpośrednio, osobiście, ale jakby od wewnątrz. Do najcenniejszych, w moim odczuciu, należy jedna z ostatnio wydanych przez Poznańskie Towarzystwo Nauk — Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, opatrzona dedykacją dla współczesnego �404 Rezenzje i noty recenzyjne środowiska etnologicznego: „Starszym etnografom dla przypomnienia — młodszym dla pokazania, że badania etnograficzne w terenie mogą być również fascynującą przygodą". Spełni się ona wtedy, gdy badacz zrozumie, że „trzeba po prostu pójść do tych ludzi, koło których rozbijasz namioty, u których sypiasz na sianie w stodole w czasie wędrówki i pogadać". Tymczasem współczesny etnolog coraz częściej zaj¬ muje się teoretyczną analizą antropologiczną, korzysta z sondaży diagnostycznych, nie doceniając jakby roli szczegółowego opisu — efektu bezpośredniego kontak¬ tu z indywidualnym informatorem, z pasjonującym badacza odkrywaniem inności. Dlatego Anna Szyfer — przywołując z „zapisanych w pamięci" swoje wspomnienia badawcze — pominęła sztywne ramy metodologii badań, odkrywając warsztat bada¬ cza konkretnych sytuacji wśród ludzi o określonej osobowości, miejscu pochodzenia, naznaczonych przez historię pogranicza i własne doświadczenia życiowe. Jej opo¬ wieść o ludziach, miejscach, zdarzeniach, faktach kulturowych, jest relacją niezwy¬ kle żywą, niekiedy dramatyczną, czasem humorystyczną i refleksyjną. Zapisy dotyczą badań prowadzonych przeważnie w środowiskach wiejskich, na terenie Warmii i Mazur, Mazowsza, Podlasia, w Cieszyńskiem, na Orawie, na Pod¬ karpaciu oraz poza Polską, między innymi w Rumunii, w Alpach Transylwańskich, wśród francuskich farmerów, na Słowacji, Morawach, w Czechach i na Węgrzech. Zaczynają się pierwszymi badaniami terenowymi (w 1951 roku, w czasie studiów polonistycznych) słownictwa i fonetyki na Podhalu, po których nastąpiły później¬ sze wędrówki, obserwacje i dociekania etnograficzne, prowadzone osobiście, często z grupą studentów, a kończą „obrazkami" z badań w ostatnich latach. Nazwą terenu prowadzonych badań zatytułowała rozdziały książki. Najobszerniejszy, bo zajmujący prawie jedną trzecią książki, rozdział poświęcony jest Warmii i Mazurom, bowiem obszarem tym zainteresowała się Autorka już na po¬ czątku lat pięćdziesiątych, początkowo od strony gwary. Ciągle tu później powracała na penetracje etnograficzne, co pozwoliło opracować monografię regionu (Szyfer, 1996). We wprowadzeniu do pierwszego rozdziału Zapisane w pamięci... pisze, że choć historia tych terenów różniła się, to wspólnota losów, począwszy od pierwszego rozbioru Polski do II wojny światowej, była podobna (w obrębie Rzeszy, zwane były Prusami Wschodnimi). Zamieszkałe przez ludność rdzennie polską, zasymilowaną ludność pruską i osadników niemieckich, traktowane są przez Autorkę jako szcze¬ gólnie interesujący badawczo teren pogranicza. Dzięki znajomości gwary i postawie otwartości na wysłuchiwanie opowieści o przeszłości tutejszych rodzin, wydarzeń, legend i „prawdziwych" opowieści o różnych miejscach nawiązywała łatwo kon¬ takt z miejscowymi. Cytowane w rozdziale opowieści, pozornie oderwane swą treś¬ cią od siebie, poprzez obraz ludowej wiedzy i wierzeń przetrwałych w mentalności mieszkańców, ich poczucia tożsamości, wiedzy historycznej i patriotyzmu polskiego, dają możliwość poznania przestrzeni struktury społecznej, więzi społecznej, bądź czynników powodujących konflikty międzyludzkie. Wielokrotne, swobodne rozmo¬ wy, nawiązane z badaczem przyjaźnie, owocowały poznaniem osobistych poglądów, swoistej filozofii, co znalazło wyraz w zamieszczonych tu przykładach zapisków. Wielu etnologów studiujących w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych bra¬ ło udział w badaniach na Mazowszu, a ściślej na terenie Kurpi i Podlasia. Autor- �Rezenzje i noty recenzyjne 405 ka w tych rozdziałach prezentuje swoje wspomnienia badawcze z pogranicza Kurpi i Mazur, zwłaszcza wsi w Puszczy Kurpiowskiej, które w latach sześćdziesiątych, choć zaznaczone na starych mapach, trudno było nieraz znaleźć z uwagi na zmiany nazw. Rozdział dotyczący Mazowsza traktuje o warunkach bazowych badań, które dla prowadzących je były, jak na czasy współczesne, siermiężną przygodą, trakto¬ waną wówczas naturalnie i z humorem, co zresztą znajduje odbicie w tekstach zapi¬ sków. W istocie dawały możliwość poznania z autopsji warunków codziennego życia mieszkańców wsi, a młodych badaczy hartowały w trudach pozyskiwania materiałów mających wartość dokumentującą autentyzm funkcjonującej tu tradycji kulturowej, sposobu jej tworzenia i przeżywania. Teksty dotyczące Podlasia, podobnie jak Mazur, poprzedzone komentarzem historyczno-demograficznym, dotyczącym terenu pogranicza polsko-białoruskiego, traktują o „dwóch światach" — chłopskim i szlachty zaściankowej oraz resztek boja¬ rów białoruskich. Autorka podkreśla tutejsze zróżnicowanie wyznaniowe i językowe (prawosławie i katolicyzm; język polski i białoruski), które czyniły ten teren jeszcze ciekawszy badawczo. Przytoczone zapiski — gawędy, traktują o problemie współ¬ życia między różnymi grupami, ich systemie wartości, stosunkach kulturowych, o sposobie prowadzenia przez Nią badań etnograficznych wśród tak zróżnicowanej, 0 silnym poczuciu tożsamości warstwowej, religijnej i narodowej ludności. Kolejne rozdziały, poświęcone Cieszyńskiemu i Orawie, mają podobną strukturę. Cieszyńskie to „żywe" pogranicze, gdzie, jak pisze Autorka, zderzenie kulturowe 1 społeczne jest ciągle aktualne i nadal powoduje konieczność samookreślania się opcji narodowej — polskiej bądź czeskiej (teren tzw. Zaolzia). Orawa, typowy re¬ gion pogranicza polsko-słowackiego (XVIII-XIX wieku należała do Austro-Węgier). W obu przypadkach przytoczone wspomnienia badawcze poprzedzone zostały krót­ kim wprowadzeniem historyczno-demograficznym i zwróceniem uwagi na lokalną pasję zachowania specyfiki dziedzictwa kulturowego przez mieszkańców pochodze­ nia polskiego. Szczególnie interesująca jest tu część pod tytułem: „Co ważniejsze? Wyznanie czy narodowość?", w której Autorka opisuje, jak namawiała informatorów do opowiadania swoich autobiografii . W trakcie opowiadania o sobie „ludzie za¬ czynali zastanawiać się nad swoimi postawami, nad swoimi opcjami, nad sprawą tożsamości". Ułatwiały to przeplatające się relacje małżonków, podkreślanie roli tradycji, zwyczajów rodzinnych itp. Autorka prowadziła rozmowy z miejscowymi działaczami oraz wywiady ukryte (np. rozmowy w autobusie), w różnych środowi¬ skach, poznając nie tylko tradycję kulturową i postawy społeczne ludzi pogranicza, lecz ludową etymologię nazw miejscowości. W pielęgnowaniu takiej wiedzy przez miejscowych znajdywała dowody na utożsamianie się z miejscem pochodzenia i ak¬ tualnego zamieszkania, z innymi ludźmi „ztela" (stąd). Podobne zagadnienia znajdu¬ jemy w opowieściach z badań na Orawie, w wioskach pogranicza polsko-słowackie¬ go, gdzie przetrwała także wiedza o dawnych wierzeniach, kultywuje się noszenie w okazjach świątecznych stroju ludowego, uważając go za symbol tożsamości. 1 1 Z badań prowadzonych tą metodą terenową na różnych obszarach pogranicza powstała inna książ­ ka Autorki (Szyfer, 2005). �406 Rezenzje i noty recenzyjne Relacje z badań na terenie Polski zamyka rozdział zatytułowany „Podkarpacie" z wspomnieniami z terenu Podkarpacia i Bieszczad. Tu też Autorka zajmowała się problematyką tożsamości społecznej i kulturowej, zwracając jednak uwagę na rolę w niej środowiska przyrodniczego jako przestrzeni życia społecznego i jako wartości symbolicznej. Oddaje to tytuł pierwszego zapisku „Tam lepiej, gdzie krajobraz i zie¬ mia swoje", co „ciąży" nad nastrojem całego rozdziału, w którym wiele miejsca po¬ święcono wędrówkom badawczym po górach i dolinach w poszukiwaniu „dobrych" informatorów, pojedynczych i rodzin, przytoczono ich opowieści o stosunku do gór, miejsca w nich szczególnych, gospodarce pasterskiej i gościnności. Autorka przyzna­ je się, że natrafiwszy współcześnie na sytuację funkcjonowania w wielu miejscach prawie pełnej tradycji, zachowywanej „ze zrozumieniem jej potrzeby", w natural¬ ny sposób zwracała uwagę jednocześnie na ową warstwę tradycyjną i na warstwę współczesną, na relacje między nimi, na proces zmiany kulturowej i to, co nadal stanowi wartość wyróżniającą od innych. Przywołuje tu także wspomnienia przygód turystycznych w czasie dawnych badań dialektologicznych w Pieninach, co przybli¬ ża czytelnikowi osobę badacza — człowieka „skazanego" na różne niespodzianki w terenie. Podobny charakter ma opowiadanie o ukrytym przed informatorem użyciu dyktafonu w czasie badań w Bieszczadach i wynikłych z tego kłopotach. Badania poza Polską, prowadzone często okazjonalnie, to obserwacje zewnętrz¬ ne rzeczywistości kulturowej i społecznej. Obrazki wspomnień zawierają różnego rodzaju ciekawostki dotyczące zachowań ludzi, form gospodarowania (np. u francu¬ skich farmerów), charakteru wsi słowackiej na Węgrzech itp. Sporo badań Autorka prowadziła na Słowacji, w Czechach, Morawach i na Węgrzech. Są tu zatem zapiski dotyczące relacji słowacko-czeskich, opis malowanych domów na Morawach, czy „podziemnej granicy" na Węgrzech. Książkę kończą wspomnienia różne. Dotyczą m.in. paroletniej współpracy z warszawskim Muzeum Etnograficznym, z czym zwią¬ zana była przygoda z „pływającą" ekspozycją muzealną „Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków", na barce wiślanej. Autorka opisuje też kłopoty (lata 60. XX wie¬ ku) z ingerencją cenzury w realizację użycia kwestionariusza badawczego dotyczą¬ cego wierzeń ludowych, a zawierającego pytania o diabła. Kilka innych zapisków dotyczy różnych przygód badawczych Autorki. Rozdział kończą zapiski „Dobra wieś do napisania monografii", która rzeczywiście powstała (Szyfer, 2000). Bada¬ jąc przez wiele lat Warmię i Mazury, Anna Szyfer związała się z terenem badań, polubiła tutejszych mieszkańców tak dalece, że wreszcie zdecydowała się w jednej z wsi mazurskich (Woryty) nabyć dom, na stałe pobyty wakacyjne. Jak pisze, jeszcze przed rozpoczęciem rozmów została rozpoznana, mimo iż była tu przed laty. Fakt ten można przyjąć jako sukces badacza, który widocznie dzięki swej osobowości i podejściu do podmiotu, a nie przedmiotu badań, był akceptowany przez miejscową społeczność. Zakończenie książki zastępuje autorski „Komentarz", w którym Autorka podsu¬ mowuje czas i problematykę zawartą w przedstawionych wspomnieniach. Myślę, że na zakończenie warto przytoczyć niektóre Jej stwierdzenia zawarte we wprowa¬ dzeniu, gdyż to one oddają główny zamysł i wartość tej publikacji. Konieczne jest bowiem nie tylko poznawanie inności, ale jej rozumienie: �Rezenzje i noty recenzyjne 407 Rozumieć — to dobrze poznać, precyzyjnie zinterpretować i zawsze widzieć prob­ lem z pozycji nie tylko badacza, ale i tego, który jest podmiotem naszej rozmowy. Przez lata badań — tych dla mnie najważniejszych — nad żywą, przekazywaną, przeżywaną i tworzoną kulturą, zdobywałam potwierdzenie procesów, a z czasem wprowadzenie do teorii naukowych. Bo to one — badania — je potwierdzają. Dlatego książką Anny Szyfer powinni zainteresować się wszyscy humaniści, nie tylko etnolodzy. Irena Bukowska-Floreńska BIBLIOGRAFIA Szyfer A. 1996 2000 2005 Warmiacy. Studium tożsamości, Kantor Wydawniczy SAWW, Poznań. Jest taka wieś. Typowa czy inna?, M-Druk, Wągrowiec. Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, WSNHiD, Poznań. Oskar K o l b e r g Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła Wszystkie, t. 84., z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała Agata Skrukwa, opraco­ wanie muzykologiczne Anna Ruda, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002, ss. LIV, 506. Oskar Kolberg to ceniony przez wielu polskich badaczy etnograf, folklorysta, mu¬ zyk i kompozytor. Bogactwo i rozległość problematyki zawartej w jego spuściźnie unaocznić może chociażby tytuł pierwszej, wydanej w 1865 roku, części jego dzieła: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I. Sandomierskie. Wraz z tą publikacją Kolberg rozpoczął realizowanie koncepcji serii monografii regionalnych, w których zebrany materiał miał ukazać „syntezę w postaci obrazu polskiego ludu (...), uzyskaną na solidnym i wy­ czerpującym fundamencie empirycznym" (Domański, 1995, s. 64), docelowo tworząc „panoramę etnograficzno-folklorystyczną dawnej Rzeczpospolitej" (Skrukwa, 1995, s. 48). Z tej przyczyny, pośród dzieł Kolberga wydawanych nieprzerwanie od lat sześć¬ dziesiątych minionego wieku, znalazły się także te, w których zawarte materiały doty¬ czą terenów nie znajdujących się na terenie Polski współczesnej. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku przedostatniego, 84. z serii tomu, zatytu¬ łowanego Wołyń. Suplement do tomu 36. To jedna z ostatnich publikacji Instytutu im. Oskara Kolberga, stanowiąca uzupełnienie do wydanej prawie sto lat temu monografii regionalnej. Obejmuje ona swoją treścią kilka różnych obszarów badawczych, mogących �408 Rezenzje i noty recenzyjne zainteresować etnologa, folklorystę, etnomuzykologa czy ukrainistę. Znajdują się tam informacje na temat Wołynia, jego mieszkańców oraz spotykanych u nich zwyczajów i obrzędów. W książce odnajdziemy jednak głównie pieśni oraz melodie z tego regionu. Biorąc pod uwagę strukturę pracy, można w niej wydzielić dwie główne części. Pierwszą z nich stanowi szeroki i rzetelnie przygotowany komentarz, którego autorami jest zespół redakcyjny z Instytutu im. Oskara Kolberga. W tej części Agata Skrukwa wyjaśnia motywy wydania suplementu, do których należą chęć poprawienia błędów zawartych w tomie Wołyń z 1907 roku oraz uzupełnienie informacji pominiętych w po¬ przedniej publikacji. Opisuje także dokładnie pracę nad zbieraniem i opracowywaniem materiałów do książki, wybranych spośród pozostawionych przez Kolberga rękopisów i źródeł drukowanych. Natomiast Anna Ruda zajęła się opracowaniem muzykologicz¬ nym prezentowanych w tym tomie pieśni. Zasługą pań redaktorek jest także, znajdują¬ cy się na końcu książki, zbiór przypisów źródłowych do podstawowego tomu mono¬ grafii oraz bibliografia i indeksy do obu tomów. Układ taki pozwolił ująć zamieszczone w środku książki materiały źródłowe w swoistą klamrę redakcyjną. Druga spośród wyróżnionych części Suplementu stanowi prezentację efektów pra¬ cy badawczej Oskara Kolberga. Nie ma w niej jednak tez naukowych, jedynie opisy i cytaty. Biorąc pod uwagę cele przyświecające Kolbergowi, można stwierdzić, iż było to zgodne z przyjętą przez niego koncepcją - badacz zajmował się bowiem głównie gromadzeniem i dokumentowaniem materiałów, natomiast analizę zebranych materia¬ łów zamierzał pozostawić innym. Tak więc informacje zawarte w tej części zebrane zostały przez Oskara Kolberga, natomiast ich układ jest dziełem redakcji, która ułożyła je w kilku rozdziałach. Dwa pierwsze z nich, „Materiały do rozdziału «Kraj»" oraz „Materiały do rozdziału «Lud»", zawierają notatki Kolberga zaczerpnięte z dostępnej mu literatury i traktują o Wołyniu oraz o zamieszkującej ten teren ludności. Następne rozdziały zawierają uporządkowane tematycznie pieśni, wraz z komentarzami na temat okoliczności, w jakich je śpiewano. Są to, w kolejności zgodnej z książką: „Zwyczaje doroczne", „Obrzędy rodzinne", „Pieśni powszechne", „Pieśni szlacheckie i miejskie", „Tańce i melodie bez tekstu" oraz „Materiały do rozdziału «Świat nadzmysłowy»". Ułożono je ze względu na tematykę oraz liczbę komentarzy, które udało się odnaleźć w teczce stanowiącej spuściznę po Kolbergu, w kolejności od najszczegółowiej opra¬ cowanego, kończąc na rozdziale obejmującym pieśni, po których zachował się sam tylko zapis nutowy. Warto zaznaczyć, że w rozdziale zatytułowanym „Zwyczaje do¬ roczne" zastosowano chronologię uwzględniającą rok obrzędowy, rozpoczynając od okresu bożonarodzeniowego. Natomiast niewielka liczba informacji na temat podań, przysłów, zagadek i kwestii językowych skłoniła redakcję do umieszczenia tych zagad¬ nień w jednym, ostatnim w tej części książki, rozdziale. Styl opisów Kolberga trudno oceniać pod względem walorów literackich. Zasadniczą treść książki stanowią notatki sporządzane przez autora prawie półtora wieku temu, ję¬ zyk jest więc miejscami dość archaiczny. Jednakże w przypadku słów, których znaczenia trudno jest się domyślić lub też można je mylnie skojarzyć, redakcja umieściła ich wy¬ jaśnienie w przypisach dolnych, np. słowo chołostyi zostało wyjaśnione jako: kawalery (s. 217). Pewne zastrzeżenie budzić może wielość i długość cytatów w tekście. Liczne wy¬ pisy z innych dzieł, w tym niemieckojęzycznych, zajmują po kilka stron (np. s. 16-21), �Rezenzje i noty recenzyjne 409 co zaburza płynność czytania tekstu. Nie można jednak zapominać o tym, że korzy­ stanie z przedruków i fragmentów publikacji innych osób było częścią metody pracy stosowanej przez dziewiętnastowiecznego badacza przy zbieraniu materiałów. Uwagi na temat kwestii językowych należy także odnieść do redakcyjnego wstę­ pu. Powinien on być jasny i czytelny, stanowiąc objaśnienie charakteru prezentowa­ nych materiałów, nie do końca jednak zdaje się spełniać swoją rolę. Mankamentem jest tutaj użycie dość hermetycznego języka, w tym specjalistycznego słownictwa. Sprawia on, że nawet naukowcom taki tekst czyta się dosyć trudno. Redaktorski wstęp do Suplementu opracowany bowiem został metodą stosowaną przez źródłoznawców, etnologom na ogół nieznaną. Nasuwa to wiosek, iż w celach badawczych z tak opracowanego źródła korzystać mogą raczej muzykolodzy czy historycy kultu¬ ry, posiadający odpowiedni do tego warsztat i aparaturę naukową. Na pochwalę zasługuje sposób zapisu słów pieśni, zastosowany przez Kolber­ ga: uchwycenie brzmienia samogłosek pośrednich poprzez umieszczenie, nad prob­ lematyczną głoską, drugiej. W czasach, gdy znany folklorysta prowadził badania, nie ustalono jeszcze standardowego zapisu fonetycznego, tak więc stosowany przez Kolberga zapis jest dziś niezwykle pomocny w badaniach prowadzonych przez dia¬ lektologów. Wartość naukowa obu tomów dotyczących Wołynia opiera się także na dużej liczbie zawartych w nich tekstów ukraińskich, dokumentujących przejściowy etap rozwoju języka ukraińskiego. Do czasów Kolberga na Ukrainie udało się zebrać i opublikować jedynie około 100 pieśni, tak więc recenzowana książka stanowi waż¬ ne uzupełnienie luki źródłoznawczej. W kwestii zawartości merytorycznej pracy, z etnologicznego punktu widzenia, zwraca uwagę znikoma ilość materiałów etnograficznych opisanych na kartach książki - to zaledwie około 30 stron czystego tekstu w ponad pięciusetstronicowym dziele. Należy mieć jednak na uwadze, iż w publikacji znajdują się jedynie materiały pominięte w wydanej wcześniej monografii podstawowej. Uboga ilość zawartych w książce informacji z zakresu etnografii jest więc usprawiedliwiona, podobnie jak i sposób ich ułożenia. Celem stworzenia tej publikacji było wydanie uzupełnienia do tomu nr 36, nie zaś - nowej, pełnej monografii regionu wołyńskiego. W tym miej¬ scu nasuwa się wniosek, iż lektura omawianej książki, a tym bardziej chęć podjęcia przy jej pomocy badań porównawczych czy analitycznych, nie ma racji bytu bez jednoczesnego korzystania z tomu podstawowego dotyczącego Wołynia. Należałoby nawet postąpić odwrotnie: czytanie tomu 36 uzupełniać lekturą Suplementu. Warto jeszcze odnieść się do celów przyświecających idei wydania tego oraz pozostałych tomów z serii DWOK. Redaktorzy książki Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej wskazują na możliwość wykorzystania publikowanych mate­ riałów „w badaniach, popularyzacji i edukacji" (Bielawski, Dadak-Kozicka, Lesień-Płachecka, 1995, s. 5-6). Suplement, wraz z tomem Wołyń, do którego omawiana książka stanowi uzupełnienie, z powodzeniem można więc odnieść do sfer życia nie tylko stricte naukowych. Ciekawym pomysłem mogłoby być propagowanie prezen­ towanego tomu w nowoczesnej edukacji, korzystając z modnego dziś hasła: „Europy regionów" - rozumianego jako chęć czy potrzeba „powrotu do korzeni", manifesto¬ wanego współcześnie zarówno w aspekcie politycznym, społecznym, jak i dydak- �Rezenzje i noty recenzyjne 410 tycznym. Właśnie ten ostatni element stwarza wyjątkową szansę na praktyczne wy¬ korzystanie informacji z monografii regionalnej Kolberga podczas prowadzonych, w ramach ścieżek międzyprzedmiotowych, zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Jed¬ nocześnie osiągnięty byłby dydaktyczny cel wydawania dzieł Kolberga. Odwołanie się do tradycji daje bowiem bardzo konkretny kontekst i stwarza możliwość wyko¬ rzystania w praktyce spuścizny kolbergowskiej, nadania jej nowego sensu. Niewątpliwie, można się zgodzić z redaktorami książki, iż Suplement — wraz z tomem podstawowym — „stanowią najobfitszy XIX-wieczny zespół źródeł folk­ lorystycznych z tej części Ukrainy w zakresie pieśni i muzyki (...), [który] poszerza wiedzę o ukraińskiej i polskiej kulturze ludowej Wołynia oraz daje cenny materiał porównawczy dla badań współczesnych" . Po prezentowane dzieło sięgnie więc z pewnością ten czytelnik, który - przejrzawszy monografię podstawową na temat Wołynia - zapragnie poznać szerszy kontekst prezentowanych w niej informacji. Będzie to raczej muzykolog i/lub ukrainista, gdyż etnologa mogą nie zaciekawić nielicznie prezentowane w tomie informacje z zakresu interesującej go dziedziny. Suplement może się także okazać ciekawym źródłem dla wywodzących się spoza świata naukowego miłośników kultury Wołynia, w tym animatorów kultury czy też muzyków-praktyków. Jednakże wielce prawdopodobny jest fakt, iż potraktują go oni jako zbiór tradycyjnych tekstów i melodii, omijając podczas lektury zbyt trudnym językiem napisany redakcyjny wstęp. Katarzyna Linda 1 BIBLIOGRAFIA Bielawski L, Dadak-Kozicka K.J., Lesień-Płachecka K. 1995 Wstęp, Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K.J. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 5-7. Domański W. 1995 Oskar Kolberg i jego dzieło, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K.J. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, In­ stytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 63-72. Kolberg O. 1964 Wołyń, Obrzędy, melodie, pieśni. Dzieła wszystkie, t. 36, z brulionów pośmiertnych przy współudziale S. Fiszera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Wrocław-Poznań, reedycja fotooffsetowa, pierwodruk: Kraków 1907. Skrukwa A. 1995 Dzieje spuścizny rękopiśmiennej Oskara Kolberga i jej obecny stan, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K. J. DadakKozicka, K. Lesień-Płachecka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 37-54. Strona Instytutu im. Oskara Kolberga: http://www.oskarkolberg.pl, dostęp: 20.07. 2007. 1 Ze strony internetowej Instytutu im. Oskara Kolberga, http://www.oskarkolberg.pl �Rezenzje i noty recenzyjne 411 Janusz H o c h l e i t n e r, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Ma­ zurskiego, Olsztyn 2006, ss. 314. Przedstawioną poniżej książką zajęłam się z dwóch powodów: obowiązku etnolo¬ ga oraz mojej znajomości terenu — Warmii, gdzie prowadziłam badania przez ponad pół wieku. W tytule pracy występuje jako teren penetracji badawczych Warmia, a czas został określony przez autora-historyka jako XVI-XVIII wiek. I tu pojawia się pierwszy po¬ ważny problem. Autor nie ogranicza się bowiem ani do terenu, ani do zakreślonego wstępnie czasu — przedstawia wyrywkowe materiały z całej Polski i dość swobod¬ nie skacze ruchem konika szachowego od średniowiecza po współczesność. Wykorzystane zostały źródła zastane — materiały archiwalne i literatura przedmio¬ tu. Pierwsza kategoria źródeł to autentyczne dokumenty dotyczące regulacji, mówiąc skrótowo, kościelnych, między innymi wskazówki i polecenia dla parafii i probosz¬ czów, zawarte w aktach archiwów Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie. Drugą sta¬ nowią różne pod względem wartości, prace i opracowania etnograficzne odnoszące się do poszczególnych regionów oraz do całego obszaru Polski. Tak więc mamy tu dwa typy źródeł, ale tylko jedno odpowiada tematowi pracy zawartemu w tytule. Pracę otwiera wstęp, zawierający omówienie stanu badań, źródeł i literatury przedmiotu. Rozdział pierwszy to rys historyczny terytorium Warmii południowej; w rozdziale drugim, „Religia a tradycja", autor przedstawił problem autorytetu pro¬ boszcza, funkcji ówczesnych parafii i , co ciekawe, znaczenia luterańskich Mazur. Kolejne dwa rozdziały odnoszą się bezpośrednio do tematu pracy: rozdział III, „Czas pracy", dotyczy nakazów i zakazów kościelnych związanych z pracą, a rozdział IV („Święta religijne a obrzędowość ludowa") — związanych ze świętami. Ma to od­ niesienie do podziału na czas profanum i czas sacrum. Ale czy poza świętami koś­ cielnymi człowiek nie odpoczywał i nie bawił się? Pewne elementy takiej zabawy przedstawia rozdział V, „Szczególne formy pobożności", w którym omówiono piel¬ grzymki i odpusty. Dodać trzeba, że praca zawiera 1560 przypisów (tak!) i bardzo obszerne wyka¬ zy źródeł i literatury (450 pozycji). Wygląda to imponująco, ale analizując przypi¬ sy i literaturę można zauważyć, że udział pozycji odnoszących się do tematu pracy nie wynosi więcej niż 1/3. Niestety, zarówno sposób ich przytaczania, w ogromnym przemieszaniu, jak i spora liczba błędów merytorycznych zmusza do stwierdzenia, że — trawestując znane powiedzenie — w tej beczce miodu znaleźć można już nie jedną, ale kilka łyżek dziegciu. Zacznę od kilku ogólniejszych stwierdzeń, podkreślając pozytywne strony pracy. Niezwykle ważne dla etnografa jest wskazanie na genezę niektórych zwyczajów i obrzędów dorocznych oraz na ich źródło — normatywne regulacje instancji koś¬ cielnych. Tu autor z kompetencją historyka wyzyskuje cenne materiały z archiwów kościelnych, głównie Archiwum Archidiecezjalnego w Olsztynie. Interesujące jest zwrócenie uwagi na społeczność — tu parafialną czy wioskową — jako zbiorowego „konsumenta" wzorów (np. bractwa kościelne). Dobre uwagi �412 Rezenzje i noty recenzyjne dotyczą synkretycznych procesów wchłaniania elementów pogańskich (tak pruskich, jak i pozostałości słowiańskich u osadników na Warmii). Sądzę, że ważne jest również zwrócenie uwagi na rolę luterańskiego sąsiedztwa Mazurów. Ponadto, ciekawy jest wykaz prezentujący kult świętych, co pozwala na porównanie z obrazem dzisiejszym. No tak! To jest miód. A zapowiadany dziegieć? Chyba głównym powodem nie¬ dostatków książki jest podjęcie się pracy z zakresu etnologii przez nie-etnologa, który nie sięgnął po konsultacje i recenzje specjalisty-etnologa. Bo popatrzmy: tam, gdzie autor sięga do źródeł historycznych, daje to wartościowy poznawczo materiał. Niestety, odniesienia do obszernej literatury etnograficznej — choć należy podzi¬ wiać pracowitość autora — stanowią zlepek informacji o różnorodnej proweniencji i wartości. Drugim błędem jest sposób, w jaki autor wykracza poza omawiany teren i czas. Teren Warmii południowej można i trzeba było porównać z cechami kulturowymi są¬ siednich regionów, z których przybyli osadnicy na Warmię. Są opracowania i nawet mapy dotyczące tego tematu. Można też wskazać na zasięg ogólnopolski większości zwyczajów i obrzędów dorocznych — istnieją przecież atlasy etnograficzne i mono­ grafie. Można by wtedy uniknąć powoływania się na tak liczne drobne i rozproszone źródła. Z kolei czas, to przecież dla historyka kategoria najważniejsza! A tu wiek X V I wymieniany jest z XX, a XVII z XIX. Niestety, nie powiodły się też próby autora wykorzystania w pracy koncepcji strukturalnej, gdyż rozumie j ą błędnie, przyjmując, że „zmiana choć jednego ele¬ mentu pociąga za sobą zmianę wszystkich" (s. 14). Aby nie być gołosłowną w stwierdzeniu o wielu błędach, pozwolę sobie przyto¬ czyć choć kilkanaście przykładów: — wymienianie łącznie, w przeglądzie literatury, autorów z różnych prac zbio¬ rowych. Na przykład w monografii Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków znaleźli się Steffen, Gębik, Grajek. Rzeczywiście, pisali oni, ale zamieszczali swoje teksty gdzie indziej; — mówiąc o typach wsi (w części dotyczącej charakterystyki omawianego tere¬ nu) autor pisze, że „owalnica" zaginęła, przekształcając się w wielodrożnicę. Jednak¬ że ciągle są jej ślady na wsi; — autor stale przywołuje termin „kultura typu ludowego" odnosząc go do okresu od X V I wieku. A przecież to termin ukuty współcześnie i odnoszący się do współ¬ czesności; — nie wiadomo czemu przywoływany jest Jerzy Topolski i jego artykuł Problemy metodologiczne monograficznych badań wsi. Przecież Hochleitner nie zajmuje się monografiami; — o szkołach w XVI-XVII wieku autor pisze raz, że są to szkoły elementarne, raz że parafialne, a raz — wiejskie. A przecież szkoły elementarne to dopiero rezultat działania Komisji Edukacji, w końcu XVII wieku; — wprowadza bardzo dziwne określenie: „odrębność lokalna", myląc j ą z regio¬ nalną, a może etniczną; — wyraźną pomyłką jest przypisywanie Warmiakom wierzenia w „płanetnika" — to tylko Podhale i Orawa, jak też potrawy wigilijnej „kutii" — to Wileńszczyzna; �Rezenzje i noty recenzyjne 413 — zespoły maszkar zwane „rogalami" chodzą — prawie do dziś — w okresie od Bożego Narodzenia do Nowego Roku, a nie po święcie Trzech Króli (podany przypis odnosi się zresztą do Wielkopolski); — we fragmencie o odpustach i pielgrzymkach (rozdz. V), autor wyraźnie myli z nimi „kiermas" pisząc: „odpusty parafialne nazywano «kiermasami»". A kiermasy są to spotkania uczestników pielgrzymek i odpustów, przybywających z okolicy, u któregoś z gospodarzy w czasie odpustów. Hochleitner przywołuje pracę ks. Wa¬ lentego Barczewskiego Kiermasy na Warmii, ale nie korzysta z niej. Czyżby potrzeb¬ na była tylko do umieszczenia w przypisie? — zbiór artykułów pokonferencyjnych Warmiacy i Mazury. Życie codzienne lud­ ności wiejskiej w Ipoł. XIX w., Hochleitner uważa za podręcznik. Przedstawiłam tylko wybrane przykłady; z braku miejsca nie mogę tutaj wskazać licznych błędów w przypisach. Podsumowując, ogromna szkoda, że autor nie ograniczył się do przedstawienia i zanalizowania źródeł historycznych — jak zapowiada to tytuł. Byłaby to praca war¬ tościowa poznawczo i przydatna. Niestety, mimo ogromu pracy włożonego przez autora, próbującego wprowadzić materiał etnograficzny z XIX i XX wieku, brak przygotowania etnologicznego prowadzi do nieporadnych interpretacji, stwarza cha¬ os i prawie uniemożliwia wykorzystywanie tej części książki. Anna Szyfer Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, tekst A. Kowalska-Lewicka, zdjęcia J. Kubiena, projekt graficzny M . Hojda, Wadowi­ ckie Centrum Kultury, Wadowice 2006, ss. 96, il. 100. Odkryty w 1923 roku przez Emila Zegadłowicza i rozsławiany przez tegoż oraz krąg zaprzyjaźnionych z nim literatów i artystów, skromny rzeźbiarz z Gorzenia pod Wadowicami stał się wkrótce najbardziej znanym i cenionym twórcą ludowym okresu międzywojennego. Powstało sporo prac na jego temat, jego twórczość ana¬ lizowana jest też współcześnie, ale omawiany album po raz pierwszy przedstawia jego dorobek tak szeroko i w kolorze. Wśród stu fotografii, poza kilkoma zdjęcia¬ mi archiwalnymi ukazującymi samego Wowrę i jego najbliższe otoczenie, wszyst¬ kie pozostałe przedstawiają jego rzeźby oraz drzeworyty. Autor zdjęć wybierał je nie tylko w zbiorach muzeów etnograficznych (Państwowe Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie, Muzeum Archeologii i Etnografii w Łodzi), Muzeum Śląskiego w Katowicach, Górnośląskiego w Bytomiu oraz placówek regionalnych (Bochnia, Myślenice, Gorzeń), ale spenetrował również dziewięć najważniejszych prywatnych kolekcji. Z tego ogromnego materiału dokonał celnego i starannego wyboru, wska¬ zując na rozległość tematów podejmowanych przez Wowrę. W jego twórczości do¬ minowała zdecydowanie tematyka sakralna. Powtarzał wielokrotnie, ale w różnych i oryginalnych ujęciach te same osoby czy sceny; należy do nich nie tylko Święta �414 Rezenzje i noty recenzyjne Rodzina, Chrystus Ukrzyżowany, Frasobliwy, Chrystus przed Piłatem czy Pieta, ale także, między innymi, św. Michał Archanioł, św. Franciszek, św. Kinga. Takie ze­ stawienia, prezentowane w książce, pozwalają ocenić ogromne możliwości twórcze Wowry. Większość rzeźb pokazano na neutralnych lub zanikających tłach, a sporo w udanych zbliżeniach. Dwujęzyczny tekst, włamany między fotografie krótkimi akapitami, potoczyście napisany, czyta się świetnie. Przedstawia on koleje życia Jędrzeja Wowry, a właś­ ciwie Andrzeja Wawry. Wowro, urodzony 13 listopada 1864 w Gorzeniu Dolnym pod Wadowicami, był synem miejscowego gospodarza, który przez pewien czas był nawet wójtem, ale utracił rodzinny majątek. Życiorys Wowry przypominał koleje losu wielu chłopskich twórców — pierwsze próby rzeźbiarskie przy pasieniu krów, potem długa przerwa na podejmowanie różnych prac zarobkowych, także „na Sak­ sach", z miernym zresztą skutkiem, wreszcie w początku lat 20. powrót na stałe do rodzinnej wsi i do rzeźbienia. W 1923 roku ukazała się Ballada o Wowrze powsino­ dze, beskidzkim świątkarzu... Emila Zegadłowicza, który przy tej okazji twierdził, iż od dawna zna Wowrę, ale w rzeczywistości dopiero później zobaczył jego rzeźby i zachwycił się nimi. Ten moment odmienił życie rzeźbiarza — w swojej twórczości zyskał źródło zarobkowania i stabilizacji, gdyż przyjaciele, znajomi i goście Zegad¬ łowicza rozsławiali i chętnie kupowali jego świątki. Kolejne 12-13 lat od tego czasu (Wowro zmarł bowiem 21 listopada 1937 roku), to zarazem apogeum twórczości rzeźbiarza. Autorka tekstu nie wgłębia się w analizę formalną jego dzieł, przytacza tylko opinię, że nie znalazł naśladowców (poza własnym synem, Stanisławem, który przeżył go zaledwie o kilka lat) ze względu na swoisty, trudny do podrobienia styl. Anna Kowalska-Lewicka wychwytuje rozbieżności we wcześniejszych relacjach na jego temat i podkreśla wątpliwości. Żałuje, że w tamtej epoce nie dysponowano dyk¬ tafonami, przez co opowieści Wowry, a gawędziarzem był ponoć również świetnym, znane są tylko z relacji pośrednich. Dopiero na samym końcu eseju autorka przyznała, że Wowro był jej znany osobi­ ście. Miała rodzinne powiązania z Wadowicami, stąd często tam przyjeżdżała. Naj¬ pierw jako dziewczynka, potem jako młoda panienka chodziła z ojcem na spacery, nierzadko właśnie do Gorzenia, gdzie odwiedzali rzeźbiarza. Pamięta Wowrę, jego żonę, dzieci, atmosferę domu. Wspomina, że nie mieli wówczas żadnej możliwości wyboru wśród jego dzieł, bo na ogół tylko jedna figura była gotowa na sprzedaż. Profesor Tadeusz Kowalski, słynny orientalista, zakupił w sumie sporą liczbę rzeźb Wowry, dla upiększenia własnego domu i na prezenty dla znajomych. Anna Kowalska-Lewicka dorastała więc w otoczeniu tych świątków. Należy do ostatnich świad¬ ków życia i twórczości legendarnego rzeźbiarza, stawianego niegdyś — z emfazą — obok Wita Stwosza i Xawerego Dunikowskiego. Ewa Fryś-Pietraszkowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da8f7d6750466c2d708c2dd225f8f6a.pdf e5e19f25a299d45745289810e5b2f5cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.289-402 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2: Kobiecość, męskość, seksualność, red. Renata E. H r y c i u k, Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. K. Gawlicz i in., Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007, ss. 250, ISBN: 978-83-235-0381-1. Kobiecość, męskość, seksualność to drugi tom antologii przekładów, zaprojekto­ wanej jako podręcznik akademicki: Gender. Perspektywa antropologiczna. Wyboru i redakcji naukowej dokonały Renata E. Hryciuk i Agnieszka Kościańska. Książka jest objętościowo skromniejsza od pierwszej, ale bogactwem inspirujących tekstów nie odbiega od tamtej i na pewno znajdzie czytelników zarówno wśród studentów, jak i wykładowców antropologii oraz wszystkich zainteresowanych problematyką płci i seksualności w kulturze. Tom składa się z dwóch części: „Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości". Omówię bardziej szczegółowo tylko kilka wybranych artykułów, z pierwszej i drugiej części książki. W pierwszej części ważny jest teoretyczny tekst Carole S. Vance, Konstruktywizm społeczny. Kłopoty z historią seksualności, w którym autorka porusza kwestię spo¬ łecznie konstruowanej płci, nie tylko w rozumieniu „płci kulturowej", ale również tego, że poprzez kulturę konstruowane jest samo ciało człowieka oraz blisko związa¬ ne z nim pojęcia pożądania czy popędu płciowego. W innym świetle stawia to przede wszystkim badania nad homoseksualnością, biseksualnością i transseksualnością, na co bardzo wyraźnie wskazują dwa, opisane przeze mnie niżej, artykuły, zawierające materiał etnograficzny z Meksyku i Ameryki Północnej. Konstruktywizm społeczny został w badaniach nad płcią i seksualnością zapoczątkowany w latach 60. XX wie­ ku, jednak prekursorem i głównym inspiratorem tekstów i refleksji na ten temat jest Michel Foucault i jego Historia seksualności. Bezpośrednio do Foucaulta odwołuje się również artykuł Sandry Lee Bartky Foucault, kobiecość i unowocześnienie wła­ dzy patriarchalnej, w którym autorka porusza problem władzy dyscyplinarnej doty¬ czącej kobiet. Kobieta, dyscyplinując swoje ciało, aby być postrzegana jako kobie¬ ca, poddaje się de facto władzy patriarchalnej. Obecnie jednak, pisze Bartky, wiele kobiet otwarcie buntuje się przeciw współczesnym kanonom kobiecości, nie dbając o uznaną za zgrabną figurę, nie nosząc modnych ubrań czy nie starając się ukryć oznak starzenia. Niemniej: „My, kobiety, nie możemy rozpocząć zmiany stosunku do naszych ciał, dopóki nie nauczymy się odczytywać kulturowych przekazów, które wpisujemy w ciało każdego dnia, i dopóki nie zaczniemy dostrzegać, że nawet jeśli �Recenzje i noty recenzyjne 290 mistrzowskie opanowanie dyscyplin kobiecości prowadzi do sukcesów, wciąż pozo­ stajemy tylko kobietami" (s. 73). Społecznym i kulturowym sposobem postrzegania ludzkiego ciała przesiąknięty jest również naukowy dyskurs medyczny, o którym w trudnym dla nieobeznanego z medyczną terminologią odbiorcy artykule, Jajo i plemnik. Naukowy romans, pisze Emily Martin. Żeńskie procesy fizjologiczne postrzegane są jako porażka (np. men­ struacja to „odpady" błony macicy, wynik śmierci tkanki, chaotyczna dezintegracja itp.), podczas gdy męskie, jak dojrzewanie plemnika, to ogromna produkcja, która trwa w ciele mężczyzny od okresu dojrzewania do późnej starości (zob. cytat z jedne­ go z podręczników: „Być może najbardziej zdumiewająca cecha spermatogenezy to jej czysty ogrom: przeciętny mężczyzna może produkować nawet kilkaset milionów plemników dziennie" — s. 34). Jajo w organizmie kobiety nie jest „produkowane", lecz jedynie „uwalniane". Podkreśla się, że jaja obecne są w jajnikach już od na¬ rodzin kobiety: „w przeciwieństwie do mężczyzny, nowo narodzona kobieta nosi już w sobie wszystkie komórki jajowe (...). Niewiele z nich (...) osiągnie dojrzałość podczas jej aktywnego życia reprodukcyjnego. Pozostałe zdegenerują się na pewnym etapie rozwoju, tak że niewiele, jeżeli w ogóle jakiekolwiek, przeżyją do czasu, kiedy kobieta osiągnie menopauzę w wieku około 50 lat" (s. 34). Plemnik jest opisywany jako aktywny penetrator, który przenika przez osłonkę dużego, biernego jaja. Pojawia się tu metafora jaja jako księżniczki, która czeka na swojego wybawcę. Tymczasem nowe badania wskazują na to, że to jajo ma moc przyciągania plemnika i że w zasa¬ dzie dochodzi do interakcji pomiędzy nimi poprzez wytwarzanie odpowiednich wią¬ zań komórek. Powstał zatem nowy stereotyp i nowa metafora — jajo, a więc kobieta, jako agresor, który chwyta plemnik swoją lepką osłonką i wchłania w siebie. Szczególnie interesujący wydał mi się także artykuł Judith Okely, Uprzywile­ jowane, wyćwiczone i ułożone. Szkoły z internatem dla dziewcząt — zarówno ze względów metodologicznych, jak i merytorycznych. Autorka za główną informatorkę obrała samą siebie, co więcej — siebie kilkadziesiąt lat wcześniej. Istotna zatem okazała się sama pamięć antropolożki i jej wspomnienia oraz refleksje, a zwłasz¬ cza uczucia związane z pobytem w szkole z internatem. Okely zwraca uwagę na to, jak szkoła kształtuje wzorzec kobiety i mężczyzny z wyższej klasy społecznej. Zarówno dziewczynki, jak i chłopcy poddawani są surowej dyscyplinie oraz wyma­ ganiom w zakresie nauczania. Cel nauki obu płci okazuje się jednak diametralnie różny — chłopcy mają po szkole robić kariery zawodowe, dziewczęta zaś — wy¬ rosnąć na odpowiednie partnerki tych chłopców. Dziewczynki są wręcz zniechęcane do ambitnej nauki, ponieważ nie uniwersytet i kariera są im przeznaczone, a raczej wejście w odpowiednie dla ich klasy społecznej sfery, z czym związane są tylko nie­ które, akceptowane profesje. Sama Okely wspomina, jak została wezwana do wycho¬ wawczyni, gdy postanowiła zdawać cztery egzaminy na poziomie zaawansowanym („A" — Advanced Level). Nauczycielka „oznajmiła, że byłoby z mojej strony «samolubne wstąpić na uniwersytet, nawet w Aberystwyth>>, zajęłabym w ten sposób miej¬ sce godniejszej osobie. Zasugerowała, że owszem, mogłabym wykorzystać w pracy zawodowej moje egzaminy na poziomie «A> z francuskiego i sztuki, jeśli szkoliła¬ bym się na projektantkę gorsetów i bielizny damskiej, a potem podjęłabym pracę �Recenzje i noty recenzyjne 291 w słynnej szwajcarskiej pracowni" (s. 81). Z takim podejściem wiąże się również separacja od innych grup społecznych (autorka pisze wręcz, że dziewczynki gardziły dziećmi z państwowych liceów), wyrażająca się między innymi w odmiennym akcen­ cie. Surowej dyscyplinie były także poddawane ciała — dziewczęta musiały ukrywać swoją seksualność pod workowatymi mundurkami i krótko ostrzyżonymi włosami, jednocześnie ucząc się przyjmowania „odpowiedniej" postawy i sposobu poruszania się. O ile chłopców dyscyplinowano poprzez stosowanie kar cielesnych, dziewczyn­ ki karano za nieposłuszeństwo (pod tym kryło się np. spóźnienie czy bieganie po korytarzu), każąc im publicznie przyznawać się do winy. Było to, zdaniem Okely, znacznie gorsze, ponieważ zakładało „nieuchwytne i metaforyczne wpływanie na duszę" (s. 94). Druga część książki jest również niezwykle inspirująca, ponieważ zawiera rza¬ dziej podejmowane w studiach nad płcią kulturową tematy dotyczące społecznie i kulturowo konstruowanej męskości. Dwa wspomniane już wyżej teksty poświęcone są kwestii homoseksualności, biseksualności i transseksualności: Annick Prieur, Dominacja i pożądanie. Homoseksualność i konstrukcja męskości w Meksyku oraz Harriet Whitehead, Łuk i nosidełko. Nowe spojrzenie na zinstytucjonalizowany homoseksualizm wśród Indian Ameryki Północnej. Homoseksualizm w rozumieniu meksykańskich mężczyzn dotyczy tylko tych, którzy podczas stosunku seksualnego są pasywni, to jest poddawani są penetra­ cji. Ci zaś, którzy penetrują, są „męskimi", „normalnymi" mężczyznami. Wyróżnia się kilka typów mniej lub bardziej „męskich" mężczyzn, gdzie podstawową kategorią definicyjną jest właśnie penetracja. To na przykład mayate, mężczyzna o męskim wyglądzie, który uprawia seks ze zniewieściałymi. Strona bierna kojarzona jest z ko¬ biecością czy zniewieściałością — tak ubierają się i zachowują mężczyźni, którzy poddawani są penetracji (homosexuales). Męsko wyglądają z kolei ci, którzy są stro¬ ną aktywną. Biseksualni to ci, którzy mają męski wygląd, ale jakąś kobiecą cechę, na przykład noszą kwieciste koszule, a w związku są raz aktywni, raz pasywni. Takie definiowanie pojęć heteroseksualności, homoseksualności i biseksualności pozwala na zrozumienie sprzecznego, z naszego punktu widzenia, połączenia kultury macho i częstych związków mężczyzn z mężczyznami w Meksyku, a także bardzo silnego potępienia dla homoseksualizmu. Wyszydzana jest bowiem sytuacja, w której m꿬 czyzna podczas stosunku jest stroną penetrowaną — te osoby nazywa się pejora¬ tywnie puto (wulgarne określenie męskiej prostytutki) lub maricón (męska forma imienia María). „Normalny" jest jedynie mężczyzna, który wygląda jak mężczyzna i w związku jest stroną aktywną — niezależnie od tego, kto jest jego partnerem. Z kolei Harriet Whitehead analizuje historyczne i wczesne etnograficzne opisy berdache (z francuskiego dosłownie „męska prostytutka) — osób, określanych w tych tekstach jako homoseksualista, transwestyta czy hermafrodyta. Autorka dowodzi, że berdache był raczej osobą przekraczającą płcie kulturowe (gender-crosser), po¬ nieważ istotne było to, jakie role pełnił i jak był odbierany przez otoczenie. Płeć kulturowa, pisze Whitehead, jest definiowana poprzez cechy związane z anatomią i fizjologią z jednej strony, oraz z zachowaniem i rolą społeczną, z drugiej. Berdache był zatem istotą mieszaną — anatomicznie pozostawał mężczyzną, jednak ubierał się �292 Recenzje i noty recenzyjne jak kobieta oraz wykonywał prace uznane za żeńskie. Taka osoba miała również czę¬ sto relacje seksualne z innymi mężczyznami. Ze względu na swój niezwykły status, berdache'owi w niektórych kulturach przypisywano szczególne umiejętności. Na przykład u Nawaho, Czejenów i Mohave zajmował się on swataniem, uprawianiem magii miłosnej czy leczeniem chorób wenerycznych, a u Yokutów opiekował się zwłokami. Bycie berdache było społecznie akceptowane — chłopiec już w dzieciń¬ stwie ujawniał skłonności do ubierania się i zachowywania jak dziewczynka. Sym¬ bolizowało to, na przykład, wybranie przez niego nosidełka — postrzeganego jako kobiecego, zamiast męskiego łuku. Moją uwagę zwrócił jeszcze jeden tekst — Sofki Zinovieff, Myśliwi i zwierzy­ na. Kamaki a wieloznaczność seksualnych łowów w pewnym greckim mieście. Upra¬ wianie kamaki polega na adorowaniu turystek z Europy Zachodniej i Stanów Zjed¬ noczonych w celu uprawiania z nimi seksu. Wielu jednak kamakia (liczba mnoga od kamaki) żeni się ze swoimi wakacyjnymi kochankami lub przynajmniej dąży do osiągnięcia korzyści materialnych z tej znajomości (oczekując na prezenty lub za¬ proszenie do kraju, z którego pochodzi partnerka). Tak naprawdę jednak, poprzez bycie kamaki ustalają się relacje między mężczyznami oraz jest określany prestiż wewnątrz grupy. Kamakia nie rywalizują między sobą, ale z członkami wyższych pod względem ekonomicznym i społecznym klas. Jak pisze Zinovieff: „Mimo że głównym celem jest podrywanie cudzoziemek, to właśnie męska przyjaźń, plano¬ wanie, dyskusje i uczciwe współzawodnictwo stanowią podstawę tego zajęcia" (s. 161). Kamaki uprawiają zwykle mężczyźni mający niską pozycję społeczną i ma¬ terialną, którzy pracują w zawodach związanych z turystyką jako barmani, kelnerzy, pracownicy hoteli czy sklepów z pamiątkami. Ważnym elementem bycia kamaki jest opowiadanie (już po zakończeniu sezonu turystycznego) w gronie innych kamakia o swojej działalności. Język tych opowieści jest wulgarny i zwykle wyraża pogardę w stosunku do „zaliczonych" kobiet. Zdaniem Zinovieff, taki sposób traktowania turystek jest swego rodzaju ekspresją wrogich uczuć w stosunku do Europy Zachod¬ niej, względem której Grecja pozostaje uboższa i mniej znacząca. Redaktorki zaznaczają we wstępie, że jest to podręcznik akademicki — tak samo zresztą zdefiniowały cel pierwszego tomu. Ze względu na ów dydaktyczny charakter, podobnie jak w pierwszym tomie, umieściły na końcu książki angielsko-polski słow¬ niczek pojęć z zakresu gender studies. Jest to bardzo istotne, ponieważ nadal (choć dzięki tomom Gender. Perspektywa antropologiczna już w mniejszym stopniu) ta dziedzina nauki funkcjonuje w języku angielskim, a w rozproszonych tłumaczeniach lub cytatach w polskich publikacjach terminy z jej zakresu przekładane są na różne sposoby. Oba tomy uzupełniają się nawzajem, ponieważ dotyczą różnych aspektów badań nad płcią, seksualnością oraz postrzeganiem (czy raczej konstruowaniem) ko¬ biety i mężczyzny. Dają przegląd tekstów teoretycznych, jak i opartych na badaniach terenowych czy źródłowych. Dla uzyskania w miarę pełnego obrazu zakresu badań nad płcią i seksualnością w kulturze, należy sięgnąć po obie książki, do czego z peł¬ nym przekonaniem zachęcam. Karolina Bielenin-Lenczowska �293 Recenzje i noty recenzyjne „DOTKNĄĆ N E W A G E " Massimo I n t r o v i g n e, Le New Age des origines à nos jours. Courants, mouvements, personnalités, Paris: Editions Dervy 2000, ss. 300, ISBN: 2-84454¬ -348-0; Anna E. K u b i a k, Jednak New Age, Warszawa: Jacek Santorski & Co 2005, ss. 256, ISBN: 83-60207-06-2; Dorota H a l l , New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne 2007, ss. 433, ISBN: 978-83¬ -60807-27-9. Czego może oczekiwać czytelnik od książek, których tytuły brzmią zachęcająco? Przede wszystkim efektu zaskoczenia i oczarowania. Bo chyba to właśnie miewa się potocznie na myśli, kiedy mowa o „wciągającej" lekturze. Czy z takim właśnie „czy­ telniczym zawrotem głowy" mamy do czynienia w przypadku trzech zapowiedzia¬ nych pozycji, skoncentrowanych wokół fenomenu New Age? Warte lektury uważnej i krytycznej, prezentują one określone, i odmienne, wizje tego zjawiska społeczno-kulturowego. Czy jednak czytelnik „spod akademickiego szyldu" odnajdzie w nich inspirację do refleksji nad światem, w którym, jak twierdzą autorzy tych publikacji, przejawy New Age dotyczą mniej lub bardziej bezpośrednio jego codziennej egzy¬ stencji? Nie sposób w jednej recenzji szczegółowo przyjrzeć się trzem obszernym, rzetel¬ nie zaprojektowanym książkom, które — każda z osobna — zasługują na wnikliwe i wyczerpujące omówienie. Pomysł zestawienia tych trzech publikacji wynika z fak¬ tu, że „przeczytane razem", tworzą ważny trójgłos w naukach społecznych, w de¬ bacie nad wieloma problemami związanymi nie tylko z New Age, ale także ze spo¬ sobem badania zjawisk, których nolens volens doświadczamy w naszych lokalnych światach, a których, jako badacze, nie umiemy albo boimy się dotknąć. Moim celem jest zatem zwrócenie uwagi na wybrane aspekty tych publikacji, które pozwolą oce¬ nić oryginalność podejścia do kluczowego zagadnienia, stronę faktograficzną oraz warsztat metodologiczny. Recenzowane książki powstały pod koniec XX wieku i w pierwszej dekadzie X X I wieku, kiedy według przekonań i proroctw orędowników „Ery Wodnika", miała już trwać globalna przemiana duchowa ludzi. Właśnie to niespełnione oczekiwanie zwolenników New Age zainspirowało Massima Introvigne'a, włoskiego socjologa i religioznawcę, by swą pracę w edycji angielskiej opatrzyć znamiennym tytułem New Age & Next Age . Książka Jednak New Age, autorstwa Anny E. Kubiak — socjo¬ loga i antropologa kultury, stanowi pokłosie pionierskich w naszym kraju badań nad przejawami New Age. Dwa lata później, do rąk zainteresowanych tym fenomenem czytelników, trafiła kolejna publikacja: New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalne1 Pierwsze wydanie tej książki zostało opublikowane w języku włoskim, w 1994 roku (Storia del New Age 1962-1992). 1 �294 Recenzje i noty recenzyjne go zjawiska, napisana przez Dorotę Hall, także antropologa kultury, także czerpiącą z bogactwa faktów zebranych w terenie. We wszystkich trzech przypadkach mamy do czynienia z reprezentantami określonej, jednak wartościującej, wizji New Age, do czego nie zawsze przyznają się otwarcie. Jest ona budowana na solidnych podstawach źródłowych. W każdej z tych pozycji odnajdzie¬ my dyskusję z najbardziej liczącymi się autorytetami „zachodnimi" w zakresie badań nad New Age. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w rozważaniach terminologicznych oraz w omówieniu głównych koncepcji. Zwraca uwagę długa lista cytowanych prac i bogata bibliografia, z wydzieloną w przypadku polskich autorek „Biblioteczką New Age" i „Notą bibliograficzną" zaproponowaną przez Massima Introvigne'a. U wszyst¬ kich trzech autorów uderza skrupulatna analiza rozmaitych ujęć teoretycznych głównego zagadnienia. Polskie antropolożki, co szczególnie zasługuje na zaakcentowanie, wyko¬ rzystują ponadto dane z badań terenowych. Ukazują New Age z perspektywy „oddolnej", nie tylko w Polsce (szczególnie D. Hall), ale także w Anglii, Danii, USA (A.E. Kubiak). Dostarczają konkretu, jakim jest dla każdego czytelnika „epizodyczność" opisanego ży¬ cia innych ludzi. W tym sensie ich publikacje mają przewagę nad propozycją włoskiego badacza, który przy prezentacji historii danego ruchu czy stowarzyszenia przytacza roz¬ budowane biografie osób, uznanych za porte-paroles New Age. Autorów tych pozycji wiele różni. Reprezentują oni odmienne kultury narodo¬ we, co warunkuje ich pole badawcze (inne okoliczności kształtowania się New Age w tych krajach). Są przedstawicielami, choć pokrewnych, to jednak odmiennych dyscyplin naukowych: socjologii, religioznawstwa i antropologii kulturowej. Przy¬ czynia się to do różnic w konstruowaniu narzędzi badawczych. Proponowane inter¬ pretacje wiążą się z różnicami światopoglądowymi. Introvigne — katolik, Kubiak — „zdystansowana sympatyczka New Age" i Hall — „zdystansowana badaczka", postrzegają badane zjawisko z wyraźnie odmiennych perspektyw, co prowadzi do różnych efektów finalnych. Massimo Introvigne zaproponował przede wszystkim historyczno-socjologiczne podejście do problemu, czy nadal można mówić o New Age. Zapowiedź powszech¬ nej odnowy duchowej ludzkości, mającej nastąpić na progu X X I wieku, nie spraw¬ dziła się. Nie znaczy to jednak, że jej orędownicy, odwołujący się do różnych trady¬ cji filozoficznych (głównie wschodnich), wyznający rozmaite, stojące w opozycji do oficjalnych nurtów kulturowych światopoglądy, zaprzestali swych działań. Stają się one, według tego badacza, ukierunkowane „do wewnątrz" i tworzą trzon Next Age, w którym przemianie ma ulec nie cała ludzkość, ale indywidualnie każdy z nas, w ra¬ mach rozmaitych religii, przekonań i praktyk. Ukazanie New Age przez włoskiego socjologa ma dwa poziomy. Pierwszy z nich to klarowna prezentacja poszczególnych wątków i nurtów kulturowych zaliczanych przez badaczy do tego złożonego fenomenu. W ten sposób docieka źródeł zjawisk, które funkcjonują współcześnie w naszej codzienności, niezależnie od tego, czy inni badacze określają ją jako „ponowoczesną" albo „globalną". Introvigne w przystępny sposób tworzy katalog terminów, które zrozumie nie tylko wprawny akademik, ale i „zwykły" człowiek. Introvigne, w przeciwieństwie do polskich badaczek, twier¬ dzi, że New Age można definiować. Czyni to, wprowadzając do narracji o New Age �Recenzje i noty recenzyjne 295 „figury sprawcze". Według tego badacza, pewne ważne i kreatywne osoby nie tylko przyczyniły się do rozwoju określonych poglądów naukowych i kulturowych koja­ rzonych z New Age, ale gwarantują wręcz jego trwanie. Fenomen ten, choć wielo­ wątkowy (holizm, pogłębiona świadomość, buddyzm, sufizm, głęboka ekologia, ma­ gia biała i czarna, antropozofia, ezoteryka, medycyna komplementarna, uzdrawianie, psychologia transpersonalna, psychotronika i in.), istnieje nie dzięki jasnej wykładni ideologicznej i klarownej organizacji, ale dzięki aktywności wielu ważnych osób, których idee i praktyki stały się punktem odniesienia (np. słowa aktorki Shirley MacLaine: „wszyscy jesteśmy Bogami" i jej działalność). Drugi poziom, to komentarz do poszczególnych przejawów New Age w świetle dokumentów Kościoła katolickiego. Zabieg ten jest w zasadzie przysłowiowym „kijem wsadzonym w mrowisko", jakim jest wielość podejść badawczych do New Age. Introvigne zdaje się tym nie przej¬ mować, gdyż już w przedmowie zapowiada, że książkę swą napisał nie z pozycji „relacjonującego" badacza, ale zaangażowanego katolika. W zdecydowanej opozycji ideologicznej do pracy Massima Introvigne'a należało­ by umieścić propozycję Anny E. Kubiak. Już od pierwszych stron tej pracy czytelnik może odnieść wrażenie pewnego rozdarcia narracyjnego. Zdradza ono sympatię do rze¬ czywistości określanej jako New Age i wskazuje na napięcie pomiędzy scjentyzmem a próbami jego przełamania (rola badacza w czasie prowadzenia badań terenowych). Badaczka ta proponuje oryginalną interpretację kluczowego fenomenu poprzez zastosowanie kategorii kultury ponowoczesnej w jego analizie. W rezultacie, New Age określa jako kulturę komplementarną. Jednak nie tylko to sprawia, że autorka potrafi zaintrygować swym tekstem poszukujących czytelników. Jej punkt widzenia warunko¬ wany jest przede wszystkim zastosowaniem metody obserwacji uczestniczącej. Autor¬ ka, uczestniczka kultury, w której tropi przejawy Nowej Ery, przechodzi przez liczne warsztaty, kursy i treningi w wielu ośrodkach Europy i traktuje swoją samoświadomość (nie wyjaśnia przy tym, jak rozumie ten termin) jako narzędzie poznania. Jest to więc „wejście" w New Age, nie tylko intelektualne (weryfikacja tez Luckmanna, Hanegraaffa, Heelasa), ale i emocjonalne. Ten rodzaj autoprowokacji z trudem jednak przekłada się na wnioski z terenu. Wynika z nich jasno, jaki społeczny zasięg ma to zjawisko w Polsce i jakie są jego przejawy. Natomiast zdanie relacji z obserwacji uczestniczącej jakby przegrywa z prezentacją rozmaitych podejść teoretycznych, obecną niemalże we wszystkich rozdziałach książki. Z nich właśnie czytelnik dowiaduje się, że New Age jest wpisane w ponowoczesność i stanowi jej odbicie. Zjawisko Nowej Ery interpreto¬ wane jest zatem przez kontekst, który je tworzy. W efekcie Kubiak proponuje interesu¬ jącą podróż teoretyczną, której silnym punktem jest wydzielenie pola antropologiczne¬ go i socjologicznego badanego zjawiska (demarkacja rzadka w tekstach antropologów kulturowych). Problematyzacja zjawiska polega między innymi na „wielokrotnym obróceniu" pojęcia New Age, czemu służą cztery perspektywy interpretacyjne: para¬ dygmatów, kulturowego kontekstu, metafor „klimatu" i „fragmentu". Ta mieszanka faktu i literackiej wyobraźni antropologicznej (choćby rozdziały z ostatniej części pra¬ cy) wymaga określonych kompetencji czytelniczych, by odczytać, jak doświadczenie terenowe, zwłaszcza psychologiczne, przekłada się na tekst. Wynika z tego, że książ¬ ka Jednak New Age skierowana jest przede wszystkim do antropologów. �296 Recenzje i noty recenzyjne Do tego samego grona czytelników jest zaadresowana książka autorstwa Doroty Hall. Badaczka ta jest zdystansowana i do opisywanego zjawiska, i do siebie samej. Pociąga ją bowiem najbardziej przejrzystość formułowania głównej myśli, zgodnie z którą New Age tworzą ludzie, przede wszystkim w swych lokalnych kontekstach. Hall prezentuje New Age na dwa sposoby. Najpierw ukazuje heterogeniczność zjawi­ ska, następnie zaś, zamiast badać jego „elementy", bada ludzi. Taka strategia pozwa­ la jej ukazać specyfikę polskiego New Age, nie tylko z perspektywy historii idei, ale przed wszystkim w potocznym, co więcej — naznaczonym „ludowością", codzien¬ nym „obiegu". Lokalny krajobraz Polski wpisany jest zatem w wymiar globalny. New Age istnieje przede wszystkim w swej planetarnej wersji, gdyż główne kana­ ły, gdzie może się realizować, powstają nie w sieci ludzkich „wnętrz" (detradycjonalizacja i odejście od dominujących zinstytucjonalizowanych systemów religijnych), lecz w sieci elektronicznej, konsumpcyjnej i medialnej (zwraca na to uwagę także Kubiak i Introvigne). „Targowisko różnorodności" (o którym pisze także Kubiak), jakim jest New Age, choć w wielu krajach Zachodu wygląda podobnie, to jednak w każdym z nich nacechowane jest specyfiką lokalnej kultury. To nasycenie lokalnościąjest silniejsze niż suma podobieństw. Według Hall, większość badaczy zwykle dostrzega wyłącznie elementy podobne i poprzez nie właśnie definiuje to zjawisko. W efekcie jawi się ono jako luźny zbiór idei, postulatów, technik mających na celu przemianę duchowości, spotykanych jakoby wszędzie. Co więcej, takie podejście doprowadza do substancjalizacji pojęcia — badacze zgłębiają „New Age" jako ideę i pojęcie, a nie ludzi, którzy tworzą ten fenomen. Przyjmując perspektywę lokalną, Hall wychodzi natomiast z założenia, że istnieje wiele postaci New Age. Jednocześnie badaczka ta nie do końca wykorzystuje szansę, jaką daje zabieg „glokalizacji" tego fenomenu. Nie dostrzega bowiem, że podobnie, jak różnicuje się on dzięki lokalnym środowiskom, może też różnicować się w nie¬ skończoność — w zależności od typu relacji, w jakie wchodzą ze sobą ludzie. W swojej książce Hall kreśli także historię New Age w Polsce. W ten sposób powstało nie tylko kompendium wiedzy o ludziach (często pasjonatach) i stowa¬ rzyszeniach promujących alternatywny obraz świata, ale został nakreślony szeroki kontekst kulturowy, stanowiący ramy dla kontekstów lokalnych, w których autorka umieszcza dane z terenu. Jest to zgodne z założeniami antropologii interpretatywnej, której perspektywę przyjęła. Zabieg mnożenia faktów etnograficznych, zagęszczania sensu wypowiedzi informatorów poprzez osadzenie ich w odpowiednich konteks¬ tach, odbywa się w czytelnej stylistyce. Mając na uwadze powyższy „trójgłos o New Age", można stwierdzić, że jest on wielobarwnym esejem o ponowoczesnej kulturze Zachodu, w której indywidualizm i subiektywizm służą „odwiecznemu" (mitycznemu) pragnieniu posiadania władzy nad sobą i innymi. Poznanie przejawów takiej „kondycji" jest kuszącą perspektywą, którą otwierają wymienione tu książki. Powinny one nie tylko „zaskoczyć i oczaro¬ wać", ale i skłonić czytelników do refleksji. Może dzięki tym publikacjom uda się im wreszcie „dotknąć New Age"? Agnieszka Chwieduk �Recenzje i noty recenzyjne 2 9 7 Tomasz S i k o r a , Euoi. Studia z symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej, Kraków: Nomos 2004, ss. 311, ISBN: 83-88508-70-9. „Na przechowywanej w Museo Civico Archeologico w Bolonii płytce z kości słoniowej (V w. p.n.e.), która zawiera cztery sceny z życia Dionizosa, bóstwo uka¬ zano w postaci siedzącego na tronie dziecka. Wokół niego tańczą kureci. Między nimi znajduje się tajemnicza postać z lustrem skierowanym w stronę dziecka. Mar¬ tin Litchfield West (1983: 156) dopuszcza możliwość, że w ramach rytuału mogła występować sekwencja powstania inicjowanego z tronu i podążania za lustrem. Jak podaje jedno ze źródeł hellenistycznych, fakt jego wynalezienia tytani mieli powitać okrzykiem: Euoi?" (s. 183). W ekstatycznym rytuałach bachicznych znajduje tedy Autor pierwowzór dla tytułu pracy. Niemniej to nie starożytna Grecja, ta Kolebka Zachodu, i jej rytuały są jedynym przedmiotem jego rozważań, albowiem jest ich wiele. Podróż w poszukiwaniu motywu zwierciadła, symbolizacji katoptrycznej (od greckiego catoptros, lustro — s. 311) rozpoczynamy w zupełnie innych czasach i miejscu, a mianowicie na Dachu Świata, czyli w Tybecie, gdzie w szamańskich rytuałach pojawia się lustro jako część szamańskiego stroju i element utensyliów obrzędowych. Odgrywają one ważną rolę nie tylko w działaniach, ale i wierzeniach na temat świata nadprzyrodzonego ludów, postrzeganych jako praktykujące szama¬ nizm właśnie. Podobnie rzecz ma się w innych wersjach tak szeroko rozumianego zespołu wierzeń: tungusko-mandżurskim, Indian Tukano, w religii azteckiej (a więc w Nowym Świecie), w inicjacji Bwiti Fangów z Gabonu (na Czarnym Lądzie), voodoo oraz szintoizmie (w Kraju Wschodzącego Słońca). Następna kategoria wie¬ rzeń rozpatrywanych w perspektywie obecnych w nich wyobrażeń katoptrycznych, to systemy medytacyjne Wschodu (Upaniszady, joga i śiwaizm kaszmirski, taoizm oraz buddyzm). Kolejny rozdział poświęcony jest tytułowym zagadnieniom w dok¬ trynie kabalistycznej i mistyce żydowskiej. Nawiązanie do mitografii greckiej (Perseusz oraz Gorgona, Zagreus i Tytani, a w szczególności Narcyz), jak pisze Autor, jest niezbędne, aby móc przejść do ostatniej partii książki, czyli do kwestii katoptryzmu w psychoanalizie. Ta część poświęcona jest rekapitulacji poglądów wielu psy¬ choanalityków, począwszy od Zygmunta Freuda przez Carla Junga i Jacquesa Lacana po Leonarda Shengolda i innych. Pod względem konstrukcyjnym praca nie budzi żadnych zastrzeżeń i każdy rozdział kończy się podsumowaniem, które zaprawdę celnie wychwytuje najważniejsze motywy katoptryczne pojawiające się w określo¬ nym kręgu kolejnych form kulturowych. Przegląd zawartości książki oraz pozornie ironicznie brzmiące wskazanie na wie¬ lość stron świata, z jakich pochodzą dyskutowane przypadki, ma pośrednio wskazać na rodzaj interpretacji, którą Tomasz Sikora stosuje w swej pracy, posługując się metodą fenomenologiczną. W doborze materiału kieruje się on „kryterium repre¬ zentatywnej kontrapunktowości danych" (s. 9) Kurta Rudolpha. Zarzuca obszerną, a jednocześnie gęstą sieć, w którą łowi wszelkie istotne wzmianki na temat luster/ /zwierciadeł w różnych epokach i kontekstach kulturowych. Układ chronologiczno-tematyczny organizuje całość dzieła. Stąd pogrupowanie motywów według klucza światopoglądowego, definiowanego dość arbitralnie, bez specjalnej troski o uzasad- �298 Recenzje i noty recenzyjne nienie takiego porządku (np. domyślać się tylko możemy, że w niektórych przypad¬ kach o kwalifikacji do kompleksu szamanistycznego decyduje stosowanie w prak¬ tykach kultowych środków halucynogennych). Jako fenomenologa Tomasza Sikorę interesują idee, które same w sobie tworzą pewien system o różnym stopniu złożo¬ ności i zapętleń. Stwierdzenie, że zebrany materiał pozwala „na ideacyjne wyodręb¬ nienie głównych struktur, które organizują szamańską wizję zjawisk katoptrycznych" (s. 76) odnosi się nie tylko do tego kompleksu wierzeń, lecz do wszystkich dyskuto¬ wanych religii oraz poglądów psychoanalitycznych. Nie zajmuje Autora powiązanie tych idei z czymś, co na przykład dla antropologa byłoby najbardziej intrygujące, a mianowicie z ich kontekstem społecznym i funkcjami pozamyślowymi, kulturowy¬ mi konsekwencjami oraz uwarunkowaniami istnienia i kształtowania się określonych światopoglądów. Chyba tylko w jednym momencie natykamy się na wzmiankę, iż system katoptryczny stał się elementem dynastycznej ideologii cesarskiej w Japo¬ nii (s. 64). Nie jest to rzecz jasna zarzut, lecz jedynie stwierdzenie faktu. Takie są bowiem reguły postępowania fenomenologicznego, stosowanego już na początku XX wieku — przynajmniej na gruncie religioznawstwa — przez Rudolfa Otto, a póź­ niej Gerardusa van der Leeuwa. Swoistą nowością jest włączenie w zakres rozważań o użyciu i matrycującym aspekcie metafory lustra również psychoanalizy, w tym jej współczesnych transformacji uwzględniających osiągnięcia neurokognitywistyki. W ten sposób dzieło wykracza poza teren religioznawstwa (pierwsze cztery rozdzia¬ ły), wchodzi na tereny filozofii nauki i przekonuje nas, że te oddzielane powszechnie sposoby konceptualizowania świata, jak pokazują studia „katoptrologiczne", łączy metaforyka, choć nie tylko ona. Ciągłość myślenia religijnego i naukowego dotyczy także szeregu idei, a to świadczy o sztuczności takiej dysjunkcji. Praca mieni się od przykładów i wszechstronnych nieraz opisów, naszpikowana jest informacjami różnego rzędu, szczegółowymi i syntetyzującymi. Przyznać trze¬ ba, że Autor prowadzi nas przez meandry przekonań, w których lustro jest metafo¬ rą, sposobem wyrażania różnych koncepcji i pojęć, a jednocześnie matrycą myśle¬ nia. Ogrom zgromadzonego materiału i proponowanych tez jest zaiste imponujący. W płaszczyźnie ogólnej są to chociażby wielorakie rozważania etymologiczne czy przykłady świadczące o ambiwalencji podobnych bądź identycznych symboli. Nie ma możliwości oddania mnogości tych konstatacji, ani nawet omawiania wnio¬ sków zamykających poszczególne partie rozważań, niemniej w celu zilustrowania ich charakteru pozwolę sobie przytoczyć przynajmniej kilka wybranych stwierdzeń wyłowionych z każdego rozdziału, by w ten sposób spróbować oddać ducha prowa¬ dzonych rozważań. W wierzeniach o charakterze szamanistycznym lustro staje się jednym z czynników pozwalających na narodziny ego, świadomości i uformowanie się społecznej podmiotowości (s. 48 i nast.), natomiast w voodoo otchłań wyobra¬ żona jest pod postacią lustra (s. 62). W systemach medytacyjnych mamy na przy¬ kład do czynienia z „wykorzystaniem analogii pomiędzy uzyskaniem ostatecznego wglądu a oczyszczeniem zwierciadła" (s. 83). Z kolei „świadomość absolutu jest kreatywnym zwierciadłem, które niejako samo w sobie wytwarza własne odbicia" (s. 88). W kabale lustro jest ważnym elementem koncepcji systemu sefir, będącego „znakową strukturą matrycującą pamięć zbiorową" (s. 125). Greckie mity pokazują �Recenzje i noty recenzyjne 299 między innymi, że w lustrze dostrzec możemy „fantazmat cudzej obecności" (s. 198) i przekonać się o istnieniu semiozy bez referencji (s. 197). Psychoanalitycy rozto­ czyli przed nami całą gamę przemyśleń odnoszących się do opowieści o Narcyzie; Freudowi zawdzięczamy „analogizację stanów śnienia i śmierci" (s. 205); dla Jun¬ ga „lapis jako symbol jaźni reprezentuje przestrzeń katoptryczną, w której zachodzi semantyczna translacja treści nieświadomych na świadomą i odwrotnie" (s. 221); u Lacana następuje „przekształcenie podmiotu wywołane interioryzacją obrazu" (s. 242), zaś „życie społeczne jest oczywistą ekstensją fazy lustra" (s. 248). Okazuje się także, że „zwierciadło [to]... uprzywilejowana scena halucynacji" (s. 277). Cytaty te przytaczam nie bez kozery, choć nie z wszystkimi się zgadzam (zwłasz­ cza z ideą „prefiguracji" rozwoju społecznego przez rozwój psychiczny jednostki, czyli odpowiedniości ontogenezy ifilogenezy).Ujawniają one fenomenologiczne za¬ cięcie Autora pracy, które pozwala mu swobodnie wędrować w czasie i przestrzeni. Umożliwia również prześledzenie niezwykle istotnego, jak się okazuje, wątku katoptrycznego w konceptualizacji kondycji człowieka w świecie, która — o czym wspo¬ mniałem — rozciąga się od psychoanalizy i psychiatrii po wyobrażenia „pierwotne" i wierzenia szamanistyczne. Kształtowanie się podmiotu, jego relacja do przedmio¬ tu i innych podmiotów, inwersja katoptryczna (s. 63), katoptryczna metaforyzacja (s. 83), homonimiczność, konceptualizacja słów jako fonicznej reprezentacji (od¬ zwierciedlenia) sądu, bezprzedmiotowa świadomość w buddyzmie jako autointencjonalność podmiotu lub zanik (różnicy) podmiotu i przedmiotu (s. 106), analogia między wyobrażeniami znajdowanymi w alajawidźnianie a archetypami Junga (s. 107). To wszystko prowadzić ma do stanu, w którym, by użyć słów Leibniza, „człowiek zaczyna istnieć jako «trwałe, żywe zwierciadło wszechświata^" (s. 233). Tego typu konstatacje mają charakter i metodologiczny, i epistemologiczny, nawet jeśli się ich tak w religiach nie nazywa. Przytoczone sądy to, jak się rzekło, wierzchołek wierzchołka góry lodowej w mo¬ rzu stwierdzeń. Jest to dzieło na wskroś naukowe i pełne faktów przedstawionych w określonym i z góry założonym porządku. Raz jeszcze, podziwiam ilość materia¬ łów, które Autor uwzględnił oraz wnikliwość analiz. W niektórych przypadkach miał wprawdzie zadanie ułatwione, kiedy całymi garściami czerpał z ustaleń innych bada­ czy (np. Anzieu, Vernanta, Reichel-Dolmatoffa, Waymana, Fernandeza, Mishry i in.). Nie do końca dałem się jednak przekonać o zasadności włączenia w krwiobieg myśli argumentów dostarczanych przez neurobiologię i neuropsychiatrię (partie rozdzia¬ łu V, a w szczególności „Zakończenie"). Jeśli nie otwarcie, to podskórnie sugerują one, że istnieją naturalne, psychosomatyczne podstawy symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej. Nie zgadzam się z tym. Traktowana przez Lacana jako uniwersal¬ na „faza lustra", wcale taką nie musi być. Tomasz Sikora słusznie podnosi argu¬ ment ludzi niewidomych. Niemniej, jako antropolog wskazać mogę społeczeństwa, które lustra jako takiego nie znały, a nawet odbicie w wodzie nie było możliwe ze względu na jej deficyt i konieczność zdobywania jej z piasków pustyni. Oczywiście, można za Bice Benvenuto i Rogerem Kennedym, broniąc Lacana, przyjąć, że obec¬ ność medium w postaci zwierciadła nie jest konieczna dla przejścia tej fazy (s. 251). Wszakże synestetyczna translacja wchodzi w grę w społeczeństwach, które operują �300 Recenzje i noty recenzyjne tego rodzaju „wyobraźnią symboliczną", nie odnosi się jednak do przypadków, gdy tego rodzaju przedstawień w ogóle brak. Podnosząc ten problem, podważam jedy­ nie uniwersalistyczne, a niekiedy wręcz filozoficznie europocentryczne zapędy wielu myślicieli. Być może zastanowić by się warto, czy katoptryczna konceptualizacja nie jest przejawem operowania stosownym kodem myślowym, charakterystycznym dla partykularnych kultur. Przyjęta w pracy międzykulturowa i interdyscyplinarna perspektywa stanowiła ponadto dodatkowy asumpt, by w zakończeniu pokusić się 0 bardziej wnikliwe i syntetyzujące całokształt zagadnienia wnioski. Spodziewałbym się bardziej uzasadnionej i opatrzonej polemicznym komentarzem próby „wyodręb¬ nienia interkulturowych inwariantów analizowanego modelowania katoptrycznego 1 konstrukcję jego idealnego typu" (s. 283). Przedstawione dziesięć elementów owe­ go modelu swym statusem przypomina nieco dziesięć przykazań, które są i już! Poza tym, to być może osobliwa narracja religioznawcza połączona ze skomplikowaną, w swej „naturze", terminologią psychoanalityczną sprawia, iż język — ze wszech miar płynny i precyzyjny (poza dwukrotnym użyciem zwrotu „okres czasu": s. 149 i 209) — jest w swym stylu i wydźwięku skrajnie scjentystyczny. Czy, na przykład, „ucieleśnieniami" nie można by zastąpić „impersonatorów" (s. 63, p. 58), a „działa­ jącymi osobami/ludźmi" „aktantów magicznej akcji" (s. 231)? Są to pomniejsze uwagi krytyczne, często o charakterze polemicznym, wypływa¬ jącym z faktu poruszania się przeze mnie w odmiennej tradycji dyscyplinarnej i pre­ ferencji metodologicznych. W ramach swego paradygmatu Tomasz Sikora wykazuje duży stopień biegłości. Przystosowując się do języka używanego w książce i innych jego pracach, stwierdzam jednoznacznie, iż „stopień admiracji dla jego konstatacji jest explicite akceptujący, a minimalne obiekcje dotyczące uniwersalizacji katoptrycznych wizualizacji i konceptualizacji oraz ich aktualizacji, jakoż i eksplikacji epistemologicznych analogii nie subwersują wysokiego stopnia asercji dla dysputowanej publikacji". Wprawdzie od dziś, nie tylko pomny na ostrzeżenia zawarte w myśli ludowej, iż nie należy zbyt długo przeglądać się w lustrze, bo można w nim zobaczyć diabła, lecz wiedząc też, że stanowi ono odbicie immanentnej natury świa¬ ta, bał się będę spojrzeć w jakiekolwiek lustro. Niemniej, lęki takie warto pokonać, gdyż są sowicie kompensowane. Po przeczytaniu książki czuję się, jakbym prawie osiągnął dharmakaję — „ostateczny stan aktualizujący mądrość podobną zwierciad¬ łu" (s. 110). Michał BIBLIOGRAFIA West L.M. 1983 The Orphic Poems, Oxford: Clarendon Press. Buchowski �Recenzje i noty recenzyjne 301 Grażyna K u b i c a , Siostry Malinowskiego, czyli kobiety nowoczesne na po­ czątku XX wieku, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2006, ss. 462, il., ISBN: 83-08-03850-6. Charakter dzieła Grażyny Kubicy odbiega nieco od „ogólnie przyjętego" w na¬ ukach społecznych pod względem stylu pisarskiego, w warstwie materiałowej, w ro¬ dzaju prowadzonej narracji i w sposobie argumentacji. Mamy tu do czynienia z lekkim i literackim językiem, potoczystą opowieścią, wieloma nierozwikłanymi zagadkami, momentami wręcz sensacyjną realistyczną powieścią, w której Autorka prowadzi nas po autentycznych jednak tropach. Ta odmienność świetnie zredagowanej i wydanej książki domaga się też szczególnego rodzaju oceny. Dlatego też inaczej, niż nakazuje akademicki zwyczaj, pozwalam sobie ją zbudować i dostosować do formuły niejako podyktowanej przez Autorkę. Kilkaset stron dzieła to opis losów czternastu kobiet, które w jakiś sposób pojawi¬ ły się w życiu Bronisława Malinowskiego (Zofia Szymberska z d. Benówna, Eugenia Zielińska z d. Bentkowska, Maria Czaplicka, Helena Protasiewiczowa z d. Czerwijowska, Zofia Romerowa z d. Dembowska, Halina Nusbaumówna, Paulina i Dora Wasserbergówny, Aniela i Karola Zagórskie, Maria Zambrowska, Maria Hammar z d. Zielewicz i Zofia Zielewiczówna oraz Otolia Rettingerowa z d. Zubrzycka). Punk¬ tem wyjścia jest konstatacja, że zawsze pozostawały one w cieniu mężczyzn, u boku których się pojawiały, z którymi żyły lub którymi były zafascynowane. Skupienie się na przedstawicielkach „płci pięknej" wykreować ma „kobiece pole kulturowe" (s. 8), któremu Autorka przez swe poszukiwania chce nadać sens bez udzielania ostatecz¬ nych odpowiedzi (s. 9). Całe przedsięwzięcie jest jakby stworzeniem tych postaci, ponownym powołaniem ich do życia, wydobyciem z otchłani niebytu, możliwym dzięki mrówczemu dziełu zebrania i poskładania w nową całość drobin rozproszo¬ nych w pamiętnikach, archiwach, odręcznych notatkach, powieściach, książkach, wierszach, tłumaczeniach dzieł, obrazach i szkicach, wspomnieniach, listach, pamięci żyjących oraz w zachowanych śladach bytności zmarłych na ziemi i na cmentarzach. Widoczna w wielu miejscach refleksja na temat roli badaczki w procesie tworzenia to niewątpliwie duża zaleta pracy. Przesunięcie perspektywy z dotychczas dominującej na kobiecą jest natomiast świadomym wyborem, który - jak dowodzi tego tekst - nie jest bynajmniej prostą zamianą jednej perspektywy na drugą. Dramatyczne nieraz perypetie życiowe poszczególnych bohaterek nie są jednak osią przewodnią dzieła; innymi słowy, to nie kolejne biografie stanowią zasadę je organizującą. Kubica tka swą opowieść na osnowie dwunastu zasadniczych tema¬ tów, które są kombinacją kategorii chętnie stosowanych w dyskursie feministycznym (np. „cielesność", „niezależność", „kobiecość", „miłość", „dojrzałość"), nawiązują¬ cych do wydarzeń historycznych („wielka wojna", „wojna druga", „po katastrofie"), miejsc geograficznych („Zakopane", „Londyn", ale też i „Paryż" i „inne miejsca"), rodzinnych („dom") i statusowych („nauka"). Strategię snucia wątków wokół tych zagadnień odbieram jako wyjątkowo udaną. To prawda, że „nie jest to... opowieść li¬ nearna" (s. 416), lecz czytając ją, czytelnik ma i tak wrażenie, iż posuwa się w czasie, jako że dom rodzinny, czas nauki i subiektywna doniosłość pierwszych pocałunków, �302 Recenzje i noty recenzyjne namiętnej miłości i przywiązywania wagi do kulturowo określonego piękna ciała wiążą się raczej z okresem młodości bohaterek, natomiast czasy dojrzałości, migra­ cji, wojennych tułaczek i tragedii, no i wreszcie śmierci, niekiedy nawet spowodo­ wanej pustką po ukochanym mężu (jak to miało miejsce w przypadku Zofii Szymberskiej, co przypomina indyjski zwyczaj sati), to lata późniejsze. Opowieść zaczyna się jednak w XIX wieku, a kończy w drugiej połowie XX wieku. W sumie konstrukcja pracy sprawia, że następujące po sobie rozdziały są kolejnymi przybliżeniami histo¬ rii kobiet uwikłanych w kontekst strukturalny epoki „tu/tam i wtedy", widzianych z perspektywy osoby żyjącej hic et nunc, skazanej na budowanie swej narracji na podstawie wydartych historii śladów. Wspomniane skupienie się na kobietach, do¬ tychczas pojawiających się niejako w tle świata definiowanego przez mężczyzn, jest natomiast aktem rzucenia nowego światła na nieustannie powtarzający się koniec świata wartości europejskich. Jest zatem intelektualną próbą podważenia pewnej he¬ gemonii kulturowej lub co najmniej zrównoważenia dominującego oglądu przez jego uzupełnienie o nową perspektywę. W tym sensie jest to przypadek w zawoalowany sposób wyrażonej krytyki kulturowej. Uzyskany obraz jest barwny i tylko pozornie kalejdoskopowy, albowiem w gruncie rzeczy wyłania się zeń opis historii, obycza¬ jów, kultury i relacji społecznych. W tym ostatnim względzie znaleźć można bez liku konstatacji, które same w so¬ bie, wypreparowane z biograficznych opowieści, warte są uwagi. Nie sposób omówić wszystkich, więc pozwolę sobie na wskazanie najważniejszych. Po pierwsze, jest to opis transformacji stanu szlacheckiego w inteligencję w szczególności w ówczesnej Galicji - wątek, który przewija się w ten czy inny spo­ sób przez całą pracę, a explicite występuje w rozdziale II („Dom", w szczególności na s. 53-54). Kubica wychwytuje kilka cech charakterystycznych tej szczególnej grupy społecznej: wielkopańskość, w której życie na pokaz bez zaplecza materialnego było normą, obawę przed deklasacją, brak etosu self-made man, skłonności biurokratycz¬ ne, wykształcenie jako formę ucieczki przed schłopieniem, a także pewną otwartość na inne grupy społeczne, takie jak tradycyjne mieszczaństwo, chłopi lub Żydzi, ale pod warunkiem, że odetną się od swych korzeni społecznych i całkowicie przejmą inteligenckie wzory kulturowe. To także opis życia ziemiaństwa (s. 85-88), stosun¬ ków panujących w folwarkach szlacheckich, wyłaniający się z dzienników pisanych przez Eugeniusza Romera (rozdział IX), jak choćby corocznego spisywania umów ze służbą (s. 318). Nawiązując do ustaleń historyków kultury i społeczeństwa, Autorka dochodzi do tych wniosków w oparciu o własne dociekania, które tym samym ilustrująjej wnioski. Czyż to nie zasada, by w pracy naukowej nie tylko coś powiedzieć, ale i udokumentować zebranymi materiałami? Z takim właśnie przypadkiem mamy tu do czynienia. Po drugie, mam na uwadze cały wątek feministyczny lub, wyrażając rzecz w języ­ ku antropologii, problem płci kulturowej (gender). Właściwie jest to motyw wiodący całej pracy, który wyziera niemal z każdej jej stronicy. Pojawia się otwarcie w wie¬ lu momentach, chociażby w przedstawieniu ówczesnego ideału kobiety (s. 321), w opisie życia publicznego w międzywojennej Polsce (s. 338), w kwestiach pracy zawodowej kobiet, jak to miało miejsce w przypadku Marii Czaplickiej (s. 280-281), �Recenzje i noty recenzyjne 303 w opisie walki o umożliwienie kształcenia i otwarcie edukacji dla kobiet, zazwyczaj powiązanym z motywem patriotycznym (rozdział III) czy w męskim postrzeganiu Rzeczy Ważnych, czyli wojny (s. 246). Szczególnie jasno widać refleksję tego typu w podsumowaniu rozdziału o cielesności, w którym Autorka odwołuje się do ustaleń Pierre'a Bourdieu po to, by móc pokazać, że to męska dominacja stwarza kobietę jako przedmiot symboliczny; kobieta „jest widzianą" i istnieje przez i dla męskie¬ go spojrzenia, a jej widzenie siebie samej jest przyjęciem tej męskiej perspektywy. W rezultacie uroda staje się kapitałem symbolicznym i zarazem społecznym kobiet wplątanych w sieć znaczeń kulturowych, utkanych przez społeczeństwo rządzone przez mężczyzn (s. 27). Notabene, zabieg podsumowywania rozdziałów ustaleniami wybranych autorytetów jest w Siostrach Malinowskiego normą. Treść rozdziałów jakby nieuchronnie do nich prowadzi i zgadywać możemy, czy skonstruowane są tak, by skończyć się taką a nie inną konkluzją, czy też wnioski są rezultatem żela¬ znej konsekwencji rozdziału. Tak czy owak, jest to każdorazowo dowód na erudycję Autorki, która bynajmniej nie szermuje nimi bez potrzeby, tylko w logicznie uzasad¬ nionym, czytelnym celu. Po trzecie, chodzi o obraz globalnych wstrząsów zarówno pierwszej, jak i drugiej wojny światowej. Oczywiście, nie pierwsza i nie ostatnia to próba ich odmalowa¬ nia. Niemniej w książce Grażyny Kubicy uzyskujemy wielowymiarową interpretację kryzysu egzystencjalnego, która z jednej strony pokazuje strukturalne, będące poza kontrolą jednostek mechanizmy wojny, grozę machiny jakby niezależnej od jakich¬ kolwiek aktorów społecznych, a z drugiej strony subiektywne i indywidualne jej do¬ świadczanie. To nie tylko w miarę lokalne peregrynacje związane z przesuwaniem się linii frontu, ale i tułaczka na obczyźnie od Syberii przez Kujbyszew, Iran i Egipt, Francję i Wielką Brytanię, po Stany Zjednoczone. To także okropności eksterminacji Żydów w Generalnej Guberni, pokazane w jej ludzkim, detalicznym wręcz wymia¬ rze, który Autorka rekonstruowała również na podstawie rozmów z miejscowymi ludźmi, prowadząc w ten sposób swoiste badania terenowe, oraz relacji świadków. I tu znów kapitalna puenta w postaci refleksji Zygmunta Baumana zaczerpniętej z książki Nowoczesność i zagłada, która pozwala postrzegać losy wojenne i powo¬ jenne wszystkich żyjących jeszcze wówczas kobiet w kategoriach okrutnej logiki kulturowej modernizmu zwanej „ogrodnictwem", a polegającej na eliminowaniu rze¬ komych społecznych „chwastów". Po czwarte, mam na myśli przywrócenie nauce polskiej Marii Czaplickiej. Właś¬ ciwie opisanie losów i dorobku samej tej postaci mogłoby stać się tematem odrębnej publikacji. Grażyna Kubica przedstawia kompleksowo sylwetkę kobiety i badaczki, która z determinacją, aż do swej tragicznej śmierci w Bristolu w Anglii, walczyła o należne jej miejsce w ówczesnym świecie. Poznajemy przebieg jej wypraw badaw¬ czych, karierę naukową i popularyzatorską, poglądy naukowe mieszczące się w nur¬ cie antropogeografii, stanowisko w kwestiach etnicznych i rasowych, w sprawach narodowych i narodowościowych, i wreszcie zaangażowania w „sprawę Polską". Doprawdy, dla Czaplickiej samej warto było pisać tę książkę, która z tego choćby względu wpisuje się w ciąg znaczących pozycji z zakresu historii antropologii spo¬ łecznej i etnologii. �304 Recenzje i noty recenzyjne Po piąte, wspomnieć należy, iż praca ta to istotny przyczynek do antropologii, studiów nad płcią kulturową, historii kultury i społeczeństwa oraz dziejów wojen¬ nych, w szczególności Żydów polskich, lecz także do historii literatury i malarstwa, filozofii i translatoryki. Obok kobiet opisanych w książce, Joseph Conrad jawi się jako piętnasty jej bohater. Pojawiają się też historie związane z Witkacym. Jedno¬ cześnie bohaterki tomu same tworzyły dzieła naukowe i artystyczne. Na przykład, Wielkopolanka Zofia Zielewiczówna to autorka sztuki Trębacz na ratuszu, a jej sio­ stra Maria Zielewicz wydała dramat Nawojka, była przy tym poetką i tłumaczką pracy Haralda Hóffdinga oraz znawczynią pracy Ralpha Waldo Emersona, o którym napisała książkę. Aniela Zagórska to aktywna członkini Związku Literatów Polskich, wybitna tłumaczka dzieł Conrada na język polski. Zofia Dembowska była znaną ma¬ larką, twórczość której zaczęto odkrywać na nowo w ostatnich dekadach w wolnej Polsce i Litwie. Również inne panie wniosły swój wkład w dziedzinę sztuki i nauki, były społeczniczkami i oddanymi sprawie wszelakich umiejętności bądź przysiędze Hipokratesa. Mnogie, ciągle przeplatające się wątki i fakty tego typu, to także istotny wkład Grażyny Kubicy w odtworzenie historii kultury. Są trzy kwestie, które jeszcze na koniec poruszę. Pierwsza dotyczy pewnego zamysłu konstrukcyjnego, które rozwiązałbym trochę inaczej, niż ma to miejsce w pracy. Lektura od razu zaczyna się jakby od problemowego, zasygnalizowanego na wstępie, przybliżania duchowych sióstr Bronisława Malinowskiego. Czytelnicy zostają skonfrontowani z postaciami, które nie bardzo potrafią umieścić w całości obrazu. Dopiero w miarę, jak brniemy głębiej w las, powoli rozjaśnia się sytuacja. Niemniej, sieć powiązań i kontaktów międzyludzkich jest tak gęsta, że bez ciągłego jej pojęciowego rozrysowywania trudno się w niej zorientować. Uważam, że skró¬ towe przedstawienie „rodowodów" bohaterek na samym początku dzieła ułatwiło¬ by czytanie pracy. Druga uwaga odnosi się do pewnych niedokończonych wątków. To zrozumiałe, albowiem w natłoku informacji nie sposób do końca śledzić każdy trop (co można by np. czynić przez dalsze poszukiwania aktów zgonu lub potom¬ ków krewnych). Nie mam o owe nie całkowicie prześledzone wątki nawet cienia pretensji do Autorki, ponieważ praca i tak naszpikowana jest faktami. Zachowany jest przy tym cały niezbędny sztafaż naukowy, z niezwykle rzetelnymi przypisami i odniesieniami do podstawy stwierdzeń, choć zdarzają się zwroty w rodzaju „uda¬ ło mi się ustalić na podstawie kwerendy archiwalnej" (s. 68), bez podania nazwy owego archiwum. To jednak zarazem literacki charakter publikacji nie raz decyduje o jej kształcie. Nieuchronna niemożność „domknięcia" źródeł powoduje, iż czasami Kubica zdana jest na przypuszczenia i domysły. Ma do tego prawo. Niekiedy jed¬ nak tak zwane fakty, na przykład okupacyjna opowieść o przemycaniu Czesława Nusbauma, brata sióstr Nusbaumównych i przepuszczeniu go przez patrol niemiecki (s. 379-380), mówią poniekąd same za siebie, a tymczasem Autorka pozwala sobie na własną, niezbyt popartą faktami interpretację. Cóż, licentia poetica. Trzecia kwe¬ stia jest bardzo szczegółowa. Język rozprawy jest płynny i zaiste literacki. Jak grom z jasnego nieba pojawia się określenie „góralscy aborygeni" (s. 149-150). Wiem, że ma to być metafora, lecz raczej chybiona. Utarło się, nie tylko w języku polskim, że termin „aborygeni", znaczący dosłownie „tubylców", odnosi się do autochto- �305 Recenzje i noty recenzyjne nicznych mieszkańców Australii. Cóż miałoby znaczyć „góralscy (autochtoniczni) Australijczycy" w kontekście rozważań o podhalańskich góralach? Powyższe uwagi nie mogą podważyć niekwestionowanej jakości dzieła. Los bo¬ haterek jest zwierciadłem świata, obyczajów i czasu, w którym żyły. Grażyna Kubica stawia problemy i rozwiązuje zagadki, o jakich bez niej nikt z nas przypuszczalnie nawet by nie pomyślał. Tylko dzięki wielkiemu wysiłkowi woli i poświęceniu oso¬ bistego czasu dociera do dokumentów ukrytych w archiwach w różnych krajach. Wydobywa na światło dzienne zapoznane urywki ludzkich doświadczeń i splata je w spójną opowieść. Obecna w narracji, staje jakby jednocześnie obok niej. „Z rezer­ wuaru czyjejś pamięci" (s. 357) odzyskuje zapomniane historie. Autorka w harmo¬ nijny sposób dostraja swe wywody do ducha czasów, o których pisze, a czytelniczka może mieć doprawdy wrażenie, że jest wręcz kongenialna z bohaterkami książki. W 1914 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim przeprowadzono ankietę na temat studentek, jakże rzadko naonczas pobierających tam nauki. Nie odmawiano im zdol¬ ności, niemniej jeden z profesorów stwierdzał, że „kobiety często idą na studia, bo nie wiedzą, co ze sobą począć. Nie chcą próżnować, odczuwają żądze zdobycia wiedzy i ulegają modzie na samodzielność... Profesorowie zgodnie stwierdzili, że uniwer¬ syteckie wykształcenie nie jest odpowiednie dla kobiet... " (s. 74). Parafrazując Mar¬ shalla Sahlinsa, powiedzieć by można, „jakie czasy, takie obyczaje mentalne". Dziś taka esencjalizacja płci budzi oczywisty sprzeciw. Jeśli jednak przystaniemy na tego rodzaju rozumowanie, to od razu widzimy, jak nietrafna to była diagnoza. Książka Siostry Malinowskiego pokazuje, że chybiona ona była już całkowicie w odniesieniu do jej bohaterek „na początku XX wieku". One wiedziały, „co ze sobą począć" i to w wielce sensowny sposób, dowodząc hartu ducha, mądrości i broniąc człowieczeń¬ stwa w jakże trudnych dla nich czasach. Pisząca o nich Grażyna Kubica dowodzi zarazem, że ona sama nie tylko ma wielką „żądzę zdobycia wiedzy", lecz zdobywa ją w naukowo przepisany sposób, a „samodzielność" nie jest dla niej bynajmniej kwe¬ stią „mody", ale imperatywem myślenia, modus operandi i stylem pisania. Michał Buchowski Alon C o n f i n o , Peter F r i t z s c h e (eds.), The Work of Memory. New Di­ rections in the Study of German Society and Culture, Urbana & Chicago: The University of Illinois Press 2002, ss. 280, ISBN: 978-0-252-02717-8. Obserwowane obecnie, także na gruncie humanistyki (w tym etnologii i antropo¬ logii), zainteresowanie pamięcią przybiera rozmiary swoistej obsesji. Termin, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu znajdował nikły rezonans społeczny, dziś jest jednym z czołowych pojęć zarówno w obszarze rozmaitych dyskursów profesjonalnych, jak i mowy codziennej. Wybitny francuski historyk, współtwórca pisma „Le Debat", �306 Recenzje i noty recenzyjne Pierre Nora — śledząc owo zaaferowanie współczesnej kultury kategorią pamięci — sformułował tezę, że żyjemy w „erze upamiętniania", która stanowi przejście od dotychczasowej świadomości historycznej do świadomości memorialnej (społecz­ nej) (Nora 2001: 39). Zacytujmy jego słowa: „Na całym świecie przeżywamy nadej­ ście czasu pamięci. W ciągu ostatnich dwudziestu lub dwudziestu pięciu lat wszyst­ kie kraje, grupy społeczne, etniczne, rodzinne przeżyły głęboką przemianę stosunku, jaki tradycyjnie utrzymywały z przeszłością. Przemiana ta przybrała rozmaite formy: krytyka oficjalnych wersji historii, odkrywanie zepchniętych w niepamięć fragmen­ tów dziejów, rewindykowanie śladów przeszłości wymazanej lub skonfiskowanej, kult korzeni (roots) i rozwój badań genealogicznych, gorączka wszelkiego rodzaju obchodów rocznicowych, sądowe rozrachunki z przeszłością, mnożenie się najroz¬ maitszych muzeów, zwiększona uwaga poświęcana przechowywaniu archiwaliów i udostępnianiu ich w celu konsultacji, odrodzenie się przywiązania do tego, co Anglosasi nazywają «dziedzictwem», a Francuzi «spuścizną». Niezależnie od tego, jaką postać przybiera kombinacja tych elementów, można powiedzieć, że jakaś głębinowa fala pamięci rozlała się ostatnio po świecie, wszędzie wiążąc ze sobą bardzo ści¬ śle wierność rzeczywistej lub wyobrażonej przeszłości z poczuciem przynależności, świadomość zbiorową ze świadomością jednostkową, pamięć z tożsamością" (Nora 2001: 37; por. Ricoeur 2007: 533-545). Recenzowana przeze mnie praca to zbiór esejów poświęconych specyfice pamięci w kulturze współczesnych Niemiec. Z racji swej trudnej i powikłanej historii kraj ten stanowi ze wszech miar wyjątkowy przedmiot tak pomyślanych analiz. Pierwsza wojna światowa, tragiczna w skutkach eksplozja nazizmu w latach trzydziestych XX wieku, I I wojna światowa, Holokaust oraz powojenny, trwający równo czterdzie­ ści lat podział terytorium Niemiec na dwa państwa: NRD (obejmującą obszar byłej strefy okupacyjnej Związku Radzieckiego) oraz RFN (utworzoną z połączenia stref opanowanych przez Francję, Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię), to wydarzenia, które wycisnęły głębokie piętno na pamięci niemieckiego społeczeństwa, stały się źródłem wielu indywidualnych oraz zbiorowych traum, lęków i obsesji. Składające się na omawiany tom teksty wnoszą bez wątpienia nową jakość do badań nad niemieckimi Erinnerungen. Większość wcześniejszych publikacji na ten temat penetrowała bowiem dziedzinę pamięci zinstytucjonalizowanej, a więc ujętej w ramy różnego rodzaju kulturowych artefaktów, takich jak muzea, pomniki, byłe obozy koncentracyjne czy też dzieła literackie o charakterze komemoracyjnym. Tutaj natomiast mamy do czynienia z pamięcią „żywą", wyprowadzoną poza mury mu¬ zeów i oderwaną od nieruchomych brył pomników. Zapowiada to zresztą sam tytuł opracowania — The Work of Memory można by przetłumaczyć jako „pracę pamięci", co wskazuje na pamięć ujmowaną w ruchu, w działaniu, w jej wymiarze praktycz¬ nym. Tym samym, tradycyjne w refleksji nad fenomenem niemieckiej pamięci pyta¬ nie o to, jak jest ona wyobrażana, przedstawiana i symbolizowana w kulturze, czyli jak wyglądają jej reprezentacje, zostało poddane swoistej inwersji i zastąpione pyta¬ niem o to, jak pamięć wpływa na kulturę — na życie codzienne, na relacje społeczne (w tym na tworzenie się wspólnot), na proces percepcji rzeczywistości przez czło¬ wieka oraz konstruowania przezeń swej tożsamości. W ślad za tym poszerzony został �Recenzje i noty recenzyjne 307 znacznie teren obserwacji badawczej. Wzbogacono go o nowe, ważne przestrzenie i obszary, jak choćby świat życia codziennego, rodzina, doświadczenie rozmaitych przełomów we własnej biografii, konsumpcja, ekonomia, polityka oraz państwo jako jedno z miejsc, w których „dzieje się" i manifestuje wszechobecny żywioł pamięci. Jeśli chodzi o strukturę recenzowanej pracy, to jest ona podzielona na trzy części. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Historicity", zamieszczone zostały cztery studia: From Presence to Remembrance: The Transformation of Memory in the German Re­ formation, Craiga Coslofsky'ego; Memory, History, and the Jewish Question: Universal Citizenship and the Colonization of Jewish Memory, Jonathana M . Hessa; How Nos­ talgia Narrates Modernity, Petera Fritzschego oraz Masters of Memory: The Strategic Use of Autobiographical Memory by the German Nobility, Marcusa Funcka i Stephana Malinowskiego. Wszystkie one opisują historię pamięci w Niemczech, przy czym nie chodzi tu o analizę form upamiętniania historii, lecz o pokazanie, jak zmieniały się w kulturze niemieckiej (począwszy od okresu Reformacji) pojęcia i kategorie odno¬ szące się do temporalności, a także jak były one używane oraz jak wpływały na proces zapamiętywania i przypominania określonych faktów i wydarzeń z przeszłości. Część druga, opatrzona nagłówkiem „Everyday Life", odnosi się do pamięci roz­ patrywanej w kontekście życia codziennego. W otwierającym tę część eseju Andrew Stuarta Bergersona, Hildesheim in an Age of Pestilence: On the Birth, Death, and Resurrection of Normalcy, poruszony został problem rozprzestrzeniania się ideolo¬ gii narodowego socjalizmu w społeczeństwie niemieckim. W następnym, autorstwa Elizabeth Snyder Hook, Awakening from War: History, Trauma, and Testimony in Heinrich Boll, podjęta została kwestia trudnego (bo skażonego wirusem poczucia winy oraz traumatycznych wspomnień wojennych) powrotu do „normalnego" życia po 1945 roku. W ostatnim z tego bloku tekstów, Memory and Existence: Implications of the Wende, Elizabeth A. Ten Dyke, jest zaś mowa o problemie zakłóceń, jakie wniósł do codzienności niemieckiej upadek muru berlińskiego oraz związany z nim przełom polityczno-ustrojowy. Jak wynika z tego krótkiego wyliczenia, w centrum pomieszczonych w tej części rozważań znalazła się kwestia zależności między świa¬ tem powszedniej egzystencji a zmieniającymi się warunkami historycznymi; pytanie o to, w jaki sposób ludzie integrują swoje dotychczasowe doświadczenia (nawyki, zwyczaje oraz wspomnienia) z nowymi wzorami życia, jak dostosowują się do ule¬ gającej często drastycznym przemianom rzeczywistości zewnętrznej. Trzecia, a zarazem ostatnia część niniejszego tomu nosi tytuł „Materiality" i obej­ muje trzy teksty: An Economy of Memory: Psychiatrists, Veterans, and Traumatic Narratives in Weimar Germany, Paula Lernera; Public Relations as a Site of Memo¬ ry: The Case of West German Industry and National Socialism, S. Jonathana Wiesena oraz Gender, Public Policy, and Memory: Waiting Wives and War Widows in the Post¬ war Germanys, Elizabeth Heineman. Autorzy tych opracowań przedmiotem swoich dociekań uczynili materialny aspekt pamięci, a ściślej rzecz biorąc fakt, iż tocząca się w sferze publicznej retoryczna batalia rozmaitych grup społecznych i instytucji o określoną wizję czy też wersję minionej rzeczywistości ma często podtekst ekono¬ miczny — jest walką o prawo do pieniędzy (rent, odszkodowań, przywilejów itd.) z tytułu doświadczeń i roli odgrywanej przez te podmioty w przeszłości. �308 Recenzje i noty recenzyjne Największa wartość książki The Work of Memory wynika ze świeżości zaprezen­ towanego w niej spojrzenia na specyfikę pamięci w rzeczywistości społeczno-kulturowej Niemiec. Odmienna, od do tej pory przyjmowanej, optyka badawcza przyczy¬ niła się do rzucenia światła na sprawy, które były na ogół pomijane i przemilczane we wcześniejszych opracowaniach naukowych, a których ukazanie ma niewątpliwą war¬ tość poznawczą. Dzięki swemu nowatorstwu, a także dużej rozpiętości poruszanych wątków i tematów książka ta może stanowić cenne źródło wiedzy i inspiracji dla ba¬ daczy zajmujących się problematyką pamięci, w tym dla etnologów i antropologów. Podobieństwo pamięci historycznej Niemiec i Polski (nie tyle w sferze konkretnych faktów, co w obszarze emocji i psychologii, nasycenia różnego rodzaju traumami, kompleksami i urazami z przeszłości) decyduje zaś o jej przydatności w studiach odwołujących się do polskich doświadczeń historycznych i politycznych — zarówno przeszłych, jak i współczesnych. Aleksandra Rzepkowska BIBLIOGRAFIA Nora P. 2001 Ricoeur P. 2007 Czas pamięci, przeł. W. Dłuski, „Res Publica Nowa" 7, s. 37-43. Pamięć, historia, zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków: Universitas. Marshall S a h l i n s , Wyspyhistorii,pvzeł. I.Kołbon, Kraków:Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego 2006, ss.196, ISBN-10: 83-233-2182-5; ISBN-13: 978¬ -83-233-2182-8. Marshall David Sahlins jest wybitnym antropologiem amerykańskim o różno­ rodnych zainteresowaniach. Obecnie jest emerytowanym profesorem antropologii kulturowej (Charles F. Grey Distinguished Service Professor) na Uniwersytecie Chicagowskim. Badania terenowe prowadził w Polinezji, a w trakcie swojej karie­ ry naukowej zajmował się zarówno strukturą społeczną, procesami transformacji struktur mitycznych, jak i systemami gospodarowania i wymiany oraz systemami klasyfikacji, które analizował przez pryzmat ujęć ewolucjonistycznych, strukturalistycznych, a także antropologii historycznej. Wraz z Elmanem R. Service'em był współredaktorem tomu Evolution and Culture (1960), gdzie dominowało podejście ewolucjonistyczne. Jego inne prace to Stone Age Economics (1972) i Culture and Practical Reason (1976). Zwrot w stronę antropologii historycznej na dobre dokonał się wraz z książką Historical Metaphors and Mythical Realities (1981), był kontynu­ owany w opublikowanych w 1985 roku Wyspach historii oraz Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład (1995, wyd. polskie 2007). �Recenzje i noty recenzyjne 309 Jak na ironię, polski przekład Wysp historii, książki, w której podważa się do­ tychczasowy sposób patrzenia na historię, ukazał się ponad dwadzieścia lat po jej opublikowaniu. Ma to ogromne znaczenie, gdyż praca Sahlinsa powstała w czasach, kiedy spory o tę kwestię były stosunkowo żywe. Obecnie omawianym zagadnieniom towarzyszy o wiele mniej emocji. W Wyspach historii wyróżnić można dwie części. Na pierwszą składa się „Wprowadzenie" oraz rozdział 5, który jako podsumowanie tez i rozważań ma raczej charakter teoretyczny. Drugą część stanowią rozdziały 1-4, gdzie proponowany przez autora sposób patrzenia na niektóre wydarzenia historycz¬ ne został wykorzystany do stworzenia nowej interpretacji tego, co wydarzyło się podczas spotkań Europejczyków z okresu kolonialnego z rdzennymi mieszkańcami Nowej Zelandii, Fidżi, a także Hawajów. Esej „Uzupełnienie do podróży Cooka, czyli le calcul sauvage" to zarys kultury hawajskiej ukazujący logikę postaw (a także zmian w postawach) w stosunku do białych przybyszy. Kolejny rozdział, „Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia hi¬ storii", stanowi rozwinięcie myśli najpierw przedstawionej we „Wprowadzeniu", iż „różne porządki kulturowe mają własne tryby działania historycznego, świadomości i rozstrzygnięcia — własną praktykę historyczną" (s. 55). Kolejny z esejów, „Obcy-król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków", jest nie tyle propozycją nowej tezy, co przetestowaniem koncepcji zaprezentowanej w rozdziale poprzednim w oparciu o nowe analogie — w tym przypadku z terenów Polinezji. W ostatnim rozdziale drugiej czę­ ści, „Kapitan James Cook, czyli Umierający Bóg", Sahlins ilustruje paradoks nauki historycznej: „przypadkowe okoliczności — zdarzenia biograficzne lub geograficzne — stanowią warunki konieczne" (s. 126) dla określonego rozwoju sytuacji. Wszystkie cztery eseje to niezwykle szczegółowe i skrupulatne analizy wydarzeń historycznych, które w świetle interpretacji Sahlinsa zyskują przekonujące uzasadnienie. W kulturze takiej jak euroamerykańska pewna starannie pielęgnowana wizja przeszłości jest bardzo istotnym — jeśli nie kluczowym — elementem budowania tożsamości narodowej. Sahlins słusznie zauważa, iż historia jest sekwencją przy¬ padkowych zdarzeń, które jednak, z późniejszej perspektywy, stanowią warunki ko¬ nieczne takiego, a nie innego rozwoju „historii", rozumianej jako wersja zdarzeń, a nie — dziedzina naukowa (s. 126). Najważniejszym postulatem autora jest zaprze¬ stanie utrzymywania sztucznego, dychotomicznego podziału na historię i strukturę, ponieważ oba te elementy są od siebie uzależnione i wzajemnie z siebie wynikają. Historia, czyli wizja przeszłości, jest uwarunkowana strukturą, powstałą w kontek¬ ście kultury i , często wbrew przekonaniom tubylców, niestabilną. Struktura z ko¬ lei powstaje w wyniku interpretowania i umiejscawiania pewnych wydarzeń i nie istnieje bez przeszłości, a wręcz dopasowuje się do niej. Sahlins pisze: „świat nie ma obowiązku dostosowywać się do logiki, z pomocą której ludzie go postrzegają" (s. 155). Tak postrzegana historia jest jedynie pewnym wariantem wydarzeń, widzia­ nym na tle przeszłości wytwarzającej j ą społeczności. Autor proponuje spojrzeć na historię przez pryzmat antropologii, a na antropologię — przez pryzmat historii, by odkryć nowe perspektywy i lepiej wyjaśnić pewne wydarzenia. Współpraca antropo¬ logii i historiografii — między innymi poprzez analizę mitów i legend — może po­ zwolić na odkrycie dziejów ludów, o których uprzednio myślano jako o Lévi-Straus- �310 Recenzje i noty recenzyjne sowskich „bezhistorycznych", czyli nie pamiętających swojej historii (rozdział 2). Kierując się powyższymi postulatami, Sahlins odkrywa przed czytelnikami nowe aspekty (mniej lub bardziej tragicznych) spotkań przedstawicieli kultury europejskiej z tubylcami wysp Pacyfiku. Dzięki nowemu podejściu do interpretowania wydarzeń, czytelnik ma szansę znaleźć logiczne — choć niekoniecznie z perspektywy współczesnej kultury euroamerykańskiej — uzasadnienie zabicia kapitana Cooka czy wielokrotnego zdobywa¬ nia masztu przez maoryskiego przywódcę Hono Hekego. Ponieważ Wyspy historii ukazały się już ponad 20 lat temu, wyjaśnienie śmierci kapitana Jamesa Cooka za¬ proponowane przez Sahlinsa stało się rutynowo uwzględniane we wszelkich antro¬ pologicznych (i nie tylko) artykułach prasowych czy książkach na temat Wielkiego Żeglarza (np. Kalicki 2005; Horwitz 2005; Thomas 2007). Jedynym wyjątkiem jest nierzadko krytykowana praca pochodzącego ze Sri Lanki antropologa, Gananatha Obeyesekerego, Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pa­ cyfiku (1992, wyd. polskie 2007), w której autor polemizuje z Sahlinsem, utrzymując, iż niemożliwe jest, aby tubylcy pomylili Cooka z hawajskim bogiem płodności Lono. Na ten atak Sahlins odpowiedział w 1995 roku w książce Jak myślą „tubylcy". O ka¬ pitanie Cooku, na przykład (wyd. polskie 2007), gdzie uzasadnił istotę dostrzegania różnic w postrzeganiu świata przez przedstawicieli różnych kultur. Ważnym elementem pracy Sahlinsa jest również wielokrotnie podkreślane przeko¬ nanie, iż odnajdywana w kulturze struktura niezmiennie ulega twórczym przekształ¬ ceniom na skutek wydarzeń, do których jest dostosowywana, czyli, że struktura jest procesualna. Tym samym autor proponuje do struktury włączyć jej wewnętrzną — im¬ plikującą zmiany — diachronię. Krytyce poddanych zostało także „wiele skostniałych opozycji, za pomocą których pojmujemy zarówno historię, jak i porządek kulturowy" (s. 160), na przykład stałość/zmiana, struktura/historia, system/zdarzenie, a także po­ strzeganie przeszłości jako radykalnie odmiennej od teraźniejszości. O tych niełatwych kwestiach Sahlins pisze językiem wymagającym, lecz precyzyjne i konsekwentne sto¬ sowanie pojęć wynagradza intelektualny wysiłek podejmowany w trakcie lektury. Mimo wielu zalet, Wyspy historii mają również wady. Najpoważniejszą z nich jest — moim zdaniem — wymuszona struktura pracy wynikająca z połączenia kil¬ ku wykładów w książkę (czego Sahlins ma jednak świadomość), a w konsekwencji — chaotyczna struktura pracy. Nieporządek panuje także w obrębie rozdziałów, które odwołują się do niezaprezentowanych wcześniej teorii różnych badaczy, a także do bardzo szczegółowych danych etnograficznych. Dla czytelnika skutkiem jest wielo¬ krotne przywoływanie tych samych interpretacji wydarzeń historycznych w wielu miejscach pracy (śmierć Cooka jako boga Lono, zanim zostanie przedstawiona w ca¬ łej okazałości w rozdziale 4, jest pokrótce opisywana w prawie każdym rozdziale). Bez względu na to, jaką wartość wykłady te przedstawiały same w sobie — a jestem przekonana, że były niezwykle inspirujące — uważam, że na potrzeby książki można było pokusić się o nieco prostszy układ treści, w którym analizy teoretyczne następo¬ wałyby po prezentacji danych etnograficznych i historiograficznych. Patrząc na to bogactwo informacji na temat etnografii i historii omawianych wysp Pacyfiku, można przypuszczać, że Sahlins odwołuje się do wiedzy swoich anglo- �311 Recenzje i noty recenzyjne języcznych odbiorców. Być może ma to swoje uzasadnienie, gdy weźmie się pod uwagę miejsce i czas opublikowania książki. Jednak przeciętny polski czytelnik tej pozycji jest w niekorzystnej sytuacji, ponieważ prawdopodobnie nie dysponuje gruntowną wiedzą na temat dziejów kolonizacyjnej działalności Wielkiej Brytanii, nie mówiąc już o bardzo szczegółowych informacjach o rdzennych kulturach wysp Oceanu Spokojnego. Dlatego też można dotkliwie odczuwać brak dodatkowych ob¬ jaśnień, które naświetliłyby pewne kwestie, szczególnie historiograficzne. Zastrzeżenia można mieć również do „Wprowadzenia". Z założenia ma ono przedstawiać teoretyczny aspekt Wysp historii, w praktyce jednak zawarte są w nim analizy treści, do których szczegółowe dane odnajdujemy dopiero w kolejnych roz¬ działach. Odnosi się wrażenie, że Sahlins droczy się z czytelnikiem, udzielając mu pewnych informacji — fragmentów układanki, które trudno złożyć w całość lub ulo­ kować w odpowiednim miejscu, nie przeczytawszy dalszych części (w których zresz¬ tą informacje te się częściowo powtarzają). Naturalnie, autor ma tego świadomość i mówi, iż książka ma raczej charakter cylindryczny, nie linearny i że po przeczytaniu całości można śmiało wrócić do początku (s. 17). Jednak moim zdaniem, duża część „Wprowadzenia" ma charakter typowego podsumowania i z powodzeniem mogłaby znaleźć się na końcu pracy. Wszystko to sprawia, że książka wymaga bardzo wnikli¬ wej i uważnej lektury, co nie oznacza, że nie jest warta tego wysiłku. Proponowany przez Sahlinsa sposób patrzenia na przeszłość przez pryzmat an¬ tropologii oraz historii od lat z powodzeniem jest wykorzystywany, między innymi w etnologii Ameryki Łacińskiej (np. Tomicki 1990; Taylor 2007) i przyczynia się do lepszego zrozumienia odległych w czasie wydarzeń, dziejących się na styku odmien¬ nych kultur. Propozycje zawarte w książce były odważne, a być może niekiedy nawet obrazoburcze, ale sposób argumentacji i poparcie jej dobrze dobranymi przykładami spowodowały, że z tego starcia Sahlins wyszedł obronną ręką. Moim zdaniem, Wyspy historii to niełatwa w odbiorze, choć bardzo wartościowa pozycja i godny ubolewa¬ nia jest fakt, że trafiła na polski rynek tak późno. Karolina Kuberska BIBLIOGRAFIA Horwitz T. 2005 Kalicki W. 2005 Błękitne przestrzenie, przeł. B. Gadomska, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. 14 II1779. Śmierć kapitana Cooka, „Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 14.02. Obeyesekere G. 2007 [1992] Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacy- fiku. przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego. �312 Recenzje i noty recenzyjne Sahlins M.D. Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakie2007 [1995] wicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Taylor A.-Ch. 2007 Sick of History. Contrasting Régimes of Historicity in the Upper Amazon, w: C. Fausto, M . Heckenberger (eds.), Time and Memory in Indigenous Amazonia: Anthropological Perspectives, Gainesville: University Press of Florida, s. 133-168. Thomas N . 2007 Odkrycia. Podróże kapitana Cooka, przeł. J. Szczepański, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Tomicki R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Gananath O b e y e s e k e r e , Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 369, il., ISBN: 978-83-233-2389-1. Gananath Obeyesekere jest profesorem antropologii na Uniwersytecie Princeton, autorem znamienitych książek, między innymi Medusa's Hair (1981) i The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and Anthropology (1990). W skali światowej zasłynął przede wszystkim jako badacz, który podjął niezwykle żywą i sensowną polemikę z tezami Marshalla Sahlinsa, autora wydanej niedawno po polsku pracy Wyspy historii (2006). Wyrazem tej dyskusji jest komentowane dzieło Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku. Już choćby ze względu na zachowanie ciągłości owej polemiki, dobrze, że książka Obeyesekerego ukazała się na naszym rynku. Zresztą nie było to ostatnie słowo w tej wymianie poglądów. Wkrótce potem Sahlins odpowiedział pracą How „Natives" Think: About Captain Cook, For Example (1995; tłum. polskie 2007), zaś Obeyesekere w następ¬ nym, stanowiącym podstawę tłumaczenia polskiego, wydaniu Apoteozy dopisał roz¬ dział „O desahlinizacji". Od kontrowersji pomiędzy Sahlinsem i Obeyesekere wypada więc zacząć tę re¬ cenzję. Poprzez opisanie wydarzeń związanych z przybyciem kapitana Jamesa Coo¬ ka na Hawaje i jego gwałtowną śmiercią w 1779 roku, Sahlins — w swych dwóch pierwszych pracach z „trylogii hawajskiej": Historical Metaphors and Mythical Realities (1981) oraz rzeczonych Wyspach historii, pragnął ukazać, w jaki sposób mity stanowią scenariusze dla ludzkich działań. Uogólniając, ludzie postępują tak, jak podpowiada im kultura, jak zapisane to jest w jej wzorach, często najbardziej ot¬ warcie wyrażonych w opowieściach mitycznych. Zjawisko to nazwał mitopraktyką. W terminach teoretycznych była to próba pogodzenia ahistorycznego w swej istocie �Recenzje i noty recenzyjne 313 strukturalizmu z oczywistością występowania zmian w procesie historycznym. Jak się okazało, doprowadziło to Sahlinsa do stworzenia antropologicznie sformułowa¬ nych tez na temat niezwykle żywotnej dziś teorii praktyki, kojarzonej głównie z na¬ zwiskami Pierre'a Bourdieu i Anthony'ego Giddensa. Ludzie kierują się wskazaniami zawartymi w owych szeroko rozumianych mitach, lecz interpretacja tych ostatnich zależy od interesów poszczególnych grup i osób, a poza tym owe schematy mityczne muszą być na tyle elastyczne, by móc akomodować niezwykłe wydarzenia, takie jak na przykład przybycie statków Cooka. Tak też się stało na Hawajach i w wyniku tego wydarzenia, wystąpienia — jak powiada Sahlins — „strukturalnego splotu okolicz­ ności", nastąpiła lawina zmian w życiu Hawajczyków, która przekształciła cały ich sposób życia, relacje społeczne, wierzenia i powszednią praktykę. Podstawą tego niezwykle ciekawego wywodu było jednak założenie, że kapitan Cook został potraktowany przez tubylców jako wcielenie boga Lono. Sahlins szcze¬ gółowo dokumentował swe sądy, wskazując, jak przypadkowo obrany przez okręty brytyjskie kurs zbiegał się z trasą powrotu mitycznej postaci Lono, który udał się na morze i obiecał, iż powróci; jak uroczyście i wręcz bałwochwalczo witano Cooka w Zatoce Kaleakekua, z jaką nabożnością goszczono przybyszów, jak Cooka zabito i potraktowano jego zwłoki i wreszcie jak stał się boską legendą na Hawajach. Tym¬ czasem Obeyesekere rozważa szczegółowo kolejne stwierdzenia i podważa więk¬ szość z nich. Całość książki jest wzorcowym przykładem rzetelności warsztatu an¬ tropologicznego i historycznego. Uwzględnione są praktycznie wszystkie dostępne źródła dotyczące podróży mini-flotylli Cooka, dzienniki pokładowe oraz dzienniki osobiste uczestników wyprawy, w której byli też rysownicy i uczeni, mający doku¬ mentować odkrywany świat i opisywać napotykane ludy. Obeyesekere uwzględnia też mnóstwo podobnych materiałów pozostawionych przez następnych żeglarzy (np. Vancouver, Zimmermann), a potem misjonarzy i kupców. Jego uwadze nie uszedł chyba żaden strzęp informacji publikowanej bądź archiwalnej. Dane i teksty te są wprzęgnięte w narrację antropologiczną, która pokazuje, na czym polegały wzajem¬ ne relacje między Białymi Ludźmi a Tubylcami, przedstawicielami Zachodu a Inny¬ mi. Ten problem ma zaś ważkie implikacje filozoficzne i moralne. Tezę o rzekomym postrzeganiu i traktowaniu Jamesa Cooka jako żywego wciele¬ nia boga Lono, Obeyesekere uważa za absurd i dostarcza szeregu dowodów na to, że angielski kapitan przyjęty został wprawdzie jako wielki przywódca, lecz nie jako bóg. Świadczą o tym, odpowiednio zinterpretowane, te same wydarzenia, które opisywał Sahlins, a więc sposób powitania Cooka w świątyni Lono, odnoszenia się do niego przez tubylców, poćwiartowania jego zwłok i na odjezdnym zapytania skierowanego do oficerów, czy Cook przypłynie za rok. Obeyesekere szczegółowo i przekonują¬ co argumentuje, że interpretacje Sahlinsa oraz innych antropologów i historyków są wyrazem etnocentrycznego widzenia świata, w którym Białych spontanicznie trak¬ towano jako Nadludzi. Jest to sposób myślenia i eurocentryczny, i mito-logiczny, jak powiedziałby Claude Lévi-Strauss, sam w sobie. Gananath Obeyesekere, antropolog kulturowy pochodzenia srilankijskiego, pracujący na amerykańskim uniwersytecie, staje się poniekąd wyrazicielem opinii wszystkich ludów spoza kręgu cywilizacji Zachodu. �314 Recenzje i noty recenzyjne Idea, w myśl której mieszkańcy odkrywanych lądów traktują Europejczyków jak bogów, jest europejskim mitem. Wynika on z poczucia wyższości cywilizacyjnej, bę¬ dącej ważną cechą myślenia epoki oświecenia, której produktem i przedstawicielem był Cook. Niesienie maluczkim zdobyczy cywilizacji, jak na przykład kóz i owiec, było zresztą wpisane w odkrywczą misję wyprawy i na pokład zabrano kilka par różnych zwierząt hodowlanych, które darowano mieszkańcom Mórz Południowych i instruowano o tym, jak się z nimi obchodzić. Był to aspekt mitu odkrywcy-cywilizatora, model bohatera kulturowego wzorowany na Prospero. Cook ujawnił jednak również swą inną twarz, twarz odkrywcy-karciciela, podzielającego cechy Kurtza z powieści Jądro ciemności Josepha Conrada. Surowe karanie załogi, za najmniej¬ sze nawet przewinienia, ale przede wszystkim tubylców (np. biczowanie wielokrot¬ nie przekraczające normy wyznaczone przez admiralicję), było nagminną praktyką. Tymczasem gloryfikacja Cooka w Europie polegała między innymi na przedstawia¬ niu go jako łagodnego, paternalistycznego i humanistycznego Prospero. Zjawisko to śledzi Obeyesekere w ówczesnym i późniejszym piśmiennictwie na temat jego osoby i wyprawy, w przedstawieniach teatralnych, żurnalistyce i malarstwie. Podobny me¬ chanizm adoracji doprowadził również do tego, że Cook stał się bohaterem narodo¬ wym Nowej Zelandii, akceptowanym jako taki zarówno przez ludność napływową, jak i maoryską. Na gloryfikacji idealizacja Cooka się jednak nie kończy. Obeyesekere pokazuje, jakie były mechanizmy i w jakich okolicznościach doszło do wykreowania Cooka na bóstwo, do apoteozy tej postaci. Sęk w tym, że nie uczynili tego wcale Hawajczycy, ale Europejczycy, którzy tym pierwszym ten zabieg przypisali. Ubóstwienie odkryw¬ cy bądź konkwistadora było trwałym elementem mitologii europejskiej, czego spek¬ takularnym przykładem jest Cortez, jakoby potraktowany przez Azteków jako wcie¬ lenie boga Quetzalcoatl. Tzvetan Todorov, w swej książce Podbój Ameryki. Problem Innego (1996), powiela zresztą ten mit. Jest on cząstką szerszego wyobrażenia ludzi Zachodu na temat ludów pozaeuropejskich jako myślących irracjonalnie i pasyw¬ nych w obliczu losu. Obeyesekere uważa ten pogląd za całkowicie mylny i wydarze¬ nia na Hawajach z końca XVIII wieku interpretuje w terminach „racjonalności prag¬ matycznej", jak j ą sam nazywa. Przeciwstawia się ona całkowicie idei pre-logiki, zainicjowanej przez Luciena Levy-Bruhla (Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, 1992), kontynuowanej de facto przez Levi-Straussa (szczególnie: Myśl nieoswojona, 1969), a znajdowanej też w koncepcji Wielkiej Fosy Ernesta Gellnera. Owa racjonalność pragmatyczna pozwala na to, by historię Cooka umieścić w szerszym kontekście kulturowym. To pragmatyka i dynamika sytuacji, interpre¬ towanej i modulowanej wyobrażeniami ówczesnych mieszkańców Hawajów, decy¬ dowała o ich postępowaniu. Niespodziewanych przybyszy usiłowano wykorzystać natychmiast w lokalnych rozgrywkach politycznych, w redefinicji relacji społecz¬ nych i światopoglądu, w szczególności systemu tabu. Detaliczna analiza ujawnia, jaki sens miały rytuały, zachowania i, w większości wypadków domyślne, wypowie¬ dzi Hawajczyków. Domyślne, albowiem wydaje się, że najprawdopodobniej kroni¬ karze brytyjscy wkładali w usta tubylców słowa, których jedynie się domyślali, a to z tego względu, że ich znajomość języka była znikoma i pośrednia (przez dialekty �Recenzje i noty recenzyjne 315 tongijskie). W końcu na Hawajach wylądowali po raz pierwszy. Obeyesekere zresztą z dużą wprawą wychwytuje niekonsekwencje w relacjach samych uczestników wy­ prawy, pokazując, jak ich wizja wydarzeń zmieniała się wraz z upływem lat, a więc i wraz ze stabilizowaniem się mitu Cooka jako rzekomego boga Lono dla Hawajczyków. Przeto staje się jasne, że było to raczej skażone europejskim wyobrażeniem świata, przesyconym owymi mitami wyższości i apoteozą kapitana, słyszenie tego, co chciało się usłyszeć. Dotyczy to także interpretacji poczynań wodzów, kapłanów, zwykłych ludzi, kobiet i mężczyzn, zarówno w sytuacjach obrzędowych, jak i w ży¬ ciu codziennym. Obeyesekere dekonstruuje te interpretacje, obnaża ich „stronni­ czość". Pisanie historii okazuje się tworzeniem mitu, który wpisuje się w strukturę mitologiczną społeczeństw Zachodu. Tylko prawem europocentrycznego kaduka ów mit zostaje nobilitowany do rangi historii. Nie ma w tym zjawisku pewnie nic dziw¬ nego, a może nie byłoby też nic zdrożnego, gdyby tej presji mitu nie ulegali także badacze, których myślenie mieni się być krytycznym. Odnosi się to szczególnie do antropologów roszczących sobie prawo do statusu „tricksterów" (mediatorów) międzykulturowych, w tym zwłaszcza do Marshalla Sahlinsa. Apoteoza kapitana Cooka to książka niesamowita, wciągająca lektura, która jed¬ nocześnie poucza czytelnika, na czym polega rzetelny warsztat badawczy i sztuka myślenia krytycznego. Porusza ważkie etycznie i światopoglądowo sprawy relacji Zachodu do ludów pozaeuropejskich, kolonizatorów do kolonizowanych, równo¬ ważności sposobów myślenia, nie tracąc waloru analitycznego, w którym historycz¬ ny i etnograficzny detal są ze sobą integralnie splecione w fascynującej, odważnej teoretycznie i błyskotliwej narracji. Wpisuje się w trwającą dziesięciolecia dyskusję na temat racjonalności myślenia i mito-historyczności, która jest częściowo dostępna w języku polskim (patrz wspomniane w recenzji pozycje). Wykracza jednak poza utarte schematy konceptualizowania problemu i tchnie świeżością. Owa synteza śmiałości i rzetelności jest wielką zaletą książki, z której adepci nauki wyniosą nie¬ ocenioną lekcję na temat tego, na czym polega praca uczonego i pisanie wartościo¬ wych poznawczo książek. Być może dzięki tej lekturze wyrwą się oni z zaklętego kręgu praktykowania „nauki" jako „sztuki kontemplowania tematu", pozbawionej solidnych podstaw budowanych w trakcie wnikliwych studiów materiałowych i em¬ pirycznych. Dla osób uprawiających antropologię kulturową, etnologię, historię, filo­ zofię i inne kierunki humanistyczne oraz zainteresowanych społeczeństwami, kulturą i dziejami Polinezji, to lektura wręcz podstawowa i zarazem atrakcyjna. Książka jest jednocześnie wprowadzeniem do zaniedbanej w polskim krwiobiegu intelektualnym problematyki kolonializmu, dekolonizacji i postkolonializmu, również w jego aspek¬ cie mentalnym, czyli w odniesieniu do „kolonizacji umysłu". Stanowi swoiste odcza¬ rowanie świata Europejczyków tkwiących w przekonaniu o obiektywizmie ich pisa¬ nych relacji naocznych świadków oraz wizji świata. Czytelnikom w Polsce otwiera oczy na sprawy wykraczające poza lokalne opłotki i jakże „wałkowaną w kółko" Europę, choć ukaże zarazem, jak głębokie są implikacje ekspansji owej Europy, która zaczęła procesy globalizacyjne dawno temu. Przybliża wreszcie postać Gananatha Obeyesekerego, wybitnego antropologa, którego znajomość okazuje się na tyle słaba w polskim środowisku etnologicznym, że jeden z prominentnych jego przedstawi- �316 Recenzje i noty recenzyjne cieli, omawiając jakiś czas temu w czołowym polskim tygodniku książkę Tony'ego Horwitza Błękitne przestrzenie. Wyprawa śladami kapitana Cooka, nazwał go, zupeł¬ nie nietrafnie, „hinduskim literaturoznawcą". Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Lévi-Strauss C. 1969 Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lévy-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przeł. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe. Obeyesekere G. Medusas Hair, Chicago: Chicago University Press. 1981 1990 The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and An­ thropology, Chicago: Chicago University Press. Sahlins M . 1981 Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His­ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. 2006 Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu [1985] Jagiellońskiego. 2007 Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. [1995] Todorov T. 1996 Podbój Ameryki. Problem Innego, przeł. J. Wojcieszak, Warszawa: Aletheia. Marshall S a h l i n s , Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 338, il., ISBN: 978-83-233-2296-2. Książkę Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład należy czytać, rozumieć, przetrawić i przyswoić w szerszym kontekście niż ona sama. Marshall Sahlins, jeden z wybitniejszych antropologów naszych czasów, przez lata zasłużony profesor w jednym z najpotężniejszych na świecie departamentów antropologii na Uniwersytecie Chicagowskim, był do niedawna znany polskiemu czytelnikowi jedy¬ nie z fragmentu swej wcześniejszej książki Stone Age Economics i artykułu, obydwu opublikowanych w pierwszym tomie wyboru tekstów pod red. Mariana Kempnego i Ewy Nowickiej Badanie kultury (2003). W 2006 roku, nakładem Wydawnictwa �Recenzje i noty recenzyjne 317 Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukazała się szczęśliwie praca Wyspy historii (2006), dotycząca właściwie antropologicznego czytania procesów historycznych, dla któ¬ rych egzemplifikacją są wydarzenia, jakie rozegrały się na przełomie XVIII i XIX wieku na Hawajach. W istocie rzeczy Wyspy... są drugą, po Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early History of the Sandwich Islands King¬ dom (1981), z serii książek prezentujących Sahlinsowską koncepcję „mitopraktyki", która na gruncie antropologii była prekursorska w stosunku do koncepcji praktyki Pierre'a Bourdieu. Jak się okazało, był to pomysł wpływowy oraz szeroko dyskuto­ wany w antropologii i dyscyplinach pokrewnych. Jak myślą „tubylcy" jest trzecią i ostatnią z tej mini-serii, ciekawą tym bardziej, że jej wątek tkany jest na osnowie fascynującej polemiki z krytyczną wobec tez Sahlinsa książką Gananatha Obeyesekerego Apoteoza kapitana Cooka (2007). Dobrze się stało, że skoro powiedziano „a", to powiedziano też „b", czyli przetłumaczono książkę Obeyesekerego, w której w wydaniu drugim znalazło się również „Posłowie", będące odpowiedzią na krytykę Sahlinsa zawartą w Jak myślą „tubylcy". Publikacja tej ostatniej pozycji, otwartej polemiki z tezami zawartymi w Apoteozie kapitana Cooka, zamykająca tę wymia¬ nę argumentów, stała się więc niejako powiedzeniem „c". Wydanie książki Sahlinsa oszczędziło czytelnikom poczucia niedosytu, przerwania przygody intelektualnej, zaś dla wielu adeptów, przede wszystkim studiów etnologicznych i historycznych, stało się szkołą myślenia, lekcją rzeczowego uprawiania nauki budującej swe argu¬ menty na materiałach empirycznych, prototypem umiejętnego prowadzenia polemi¬ ki, kanonem praktyki naukowej zbudowanym na tym swoistym studium przypadku. By pozostać w ramach „alfabetycznej" metafory, jest „abecadłem" działalności ba¬ dawczej, która, poza walorami informacyjnymi i poznawczymi, bez wątpienia stanie się przedmiotem studiów i dyskusji w ramach ćwiczeń, seminariów i warsztatów naukowych. Jednak podtrzymanie ciągłości edytorskiej i argument wyrabiania w czytelnikach krytycznych nawyków myślowych to nie jedyne powody, dla których Jak myślą „tu¬ bylcy" warto było przełożyć i wydać w języku polskim. Tak zwana etnografia po¬ wszechna należy do zaniedbanych obszarów w naszym piśmiennictwie naukowym. Publikacja powiązanego kompleksu trzech książek stała się przemyślanym i wyjąt¬ kowo zwartym krokiem w kierunku wypełnienia tej luki. Odnosi się to szczególnie do etnologii Polinezji, ale nie tylko. Te trzy pozycje tworzą całostkę będącą wzorem dla uprawiania antropologii historycznej, unikatowego połączenia materiałów etno¬ graficznych, opisów kronikarzy podróży, dzienników okrętowych, relacji misjonarzy i pierwszych przedstawicieli lokalnych, wykształconych elit oraz innych źródeł pi¬ sanych (archiwaliów, a ponadto artykułów prasowych, literatury, ikonografii z danej epoki), które interpretuje się, poniekąd „układa się", zgodnie z podzielanymi, expli¬ cite lub implicite, założeniami teoretycznymi. Ten ostatni wątek prowadzi wprost do kwestii zawartości książki Sahlinsa, która sama w sobie jest nietuzinkowym wyzwa¬ niem intelektualnym. Przedmiotów sporu jest kilka i wszystkie one mają naprawdę długą i skompliko¬ waną historię w myśli naukowej. Pierwszy z nich można ująć, choć nie do końca, w ramy debaty między racjonalizmem a relatywizmem lub obiektywizmem a par- �318 Recenzje i noty recenzyjne tykularyzmem. Znaczną część dyskusji można bowiem sprowadzić do zagadnienia sposobu myślenia ludzi, w szczególności ludów pozaeuropejskich. Sahlins, zdaniem Obeyesekerego, idzie w ślady imperialnej myśli europejskiej, która przypisywała mieszkańcom innych lądów pre-logikę. Wyrazem tego poglądu jest właśnie przeko¬ nanie, że na przykład Hawajczycy uznali Cooka za żywe wcielenie ich boga Lono. To ubrana w naukowe piórka teza przedstawiająca ich jako na poły racjonalne istoty, których świat realny ma być przepojony mistycznymi wyobrażeniami, co sprawia, że tubylczy światopogląd przyjmuje kształt sławetnego „steku bzdur" sir Jamesa Frazera. Obeyesekere, również na podstawie swego południowoazjatyckiego doświad¬ czenia kulturowego, obstaje tymczasem, iż myśleniem i działaniem wszystkich lu¬ dzi rządzi „pragmatyka racjonalna", która jest zresztą uniwersalnym przyczółkiem porozumienia międzykulturowego. W istocie to właśnie te stwierdzenia są punktem wyjścia do ataku Sahlinsa. Ripostę ująć można w kilka powiązanych ze sobą punktów. Po pierwsze, Sahlins stwierdza, że nie widzi powodu, by doświadczenie srilankijskie miało być uprzy¬ wilejowane w stosunku do jakiegokolwiek innego, dając Obeyesekeremu prawo do myślenia, że jego wgląd w sprawy hawajskie jest bardziej adekwatny niż ten, który korzeniami tkwi w oświeceniowej logice europejskiej. Po drugie — fakt, że Obeyesekere pochodzi z postkolonialnego kraju nie daje mu prawa do stania się rzecznikiem interesów i poglądów wszystkich ludów Trzeciego Świata, a na takiego się on właśnie kreuje. Po trzecie, racjonalna pragmatyka, wręcz biologicznie wa¬ runkowany utylitaryzm, który Obeyesekere ogłasza oficjalną praktyką wszystkich ludów tubylczych, jest przecież niczym innym, jak europejską kreacją. Podważa to roszczenia dotyczące bliskości jego doświadczenia z doświadczeniami innych ludów pozaeuropejskich, albowiem on sam jawi się jako podmiot logiki wykreowanej przez ideologię burżuazyjną, będącą nieodłączną składową zwalczanej przezeń machiny imperialno-kolonialnej. Ponadto, przypisując tubylcom europejski utylitaryzm, sam sobie zaprzecza, albowiem czyni ludy pozaeuropejskie reprezentantami europejskie¬ go sposobu myślenia. Niedźwiedzia to przysługa, bo w ten paradoksalny sposób do¬ konuje kolonizacji ich umysłów, przed którą rzekomo ich broni. Po czwarte, zakła¬ dana uniwersalna pragmatyka racjonalna niweluje różnice między poszczególnymi ludami i ich kulturami, czyniąc je wszystkie poddanymi tej samej logice myślenia. Gdyby tak rzeczywiście było, to nie mielibyśmy, może poza pewnymi wywołanymi różnicami środowiskowymi, odmienności kultur i światopoglądów, a antropolodzy, w tym także Obeyesekere, musieliby zająć się czymś zupełnie innym. Tak jednak, jak pokazuje doświadczenie historyczne i współczesne, nie jest. Powiedziałbym, że przekonuje nas o owej oczywistości różnic w konceptualizowaniu „tego samego" także polemika Obeyesekerego z Sahlinsem. Po piąte, i przy okazji pogłębiając „po¬ mieszanie z poplątaniem", w gruncie rzeczy Obeyesekere obstaje, że Hawajczycy są utylitarni, a Europejczycy mito-logiczni, ponieważ to ci ostatni przecież, szczegól¬ nie mieszkańcy Londynu, mieli kreować mit hawajskiego potraktowania Cooka jako boga Lono. Inwersja wszelkich porządków została więc dopełniona. Rozdział czwarty, zatytułowany „Racjonalności: jak myślą «tubylcy»", to za¬ równo mistrzowski popis kompetencji Sahlinsa w kwestiach antropologicznych, jak �Recenzje i noty recenzyjne 319 i świadectwo jego erudycji filozoficznej. Myśli św. Augustyna, poglądy Hume'a, Locke'a i Kartezjusza, tezy Monteskiusza, Rousseau i Vico, a także najnowsze usta¬ lenia kognitywistów, tworzą syntagmatyczny ciąg przekonujących argumentów na rzecz stanowiska Sahlinsa. Znajdujemy w nim błyskotliwą wykładnię poglądu, że realność i obiektywność świata zewnętrznego oraz jedność wyposażenia psychobiologicznego człowieka nie pociągają za sobą wcale tożsamych przedstawień tego świata. Doznania zmysłowe warunkowane są bowiem przez porządek kulturowy, powiązany zresztą z relacjami społecznymi. Strumień doświadczeń podlega selekcji i klasyfikacji porządkowanej przez kulturę. Ta właściwość poznania ludzkiego, uni­ wersalnego fizjologicznie i materialnie, lecz zróżnicowanego kulturowo, sprawia, że mamy do czynienia z odmiennymi interpretacjami tych samych „faktów" i „wyda¬ rzeń". Z tego właśnie względu przybycie kapitana Cooka na Hawaje mogło mieć dla tubylców inne znaczenie niż to powodowane logiką utylitaryzmu. W tym momencie otwiera się pole dla antropologii, która bada odmienności owych percepcji. Jeśli zaś rzetelnie przeanalizować dostępne źródła, z ostrożnością dobierane materiały po¬ równawcze i mające dozę prawdopodobieństwa hipotezy, to dla Hawajczyków Cook od momentu przybycia nie był zwykłym śmiertelnikiem, nawet nie był też „tylko" nadzwyczajnym wodzem, co ewentualnie dopuszcza Obeyesekere, lecz wcieleniem boga Lono. Takie jego postrzeganie wpisywało się bowiem w ówczesny hawajski sposób widzenia świata, w ich struktury mityczne. Przekonać ma nas o tym ponad dwieście stron wnikliwych dociekań wspartych prawie dziewięćdziesięcioma strona¬ mi dodatków rozpatrujących szczególnie istotne momenty kontrowersji. Realizacja projektu naukowego w najlepszym tego słowa znaczeniu. Krytyka pod adresem Obeyesekerego bywa momentami bezlitosna. Sahlins za¬ rzuca mu błędy w procedurach wnioskowania. Oto przykład tylko jednego z nich: „brak świadectwa staje się świadectwem braku". Amerykański antropolog srilankijskiego pochodzenia ma mieć „oryginalny wkład do znanej fauny historiograficznych błędów", stosując procedurę „podwójnego powiązania w stawianiu pytań". I tak, z jednej strony, „brak europejskich wzmianek, w myśl których Cook = Lono znaczy, że dla Hawajczyków Cook nie był bogiem Lono". Z drugiej strony, „istnienie ha¬ wajskiej wzmianki, że Cook = Lono wskazuje na istnienie mitu europejskiego tego rodzaju". „Innymi słowy, europejski brak stwierdzenia [o istnieniu tego równania — M.B.] jest świadectwem w kwestii rzeczywistości hawajskiej, podczas gdy twier¬ dzenia hawajskie są ewidencją w kwestii wierzeń europejskich". Argumenty Obeyesekerego bywają kryptologiczne i nie są wsparte etnografią. Jego ataki prowadzą do „absurdalnie logicznej konkluzji", w myśl której wszystkie ludy reagują podobnie na przybywających po raz pierwszy Europejczyków. W końcu, i to chyba najcięższy za­ rzut, ostateczną ofiarą poczynań Obeyesekerego są mieszkańcy Hawajów. Zachodni, empiryczny zdrowy rozsądek zastępuje ich własny sposób widzenia spraw, pozosta¬ wiając im fikcyjną historię ipidgin ethnography. Jeśli tylko ktoś myśli o praktyce naukowej w sposób poważny i o tym, by rzetelne wzorce uprawiania nauki przekazywać i wpajać kształconym pokoleniom studentów i studentek, to książka Marshalla Sahlinsa jest wzorcem, na którym tego właśnie mogą się oni uczyć. W powiązaniu z innymi dziełami z tego zestawu na długo wpisze �320 Recenzje i noty recenzyjne się w curricula i sylabusy licznych kierunków studiów, w szczególności historycz­ nych, etnologicznych i antropologicznych, filozoficznych oraz innych nauk społecz­ nych i humanistycznych. Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Obeyesekere G. 2007 Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo [1992] przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego. w rejonie Pacyfiku, Sahlins M. 1981 2003 [1972] 2006 [1985] Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His¬ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. Pierwotne społeczeństwo dobrobytu, przeł. P. Niesiołowski, w: M. Kempy, E. Nowicka (red.), Badanie kultury, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 275-306. Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. H.C. U p r e t i , Indian Tribes Then and Now, Jaipur: Pointer Publishers 2007, ss. 306, ISBN: 81-7132-482-7. K.S. S i n g h , The Scheduled Tribes, Anthropological Survey of India, New Delhi: Oxford University Press, 2001, ss. 1266, ISBN: 019564253-8; Poprzez recenzję dwóch publikacji chciałbym, w bardzo ograniczonym zakre¬ sie, pokazać sposoby podejścia do problematyki tubylczej w Indiach. Są to prace z naszego punktu widzenia specyficzne, a zarazem charakterystyczne dla tamtejszej antropologii. Recenzje indyjskich książek naukowych z tej dziedziny bardzo rzadko pojawiają się w europejskich wydawnictwach nieanglojęzycznych. Znani antropolodzy pocho¬ dzenia indyjskiego (np. A. Appadurai) realizują swoje badania na obczyźnie, zwy¬ kle w placówkach akademickich Stanów Zjednoczonych lub Wielkiej Brytanii. Nie brakuje w ich pracach odniesień do specyfiki kulturowej kraju pochodzenia, lecz z reguły ograniczane są one do kwestii ogólnospołecznych i aktualnych problemów kulturowych o charakterze reprezentatywnym dla ogólnie pojmowanego kontekstu narodowego. Poza Azją Południową, zakres badań podejmowanych przez indyjskich etnologów, antropologów kulturowych czy socjologów znany jest głównie badaczom realizującym swoje projekty w danym regionie. A nie ma wątpliwości, iż jest co �Recenzje i noty recenzyjne 321 badać. Różnorodność kulturowa samej Republiki Indii wydaje się niewyczerpalnym obszarem naukowych dociekań dla powyższych dyscyplin. Kształtowanie się klas społecznych, dynamicznie zmieniające się relacje kastowe (nadal obecne w mental­ ności społecznej), różnice regionalne oparte o kryteria etnojęzykowe, opozycja aglo¬ meracji miejskich do obszarów niezurbanizowanych, to tylko przykład problemów pojawiających się na horyzoncie życia społecznego Indii. Już sam fakt, że Indie są niezwykłym i ogromnym projektem społecznym, na niespotykaną nigdzie indziej skalę, skłania do stawiania wielu pytań z rozmaitych obszarów kultury. Nie na miejscu byłoby porównywanie obu omawianych niżej publikacji. W od¬ mienny sposób prezentują one bowiem dorobek każdego z autorów jako rezultat wieloletnich badań nad problematyką społeczności indyjskich, określanych jako scheduled tribes (plemiona rejestrowane). Obaj od lat 70. XX wieku przyczynia­ li się do wzbogacania i rozwijania studiów antropologicznych w Indiach. Profe­ sor H.C. Upreti przełożył na język hindi prace wielu „zachodnich" badaczy (m.in. E. Durkheima). Przez wiele lat był profesorem na Wydziale Socjologii uniwersyte¬ tu dżajpurskiego w Radżasthanie. W swoich badaniach opisywał kwestie z zakresu organizacji społecznej, antropologii miasta, relacji płeć — kultura, czy też zmian w życiu tubylczych społeczności lokalnych. Obecnie jest afiliowany przy Indian Council of Social Science Research, gdzie pracuje w komisji przyznającej uniwersy­ teckie wnioski grantowe oraz bierze udział w World Food Programme. Autor drugiej publikacji, profesor K.S. Singh, rozpoczynał swoją działalność jako pracownik Indyjskiej Służby Administracyjnej. Prowadził badania nad protestami społeczności plemiennych wobec polityki rządowej, udziałem i rolą kobiet w ży¬ ciu małych grup lokalnych oraz implementacją projektów rozwojowych na terenach wiejskich. Swoje spostrzeżenia spisał w kilku książkach, które stanowią podstawowe źródła do nauczania antropologii na uniwersytetach indyjskich. Od roku 1984 do 1993 K.S. Singh był dyrektorem Anthropological Survey of India, ogólnokrajowej i najważniejszej jednostki badawczej w Indiach. Według jego projektu przeprowa¬ dzono, zakrojone na szeroką skalę, badania i spis ludności należącej do kategorii kast i plemion rejestrowanych (Scheduled Casts and Tribes). Wyniki tych badań zostały opublikowane pod redakcją K.S. Singha, w obszernych tomach serii „Peoples of In­ dia". Były to jedyne dotychczas badania etnologiczne, które obejmowały cały kraj. W tym imponującym przedsięwzięciu (od 1985 do 1992 roku) brało udział około 600 badaczy, którzy zgromadzili materiały od 24,5 tysiąca informatorów (sic!). Recenzowane prace opisują kwestie z zakresu problematyki tubylczej. Ostatnie dekady XX wieku były okresem, kiedy granica między obszarami miejskimi i niezurbanizowanymi bardzo wyraźnie zarysowała się, a nawet mocno wypiętrzyła; granica, którą coraz częściej przekraczają przedstawiciele administracji państwowej. Nie ule¬ ga wątpliwości, że jest to jeden z ważnych czynników zmian w życiu społeczności lokalnych. Ich konsekwencje stały się inspiracją dla autora pierwszej z omawianych prac. Upreti przygląda się strukturze społecznej ludów plemiennych Indii, odwo¬ łując się do własnego doświadczenia badawczego (około 40 lat badań) oraz relacji innych indyjskich badaczy, wskazuje na dynamikę i skutki stale trwającego proce- �322 Recenzje i noty recenzyjne su przemian. Treść podzielona została na 21 rozdziałów, w których analizowane są wybrane zagadnienia, takie jak: zmiany w sferze rodziny i instytucji małżeństwa, relacje w systemach pokrewieństwa, gospodarka, wierzenia, sytuacja kobiet, wpływ projektów rozwojowych, czy też reakcje społeczności plemiennych na działania władz. Cenne są również dwa aneksy, zawierające opis przedmiotu badań antropologicz­ nych i natury samej dyscypliny oraz pojęcia i terminy etnologiczne podane w skróto­ wym, encyklopedycznym układzie. Warto zatem rozpocząć lekturę od tych dodatków, które określają charakter antropologicznego podejścia w Indiach, jakże podobnego do szkoły brytyjskiej do połowy XX wieku. Można do nich dołączyć także pierwszy rozdział, wprowadzający w problematykę plemienną historycznie i terminologicznie. Szkoda, że cytując definicje i kryteria klasyfikacji ludów tubylczych tworzone przez innych badaczy indyjskich, sam autor nie wskazuje na te, do których się przychyla w swoich badaniach. Trzy powyższe części będą dobrym wprowadzeniem, określa¬ jącym indyjski punkt widzenia społeczności „plemiennych". Celowo ujmuję plemię w cudzysłów, ponieważ jest to inne pojmowanie tego rodzaju organizacji społecznej niż w kontekście zachodnim. Rozczarowuje drugi rozdział, traktujący o grupach znikających z mozaiki etnicz­ nej Indii. Pomimo interesujących i unikatowych informacji o małych społecznoś­ ciach wchłanianych przez główny nurt społeczeństwa, Upreti odwołuje się do źró¬ deł sprzed półwiecza. W kontekście tematu rozdziału nie jest to zabieg szczęśliwy, gdyż nie wiadomo, czy współcześnie owe społeczności nadal funkcjonują na swych terenach jako odrębne grupy, czy też zostały wchłonięte przez falę nowych osad¬ ników. Autor zastosował w książce klasyczny podział struktury tekstu, powszechny w indyjskich monografiach etnologicznych. Przeczytać można kolejno o strukturze społecznej, rodzinie, formach małżeństwa, regułach pokrewieństwa, dziedziczeniu, sztuce ludowej, gospodarce i wierzeniach. Przy ogromnym materiale przykładowym, jakim dysponuje Upreti, opisy nabierają ogólnikowego charakteru. Nie znaczy to, że nie można znaleźć informacji interesujących i ciekawych. Poza „szablonowymi" roz¬ działami wyodrębnione są części wyjątkowe. Należą do nich teksty o ruchach społeczno-wyznaniowych, roli kobiet w społeczeństwach plemiennych, rozwiązaniach rozwojowych i problemach grup tubylczych. Ruchy społeczne zostały omówione w perspektywie historycznej i jest to dobre kompendium, w którym prześledzono podstawy każdego z ważniejszych protestów tubylczych. Niestety, brakuje danych opisujących sytuację współczesną, będącą konsekwencją zajść historycznych. Upreti nie wspomina o walkach w Bodolandzie (Assam), falowo przybierających na sile i sprawiających, że region nie jest stabilny społecznie. Podobna sytuacja ma miejsce w stanie Ćhattisgarh, powołanym w wyniku ruchów tubylczych w 2001 roku. Obec¬ nie zawiązuje się ruch górali Uttaranćalu walczących o prawa do własnej ziemi me¬ todami wypracowanymi w latach 80. XX wieku, podczas protestów Ćipko (w tłum. „obejmowanie", „otulanie" — w kontekście ochrony drzew), zakończonych uchwałą praw chroniących przed wycinką lasy Garhwalu i Kumaonu. To tylko trzy z proble­ mów obecnie nurtujących opinię społeczną w Indiach. Jako ciekawostkę można po- �Recenzje i noty recenzyjne 323 traktować rozdział o podobieństwach kulturowych ludów Indii oraz Indian Ameryki Północnej. Nie wnosi on wiele do całości publikacji i co najwyżej mógłby stanowić kolejny aneks. Bibliografia została podzielona i zamieszczona po każdym rozdziale. Taki sposób podziału porządkuje i ułatwia poszukiwanie dalszych źródeł w określonym zakresie tematycznym. Niestety zdarza się, iż autorzy, na których powołuje się Upreti, zostali pominięci. Podsumowując, przyznać trzeba, iż po przeczytaniu publikacji czytelnik otrzy¬ muje wystarczającą ilość informacji, aby przekonać się o rozmiarze pola badawcze¬ go, jakie zgłębiają antropolodzy indyjscy. Nie jest to studium zadowalające innych badaczy problematyki tubylczej w Indiach, lecz wystarczające dla antropologów po¬ szukujących rzetelnych informacji wstępnych i ogólnych. Odwołując się do drugiej części tytułu pracy Upretiego, można powiedzieć, iż zróżnicowanie kulturowe grup plemiennych jest równie duże obecnie, jak w przeszłości. W publikacji K.S. Singha mamy do czynienia z odmienną formą prezentacji da¬ nych. Wynika to z założonego, encyklopedycznego układu treści. Jest to obszerny, alfabetyczny spis wszystkich grup plemiennych, zarejestrowanych w Indiach jako scheduled tribes. Każda społeczność została krótko opisana. Obszerność informacji jest jednak nieproporcjonalna dla poszczególnych grup. Stąd też całość sprawia wra¬ żenie opracowania nierównego i opierającego się raczej na dorobku literackim o da¬ nej społeczności, niż na materiałach zgromadzonych podczas, opisanych na wstępie, rozległych badań terenowych. Lecz skoro autor przywiązuje tak baczną uwagę do źródeł, to można mieć zastrzeżenia do ich doboru. Jedne społeczności opisywane są w oparciu o źródła stosunkowo współczesne (dla publikacji z 1994, wznowionej i uzupełnionej w 2001 roku), inne zaś na podstawie relacji z lat 50. i 60. XX wieku. Autor, który ma doświadczenie w pracy nad rozwojem i zmianą kulturową, powi¬ nien podchodzić do starszych źródeł z większą rezerwą i dobitniej akcentować, jakie dane pochodzą z relacji historycznych. Tymczasem zrównuje on czasowo wszystkie opisy kolejnych grup plemiennych. Jest to o tyle poważny błąd, iż niektóre z ludów zmieniły w ciągu ostatnich 50 lat swoją strukturę społeczną, zwyczaje lub prakty¬ ki gospodarcze, inne zaś mogły zniknąć z krajobrazu kulturowego. Odwołując się do wiedzy zdobytej podczas ostatnich 10 lat w trakcie własnych badań terenowych wśród Kanaurów, mogę powiedzieć, iż proponowany przez Singha opis nawiązuje do rzeczywistości sprzed co najmniej 20 lat. Uporządkowanie poszczególnych opisów według podobnego klucza ułatwia jednak poruszanie się po ogromnym świecie tubylczym Indii. Bardzo pomocne jest przytaczanie różnych wariantów nazwy grupy plemiennej, używanych w publika¬ cjach, przez grupy sąsiednie oraz endoetnonimu. Autor starał się stworzyć opisy umożliwiające porównawcze analizowanie różnych aspektów kultury wybranych grup (acz przypomnę, iż nie jest to czynione z konsekwencją w całym tekście). Znaj¬ dujemy więc dane demograficzne tam, gdzie to możliwe, zestawiające liczby ze spisów ludności z różnych lat. Singh często odwołuje się także do badań antropologów fizycz­ nych, podając skrócony profil antropometryczny oraz statystyczne dane procentowe �324 Recenzje i noty recenzyjne dotyczące grupy krwi. Element już od dawna nie występujący w etnologicznej litera¬ turze naszego kręgu kulturowego. Dalej następuje opis struktury społecznej, z waż¬ nymi kryteriami określającymi relacje między członkami rodzin, oraz hierarchii wewnątrzgrupowej. Kolejnym aspektem jest określenie ram ekonomicznych, w jakich funkcjonuje grupa i opis ważniejszych praktyk gospodarczych. Skrótowo omówio¬ ne są też praktyki religijne i podstawy zmian we współczesnej strukturze wyzna¬ niowej. Publikacja K.S. Singha zawiera również obszerną, 35-stronicową bibliografię opra¬ cowań o indyjskich społecznościach tubylczych. Może się ona okazać szczególnie przydatna podczas poszukiwań literatury autorstwa indyjskich badaczy. Teksty pióra antropologów zachodnich, zamieszczone w bibliografii, niestety nie obejmują nawet wydawnictw z lat 90. XX wieku. Na zakończenie jeszcze jedna, ważna dla odbiorcy europejskiego, uwaga. Do¬ tyczy stylu, w jakim pisane są prace. Lektura omówionych książek, podobnie jak szeregu innych publikacji antropologicznych współcześnie wydawanych w Indiach, pozostawia dziwne i mieszane odczucia. Może się wydawać, iż informacje, jakie w nich znajdujemy, są zbiorem odpowiednio uporządkowanych danych, sporządzo¬ nych w stylu brytyjsko-kolonialnego raportu. Łatwo zauważyć metodę konstruowa¬ nia treści oraz swoistą manierę sztywnego trzymania się ustalonej struktury tekstu. Zazwyczaj zawiera ona listę takich zagadnień, jak małżeństwo, pokrewieństwo, sztu¬ ka, gospodarka, wierzenia, system władzy. Ma zatem charakter problemowo rozpro¬ szony. Przywodzi to na myśl wypowiedź Salmana Rushdiego, który zauważa, iż we współ¬ cześnie powstających tekstach literackich pióra autorów indyjskich wyczuwalna jest stylistyka Forstera. A rzecz przecież w tym, by oddać ducha własnej kultury poprzez własne kategorie odczuć, co też uczynił Rushdi. W opracowaniach antropologów in¬ dyjskich można dostrzec sposób pisania badaczy brytyjskich z początku XX wieku. Co więcej, wydany w 1915 roku tom The People of India (zbieżność nazwy projektu K.S. Singha), autorstwa Herberta Risleya , do dzisiaj wydaje się wzorcem, do którego nawiązują najnowsze prace (obaj autorzy przywołują postać Risleya w swoich pracach). Nie chciałbym przez to powiedzieć, że są to publikacje skostniałe i nic nie wnoszące; często są wręcz odkrywcze. Jednakże taki styl relacji antropologicznych jest trudny w odbiorze i nie zachęca czytelnika do zapoznania się z wynikami badań, lecz do niego raczej zmusza. Wielokrotnie zastanawiałem się, gdzie może tkwić przekonanie o po¬ prawności takiego ujmowania kontekstu badań (bo i one planowane są w taki sposób, by potem wypełnić konieczne w opisie obszary). Jednym z powodów może być ciągły brak poczucia, iż świat kultur znajdujących się w granicach państwa został poznany, choćby katalogowo. Trudności ze sklasyfikowaniem niektórych ludów i nadaniem im odpowiedniego statusu wobec prawa stanowią bardzo istotny problem, często wywo¬ łujący nieporozumienia między tubylcami a administracją. System administracyjny po 1 1 Druga edycja tego opracowania ukazała się w roku 1960, z uzupełnieniami Williama Crooke'a. �Recenzje i noty recenzyjne 325 prostu nie nadąża za dynamiką zmian społecznych. Przykładem mogą być protesty i zamieszki wywołane w ubiegłym roku przez Gudźarów w Radżasthanie, Harianie oraz w stanie Uttaranćal. Jednakże przy tak wielkim projekcie społecznym, jak utrzy¬ manie jedności państwowej Indii z pełnią akceptacji przeogromnej różnorodności kul¬ turowej, będą to sytuacje stale towarzyszące kolejnym rządom na szczeblu centralnym oraz lokalnym. Przemysław Hinca Borys M a l k i n, Odchodzący świat. Tropem kultur indiańskich i świata przyrody Ameryki Południowej, wybór i opracowanie Iwona Stoińska-Kairska, Mariusz Kairski, Warszawa: Akot 2007, ss. 398, il., ISBN: 978-83-921211-5-2. Na okładce twarz Indianina niknąca w mroku. Czerwone bransolety na rękach, tatuaż na twarzy. Patrzy spokojnie, z pewną zadumą, może smutkiem? Czy jego świat przeminął? Ta fotografia to cała książka. Opowieść z pierwszej ręki o ludziach i miej¬ scach, do których większość z nas nigdy nie dotrze i nigdy o nich nie usłyszy. Nie tylko dlatego, że nie dojedzie tam ekipa filmowa, bo za daleko i za trudno. Także dlatego, że to, co opisuje autor, przeminęło, zdarzyło się, było kilkadziesiąt lat temu. Mowa o książce Borysa Malkina Odchodzący świat. Warto o niej, jak i o jej autorze opowiedzieć kilka słów, ze względu na jej wymiar etnograficzny, ale przede wszyst¬ kim dlatego, że na tle polskiej literatury podróżniczej jest ona wyjątkowa. Zacznijmy od prezentacji samej książki. Na kartach dwunastu rozdziałów po­ znajemy dwanaście regionów Ameryki Południowej. „Region" to w tym przypadku niezbyt szczęśliwe sformułowanie. Odsyła nas bardziej do geografii, podczas gdy rdzeniem tej pozycji są opisy ludzi, zwierząt i roślin żyjących na danym obszarze. Bardziej adekwatne wydaje się literackie określenie „świat". Książka oferuje nam spojrzenie na dwanaście odmiennych światów Ameryki Południowej. Wraz z auto¬ rem wędrujemy przede wszystkim przez rozmaite światy Indian Amazońskich. Za¬ glądamy na przykład do Karaja w Brazylii, żyjących z rzeki Araguaia, by potem wylądować wśród Ache — leśnych zbieraczy i łowców z Paragwaju. Odwiedzamy Wayana w Gujanie Holenderskiej, by następnie zawitać do Tukuna, żyjących nad wielką Amazonką. Poznajemy także Indian Guajiro, troszczących się o swoje sta¬ da na półpustynnym pograniczu Wenezueli i Kolumbii. Zaglądamy na boliwijskie Gran Chaco (Indianie Chiriguano), w kolumbijskie Andy (Indianie Yuko w Sierra de Perija) i do lasu tropikalnego pomiędzy Pacyfikiem a Andami (Indianie Noanama w pn.-zach. Kolumbii). W jednym rozdziale opuszczamy nawet ląd stały, aby od¬ wiedzić należący do Chile Archipelag Wysp Juan Fernandez. Przekrój geograficzny jest więc bardzo szeroki. Spośród wszystkich najważniejszych środowisk Ameryki Południowej właściwie brakuje tylko argentyńskiej pampy. Wszystko to na ponad trzystu stronach głównego tekstu. �326 Recenzje i noty recenzyjne Prócz tego czytelnik dostaje do rąk przedmowę, tekst przedstawiający sylwetkę Borysa Malkina, 13 map obrazujących regiony wypraw i ich usytuowanie na kon¬ tynencie amerykańskim, trzy słowniki (użytych w tekście wyrazów obcych, nazw roślin i zwierząt, synonimów nazw ludów indiańskich), spis fotografii w czterech językach (polskim, angielskim, hiszpańskim i portugalskim) oraz pięć aneksów opi¬ sujących działalność autora (badania o charakterze etnograficznym i przyrodniczym, zbiory muzealne oparte na kolekcjach zgromadzonych przez autora, publikacje i fil­ my dokumentalne). Łącznie jest to około 50 stron tekstu. Dodajmy do tego 130 uni­ katowych kolorowych fotografii pokazujących ludzi i zwierzęta opisywane w te¬ kście, w mniejszym stopniu zaś miejsca i rośliny. Wspomnieć też wypada o starannej wielkoformatowej edycji samej książki. To wszystko wystawia dobrą ocenę redakto¬ rom tomu. Praca, jaką włożyli w opracowanie dzieła oraz w wybranie tekstów i foto¬ grafii Malkina posiadających dużą wartość zarówno dokumentalną, jak i estetyczną, przyniosła naprawdę dobry efekt. Odchodzący świat prezentuje się jako swoiste opus magnum autora, dzieło rzeczywiście przybliżające cały jego dorobek. A jest on naprawdę imponujący. Borys Malkin to jeden z najwybitniejszych współczesnych dokumentalistów i kolekcjonerów kultur indiańskich Ameryki Połu¬ dniowej. W ciągu czterdziestu lat swoich wypraw zgromadził ponad 120 kolekcji et¬ nograficznych i zbiorów archeologicznych (najbogatsze z nich liczą powyżej tysiąca eksponatów). Zbiory te, obejmujące rękodzieło ponad 40 ludów tubylczych Ameryki Południowej oraz zabytki sztuki prekolumbijskiej z 10 kultur archeologicznych, są w posiadaniu wszystkich najbardziej znaczących muzeów europejskich i amerykań¬ skich. Do tego trzeba dodać olbrzymie zbiory zoologiczne — około miliona okazów entomologicznych i herpetologicznych rozsianych po liczących się muzeach i insty¬ tutach naukowych na świecie. Dokumentacja wizualna jest także niebagatelna — to przeszło 40 tysięcy slajdów fotograficznych oraz fotografii czarno-białych, uzupeł­ nionych 22 filmami etnograficznymi. Wszystko to zbiory wartościowe, unikające „cepeliady", które gromadzono w sposób staranny i systematyczny. Autor może się także pochwalić dorobkiem pisarskim. Polskim czytelnikom jest on znany z artyku¬ łów krajoznawczo-podróżniczych regularnie zamieszczanych w czasopiśmie popu¬ larnonaukowym „Poznaj Świat", gdzie od roku 1959, z małym przerwami, do roku 1985, łącznie opublikował ich pięćdziesiąt (te o Ameryce Pd. stanowią pierwowzór Odchodzącego świata). Drugi wymiar jego pisarstwa jest w Polsce prawie całkowi¬ cie nieobecny. Są to teksty z zakresu etnozoologii i zoologii wychodzące na łamach takich naukowych czasopism, jak „Anthropological Quarterly" czy „Bulletin of the American Museum of Natural History". Do pełnego obrazu sylwetki badacza dodać trzeba jego barwny życiorys, który wiedzie od Litwy i Polski, poprzez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Kolumbię i Szwajcarię, z powrotem do Polski. Są w nim takie epizody, jak udział w wojnie na Pacyfiku, studia na trzech kierunkach (przyrodniczym, archeologicznym oraz antro­ pologicznym, m.in. pod kierunkiem A. Kroebera i R. Lowie'go), podróże po obu Amerykach, Afryce, Azji i Oceanii, praca wykładowcy uniwersyteckiego, przyjaźń z Robertem Carneiro — czołowym antropologiem amerykańskim. Słowem, Borys Malkin to postać nietuzinkowa, której dokonania budzą szacunek. Można powie- �Recenzje i noty recenzyjne 327 dzieć, że od strony naukowej sytuuje się on w antropologii w nurcie Boasowskim, w którym badacz powinien być przede wszystkim dokumentalistą, a zarazem specja¬ listą w różnych dziedzinach. I to właśnie przebija się w rzeczonej pozycji, zarazem decydując o jej wartości. Jak już wspomniałem, Odchodzący świat jest pracą podróżniczą, ale nader odmienną od innych współczesnych polskich książek opowiadających o Ameryce Południowej. Dla porównania weźmy trzy pozycje, należące do najbardziej popularnych i medial¬ nie znanych: Rio Anaconda, Wojciecha Cejrowskiego; Blondynka w dżungli, Beaty Pawlikowskiej oraz Eldorado — polowanie na legendę, Jacka Pałkiewicza. Na czym polegają różnice? Pierwsza z nich to ilość i zakres faktografii. Książkę Malkina cechuje ogromne bogactwo faktów. Jest ona naładowana mnóstwem informacji dotyczących regionu, na którym koncentruje się dany rozdział. Poczynając od geografii (umiejscowie­ nie, krajobraz, ukształtowanie terenu), idąc poprzez świat przyrody (flora i fauna, ze szczególnym uwzględnieniem pasji autora — owadów), a kończąc na ludziach zamieszkujących dany obszar (przedstawienie sposobu życia, opisy świąt, zdobień, ceramiki, sposobów polowania itp.), otrzymujemy rzeczywisty wgląd w obręb przed­ stawianego świata. Obfitość materiału dotyczącego różnych dziedzin (przydało się wszechstronne wykształcenie autora) sprawia, że każdy czytelnik, niezależnie od posiadanej wiedzy, znajdzie dla siebie coś interesującego i nowego. Oczywiście, ja¬ kość i zakres tych prezentacji nie są jednakowe w obrębie całej książki. Trafiają się rozdziały uboższe faktograficznie, na przykład koncentrujące się na dwóch lub trzech aspektach opisywanego regionu. To jednak nie zmienia faktu, że różnica pomiędzy Odchodzącym światem a przywołanymi wyżej pozycjami jest naprawdę duża. Tak się bowiem składa, że pod względem ilości informacji o przemierzanych światach, a zwłaszcza ich zakresu, polskie książki podróżnicze traktujące o Ame¬ ryce Południowej prezentują się dość ubogo. A co stanowi ich główną treść? Etapy i koleje wypraw, wrażenia autora, refleksje na temat siebie i rzeczywistości. Więcej dowiadujemy się z nich o samym podróżniku niż o krainach, po których wędru¬ je. W książce Malkina zdarzenie z wyprawy jest pretekstem do prezentacji Indian, gatunku zwierzęcia lub rośliny, natomiast w książkach rzeczonych autorów jest to powód do zaprezentowania samych siebie. A jeśli już pojawiają się obiektywne, nie uwikłane w autorskie interpretacje fakty o regionie, wtedy najczęściej trącą encyklo¬ pedyzmem. Książka Malkina stara się omijać tego typu pułapki, dość harmonijnie łącząc informacje pochodzące z własnego doświadczenia z tymi z naukowych opra¬ cowań. W ten sposób Odchodzący świat unika częstego grzechu polskiej literatury podróżniczej (nie tylko amerykanistycznej), w której relacje z własnej wyprawy poprzetykane są wypiskami z cudzych prac. Natomiast druga główna różnica polega na jakości przedstawionych faktów. W re¬ cenzowanej pozycji przedstawiana wiedza o świecie jest szczegółowa, usytuowa¬ na w konkretnym miejscu i czasie. Widać to na różnych poziomach, poczynając od umiejscowienia w przestrzeni, poprzez dane etnograficzne i przyrodnicze, a kończąc na danych osobowych. Za każdym razem możemy precyzyjnie powiedzieć, gdzie i o kim lub o czym pisze autor. Wiemy też, gdzie przebiega granica pomiędzy opisem �328 Recenzje i noty recenzyjne świata a autorską interpretacją. Zwykle dostajemy obszerny, jak na standardy popu¬ larnonaukowe, zestaw wiedzy na dany temat, często zmierzającej do obalania stereo¬ typowych poglądów o Amazonii. I , rzecz znamienna, prawie wszystkie osoby, które pojawiają się w książce — a jest ich pokaźny tłumek — są wymienione z imienia i nazwiska (jeżeli takowe miały), a przy tych nielicznych nieznanych, autor rzetelnie informuje, że zapomniał, jak się nazywali. Ten przykład dobrze obrazuje różnice w sposobie prezentowania rzeczywistości, albowiem u pozostałych autorów zdecydowana większość osób, z którymi się spot¬ kali, występuje w tekście jako bezimienni Indianie, Latynosi czy tubylcy. Informacje na temat świata zwykle wahają się pomiędzy ogólnością a ogólnikowością. Wyda¬ rzenia dzieją się gdzieś tam „w dziczy", „na pograniczu", „w zagubionej osadzie". Trudno powiedzieć, co jest wzięte ze świata, a co dodane przez autora (zwłaszcza kwestie wypowiadane przez Indian trącą konfabulacją), a dodatkowo większość pre¬ zentowanych obrazów powiela stereotypy o mieszkańcach lasu tropikalnego. Na do¬ miar złego, pośród niezbyt licznych prawdziwych informacji zdających sprawę, jak jest w Amazonii, pojawiają się dane całkowicie mijające się z prawdą, których żadną miarą czytelnik nie znający naukowej literatury nie jest w stanie wychwycić. Dlaczego tak jest? Skąd taka dysproporcja pomiędzy dziełem Malkina i innych autorów? Odpowiedź znajdziemy w porównaniu sposobów pisarstwa. Odchodzący świat jest napisany w czasie przeszłym, w trybie oznajmującym, ze stosunkowo małą licz¬ bą dialogów, które pojawiają się tylko w anegdotach. Wszystko to znamionuje styl pisarski pretendujący do przedstawiania prawdy, dokumentowania rzeczywistości. I taka jest też ta książka. Emanuje przekazem: „patrzcie, tak tam było". Z kolei na przykład proza Cejrowskiego opiera się na czasie teraźniejszym, dużej liczbie dia¬ logów stanowiących sedno wielu historyjek, rozmaitych eksperymentach słownych i formalnych, co daje na tyle mocną fabularyzację faktu, że w efekcie przeobraża się on w fikcję literacką. Słowem, książka Malkina reprezentuje opcję literatury faktu (dokumentującej realne wydarzenia), zaś twórczość pozostałych podróżników sytu¬ uje się bardziej w okolicach publicystyki reportażowo-beletrystycznej (komentującej fikcję zbudowaną na doświadczeniach autora). Widać, że pod pojęciem „wyprawy" w obu przypadkach ukrywa się co innego. Borys Malkin jeździł po to, aby zbierać okazy zwierząt, kolekcje przedmiotów, do¬ konać opisu danej technologii, zwyczaju lub praktyki. Pisarstwo stanowiło pobocze jego działalności. Stąd też autor jest obecny w tekście w formie „szczątkowej", naj¬ częściej w anegdotach lub w opisie swoich doświadczeń z danymi ludźmi lub regio¬ nem. Pałkiewicz zaś udawał się do Amazonii, by opisać swoje zmagania z trudnym światem dookoła, przyrodą, techniką, ludźmi. Pawlikowska, by zrelacjonować swoje odczucia i wrażenia. Najbliżej Malkina jest zapewne Cejrowski, który również pre¬ zentuje obraz świata „Tam", ale jest on mocno stereotypowy i istnieje tylko po to, aby zabawić czytelnika, zadziwić go lub rozśmieszyć. We wszystkich trzech przypad¬ kach głównym celem pobytu podróżników w Ameryce Południowej było napisanie książek i nakręcenie filmów. Być może dlatego ich głównym bohaterem jest autor w Ameryce, nie zaś sama Ameryka. �329 Recenzje i noty recenzyjne W rezultacie Odchodzący świat jest książką, której nie da się przeczytać w całości w ciągu kilku wieczorów — nie pozwala na to jej styl i wielość zawartych w niej in¬ formacji. Natomiast przykładowa Rio Anaconda taką rozrywkę zapewnia. Czytając j ą i jej pokrewne pozycje, spędzimy przyjemnie czas, sądząc, że dowiadujemy się czegoś o Indianach i Ameryce Południowej. W istocie jednak więcej dowiemy się o nas sa¬ mych, o naszych wyobrażeniach i potrzebach — podróż jest tu tylko pretekstem i ko¬ stiumem. Odchodzący świat Borysa Malkina jest więc pozycją wyjątkową, gdyż oferu¬ je rzeczywisty wgląd do światów, które odwiedził autor. Można się z niej dowiedzieć wielu rzeczy na ich temat. Dobra książka podróżnicza powinna być właśnie taka. Tarzycjusz Buliński Eugeniusz K ł o s e k , Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2005, ss. 449, il., ISBN: 83-9221-300-9. Zainteresowania badawcze Eugeniusza Kłoska od dawna koncentrowały się na prob­ lematyce etniczności (tożsamości etnicznej, stereotypów, kategorii „swój" - „obcy") oraz stanu kultury i charakteru procesów kulturowych na terenach pogranicznych. Były nimi w jego pracach Śląsk i Bukowina w granicach Rumunii. Badania na Śląsku, szcze­ gólnie Śląsku Górnym, Eugeniusz Kłosek podjął już na początku lat 80. W ramach badań nad problematyką śląską zajął się przede wszystkim wyznaczaniem odrębności obszaru i grupy oraz jej tożsamością. Zauważamy znamienną ewolucję w poglądach badacza, dostrzegalną w jego licznych publikacjach, związaną ze zmieniającą się rze¬ czywistością społeczno-kulturową i polityczną. Odrębność tę początkowo ujmował w kategoriach regionalnych i społecznych. Od połowy lat 90. XX wieku badacz do¬ strzegł jednak konieczność zajęcia się identyfikacją etniczną i sformułował tezę o „tu¬ tejszej", pogranicznej tożsamości etnicznej Ślązaków. Obok dobrej znajomości terenu i jakości materiałów z badań terenowych, wykorzystanych w tych pracach, cenię sobie w nich determinację w podejmowaniu trudnych, lecz ważnych problemów oraz sposób pisania o nich, uwzględniający odpowiedzialność badacza usiłującego zrozumieć ba¬ daną sytuację, ale unikającego bezpośredniego na nią oddziaływania. W Rumunii Eugeniusz Kłosek rozpoczął badania jeszcze w latach 70. XX wieku, kiedy to gromadził materiały do pracy magisterskiej na temat pasterstwa w Górach Kelimeńskich. Na teren Rumunii powrócił w roku 1995. Tym razem były to długotrwałe, intensywne badania terenowe prowadzone do roku 2004, indywidualnie i razem ze stu­ dentami etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach ćwiczeń terenowych i obo­ zów naukowych. Przedmiotem badań były polskie społeczności wiejskie na Bukowinie rumuńskiej, analizowane w szerokim kontekście uwarunkowań zarówno historycz¬ nych, jak i współczesnych. Celem tych badań było określenie charakteru tożsamości etnicznej Polaków na Bukowinie południowej oraz dokumentacja właściwej im kultu¬ ry. Obok systematycznych badań terenowych w siedmiu wsiach Bukowiny — trzech �330 Recenzje i noty recenzyjne zasiedlonych na początku XIX wieku przez górali czadeckich, trzech nieco później przez chłopów z okolic Tarnowa i Kolbuszowej oraz jednej, dawnej osady górniczej, do której sprowadzono pod koniec XVIII wieku rodziny górnicze z Bochni i Wieliczki, 0 odmiennej historii i strukturze etnicznej mieszkańców — poszukiwania prowadzo¬ no także wśród Polaków w innych miejscowościach tej krainy. Ważnych materiałów porównawczych i uzupełniających dostarczyły badania przeprowadzone wśród reemi¬ grantów z Bukowiny, osiedlonych po I I wojnie światowej, przede wszystkim na Dol¬ nym Śląsku. Przesiedlenie spowodowało, że zachowali oni w wielu przypadkach lepszą pamięć o przeszłości w porównaniu z członkami grupy, którzy pozostali na miejscu. Ponadto wykorzystano źródła zastane, między innymi kroniki tworzone w badanych wioskach oraz rękopiśmienne i publikowane opracowania historyków, językoznawców 1 socjologów. Rezultatem badań prowadzonych na Bukowinie przez Eugeniusza Kłoska jest wiele artykułów, a ich podsumowaniem — recenzowana książka. Książka ta koncentruje się na dwóch obszernych sferach kultury, a mianowicie ideach i wartościach stanowiących o tożsamości etnicznej bukowińskich Polaków, dostępnych głównie poprzez wypowiedzi członków badanej grupy i ich sąsiadów, oraz na wytworach i zachowaniach tworzących ich kulturę dnia codziennego. Obydwie te sfery kultury nie są w pracy niepowiązane. Kultura wyobrażana, do której należy świadomość etniczna, ma swoje oparcie w kulturze związanej ze sposobem bytowania, natomiast wiele zachowań i wytworów materialnych uzyskuje znaczenie dzięki towarzyszącym im wartościom. Au¬ tor uznał za ważne ukazanie perspektywy historycznej przedstawianych zjawisk. God¬ ne uwagi jest również ujmowanie głównego przedmiotu badań, jakim są społeczności polskie na Bukowinie, w różnorodnych uwarunkowaniach i kontekstach: etnicznych, społecznych, religijnych, ekonomicznych i politycznych. Książka stanowi monografię problemową grupy Polaków, żyjących na Bukowinie w wielokulturowym i wieloetnicznym, lecz na ogół nie antagonistycznym wobec nich środowisku, o trudnej przeszłości i interesującej, lecz równie skomplikowanej teraźniejszości. Bukowina i polskie społeczności tam zamieszkałe dostarczyły ważnych materiałów do rozważań nad problemami etnicznymi. Autor szczegółowo omawia determinanty i dylematy świadomości etnicznej Polaków na Bukowinie. Dostrzegł znaczenie nie tyl¬ ko rumuńskiego, ale także wieloetnicznego otoczenia (Niemcy, Ukraińcy, Żydzi, Cyga­ nie, Węgrzy, Ormianie), pomagającego w oswojeniu się ze zróżnicowaną etnicznością, dostarczającego możliwości wyboru u grup pogranicznych, prowadzącego do konfliktu tożsamości — ujawnionego wśród górali czadeckich, którzy w części zadeklarowali się jako Słowacy. Podkreślił rolę języka i wyznania oraz wspierających je instytucji, takich jak szkoła i Kościół, zwrócił uwagę na motywy i skutki małżeństw mieszanych. Zareje¬ strował na terenie Bukowiny etnonim „Mazur", występujący na ogromnym terenie od Serbii po Syberię, niekiedy stanowiący konkurencję wobec etnonimu „Polak", sygnali¬ zujący nieopracowany dotąd przez etnologów problem ekspansji ludności wywodzącej się z Mazowsza i trwałości nazwy oraz języka. Słusznie zauważył, że stereotypy etnicz­ ne nie muszą stanowić o charakterze wzajemnych stosunków. Omówił znaczenie Pola¬ ków z Polski, przyjeżdżających na Bukowinę już w latach 30. XX wieku jako letnicy, reprezentujących inny, „narodowy" wymiar polskości. Stwierdza marginalny charakter etniczności Polaków na Bukowinie, szczególnie tych żyjących w trudno dostępnych �331 Recenzje i noty recenzyjne wioskach górskich, izolowanych zarówno od kultury grupy narodowej kraju pocho¬ dzenia, jak i kraju zamieszkania. Badacz kilkakrotnie wzmiankuje, z pewnym żalem wobec bukowińskich Polaków, o trudnościach w odróżnianiu przez nich przynależno¬ ści państwowej (obywatelstwa) od przynależności narodowej (np. s. 147). Wydaje się, że nie docenia on roli państwa i sytuacji przez nie tworzonej w procesach etnicznych, czego wyrazem może być uznanie narodu za najwyższy stopień zorganizowania etniczności, nie uwzględniające możliwości tworzenia narodów „dynastycznych", „poli¬ tycznych" czy „konstytucyjnych". O tej możliwości przypominają wypowiedzi człon¬ ków badanych społeczności, potwierdzających niejednokrotnie swoją przynależność zarówno do narodu polskiego, jak i rumuńskiego. W rozważaniach nad prowadzeniem badań z zakresu problematyki etnicznej ważna jest świadomość autora, że badania ta¬ kie, nieodpowiednio realizowane, mogą wzmacniać uczucia ksenofobii i przyczynić się do zantagonizowania badanych społeczności wieloetnicznych. W części książki poświęconej kulturze dnia codziennego autor przyjął układ tradycyjnej monografii etnograficznej. Na początku umieścił gospodarowanie, na¬ stępnie omówił dom i zagrodę, strój i ubiór, pożywienie, sposoby kontaktowania się w ramach społeczności lokalnych, obrzędy rodzinne i doroczne, na końcu wierzenia i przyjmowaną wizję świata oraz podania. Sporządzony rejestr zachowań i wytworów kulturowych zaopatrzony jednak został, i to odróżnia ten tekst od wielu tradycyjnych opisów etnograficznych, w informację o ich genezie, jeśli była uchwytna, przynależ¬ ności do określonego czasu oraz stopniu powszechności. Obok elementów kulturo¬ wych o charakterze reliktów przedstawione zostały również nowe, często w powią¬ zaniu ze środowiskiem etnicznym i szerszym kontekstem społeczno-gospodarczym i politycznym. Także w tej części pracy, podobnie jak w innych swoich studiach, autor prezentuje się jako doświadczony i utalentowany badacz terenowy, rozmówca i obserwator potrafiący zgromadzić interesujące materiały i dbający o ich dobre za¬ prezentowanie w tekście. Konsekwentny empiryzm Eugeniusza Kłoska tylko w nie¬ licznych wypadkach osłabiają nie potwierdzone w terenie koncepcje, zaczerpnięte z literatury informacje, typu: „Dom jest obrazem kosmosu" (s. 227). Przedstawienie kultury Polaków na Bukowinie, zaprezentowane w książce, jest nie tylko rejestrem unieruchomionych jej elementów. Ukazało ich funkcję, posłu¬ żyło także do sformułowania wniosków na temat przekształceń tej kultury, głównie pod wpływem procesu modernizacji ograniczającego tradycyjne jej formy. Stało się ponadto przydatne do przedstawienia uwarunkowań i mechanizmów kulturowych związanych z etnicznością: izolacji, transkulturacji i asymilacji, również rewitali¬ zacji i nabywania kompetencji umożliwiających funkcjonowanie w wielokulturo¬ wym i wieloetnicznym środowisku. Przekazane w monografii informacje nie tylko pozwalają pogłębić znajomość różnych wymiarów etnicznej polskości, ale są także cenne dla rozważań nad ogólnymi problemami etniczności i procesami przekształceń kulturowych. Polskie piśmiennictwo z zakresu zagadnień etnicznych wzbogaciło się o wartościową pozycję przygotowaną na podstawie bogatych i interesująco zinter¬ pretowanych materiałów z długotrwałych badań terenowych. Zbigniew Jasiewicz �332 Recenzje i noty recenzyjne „Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków", red. nacz. Antoni Kuczyński, nr 1-31, Warszawa: ZG ZS 1996-2007, ISSN: 1426¬ 21-2126. W epoce Internetu wydawanie czasopisma może wydawać się zajęciem zgoła niepotrzebnym. Po co mitrężyć czas na żmudne prace redakcyjne, na drukowanie, wreszcie dystrybucję. O wiele łatwiej skorzystać z możliwości, jakie daje właśnie Internet. Jestem przekonany jednak, że lepiej celem przekazania swoich myśli po¬ sługiwać się także metodami wypracowanymi w „galaktyce Gutenberga", niźli zdać się tylko na to, co oferują w „globalnej wiosce". Periodycznie wychodzące pismo, w jednolitej i starannej szacie graficznej, o określonej tematyce, a przede wszystkim konsekwentne w swoich celach i zapatrywaniach, stanowi jedno z tych osiągnięć naszej cywilizacji, z których nie opłaca się rezygnować. Te refleksje przychodzą mi do głowy, gdy patrzę na półkę z tomami „Zesłańca", będą­ cego czasopismem środowiska Sybiraków. Najpierw pod tym tytułem wychodził od 1991 roku dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego". Od 1996 roku „Zesłaniec" jest odrębnym czasopismem. Jego redaktorem naczelnym jest znany etnolog, Antoni Kuczyński; w latach 1997-1999 zastępował go Władysław Masiarz. „Zesłaniec" ma zazwyczaj trzy działy. W pierwszym zamieszcza się artykuły o te¬ matyce wschodoznawczej, przede wszystkim jednak o dziejach Polaków zsyłanych na Sybir w XIX i XX wieku. W drugim są krótkie na ogół teksty dotyczące działal¬ ności Związku Sybiraków oraz wszelkich wydarzeń obchodzących to środowisko. Z kolei w trzecim znaleźć można recenzje rozmaitych publikacji związanych z tema¬ tyką pisma. Recenzowany periodyk jest nie tylko przejawem działalności pewnego stowarzyszenia. Jest to czasopismo, w którym znaleźć mogą wartościowe artykuły wszyscy, których interesują stosunki polsko-rosyjskie, dzieje Kresów Wschodnich, rodzime kultury Syberii, problem totalitaryzmu. Publikowane są także wstrząsające wspomnienia osób, które przeżyły zesłanie. Redakcja „Zesłańca" bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji mię¬ dzy emocjami a intelektem. Zajmując się tematyką wschodnią, bardzo łatwo o cierpiętnictwo, o oskarżanie wszystkiego i wszystkich. Teksty publikowane we wroc¬ ławskim periodyku nacechowane są jednak trzeźwością, wynikającą ze stosowania metody naukowej. Większość artykułów spełnia wymagania stawiane pracom na¬ ukowym, wprawdzie z dziedziny często literaturopodobnej humanistyki; jest to jed¬ nak pisarstwo posługujące się starannie opracowanymi materiałami źródłowymi. Na kartach redagowanego przez Antoniego Kuczyńskiego czasopisma spotykam naukowców i świadków wydarzeń historycznych, Polaków i przedstawicieli narodów zamieszkujących ongiś carskie czy sowieckie imperium, spotykam ludzi różnych po¬ koleń. „Zesłaniec" jawi się jako miejsce ważnego dialogu. Z pewnością można go uprawiać z powodzeniem również na forach internetowych. Kiedyś rozmawiało się na rynku albo konwersowało w salonie. Konwersacja w salonie Kuczyńskiego jest zawsze bardzo pouczająca, choć nie wszyscy z interlokutorów przypadają nam do gustu. Nigdy jednak nie jest czasem straconym. Grzegorz Pełczyński �Recenzje i noty recenzyjne 333 Kobiety z góry Ararat (Les Femmes du Mont Ararat), reż. Erwann B r i a n d, Francja: Flight Movie 2004, 52'. Ararat to masyw górski we wschodniej Turcji, który funkcjonuje w naszej wyob¬ raźni jako góra legendarna, magiczna, święta. Rzeczywistość tego miejsca prezen¬ tuje się jednak obecnie zgoła inaczej. Od lat 80. XX wieku ma tam bowiem miejsce przewlekły konflikt między turecką armią i kurdyjską partyzantką Partii Pracujących Kurdystanu (PKK). Walki na tym terenie sięgnęły zenitu w połowie lat 90. Obecnie tli się nadal w górach ruch partyzancki, zepchnięty jednak na pogranicze irackie. Mimo że o kobiecie muzułmańskiej napisano już tomy, to wciąż w odniesieniu do niej przeważają uogólnienia i stereotypy. W opracowaniach pojawia się najczęściej wizerunek kobiety dyskryminowanej, zepchniętej na margines islamskiego społe¬ czeństwa. Ten godny współczucia wizerunek kobiety Orientu, budzący emocje Eu¬ ropejczyków, jest jednak — co najmniej — nieaktualny. Rzeczywistość kulturowa świata islamu w ostatnich dekadach gwałtowanie się zdynamizowała. Dotyczy to także sytuacji kobiet. Dlatego też z wielką uwagą należy śledzić opracowania zmie¬ rzające do ukazania sytuacji kobiety islamu z aktualnej i odbiegającej od stereotypów perspektywy. Do takich ujęć zaliczyć można film dokumentalny autorstwa wykształ­ conego w łódzkiej „filmówce" Francuza, Erwanna Brianda, Kobiety z góry Ararat. Dokument opowiada o walce żeńskiej formacji partyzanckiej PKK, operującej w gór¬ skich ostępach południowo-wschodniej Turcji, w okolicach Araratu. Film stara się zarejestrować wycinek z życia sześcioosobowego oddziału, ponadto obfituje w dy¬ gresje, dotyczące losów każdej z bohaterek. Historia, jakich wiele, gdyby nie fakt, iż fabuła filmu dotyczy kobiet-partyzantek. Dzięki temu przed naszymi oczami rysuje się raczej nietypowy wizerunek kobiety kurdyjskiej, jednocześnie także mieszkanki Bliskiego Wschodu. W konwencji wywiadu poznajemy każdą bohaterkę z osobna. Dowiadujemy się, iż każda z nich, bez wyjątku i bez reszty, oddana jest sprawie na¬ rodu kurdyjskiego, z żarliwością równą co najmniej tej, która cechuje mężczyzn. Bo­ haterki filmu to jednak podwójne rewolucjonistki. Walczą one o sprawę narodową, a jednocześnie na rzecz sprawy właściwie równie beznadziejnej — równoupraw¬ nienia kobiet w skrajnie patriarchalnym społeczeństwie Bliskiego Wschodu. Z tego powodu właśnie zasługują na nasz szczególny szacunek i uwagę. Film ten to dobry obraz przemian obyczajowych we współczesnym świecie mu¬ zułmańskim. Ich ważnymi uczestniczkami są kobiety, które coraz śmielej dopomi¬ nają się o znaczniejszy udział w życiu publicznym. Warto zwrócić uwagę, że czę¬ sto dochodzi do takich prób w społecznościach zmarginalizowanych, gdzie kobiety w coraz większym stopniu realizują się w polityce czy w życiu religijnym — sferach dawniej zarezerwowanych całkowicie dla mężczyzn. Na obu płaszczyznach da się obecnie zauważyć swego rodzaju emancypację, czy nawet więcej — rywalizację ko¬ biet z mężczyznami. Zjawisko to występuje nie tylko w Kurdystanie tureckim, ale, w różnym natężeniu, także na innych obszarach świata islamu. I tak, na przykład, w znanym mi najlepiej Sudanie, proces ten jest jak najbardziej widoczny. Tam jed¬ nak nie wynika on tylko z aktualnych procesów modernizacyjnych i westernizacyjnych, ale inspirowany jest raczej polityką fundamentalistycznego reżimu rządzącego �334 Recenzje i noty recenzyjne Sudanem, który poszukując poparcia społecznego, popiera częściową emancypację kobiet. Przykład Kurdów tureckich wydaje się nieprzypadkowy. W swej historii udowod¬ nili przecież nie raz, iż są najbardziej podatni na modernistyczne idee, i to nie tylko żyjąc wśród swoich pobratymców, ale także w obrębie innych społeczności Bliskiego Wschodu. W kontekście wydarzeń w sąsiednim Iraku, gdzie doszło do gwałtownego wzrostu znaczenia Kurdów, winniśmy bacznie śledzić przyszłe losy tego bez mała dwudziestomilionowego narodu, któremu wciąż odmawia się prawa do samostano¬ wienia. Maciej Kurcz �